Inleiding 1.1 WAAROM DIT BOEK? Sociale vaardigheidstraining Interculturele vaardigheidstraining

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Inleiding 1.1 WAAROM DIT BOEK? 1.1.1 Sociale vaardigheidstraining. 1.1.2 Interculturele vaardigheidstraining"

Transcriptie

1 Inleiding WAAROM DIT BOEK? Sociale vaardigheidstraining De behoefte aan sociale vaardigheidstraining neemt toe. Jaarlijks worden er door het bedrijfsleven, de overheid en particulieren zeer grote bedragen aan uitgegeven. Alleen al in Nederland zijn er een paar duizend fulltime trainers, en voor veel meer mensen is het een deel van hun werk. De concurrentie tussen de ongeveer tweehonderd commerciële trainings- en organisatie-adviesbureaus in Nederland is fel. Geschat wordt dat er per jaar tachtig bureaus bijkomen en er ongeveer evenveel afvallen. De sleutels tot succes zijn klantgerichtheid, kwaliteit en maatwerk. Dat vraagt een toenemend aantal goed opgeleide trainers. Daar staat tegenover dat door de bezuinigingen in het hoger beroeps- en universitair onderwijs de meest arbeidsintensieve opleidingen, zoals die voor trainers, het eerst sneuvelden of tot een minimum teruggesnoeid werden. De sociale wetenschappers die deze opleidingen verzorgden, gingen en masse het bedrijfsleven in en stopten met publiceren. Door dit alles is de vraag naar goede trainingshandboeken zeer urgent geworden. Het woord sociale vaardigheidstraining is een paraplu boven een gevarieerde groep trainingen, zoals managementtraining, verkooptraining, sollicitatietraining, adviesvaardigheidstraining, teamtraining, conflicthanteringstraining, en onderhandelingstraining. Opleidingen voor trainers zijn schaars en duur. Steeds meer vakgenoten realiseren zich dat dit vak in stappen en uit ervaring leren riskant is voor de trainer én voor zijn trainees. Gelukkig is er trainingstheorie opgebouwd in de laatste veertig jaar, deels vanuit beroepservaring, deels vanuit onderzoek. Er zijn oefenboeken met trainingsmaterialen, hoewel niet genoeg. De goede oefeningen worden zoveel gebruikt dat deelnemers met trainingservaring ze vaak al kennen. Andere oefeningen verouderen of sluiten niet aan bij nieuwere soorten trainingen. Ook is er dringend behoefte aan oefenmateriaal dat de deelnemers niet alleen een Aha-Erlebnis verschaft, maar hen daadwerkelijk oefent in nauwkeurig omschreven vaardigheden Interculturele vaardigheidstraining Een nieuwe en wezenlijk andere soort training is interculturele communicatie- of acculturatietraining. Op dit gebied is de groei sterk en de voorspelde vraag enorm, maar zijn het aantal trainers en de hoeveelheid trainingstheorie en -materiaal gering. Er zijn een aantal redenen voor de toenemende vraag naar interculturele vaardigheidstraining in de laatste vijfentwintig jaar. De eerste is de dekolonisatie. Mensen uit voormalige koloniale machten die ex-koloniën bezoeken als vrijwilligers, leraren, zakenmensen of experts kunnen zich niet langer

2 14 TRAINING ALS BEROEP met de naïeve en onverschillige arrogantie gedragen die veel van hun voorgangers kenmerkte. Sinds de jaren zestig hebben veel organisaties die vrijwilligers uitzenden en een aantal meer verlichte multinationals hun in het buitensland werkende staf voorbereid op de interculturele problemen die ze kunnen tegenkomen. De tweede reden is dat het soort mensen dat twee tot vijf jaar in een ontwikkelingshulpprogramma gaat werken de laatste decennia veranderd is. Dergelijke mensen worden meer om hun technische vaardigheden aangenomen dan om hun communicatievaardigheid of hun interculturele ervaring. Ze gaan meer vanwege hun carrière of voor het goede salaris dan uit gedrevenheid of interesse voor andere culturen. Dus is de kans dat ze zich probleemloos zullen aanpassen in Nigeria, Nepal of Nicaragua vrij klein. Dit besef dringt meer en meer door tot organisaties die opdraaien voor de hoge kosten van het repatriëren van gezinnen die er niet in slagen zich aan te passen aan een buitenlands bestaan of zich onmogelijk gemaakt hebben door cultureel ongevoelig gedrag. Ten derde is het aantal internationale zakelijke investeringen, hulpprojecten en organisaties met een kantoor in de derde wereld snel gestegen. Dit heeft geleid tot een sterke toename van zakenmensen, wetenschappers, ontwikkelingswerkers, diplomaten en ambtenaren die internationaal leven en werken. Het snelle en gemakkelijke reizen vergroot het aantal mensen dat interculturele vaardigheidstraining nodig heeft. Ook personeelsmensen beseffen dat ze al lang niet meer kunnen vertrouwen op hun algemene ontwikkeling plus een bezoekje van twee weken aan een derdewereldland om hun staf op een buitenlandse taak voor te bereiden. Ten vierde blijkt dat de weinige multinationals die interculturele communicatie serieus nemen dat doen omdat ze wezenlijk multinationaal worden. Zo kan er bijvoorbeeld een Thai werken in de Nigeriaanse vestiging van een bedrijf dat zijn hoofdkantoor in Nederland heeft. Zulke ondernemingen willen tussen hun stafleden een goede samenwerking, die niet wordt beschadigd door culturele of raciale misverstanden. In de vijfde plaats zijn er grote groepen mensen die zich tussen landen en continenten bewegen. Tussen 1947 en 1970 zijn er tientallen miljoenen Europeanen naar de Verenigde Staten, Canada, Australië en Nieuw-Zeeland geëmigreerd. Er studeert continu zeker een half miljoen studenten in het buitenland. In de laatste decennia veroorzaakten politieke, militaire en economische omwentelingen een stroom van miljoenen vluchtelingen naar veiliger en meer welvarende landen. 1 Al deze mensen zijn niet op hun nieuwe levens voorbereid. Ook de mobiliteit van anderen dan vluchtelingen neemt toe. Managers, technici, militairen en studenten krijgen vaak wel enige ondersteuning van de organisatie die hen uitzendt, maar die ondersteuning bestaat zelden uit interculturele vaardigheidstraining. Ten slotte is het duidelijk dat, naarmate Europese en andere rijke landen multicultureler worden, minderheidsgroepen niet altijd de onderliggende partij in de beroepsbevolking zullen vormen. Werknemers in het onderwijs, de politie, de gezondheidszorg en de sociale dienstverlening hebben collega s en cliënten met de meest uiteenlopende achtergronden. Vakmensen uit allerlei culturen zullen ten minste met elkaar moeten kunnen samenwerken voordat ze kunnen omgaan met een multiculturele burgerij. Slechte interculturele communicatie kan een bron zijn van misère, wrijving en stress. Het kan ook kostbaar zijn voor organisaties in termen van verknoeide goodwill, energie en geld. Zelfs de diplomatie, de bilaterale hulp en handelsbesprekingen lopen regelma-

3 INLEIDING 15 tig stuk op slechte interculturele communicatie. Ook de overigens goed opgeleide staf van Nederlandse ambassades en andere diplomaten zijn hierin niet getraind! Dit boek kan deze problemen bij lange na niet oplossen. Het kan er wel toe bijdragen dat mensen gaan realiseren hoe noodzakelijk goede interculturele communicatie is. Het kan zeker een steun zijn voor beginnende en ervaren interculturele vaardigheidstrainers. 1.2 DE LEZERS Evenals andere vormen van gedragstraining is sociale vaardigheidstraining vooral een vaardigheid. Iedere trainer mixt zijn eigen cocktail, rekening houdend met wat zijn gasten willen drinken, met wat hij in huis heeft en met de staat waarin zijn gasten verkeren. 2 Ik weet niet hoe de opleiding tot barkeeper eruit ziet. Het lijkt me geen gemakkelijk vak, en ik neem aan dat je het niet van de ene op de andere dag kunt leren. Maar trainer is nog steeds geen echt beroep, met een wettelijk geregelde opleiding en een beschermde status. Talloze mensen hebben me verteld dat ze, al zeiden ze het zelf, goed met mensen konden omgaan en daar inzicht in hadden. Kon ik ze vertellen waar ze als trainer konden gaan werken? Ik ben dan niet zo vriendelijk als ik zou moeten zijn. Behalve immens bevredigend is dit vak verbazend moeilijk. In dit boek ga ik in detail in op de vereisten ervan 3, zodat ik hier volsta met te zeggen dat je er naast aanleg vele jaren studie en vaardigheidstraining voor nodig hebt. De aanleg voor het trainerschap kunt u niet uit boeken halen. Dat kunt u wel met inzichten over het ontwerpen van trainingen en over leer- en groepsprocessen, en met het gereedschap: de oefeningen en de procedures. Over die inzichten en trainingsmethodieken gaat dit deel van Training als beroep. Deel II en IV zijn geheel gewijd aan sociale vaardigheidsoefeningen, deel III aan interculturele vaardigheidsoefeningen. De cd-rom bij dit boek bevat een keuze uit deze boeken. Dit boek is bestemd voor iedereen die dit vak zo serieus neemt dat hij of zij erover wil lezen, of u nu veel ervaring hebt of net begint, fulltime trainer bent of parttime. Uit de evaluatieformulieren van het Handboek voor gesprekstraining bleek dat de parttime trainers een bonte verzameling van beroepen uitoefenen. Een opsomming: docent Nederlands organisatieadviseur encountergroepbegeleider docent omgangskunde bijscholingsfunctionaris supervisor academie voor expressie docent maatschappijleer fysiotherapeut begeleidster gezinsverzorging docent dramatische vorming begeleider telefonische preventiefunctionaris bij een hulpdienst AGGZ docent methodiek werk- verantwoordelijke voor coördinator centrum voor begeleiding in het cultureel werk kadervorming socio- begeleiding en vorming van culturele organisaties kerkelijk en maatschappelijk kader docent verpleegkunde kerkelijk werker stafmedewerker zwakzinnigeninrichting vormingswerkster welzijnswerker begeleidster peuterleidsters

4 16 TRAINING ALS BEROEP pastoraal werker hulpverlener maatschappelijk werkster voorlichtingskundige opleider stafmedewerker Personeel en Organisatie bedrijfspsycholoog arbeidsbemiddelaar schoolpsycholoog medewerker landelijke opleider van plaatselijk leiders klinisch psychologe organisatie kindercentra in Irian Jaya Wat betreft de interculturele vaardigheidstrainers bestaat de doelgroep uit iedereen die met mensen uit verschillende culturen werkt, zowel in de eigen cultuur als in het buitenland. Opnieuw een opsomming: managementtrainers trainers van ontwikkelings- trainers in de gezondheidszorg multinationale bedrijven werkers en organisaties trainers in welzijns- en opleiders van leraren opleiders bankpersoneel opbouwwerk docenten interculturele adviseurs internationale studentendecanen communicatie betrekkingen opleiders reiswezen opleiders politie trainers hulpverlening Kortom: dit boek is bestemd voor iedereen die beroepsmatig met groepen mensen werkt aan hun vermogen tot communiceren. 1.3 GEBRUIKSMOGELIJKHEDEN De belangrijkste gebruiksmogelijkheden van dit boek (in combinatie met deel II, III en IV) zijn: leerboek voor sociale en interculturele vaardigheidstrainers in opleiding; handboek voor sociale en interculturele vaardigheidstrainers; vindplaats van programma s, methoden, oefeningen en procedures; vraagbaak voor mensen in de opleidings- en personeelssector van gewone en multinationale bedrijven en organisaties. 1.4 INDELING Dit boek heeft als rode draad de trainingscyclus: de procesgang die u als trainer in elke training gebruikt en vormgeeft. Aan ieder deel van de cyclus is een hoofdstuk gewijd, met extra hoofdstukken als toelichting. De trainingscyclus wordt geïntroduceerd in hoofdstuk 2. Ze start met het overleg tussen u en de opdracht gevende organisatie (hoofdstuk 3). Daarin spelen de doelen en strategieën van de organisatie en die van uzelf een rol, naast uw trainingsfilosofie en vakmanschap. Hoofdstuk 4 behandelt de voorbereidingsfase van het trainingsontwerp, met als kern het bepalen van reële en voor alle betrokkenen aanvaardbare trainingsdoelen. De voorbereidingsfase eindigt met het al

5 INLEIDING 17 dan niet aannemen van de opdracht en het formuleren van concrete trainingsdoelen. Ter voorbereiding op het ontwerpen van een trainingsprogramma volgen twee toelichtende hoofdstukken. Hoofdstuk 5 behandelt het groepsproces en het leerproces en de consequenties ervan voor het ontwerpen en uitvoeren van trainingen. Hoofdstuk 6 geeft wenken bij het ontwerpen van een programma: de benadering van de deelnemers, het gebruik van feedback, afwisseling en rustpauzes, de mate van directiviteit en het afstemmen van doceer- en leerstijl. Hoofdstuk 7 geeft een methodisch overzicht van het ontwerpproces en van alle beslissingen die u daarin neemt. Deze betreffen de trainingsvorm, het soort ontwerp, de mate van structurering, de transfer, de evaluatie, het schriftelijk materiaal en allerlei praktische zaken. Tot slot worden enkele voorbeeldprogramma s gegeven. De twee volgende hoofdstukken bieden een belangrijk deel van de invulling van trainingsprogramma s. Hoofdstuk 8 behandelt in detail een groot aantal trainingsmethoden, met variaties en tips voor gebruik. Hoofdstuk 9 begint met een handleiding voor het hanteren van oefeningen en het schrijven van rollenspelen, en behandelt daarna procedures voor kennismaking, opdeling van groepen en evaluatie en het omgaan met audio- en videoregistratie. Hoofdstuk 10 gaat over de herzieningsperiode na de training. De cyclus is rond met hoofdstuk 11, dat evaluatie en follow-up bespreekt. In dit slothoofdstuk worden methoden voor effectonderzoek, de follow-up voor de deelnemers en de afronding van de trainingsopdracht besproken. Lijsten van figuren, tabellen en kaderteksten en een namen- en zaakregister maken het boek toegankelijk. Het boek wordt afgesloten met overzichten van gebruikte en aanbevolen literatuur en een evaluatieformulier. 1.5 ACHTERGRONDEN Sociale vaardigheidstraining en andere vormen van werken aan gedrag Sociale en interculturele vaardigheidstraining zijn kinderen uit een grote en ingewikkelde familie. De stamboom is nog niet zo lang; hij gaat ongeveer vijfenzeventig jaar terug. Hij heeft zich wel snel vertakt: grootvader psychoanalyse, grootmoeder psychodrama, vader T-groep (of sensitivitygroep), oom gedragstherapie, tante counseling, neef gestalt, zus encounter. Een wonderlijke familie, met sterke gelijkenissen, vooral uiterlijk, en grote verschillen in karakters. Swarte (1974) maakte deze stamboom wat overzichtelijker door de inmiddels klassieke driedeling: leren, groeien en genezen. Leren is gericht op interpersoonlijke effectiviteit: T-groep, groepsdynamicatraining, sociale- en interculturele vaardigheidstraining. Groeien is gericht op het uitbreiden van ervaringsmogelijkheden, op zelfexpressie en op zelfverwerkelijking: counseling, encounter, creativiteitstraining. Genezen is gericht op conflicten binnen de persoon, dus op persoonlijkheidsintegratie: psychoanalyse, psychodrama, gestalttherapie. De indeling klopt niet helemaal: gedragstherapie pakt stoornissen aan met een (af)leerbenadering, en zou daardoor ook in groep één passen. Bij sociale en interculturele vaardigheidstraining gaat het dus vooral om leren. Vooral, want hoezeer u als trainer ook met nuchtere leerprocessen werkt en niet direct in-

6 18 TRAINING ALS BEROEP grijpt in de persoonlijkheid van de deelnemers, ze groeien toch. Soms worden stapjes gezet op weg naar persoonsintegratie Wat is sociale vaardigheidstraining? Sociale vaardigheidstraining is een weloverwogen, systematische poging om deelnemers meer inzicht en meer vaardigheid te laten verwerven in een of meer sociale vaardigheden. Sociale vaardigheidstraining is als begrip minder specifiek dan communicatietraining, want het kan om meer dan alleen communicatie gaan. Communicatietraining is weer minder specifiek dan gesprekstraining omdat in gesprekstraining het soort gesprek waar het om gaat wordt aangegeven: slechtnieuwsgesprek, interviewen, vergaderen, enzovoort. Anders dan in encountergroepen is de trainer een deskundige. Hij wordt dan ook niet begeleider of facilitator genoemd. De begeleider van een encountergroep helpt mensen in hun streven meer zichzelf te worden. De sociale vaardigheidstrainer helpt mensen zich een bepaalde sociale vaardigheid eigen te maken en begeleidt ze bij het integreren van die vaardigheid in hun persoonlijkheid en hun werk- of leefsituatie. Hij is deskundig in die vaardigheid zelf en als didacticus Wat is interculturele vaardigheidstraining? Interculturele vaardigheidstraining wordt ook wel interculturele communicatietraining, cross-culturele training of acculturatietraining genoemd. Het is een bijzondere vorm van sociale vaardigheidstraining doordat het hierbij altijd gaat om interactie tussen vertegenwoordigers van twee of meer culturen, nationaliteiten of rassen. Hoewel ook mensen uit één cultuur danig last kunnen hebben van subculturele verschillen wordt daaraan in de gewone sociale vaardigheidstraining weinig aandacht gegeven. In interculturele vaardigheidstraining is die culturele, etnische en raciale component juist nadrukkelijk aanwezig. Dat stelt speciale eisen aan de (culturele) achtergrond van de trainer, aan het programma, het trainingsmateriaal en de trainingsstijl. Vooruitlopend op 3.4 en 3.5 kan ik alvast stellen dat interculturele training doorgaans moeilijker is voor de trainer. De meest gelukkige ontwikkeling is die waarin een ervaren sociale vaardigheidstrainer zich ontwikkelt tot intercultureel trainer, onder andere door te wonen en werken in andere culturen Andere kenmerken van (sociale en interculturele) vaardigheidstraining Leren door ervaring is een sleutelbegrip in sociale vaardigheidstraining, maar het is geen dogma, zoals in encountergroepen en gestalttherapie. Aangezien je gedrag alleen maar kunt aanleren door te doen, bestaat sociale vaardigheidstraining vooral uit actie en slechts uit betrekkelijk weinig theoretisch onderricht of zelfstudie. De gangbare verhouding is drie kwart doen tegenover een kwart theorie. Maar leren door ervaring betekent niet altijd leren door zelf ontdekken. Dat hangt van de onderwijsstijl van de trainer af en

7 INLEIDING 19 van de mate waarin hij rekening weet te houden met de leerstijl van de deelnemers. Aangezien er veel wordt gewerkt met gestructureerde leer- en oefensituaties doen deelnemers daarin wel eigen ontdekkingen, maar deze zijn in grote lijnen voorgeprogrammeerd. In tegenstelling tot groepen die gericht zijn op groeien of genezen is er hier theorie, bestaat er meestal een model voor het te verwerven sociale gedrag en is de trainer in staat en bereid dat gedrag voor te doen. In groeigroepen en in therapie wordt het leerproces beschouwd als iets wat voornamelijk gevoelsmatig plaatsvindt. Daardoor speelt lichamelijke gewaarwording in die groepen een sterkere rol dan bij sociale vaardigheidstraining. In vaardigheidstrainingen lopen de emoties doorgaans minder hoog op dan in sessies die op groei en genezing gericht zijn. Het leren vindt meer geleidelijk en meer geleid plaats, is sterker op een concreet doel gericht en is omgeven door begripsvorming Persoonlijke opvattingen achter dit boek Omdat mijn opvattingen over training en mijn persoonlijke geschiedenis in dit vak dit boek onherroepelijk kleuren, kan ik beter openlijk kleur bekennen. Ik begon met trainen in 1969 en kreeg dus de volle laag van de toenmalige zelfontplooiings- of ik-cultuur, inclusief FORT-groepen (Feministische Oefengroepen Radicale Therapie), mannengroepen en assertiviteitstraining. Dat stemde me wat sceptisch. Ondertussen was ik hevig onder de indruk van Carl Rogers Leren in vrijheid (1967) en Individuveel (1971). Ik vind nog steeds dat onderwijs stimulerend hoort te zijn, onder andere door leerlingen zelf initiatief te laten nemen. Rogeriaans kunnen counselen lijkt me een must voor iedere trainer. Toen bleek dat omgaan met gevoelens en relatieproblemen in trainingen me moeilijk afging, volgde ik de opleiding tot encountergroepbegeleider bij het Instituut voor Communicatie (IVC) in Rotterdam. Daar had ik het geluk in handen te vallen van Bruno-Paul de Roeck, een weergaloze gestalttherapeut. Nog steeds pas ik gestaltprincipes en -oefeningen toe in vaardigheidstrainingen. Langere en zwaardere trainingen, zoals de traineropleiding die ik sinds 1971 gaf, stellen weer hogere eisen aan groepsdynamisch en therapeutisch inzicht en kunnen. Ik ging trainingen groepsdynamica volgen en doorliep de opleiding groepstherapie met als specialisatie psychodrama bij Nand Cuvelier. Weer trof ik een integer en voortreffelijk vakman, evenals de Roeck een Belg. Belgenmoppen vind ik dus minder leuk. Een kennismaking met therapeutische en encounterstromingen maakte deel uit van die opleiding, wat me er voor altijd van overtuigd heeft dat de beste opleiding een multimethodische en eclectische is. De ergste therapeuten en trainers vond ik de monomanen: zwart-witfiguren die heilig geloofden in één leer en één methodiek: gestalt, bio-energetica, Transactionele Analyse (TA), gedragstherapie, het maakt niet uit wat. Maar er zijn momenten in sociale vaardigheidstraining, waarin mensen met specifieke problemen gebaat zijn met een gestaltbenadering, met lichaamswerk of met TA. Dit deel van mijn geschiedenis leverde me een paar stelregels op: het beste onderwijs is persoonsgericht maatwerk, actief en interactief; zonder goede groepsontwikkeling komt er geen goed leerproces tot stand; hoedt u voor trainers en therapeuten die zweren bij één leer en één methodiek; pak geen trainingen aan waarvoor je niet gecertificeerd bent.

8 20 TRAINING ALS BEROEP Heel anders was het trainen met mensen uit ontwikkelingslanden dat ik op het IAC in Wageningen en de Technische Universiteit in Berlijn deed. Aanvankelijk waren dat puur westerse vaardigheidstrainingen, maar geleidelijk werden ze meer intercultureel. Twee sabbaticals in het buitenland, waar ik interculturele communicatie doceerde, gaven me de theoretische ondergrond. De ervaring kwam onder andere in acculturatietrainingen voor ontwikkelingswerkers en buitenlandse studenten en in het verzorgen van interculturele trainersopleidingen voor opbouwwerkers en docenten omgangskunde in de gezondheidszorg. Ook hier kreeg ik essentiële inzichten: niets wat waar is in gewone vaardigheidstraining is waar in interculturele training; inzichten over communicatie niet, didactische inzichten niet; de trainer moet ten minste bicultureel zijn, maar liever multicultureel en werken met een co-trainer die dat ook is, bij voorkeur in weer andere culturen; de trainer moet veel geduld, incasseringsvermogen en gevoel voor humor hebben. De essentie van trainerschap ligt in de persoon van de trainer. Naast en boven alles wat daarover al gezegd is, staat voor mij: echtheid. Een boterbloem is een boterbloem. Wees dan maar een heel goede boterbloem. Ik besluit met het citaat van Bach dat op het schutblad staat: You teach best what you most need to learn. Schitterend. Gaat voor honderd procent op als het kennis betreft. Maar slechts voor vijftig procent als het ook om vaardigheid gaat. Ik kan mensen duidelijk maken hoe ze zichzelf maagzweren aandoen en hoe ze dat kunnen voorkomen omdat ik er eerst zelf twee heb gekregen voordat ik ergernis en woede op het juiste ogenblik tegen de juiste persoon leerde uiten. Maar pas op dit aan mensen te leren wanneer je er zelf nog niet veel van terecht brengt. Ervaring met je leerstof is een sterk punt. Maar als die ervaring traumatisch en nog niet verwerkt is, loop je als trainer de kans een ongenuanceerde apostel te worden. Denk maar aan de bekeerdrift van iemand die net met roken gestopt is. Ook ken ik heel wat mensen die kort na een pijnlijke echtscheiding vonden dat ze er aan toe waren huwelijks- of relatietherapie te gaan geven. 1.6 VERANTWOORDING Alle trainers zijn verzamelaars van materiaal en oefeningen. Ik ben geen uitzondering. In deel II, III en IV en op de cd-rom heb ik waar mogelijk bronnen vermeld. Ik laat dat alleen na als ik de bron niet meer weet of een oefening dermate veranderd heb dat bronvermelding geen zin heeft. Oefeningen aanpassen aan doelgroepen en doelen is natuurlijk een essentiële trainersvaardigheid. Zoals ik oefeningen veranderd heb, verwacht ik ook dat u dat doet met wat u in dit boek en op de cd-rom vindt. Ik zou het wel sterk op prijs stellen van u over veranderingen en ontwikkelingen te horen en kopieën van aangepaste en nieuwe oefeningen te krijgen, misschien voor in een herziene druk of volgend boek. Ik dank alle collega s en deelnemers waarmee ik gewerkt heb, in Nederland, Duitsland, VS en Engeland voor hun vriendschap, inzicht en kritiek.

9 INLEIDING 21 NOTEN 1 Furnham en Bochner 1986: 11, 86. The Economist (januari 1990) schatte dat er in 1990 ongeveer 15 miljoen vluchtelingen in de wereld waren. Nu, ruim 10 jaar verder, is dat aantal alleen maar toegenomen. 2 Trainers en trainees worden steeds aangeduid alsof het allemaal mannen zijn. Dat is natuurlijk niet zo. Ik ken meer goede vrouwelijke trainers dan mannelijke. Maar het schrijven van hij/zij, zijn/haar, train(st)er en deelnemer/ster levert een onleesbare tekst op. 3 In de paragrafen 3.4 en 3.5.

Inhoud. Voorwoord 11. 1.5.5 Persoonlijke opvattingen achter dit boek 19 1.6 Verantwoording 20. 2.3 De trainingscyclus 23

Inhoud. Voorwoord 11. 1.5.5 Persoonlijke opvattingen achter dit boek 19 1.6 Verantwoording 20. 2.3 De trainingscyclus 23 Inhoud Voorwoord 11 1 Inleiding 13 1.1 Waarom dit boek? 13 1.1.1 Sociale vaardigheidstraining 13 1.1.2 Interculturele vaardigheidstraining 13 1.2 De lezers 15 1.3 Gebruiksmogelijkheden 16 1.4 Indeling

Nadere informatie

SCHATTEN VAN ADVOCATEN

SCHATTEN VAN ADVOCATEN SCHATTEN VAN ADVOCATEN PRAKTIJKOPLEIDINGEN VOOR DE ADVOCATUUR Vaardigheden in de praktijk Coachen in de praktijk Leidinggeven in de praktijk Teamwork in de praktijk SCHATTEN VAN ADVOCATEN Wij zijn er van

Nadere informatie

Uit de burn-out Therapiegroep werkstresshantering

Uit de burn-out Therapiegroep werkstresshantering Uit de burn-out Therapiegroep werkstresshantering Albert Schweitzer ziekenhuis mei 2009 pavo 0202 Inleiding Als u last heeft van een burn-out door stress op het werk kunt u de therapiegroep werkstresshantering

Nadere informatie

Opleiding Professioneel en inspirerend trainen Post-HBO registeropleiding tot trainer communicatieve en managementvaardigheden

Opleiding Professioneel en inspirerend trainen Post-HBO registeropleiding tot trainer communicatieve en managementvaardigheden Opleiding Professioneel en inspirerend trainen Post-HBO registeropleiding tot trainer communicatieve en managementvaardigheden Persoonlijk leiderschap en trainersvakmanschap Zoek je een gedegen opleiding

Nadere informatie

Transactionele Analyse. Begrijpen en beïnvloeden. Nederlandse Vereniging voor Transactionele Analyse

Transactionele Analyse. Begrijpen en beïnvloeden. Nederlandse Vereniging voor Transactionele Analyse Nederlandse Vereniging voor Transactionele Analyse Transactionele Analyse Begrijpen en beïnvloeden De Transactionele Analyse biedt een praktische, heldere theorie die door iedereen te begrijpen is. Het

Nadere informatie

Trainingen Coaching Intervisie Supervisie. Voor de zorg

Trainingen Coaching Intervisie Supervisie. Voor de zorg Trainingen Coaching Intervisie Supervisie Voor de zorg Professioneel communiceren met 2013 Training Professioneel communiceren met Voor wie? De training is bedoeld voor mensen in de zorg die hun communicatie

Nadere informatie

WERELDS Diversiteits-trainingen

WERELDS Diversiteits-trainingen WERELDS Diversiteits-trainingen Diversiteitsmanagement Interculturele Communicatie Diversiteit voor politici Interculturele personele gespreksvoering Integreren in uw organisatie (voor allochtone medewerkers)

Nadere informatie

Opleiding Creatieve methodieken: experimenteren met vele talen Mieke Faes

Opleiding Creatieve methodieken: experimenteren met vele talen Mieke Faes Opleiding Creatieve methodieken: experimenteren met vele talen Mieke Faes Voor wie De opleiding richt zich enerzijds tot therapeuten, hulpverleners en begeleiders die in hun werk met volwassenen en jongeren,

Nadere informatie

Ervaringsdeskundigheid in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking. Petri Embregts

Ervaringsdeskundigheid in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking. Petri Embregts Ervaringsdeskundigheid in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking Petri Embregts Inhoud Waarom een kans in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking? Inzetbaarheid en effectiviteit

Nadere informatie

Cursus in Gestalt-psychologie.

Cursus in Gestalt-psychologie. Cursus in Gestalt-psychologie. De grondbeginselen uit de gestalt-psychologie en -therapie bevatten een schat aan kennis en wijsheid. Ze zijn zeer praktisch toepasbaar op persoonlijk vlak en in werksituaties

Nadere informatie

st r e s smanagement Inzicht in het omgaan met spanningen. Maximaal aantal deelnemers 12 Leren oplossingsgericht te handelen.

st r e s smanagement Inzicht in het omgaan met spanningen. Maximaal aantal deelnemers 12 Leren oplossingsgericht te handelen. st r e s smanagement De cursus 'stressmanagement' is bedoeld voor iedereen die in zijn/haar werksituatie te maken krijgt met stress als gevolg van problemen en spanningsvolle situaties. De eigen ervaringen

Nadere informatie

Sollicitatietraining: op weg naar stage & werk

Sollicitatietraining: op weg naar stage & werk Sollicitatietraining: op weg naar stage & werk De jongeren die zich aanmelden bij Maljuna Frato hebben een grote afstand tot de arbeidsmarkt en hebben weinig of geen zicht op hun mogelijkheden, kwaliteiten

Nadere informatie

Opleiding Leidinggeven

Opleiding Leidinggeven Opleiding Leidinggeven Voor wie? De Opleiding Leidinggeven richt zich naar (bege)leiders van teams, organisaties en bedrijven: managers, directeuren, HR-managers, projectleiders, coördinatoren, teamcoaches

Nadere informatie

Meer informatie MRS 0610-2

Meer informatie MRS 0610-2 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie en angststoornissen. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

Je gedachten gestructureerd op papier

Je gedachten gestructureerd op papier Online training: Je gedachten gestructureerd op papier Start: 14 september 2015 Een online programma, mét coaching, voor ondernemers en werknemers Voor als je logisch opgebouwde teksten wil leren schrijven,

Nadere informatie

Op zoek naar de bakens in het werk. Drs. Marjan Heinink Tel. 06 19 10 40 15 E-mail: m.heinink@hetnet.nl

Op zoek naar de bakens in het werk. Drs. Marjan Heinink Tel. 06 19 10 40 15 E-mail: m.heinink@hetnet.nl MARJAN HEININK BUREAU VOOR COACHING, LOOPBAANADVIES & TRAINING Op zoek naar de bakens in het werk Drs. Marjan Heinink Tel. 06 19 10 40 15 Psycholoog E-mail: m.heinink@hetnet.nl Postadres : Vosmaerlaan

Nadere informatie

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo. Relaties HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.org Relaties kunnen een belangrijke rol spelen bij het omgaan

Nadere informatie

Neem nu even tijd om de Heilige Geest te vragen je te helpen bij deze studie en inzicht te geven in zowel het Woord als in je eigen leven.

Neem nu even tijd om de Heilige Geest te vragen je te helpen bij deze studie en inzicht te geven in zowel het Woord als in je eigen leven. Doel B: Relatie met Jezus de Koning : studenten ontwikkelen zich, vanuit een persoonlijke overtuiging, als leerling, vertrouweling en toegewijde volgeling van Jezus op elk terrein van hun leven. Doel van

Nadere informatie

Trainen met ziel en zakelijkheid 1 Vakinhoudelijke trainer

Trainen met ziel en zakelijkheid 1 Vakinhoudelijke trainer Trainen met ziel en zakelijkheid 1 Vakinhoudelijke trainer Van focus op inhoud naar werken met de groep Hoe kun je als trainer je theorie enthousiast overbrengen zonder dat je groep passief wordt? Durf

Nadere informatie

Dit is een rollenspel dat de volgende thema s behandelt: geweld tussen individuen, pesten.

Dit is een rollenspel dat de volgende thema s behandelt: geweld tussen individuen, pesten. Kan het anders? (Uit: Kompas) Dit is een rollenspel dat de volgende thema s behandelt: geweld tussen individuen, pesten. Behandelende onderwerpen het recht veilig in vrijheid te leven het recht op respect

Nadere informatie

"The significant problems we have can not be solved at the level of thinking we were at when we created them."

The significant problems we have can not be solved at the level of thinking we were at when we created them. Levens Stijlen Inventarisatie De Levens Stijlen Inventarisatie (LSI) is een instrument waarmee mensen hun persoonlijke effectiviteit blijvend kunnen verbeteren. "The significant problems we have can not

Nadere informatie

TRAINING ROUWZORG. Tussen afstand en nabijheid

TRAINING ROUWZORG. Tussen afstand en nabijheid TRAINING ROUWZORG Tussen afstand en nabijheid INLEIDING In het leven zijn er vele momenten van verlies. Het omgaan met een verlies kan gepaard gaan met hevige emoties. Rouw is het antwoord dat we (als

Nadere informatie

Focus Group Seminar Versterk je persoonlijke balans en effectiviteit Zaterdag 23 Januari 2016

Focus Group Seminar Versterk je persoonlijke balans en effectiviteit Zaterdag 23 Januari 2016 Focus Group Seminar Versterk je persoonlijke balans en effectiviteit Zaterdag 23 Januari 2016 olv Annemieke Meurs en Saskia van Wijngaarden Focus Group Seminar Focus Group is een workshop gefocust op creatieve

Nadere informatie

Welzijn-breed (Persoonlijk Begeleider Gehandicaptenzorg BOL)

Welzijn-breed (Persoonlijk Begeleider Gehandicaptenzorg BOL) Crebo Duur Niveau Leerweg Start Locatie(s) 25477 3,5 jaar Niveau 4 BeroepsOpleidende Leerweg (BOL) Augustus Auditorium, Elst Onze opleidingen in Elst kenmerken zich door kleinschaligheid en persoonlijk

Nadere informatie

FEEDBACK GEVEN IN ZELFSTURENDE TEAMS. Yvette Paludanus

FEEDBACK GEVEN IN ZELFSTURENDE TEAMS. Yvette Paludanus FEEDBACK GEVEN IN ZELFSTURENDE TEAMS Yvette Paludanus 2 Dit boekje is tot stand gekomen dankzij de vragen en verhalen van medewerkers in de zorg. Wil je een exemplaar van dit boekje bestellen? Wil je begeleiding

Nadere informatie

Post-hbo opleiding cognitief gedragstherapeutisch

Post-hbo opleiding cognitief gedragstherapeutisch Post-hbo opleiding cognitief gedragstherapeutisch werker Volwassenen en ouderen mensenkennis Van onze klinisch psycholoog heb ik een groep cliënten overgenomen, bij wie ik de instrumenten uit de opleiding

Nadere informatie

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod Hulp bij ADHD Dit heeft mijn beeld van ADHD enorm verrijkt. Ik zie nu veel mogelijkheden om kinderen met ADHD goede begeleiding te bieden deelnemer workshop bij Fontys Hogescholen Copyright 2010 Hulp bij

Nadere informatie

EFFECTIEF COMPAREREN Voor advocaten en gemachtigden. Vaardigheidstraining

EFFECTIEF COMPAREREN Voor advocaten en gemachtigden. Vaardigheidstraining EFFECTIEF COMPAREREN Voor advocaten en gemachtigden Vaardigheidstraining COMPAREREN: Inlichtingen geven, een schikking beproeven en nadere instructies krijgen Introductie Het lijkt heel praktisch en eenvoudig,

Nadere informatie

Iedereen heeft een eigen verhaal

Iedereen heeft een eigen verhaal informatie voor ouders Iedereen heeft een eigen verhaal > Goed om te weten als uw kind tijdelijk bij JJC verblijft Uw zoon of dochter gaat tijdelijk naar JJC in Den Haag. Wij gaan uw kind intensief begeleiden

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Kijk maar naar enkele reacties van leerlingen en ouders.

Kijk maar naar enkele reacties van leerlingen en ouders. Inleiding 7 Steeds vaker komen we op school leerlingen tegen van wie de ouders gescheiden zijn. Eén op de drie huwelijken wordt ontbonden en veelal zijn daarbij kinderen betrokken. Uit onderzoek blijkt

Nadere informatie

COMMUNICATIE training. effectief communiceren met iedereen

COMMUNICATIE training. effectief communiceren met iedereen COMMUNICATIE training effectief communiceren met iedereen Een training van COMMUNICERENENZO Mensen zijn belangrijk. Resultaten ook Mensen zijn belangrijk en waardevol. Resultaten worden behaald dankzij

Nadere informatie

Verantwoording 1.1 Keuze van de titel

Verantwoording 1.1 Keuze van de titel 1 13 Verantwoording 1.1 Keuze van de titel Voor je ligt het handboek Training sociale vaardigheden. Dit boek is geschreven voor iedereen die te maken heeft met kinderen tussen de tien en vijftien jaar

Nadere informatie

Handleiding voor praktijkbegeleiders van niveau 2 en 3 cursisten

Handleiding voor praktijkbegeleiders van niveau 2 en 3 cursisten Handleiding voor praktijkbegeleiders van niveau 2 en 3 cursisten Inhoud: Inleiding... 3 Kerntaken van een praktijkbegeleider... 3 Voorbereidend gesprek met de cursist... 4 Feedback geven... 4 Begeleiden

Nadere informatie

TRAINEN MET ZIEL EN ZAKELIJKHEID Opleiding Vakinhoudelijk trainen

TRAINEN MET ZIEL EN ZAKELIJKHEID Opleiding Vakinhoudelijk trainen TRAINEN MET ZIEL EN ZAKELIJKHEID Opleiding Vakinhoudelijk trainen Van focus op inhoud naar werken met de groep Hoe kun je als trainer je theorie enthousiast overbrengen zonder dat je groep passief wordt?

Nadere informatie

Meerwaarde voor onderwijs. De Pijlers en de Plus van FLOT

Meerwaarde voor onderwijs. De Pijlers en de Plus van FLOT Meerwaarde voor onderwijs De Pijlers en de Plus van FLOT De vijf Pijlers: Cruciale factoren voor goed leraarschap Wat maakt een leraar tot een goede leraar? Het antwoord op deze vraag is niet objectief

Nadere informatie

Positionering dienstverlening. uitdaging. Preventief: focus op groei. probleem. klachten. huisarts. psycholoog. Curatief: focus op genezen

Positionering dienstverlening. uitdaging. Preventief: focus op groei. probleem. klachten. huisarts. psycholoog. Curatief: focus op genezen Positionering dienstverlening uitdaging Preventief: focus op groei probleem klachten huisarts psycholoog Curatief: focus op genezen Ik wil iets in mijn leven veranderen en ik zoek daar ondersteuning in,

Nadere informatie

Kennis rond dementie, familierelaties en verlieservaringen is onontbeerlijk.

Kennis rond dementie, familierelaties en verlieservaringen is onontbeerlijk. COMPETENTIEPROFIEL COACH BEGELEIDING MODULES PSYCHO-EDUCATIEPAKKET DEMENTIE EN NU De coach van Dementie en nu is hij/zij die de vormingssessies begeleidt voor een groep mantelzorgers van personen met dementie.

Nadere informatie

Werken vanuit authenticiteit geeft energie Ik help mensen hun eigen kracht te vinden

Werken vanuit authenticiteit geeft energie Ik help mensen hun eigen kracht te vinden Werken vanuit authenticiteit geeft energie Ik help mensen hun eigen kracht te vinden Arbeidsverzuim door stress, werknemers die soms voor langere tijd uitvallen: een teken dat mensen veel, soms wel te

Nadere informatie

Systems-Centered Training door Lotte Paans

Systems-Centered Training door Lotte Paans Systems-Centered Training door Lotte Paans De workshop is ervaringsgericht van opzet, opdat je aan den lijve ondervindt wat het effect van de werkwijze is. Een wezenlijk onderdeel van Systems-Centered

Nadere informatie

Wier. Behandelcentrum voor mensen die moeilijk leren, met gedragsproblemen en/of psychiatrische problemen. Patiënten & familie

Wier. Behandelcentrum voor mensen die moeilijk leren, met gedragsproblemen en/of psychiatrische problemen. Patiënten & familie Wier Behandelcentrum voor mensen die moeilijk leren, met gedragsproblemen en/of psychiatrische problemen Patiënten & familie 2 Voor wie is Wier? Wier is er voor mensen vanaf achttien jaar (en soms jonger)

Nadere informatie

Juridische medewerker

Juridische medewerker 28-11-2013 Sectorwerkstuk Juridische medewerker Temel, Elif HET ASSINK LYCEUM Inhoudsopgave Inhoud Inhoudsopgave... 1 Inleiding... 2 Hoeveel procent van de opleiding bestaat uit stage?... 6 o Begeleiding...

Nadere informatie

Van loslaten naar VERBINDEN: Hoe we mensen in rouw kunnen uitnodigen om verhalen te vertellen over wat hen dierbaar is.

Van loslaten naar VERBINDEN: Hoe we mensen in rouw kunnen uitnodigen om verhalen te vertellen over wat hen dierbaar is. Van loslaten naar VERBINDEN: Hoe we mensen in rouw kunnen uitnodigen om verhalen te vertellen over wat hen dierbaar is. Anik Serneels Klinisch psychologe, relatie- en gezinstherapeute, specialisatie narratieve

Nadere informatie

Opleiding tot kindercoach met inzet van paarden

Opleiding tot kindercoach met inzet van paarden Opleiding tot kindercoach met inzet van paarden Inleiding Kinderen zijn volop in ontwikkeling. Coaching met behulp van paarden geeft op het terrein van denken, doen en voelen veel beweging.om al die veranderingen

Nadere informatie

Post-hbo opleiding autismespecialist

Post-hbo opleiding autismespecialist Post-hbo opleiding autismespecialist mensenkennis De docente is duidelijk, enthousiast en motiverend. Ik heb inzicht gekregen in wat ik in mijn rol als hulpverlener kan doen en waar ik rekening mee moet

Nadere informatie

Kerncompetenties psychotherapeut

Kerncompetenties psychotherapeut Kerncompetenties psychotherapeut 5 oktober 2006 Nederlandse Vereniging voor Psychotherapie Overname is toegestaan, mits ongewijzigd en met gebruik van bronvermelding. Nederlandse Vereniging voor Psychotherapie,

Nadere informatie

Handleiding. voor. praktijkbegeleiders

Handleiding. voor. praktijkbegeleiders Handleiding voor praktijkbegeleiders Versie: februari 2011 Inhoud: Inleiding... 3 Kerntaken van een praktijkbegeleider... 3 Voorbereidend gesprek met de cursist... 4 Feedback geven... 4 Begeleiden van

Nadere informatie

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod Hulp bij ADHD Dit heeft mijn beeld van ADHD enorm verrijkt. Ik zie nu veel mogelijkheden om kinderen met ADHD goede begeleiding te bieden deelnemer workshop bij Fontys Hogescholen Copyright 2010 Hulp bij

Nadere informatie

Verantwoording gebruik leerlijnen

Verantwoording gebruik leerlijnen Verantwoording gebruik leerlijnen In de praktijk blijkt dat er onder de deelnemers van Samenscholing.nu die direct met elkaar te maken hebben behoefte bestaat om de ontwikkeling van de beroepsvaardigheden

Nadere informatie

Assertiviteitstest: kom jij op voor jezelf?

Assertiviteitstest: kom jij op voor jezelf? 1 Assertiviteitstest: kom jij op voor jezelf? Zet een kruisje bij het antwoord dat voor jou passend is - eerder juist indien je meestal op die manier handelt - eerder onjuist indien je slechts zelden op

Nadere informatie

Verstandelijke beperkingen

Verstandelijke beperkingen 11 2 Verstandelijke beperkingen 2.1 Definitie 12 2.1.1 Denken 12 2.1.2 Vaardigheden 12 2.1.3 Vroegtijdig en levenslang aanwezig 13 2.2 Enkele belangrijke overwegingen 13 2.3 Ernst van verstandelijke beperking

Nadere informatie

Ik wil dood suïcidaliteit

Ik wil dood suïcidaliteit Ik wil dood suïcidaliteit bij jongeren Mark De Bock Anneleen Franssens Annelies Kog Klinisch psychologen en orthopedagogen, psychotherapeuten UKJA Waar of niet waar? De meeste zelfmoorden gebeuren impulsief

Nadere informatie

ECTS-fiche. Graduaat Maatschappelijk werk Samenwerkingsvaardigheden. Lestijden. Ingeschatte totale studiebelasting (in uren) 1 Mogelijkheid tot

ECTS-fiche. Graduaat Maatschappelijk werk Samenwerkingsvaardigheden. Lestijden. Ingeschatte totale studiebelasting (in uren) 1 Mogelijkheid tot ECTS-fiche 1. Identificatie Opleiding Module Code Lestijden Studiepunten Ingeschatte totale studiebelasting (in uren) 1 Mogelijkheid tot Graduaat Maatschappelijk werk Samenwerkingsvaardigheden AC2 40 n.v.t.

Nadere informatie

Utrecht, september 2010 Gerjoke Wilmink directeur Nibud

Utrecht, september 2010 Gerjoke Wilmink directeur Nibud Voorwoord Ongeveer twee jaar geleden publiceerde het Nibud Geld en Gedrag, Budgetbegeleiding voor de beroepspraktijk. Het boek werd enthousiast ontvangen door het werkveld, vooral vanwege de competenties

Nadere informatie

Training Resultaatgericht Coachen

Training Resultaatgericht Coachen Training Resultaatgericht Coachen met aandacht voor zingeving Herken je dit? Je bent verantwoordelijk voor de gang van zaken op je werk. Je hebt alle verantwoordelijkheid, maar niet de bijbehorende bevoegdheden.

Nadere informatie

Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg

Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg Voor wie? Waarom? Wat? Hoe? Voor Omdat leiding Ervaringsgerichte Door middel van leidinggevenden, geven, adviseren en coaching en werkvormen waarbij het adviseurs

Nadere informatie

EFFECTIEF LEIDINGGEVEN. Een gave of een vak?

EFFECTIEF LEIDINGGEVEN. Een gave of een vak? EFFECTIEF LEIDINGGEVEN Een gave of een vak? Een training van COMMUNICERENENZO Mensen zijn belangrijk. Resultaten ook Mensen zijn belangrijk en waardevol. Resultaten worden behaald dankzij mensen. Zij voegen

Nadere informatie

Mediation op school. Aan de slag met 21e-eeuwse vaardigheden. Michiel Hulsbergen en Rola Hulsbergen-Paanakker

Mediation op school. Aan de slag met 21e-eeuwse vaardigheden. Michiel Hulsbergen en Rola Hulsbergen-Paanakker Mediation op school Aan de slag met 21e-eeuwse vaardigheden Michiel Hulsbergen en Rola Hulsbergen-Paanakker Inhoud Inleiding 7 1 Het belang van mediation 11 2 21e-eeuwse vaardigheden 17 3 Conflicten en

Nadere informatie

PGB-deskundige. samenwerken aan goede dienstverlening. Hélène Coppens advies coaching training mediation

PGB-deskundige. samenwerken aan goede dienstverlening. Hélène Coppens advies coaching training mediation PGB-deskundige adviseert en begeleidt particulieren en organisaties bij hun vragen over vraaggestuurde zorg & het persoonsgebonden budget. samenwerken aan goede dienstverlening zowel particulier als zakelijk

Nadere informatie

Opleidingsgids Opleiding tot paardencoach

Opleidingsgids Opleiding tot paardencoach Opleidingsgids Opleiding tot paardencoach 2 Wat is het EOCP Het Europees Opleidingscentrum Paardencoaches is hét opleidingcentrum voor mensen die willen coachen met paarden of al paardencoach zijn. Het

Nadere informatie

TRAIN DE TRAINER EFFECTIEF EN RESULTAATGERICHT TRAINEN. Pieterman & Partners

TRAIN DE TRAINER EFFECTIEF EN RESULTAATGERICHT TRAINEN. Pieterman & Partners TRAIN DE TRAINER EFFECTIEF EN RESULTAATGERICHT TRAINEN Pieterman & Partners TRAIN DE TRAINER RESULTAAT Met succes een training ontwikkelen/aanpassen en het gewenste resultaat bereiken Een succesvolle presentatie,

Nadere informatie

Weg met de olifant in de porseleinen kast

Weg met de olifant in de porseleinen kast Workshop Indirect leren communiceren met LMR model van Lewis - Stop talking or leave Wanneer: Symposium woensdag 16 oktober Waar: Universiteit Tilburg Door wie: Natascha Zoutewelle Weg met de olifant in

Nadere informatie

Welzijn-Breed (Persoonlijk Begeleider Specifieke Doelgroepen) BOL

Welzijn-Breed (Persoonlijk Begeleider Specifieke Doelgroepen) BOL Crebo Duur Niveau Leerweg Start Locatie(s) 25478 3,5 jaar Niveau 4 BeroepsOpleidende Leerweg (BOL) Augustus Auditorium, Elst Onze opleidingen in Elst kenmerken zich door kleinschaligheid en persoonlijk

Nadere informatie

Grip op veilig werken

Grip op veilig werken Grip op veilig werken Voordelen van digitale leermiddelen Digitale leermiddelen maken nieuwe didactische variaties mogelijk/makkelijker didactische variatie in de praktijk nog laag inzet van

Nadere informatie

Virale Verkooptechnieken

Virale Verkooptechnieken Virale Verkooptechnieken Peter Stinckens www.mailmentor.eu 2 Virale verkooptechnieken Peter Stinckens Titel: Virale verkooptechnieken ISBN: 9789402127461 Auteur: Peter Stinckens Uitgegeven door: het House

Nadere informatie

Wil je méér innerlijke balans en krachtiger persoonlijk leiderschap?

Wil je méér innerlijke balans en krachtiger persoonlijk leiderschap? Wil je méér innerlijke balans en krachtiger persoonlijk leiderschap? Zoek je een veilige leeromgeving, met humor en diepgang, die toelaat om wérkelijk stappen te zetten in je leven en je werk? DAN IS IETS

Nadere informatie

EMOTIONELE INTELLIGENTIE

EMOTIONELE INTELLIGENTIE EMOTIONELE INTELLIGENTIE drs. S. van den Eshof 1 SITUATIE Wat zijn emoties en welke invloed hebben ze op ons leven? Sommige mensen worden bestempeld als over-emotioneel, terwijl anderen van zichzelf vinden

Nadere informatie

COMMUNICATIE technieken. voor leidinggevenden

COMMUNICATIE technieken. voor leidinggevenden COMMUNICATIE technieken voor leidinggevenden Een training van COMMUNICERENENZO Mensen zijn belangrijk. Resultaten ook Mensen zijn belangrijk en waardevol. Resultaten worden behaald dankzij mensen. Zij

Nadere informatie

Informatie opleiding Brains 4 Use (B4U)

Informatie opleiding Brains 4 Use (B4U) Informatie opleiding Brains 4 Use (B4U) Den Dolder, mei 2014 Versie: 2.1 Auteur(s):Angela van den Berg/Marten Leistra Dolderseweg 120, 3734 BL Den Dolder Postbus 37, 3734 ZG Den Dolder T 088 8800300 E

Nadere informatie

De Week gaat van start met de Breingeindag op maandag 26 maart 2012 in t Veerhuis te Nieuwegein.

De Week gaat van start met de Breingeindag op maandag 26 maart 2012 in t Veerhuis te Nieuwegein. Op zoek naar waardevolle contacten De werkgroep Week van de Psychiatrie organiseert van 26 tot en met 31 maart 2012 de 38e Week van de Psychiatrie. Het thema van de Week van de Psychiatrie 2012 is Contact

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding 9. 5 Planning 83 5.1 Leerdoelen en persoonlijke doelen 84 5.2 Het ontwerpen van het leerproces 87 5.3 Planning in de tijd 89

Inhoud. Inleiding 9. 5 Planning 83 5.1 Leerdoelen en persoonlijke doelen 84 5.2 Het ontwerpen van het leerproces 87 5.3 Planning in de tijd 89 Inhoud Inleiding 9 1 Zelfsturend leren 13 1.1 Zelfsturing 13 1.2 Leren 16 1.3 Leeractiviteiten 19 1.4 Sturingsactiviteiten 22 1.5 Aspecten van zelfsturing 25 1.6 Leerproces vastleggen 30 2 Oriëntatie op

Nadere informatie

Aanvraagprocedure Erkenning Supervisorschap Versie: 20 juni 2012 AANVRAAGPROCEDURE ERKENNING SUPERVISORSCHAP

Aanvraagprocedure Erkenning Supervisorschap Versie: 20 juni 2012 AANVRAAGPROCEDURE ERKENNING SUPERVISORSCHAP AANVRAAGPROCEDURE ERKENNING SUPERVISORSCHAP 2 Aanvraagprocedure Erkenning Supervisorschap 3 Algemeen Hieronder kun je lezen hoe de route naar supervisorschap en leersupervisorschap is opgezet en aan welke

Nadere informatie

Kerntaak 1 Bieden van zorg en ondersteuning op basis van een werkplanning. STER opdracht: helpen bij een creatieve activiteit

Kerntaak 1 Bieden van zorg en ondersteuning op basis van een werkplanning. STER opdracht: helpen bij een creatieve activiteit werkplanning Werkproces 1.5 Ondersteunt bij (sociale) activiteiten STER opdracht: helpen bij een creatieve activiteit Als je in zorg of welzijn werkt, krijg je te maken met het helpen bij creatieve activiteiten.

Nadere informatie

ADR erkende 4 daagse Mediationopleiding. Inhoudelijke toelichting op de 4-daagse basisopleiding Mediation

ADR erkende 4 daagse Mediationopleiding. Inhoudelijke toelichting op de 4-daagse basisopleiding Mediation ADR erkende 4 daagse Mediationopleiding Inhoudelijke toelichting op de 4-daagse basisopleiding Mediation Inclusief: Literatuur, opleidingsmap, lunch, individuele begeleiding, kennistoets Doel van de training:

Nadere informatie

I nleiding. 1.1 Hoe leer je gesprekken te voeren?

I nleiding. 1.1 Hoe leer je gesprekken te voeren? I nleiding 1 Je zult dit boek niet voor niets ter hand hebben genomen. In je werk voer je gesprekken met mensen of je bent in opleiding voor een beroep waar communicatie centraal staat. Gesprekken voeren

Nadere informatie

MEDIATION VOOR PROFESSIONALS

MEDIATION VOOR PROFESSIONALS MEDIATION VOOR PROFESSIONALS Basisopleiding tot mediator West-Nederland Erkend door NMI en Int. ADR register Mediation als sturingsinstrument De dynamiek en complexiteit in organisaties en samenleving

Nadere informatie

Inhoud Inleiding Een nieuw beroep, een nieuwe opleiding Een nieuwe start bouwt voort op het voorgaande Relaties aangaan Omgaan met gevoelens

Inhoud Inleiding Een nieuw beroep, een nieuwe opleiding Een nieuwe start bouwt voort op het voorgaande Relaties aangaan Omgaan met gevoelens Inhoud Inleiding 9 1 Een nieuw beroep, een nieuwe opleiding 11 1.1 Het beroep Social Work 11 1.2 Beelden over leren mentale modellen 15 1.3 Competentiegericht leren 16 1.4 Een open leerhouding 17 1.5 Leren

Nadere informatie

Boost uw carrière. Zo kiest u de MBAopleiding die bij u past. Deze whitepaper is mede mogelijk gemaakt door

Boost uw carrière. Zo kiest u de MBAopleiding die bij u past. Deze whitepaper is mede mogelijk gemaakt door Boost uw carrière Zo kiest u de MBAopleiding die bij u past Deze whitepaper is mede mogelijk gemaakt door Introductie Update uw kennis De wereld om ons heen verandert in een steeds hoger tempo. Hoe goed

Nadere informatie

atworkshops Live online & interactief Experts in live, online & interactief leren en samenwerken

atworkshops Live online & interactief Experts in live, online & interactief leren en samenwerken atworkshops Live online & interactief Experts in live, online & interactief leren en samenwerken Hoe zorg je er in deze turbulente tijden voor dat mensen zich blijven ontwikkelen en relevant blijven voor

Nadere informatie

1. Luister naar het gesprek. 2. Lees de zinnen. 3. Welke informatie hoort u? Kruis aan: JA of NEE.

1. Luister naar het gesprek. 2. Lees de zinnen. 3. Welke informatie hoort u? Kruis aan: JA of NEE. Werkblad 6.1 Opdracht 3, module 5, les 6 1. Luister naar het gesprek. 2. Lees de zinnen. 3. Welke informatie hoort u? Kruis aan: JA of NEE. 1. Mevrouw Celik maakt een afspraak met de decaan. 2. De afspraak

Nadere informatie

Postmaster opleiding spelpsychotherapie. De docenten hebben veel ervaring, staan dichtbij het werkveld en halen het beste in je naar boven.

Postmaster opleiding spelpsychotherapie. De docenten hebben veel ervaring, staan dichtbij het werkveld en halen het beste in je naar boven. mensenkennis De docenten hebben veel ervaring, staan dichtbij het werkveld en halen het beste in je naar boven. Postmaster opleiding spelpsychotherapie Postmaster opleiding spelpsychotherapie Kinderen

Nadere informatie

Post-hbo cognitief gedragstherapeutisch werker. Kinderen en jeugdigen

Post-hbo cognitief gedragstherapeutisch werker. Kinderen en jeugdigen mensenkennis Post-hbo cognitief gedragstherapeutisch werker Kinderen en jeugdigen De docente geeft duidelijk en methodisch les, vertaalt vanuit eigen ervaring complexe theorie naar praktijk. Nu zet ik

Nadere informatie

3.6 Diversiteit is meer dan verschil in cultuur 91 3.7 Antwoorden uit de gezondheidswetenschappen

3.6 Diversiteit is meer dan verschil in cultuur 91 3.7 Antwoorden uit de gezondheidswetenschappen Inhoud Inleiding 7 1 Diversiteit in jouw leven 13 1.1 Identiteit 13 1.2 Sociale identiteit 15 1.3 Sociale deelidentiteiten 17 1.4 Multiculturele persoonlijkheden 20 1.5 Aspecten van persoonlijkheden 24

Nadere informatie

Minor Licht Verstandelijk Beperkt

Minor Licht Verstandelijk Beperkt Minor Licht Verstandelijk Beperkt Academie voor Sociale Studies Inleiding De minor Licht Verstandelijk Beperkt biedt een inspirerend en intensief half jaar deskundigheidsbevordering op het gebied van werken

Nadere informatie

Handboek maatschappelijke stage MAATSCHAPPELIJKE STAGES, BEST TE DOEN!

Handboek maatschappelijke stage MAATSCHAPPELIJKE STAGES, BEST TE DOEN! Naam: Heerbeeck college Best Schooljaar 2014-2015 MAATSCHAPPELIJKE STAGES, BEST TE DOEN! -handen ineen -elkaar helpen -samenwerken -iets voor een ander doen -sociaal Stage coördinator: mevr. A. Luteyn

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord 8 Ten geleide 10 Inleiding 12. Hoofdstuk 1 Persoonlijke grenzen: Wat we eronder verstaan en hoe ze worden gevormd 16

Inhoud. Voorwoord 8 Ten geleide 10 Inleiding 12. Hoofdstuk 1 Persoonlijke grenzen: Wat we eronder verstaan en hoe ze worden gevormd 16 Inhoud Voorwoord 8 Ten geleide 10 Inleiding 12 Hoofdstuk 1 Persoonlijke grenzen: Wat we eronder verstaan en hoe ze worden gevormd 16 Hoofdstuk 2 Hypnotherapie: Een reis naar binnen 30 Hoofdstuk 3 Het behandelplan:

Nadere informatie

Naam van de opleiding : Freedom from Addiction Naam van de docent (en) : Dr Robert Dee McDonald Henk de Vos

Naam van de opleiding : Freedom from Addiction Naam van de docent (en) : Dr Robert Dee McDonald Henk de Vos Studie plan Naam van de opleiding : Freedom from Addiction Naam van de docent (en) : Dr Robert Dee McDonald Henk de Vos Totale duur van de opleiding 3 dagen Totaal aantal dagen 3 Totaal aantal uren 24

Nadere informatie

Voorwoord. Veel succes met de schrijftraining! Amsterdam, februari 2012. Freek Bakker Joke Olie. 6 Voorwoord

Voorwoord. Veel succes met de schrijftraining! Amsterdam, februari 2012. Freek Bakker Joke Olie. 6 Voorwoord Voorwoord Schrijven op B2 is een takenboek dat hulp biedt bij de training in het schrijven van korte en langere teksten in het Nederlands, die geschreven moeten worden op het Staatsexamen NT2 II. Schrijven

Nadere informatie

MEDIATION VOOR PROFESSIONALS

MEDIATION VOOR PROFESSIONALS MEDIATION VOOR PROFESSIONALS Basisopleiding tot mediator Zuid-Nederland Erkend door NMI en Int. ADR register Mediation als sturingsinstrument De dynamiek en complexiteit in organisaties en samenleving

Nadere informatie

STAP IN. Register MZ-Opleiders. Registreer je nu op www.mz-opleiders.nl

STAP IN. Register MZ-Opleiders. Registreer je nu op www.mz-opleiders.nl STAP IN STAP IN Register MZ-Opleiders Register MZ-Opleiders (RMZO) Leidseplein 5 1017 PR Amsterdam www.mz-opleiders.nl 020-320 43 02 Registreer je nu op www.mz-opleiders.nl Vanaf 15 mei 2012 start het

Nadere informatie

Zorgen voor getraumatiseerde kinderen: een training voor opvoeders

Zorgen voor getraumatiseerde kinderen: een training voor opvoeders Zorgen voor getraumatiseerde kinderen: een training voor opvoeders Leony Coppens Carina van Kregten Symposium Pleegzorg 2014 Waar blijft het kind? 11 maart 2014 Wat gaan we vandaag doen? Wie zijn wij?

Nadere informatie

Individueel verslag Timo de Reus klas 4A

Individueel verslag Timo de Reus klas 4A Individueel verslag de Reus klas 4A Overzicht en tijdsbesteding van taken en activiteiten 3.2 Wanneer Planning: hoe zorg je ervoor dat het project binnen de beschikbare tijd wordt afgerond? Wat Wie Van

Nadere informatie

STAGEVERSLAG VMBO LEERLING INSTRUCTIE

STAGEVERSLAG VMBO LEERLING INSTRUCTIE STAGEVERSLAG VMBO LEERLING INSTRUCTIE Naam: Klas: Bedrijf: Stageperiode: Maak een inhoudsopgave zoals hieronder is afgebeeld. Indien nodig je eigen onderdelen tussen voegen en uiteindelijk de inhoudsopgave

Nadere informatie

Krachtig samenwerken: meer bereiken

Krachtig samenwerken: meer bereiken Of ligt het misschien ook aan mij? Krachtig samenwerken: meer bereiken Voor verantwoordelijke, resultaatgerichte managers en professionals die willen leren hoe ze meer voor elkaar krijgen. Belangrijke

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Docenten in het hoger onderwijs zijn experts in wát zij doceren, maar niet noodzakelijk in hóe zij dit zouden moeten doen. Dit komt omdat zij vaak weinig tot geen training hebben gehad in het lesgeven.

Nadere informatie

Kinder Taijiquan. De cursusdagen voor Beatrixschool Blinkertpad EX Haarlem

Kinder Taijiquan. De cursusdagen voor Beatrixschool Blinkertpad EX Haarlem Kinder Taijiquan Opleiding kinder Tai Chi voor docenten Organisatie van Stichting Taijiquan Nederland STN 2016 te Haarlem Tái Chi School Kennemerland www.taichikennemerland.nl Een samenwerking van de volgende

Nadere informatie

Rollen, verantwoordelijkheden en taken docent-praktijkopleider-werkbegeleider-teamleider (leerafdelingen)

Rollen, verantwoordelijkheden en taken docent-praktijkopleider-werkbegeleider-teamleider (leerafdelingen) Rollenmatrix Rollen, verantwoordelijkheden en taken docent-praktijkopleider-werkbegeleider-teamleider (leerafdelingen) Toelichting vooraf: o Als uitgangsmateriaal zijn de overzichten van taken en verantwoordelijkheden

Nadere informatie

Post-hbo opleiding seksuologie

Post-hbo opleiding seksuologie Post-hbo opleiding seksuologie mensenkennis Plezierige overdracht, de docent spreekt uit ervaring en brengt veiligheid en openheid in de groep door haar respectvolle wijze van benaderen. Top! Post-hbo

Nadere informatie

ECTS-fiche. Opleiding. Geïntegreerde competentieverwerving 2. Lestijden. Ingeschatte totale studiebelasting (in uren) 1 Mogelijkheid tot

ECTS-fiche. Opleiding. Geïntegreerde competentieverwerving 2. Lestijden. Ingeschatte totale studiebelasting (in uren) 1 Mogelijkheid tot ECTS-fiche 1. Identificatie Opleiding Module Code Lestijden Studiepunten Ingeschatte totale studiebelasting (in uren) 1 Mogelijkheid tot GMW Geïntegreerde competentieverwerving 2 AD2 40 n.v.t. 220 JA aanvragen

Nadere informatie