Inleiding 1.1 WAAROM DIT BOEK? Sociale vaardigheidstraining Interculturele vaardigheidstraining

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Inleiding 1.1 WAAROM DIT BOEK? 1.1.1 Sociale vaardigheidstraining. 1.1.2 Interculturele vaardigheidstraining"

Transcriptie

1 Inleiding WAAROM DIT BOEK? Sociale vaardigheidstraining De behoefte aan sociale vaardigheidstraining neemt toe. Jaarlijks worden er door het bedrijfsleven, de overheid en particulieren zeer grote bedragen aan uitgegeven. Alleen al in Nederland zijn er een paar duizend fulltime trainers, en voor veel meer mensen is het een deel van hun werk. De concurrentie tussen de ongeveer tweehonderd commerciële trainings- en organisatie-adviesbureaus in Nederland is fel. Geschat wordt dat er per jaar tachtig bureaus bijkomen en er ongeveer evenveel afvallen. De sleutels tot succes zijn klantgerichtheid, kwaliteit en maatwerk. Dat vraagt een toenemend aantal goed opgeleide trainers. Daar staat tegenover dat door de bezuinigingen in het hoger beroeps- en universitair onderwijs de meest arbeidsintensieve opleidingen, zoals die voor trainers, het eerst sneuvelden of tot een minimum teruggesnoeid werden. De sociale wetenschappers die deze opleidingen verzorgden, gingen en masse het bedrijfsleven in en stopten met publiceren. Door dit alles is de vraag naar goede trainingshandboeken zeer urgent geworden. Het woord sociale vaardigheidstraining is een paraplu boven een gevarieerde groep trainingen, zoals managementtraining, verkooptraining, sollicitatietraining, adviesvaardigheidstraining, teamtraining, conflicthanteringstraining, en onderhandelingstraining. Opleidingen voor trainers zijn schaars en duur. Steeds meer vakgenoten realiseren zich dat dit vak in stappen en uit ervaring leren riskant is voor de trainer én voor zijn trainees. Gelukkig is er trainingstheorie opgebouwd in de laatste veertig jaar, deels vanuit beroepservaring, deels vanuit onderzoek. Er zijn oefenboeken met trainingsmaterialen, hoewel niet genoeg. De goede oefeningen worden zoveel gebruikt dat deelnemers met trainingservaring ze vaak al kennen. Andere oefeningen verouderen of sluiten niet aan bij nieuwere soorten trainingen. Ook is er dringend behoefte aan oefenmateriaal dat de deelnemers niet alleen een Aha-Erlebnis verschaft, maar hen daadwerkelijk oefent in nauwkeurig omschreven vaardigheden Interculturele vaardigheidstraining Een nieuwe en wezenlijk andere soort training is interculturele communicatie- of acculturatietraining. Op dit gebied is de groei sterk en de voorspelde vraag enorm, maar zijn het aantal trainers en de hoeveelheid trainingstheorie en -materiaal gering. Er zijn een aantal redenen voor de toenemende vraag naar interculturele vaardigheidstraining in de laatste vijfentwintig jaar. De eerste is de dekolonisatie. Mensen uit voormalige koloniale machten die ex-koloniën bezoeken als vrijwilligers, leraren, zakenmensen of experts kunnen zich niet langer

2 14 TRAINING ALS BEROEP met de naïeve en onverschillige arrogantie gedragen die veel van hun voorgangers kenmerkte. Sinds de jaren zestig hebben veel organisaties die vrijwilligers uitzenden en een aantal meer verlichte multinationals hun in het buitensland werkende staf voorbereid op de interculturele problemen die ze kunnen tegenkomen. De tweede reden is dat het soort mensen dat twee tot vijf jaar in een ontwikkelingshulpprogramma gaat werken de laatste decennia veranderd is. Dergelijke mensen worden meer om hun technische vaardigheden aangenomen dan om hun communicatievaardigheid of hun interculturele ervaring. Ze gaan meer vanwege hun carrière of voor het goede salaris dan uit gedrevenheid of interesse voor andere culturen. Dus is de kans dat ze zich probleemloos zullen aanpassen in Nigeria, Nepal of Nicaragua vrij klein. Dit besef dringt meer en meer door tot organisaties die opdraaien voor de hoge kosten van het repatriëren van gezinnen die er niet in slagen zich aan te passen aan een buitenlands bestaan of zich onmogelijk gemaakt hebben door cultureel ongevoelig gedrag. Ten derde is het aantal internationale zakelijke investeringen, hulpprojecten en organisaties met een kantoor in de derde wereld snel gestegen. Dit heeft geleid tot een sterke toename van zakenmensen, wetenschappers, ontwikkelingswerkers, diplomaten en ambtenaren die internationaal leven en werken. Het snelle en gemakkelijke reizen vergroot het aantal mensen dat interculturele vaardigheidstraining nodig heeft. Ook personeelsmensen beseffen dat ze al lang niet meer kunnen vertrouwen op hun algemene ontwikkeling plus een bezoekje van twee weken aan een derdewereldland om hun staf op een buitenlandse taak voor te bereiden. Ten vierde blijkt dat de weinige multinationals die interculturele communicatie serieus nemen dat doen omdat ze wezenlijk multinationaal worden. Zo kan er bijvoorbeeld een Thai werken in de Nigeriaanse vestiging van een bedrijf dat zijn hoofdkantoor in Nederland heeft. Zulke ondernemingen willen tussen hun stafleden een goede samenwerking, die niet wordt beschadigd door culturele of raciale misverstanden. In de vijfde plaats zijn er grote groepen mensen die zich tussen landen en continenten bewegen. Tussen 1947 en 1970 zijn er tientallen miljoenen Europeanen naar de Verenigde Staten, Canada, Australië en Nieuw-Zeeland geëmigreerd. Er studeert continu zeker een half miljoen studenten in het buitenland. In de laatste decennia veroorzaakten politieke, militaire en economische omwentelingen een stroom van miljoenen vluchtelingen naar veiliger en meer welvarende landen. 1 Al deze mensen zijn niet op hun nieuwe levens voorbereid. Ook de mobiliteit van anderen dan vluchtelingen neemt toe. Managers, technici, militairen en studenten krijgen vaak wel enige ondersteuning van de organisatie die hen uitzendt, maar die ondersteuning bestaat zelden uit interculturele vaardigheidstraining. Ten slotte is het duidelijk dat, naarmate Europese en andere rijke landen multicultureler worden, minderheidsgroepen niet altijd de onderliggende partij in de beroepsbevolking zullen vormen. Werknemers in het onderwijs, de politie, de gezondheidszorg en de sociale dienstverlening hebben collega s en cliënten met de meest uiteenlopende achtergronden. Vakmensen uit allerlei culturen zullen ten minste met elkaar moeten kunnen samenwerken voordat ze kunnen omgaan met een multiculturele burgerij. Slechte interculturele communicatie kan een bron zijn van misère, wrijving en stress. Het kan ook kostbaar zijn voor organisaties in termen van verknoeide goodwill, energie en geld. Zelfs de diplomatie, de bilaterale hulp en handelsbesprekingen lopen regelma-

3 INLEIDING 15 tig stuk op slechte interculturele communicatie. Ook de overigens goed opgeleide staf van Nederlandse ambassades en andere diplomaten zijn hierin niet getraind! Dit boek kan deze problemen bij lange na niet oplossen. Het kan er wel toe bijdragen dat mensen gaan realiseren hoe noodzakelijk goede interculturele communicatie is. Het kan zeker een steun zijn voor beginnende en ervaren interculturele vaardigheidstrainers. 1.2 DE LEZERS Evenals andere vormen van gedragstraining is sociale vaardigheidstraining vooral een vaardigheid. Iedere trainer mixt zijn eigen cocktail, rekening houdend met wat zijn gasten willen drinken, met wat hij in huis heeft en met de staat waarin zijn gasten verkeren. 2 Ik weet niet hoe de opleiding tot barkeeper eruit ziet. Het lijkt me geen gemakkelijk vak, en ik neem aan dat je het niet van de ene op de andere dag kunt leren. Maar trainer is nog steeds geen echt beroep, met een wettelijk geregelde opleiding en een beschermde status. Talloze mensen hebben me verteld dat ze, al zeiden ze het zelf, goed met mensen konden omgaan en daar inzicht in hadden. Kon ik ze vertellen waar ze als trainer konden gaan werken? Ik ben dan niet zo vriendelijk als ik zou moeten zijn. Behalve immens bevredigend is dit vak verbazend moeilijk. In dit boek ga ik in detail in op de vereisten ervan 3, zodat ik hier volsta met te zeggen dat je er naast aanleg vele jaren studie en vaardigheidstraining voor nodig hebt. De aanleg voor het trainerschap kunt u niet uit boeken halen. Dat kunt u wel met inzichten over het ontwerpen van trainingen en over leer- en groepsprocessen, en met het gereedschap: de oefeningen en de procedures. Over die inzichten en trainingsmethodieken gaat dit deel van Training als beroep. Deel II en IV zijn geheel gewijd aan sociale vaardigheidsoefeningen, deel III aan interculturele vaardigheidsoefeningen. De cd-rom bij dit boek bevat een keuze uit deze boeken. Dit boek is bestemd voor iedereen die dit vak zo serieus neemt dat hij of zij erover wil lezen, of u nu veel ervaring hebt of net begint, fulltime trainer bent of parttime. Uit de evaluatieformulieren van het Handboek voor gesprekstraining bleek dat de parttime trainers een bonte verzameling van beroepen uitoefenen. Een opsomming: docent Nederlands organisatieadviseur encountergroepbegeleider docent omgangskunde bijscholingsfunctionaris supervisor academie voor expressie docent maatschappijleer fysiotherapeut begeleidster gezinsverzorging docent dramatische vorming begeleider telefonische preventiefunctionaris bij een hulpdienst AGGZ docent methodiek werk- verantwoordelijke voor coördinator centrum voor begeleiding in het cultureel werk kadervorming socio- begeleiding en vorming van culturele organisaties kerkelijk en maatschappelijk kader docent verpleegkunde kerkelijk werker stafmedewerker zwakzinnigeninrichting vormingswerkster welzijnswerker begeleidster peuterleidsters

4 16 TRAINING ALS BEROEP pastoraal werker hulpverlener maatschappelijk werkster voorlichtingskundige opleider stafmedewerker Personeel en Organisatie bedrijfspsycholoog arbeidsbemiddelaar schoolpsycholoog medewerker landelijke opleider van plaatselijk leiders klinisch psychologe organisatie kindercentra in Irian Jaya Wat betreft de interculturele vaardigheidstrainers bestaat de doelgroep uit iedereen die met mensen uit verschillende culturen werkt, zowel in de eigen cultuur als in het buitenland. Opnieuw een opsomming: managementtrainers trainers van ontwikkelings- trainers in de gezondheidszorg multinationale bedrijven werkers en organisaties trainers in welzijns- en opleiders van leraren opleiders bankpersoneel opbouwwerk docenten interculturele adviseurs internationale studentendecanen communicatie betrekkingen opleiders reiswezen opleiders politie trainers hulpverlening Kortom: dit boek is bestemd voor iedereen die beroepsmatig met groepen mensen werkt aan hun vermogen tot communiceren. 1.3 GEBRUIKSMOGELIJKHEDEN De belangrijkste gebruiksmogelijkheden van dit boek (in combinatie met deel II, III en IV) zijn: leerboek voor sociale en interculturele vaardigheidstrainers in opleiding; handboek voor sociale en interculturele vaardigheidstrainers; vindplaats van programma s, methoden, oefeningen en procedures; vraagbaak voor mensen in de opleidings- en personeelssector van gewone en multinationale bedrijven en organisaties. 1.4 INDELING Dit boek heeft als rode draad de trainingscyclus: de procesgang die u als trainer in elke training gebruikt en vormgeeft. Aan ieder deel van de cyclus is een hoofdstuk gewijd, met extra hoofdstukken als toelichting. De trainingscyclus wordt geïntroduceerd in hoofdstuk 2. Ze start met het overleg tussen u en de opdracht gevende organisatie (hoofdstuk 3). Daarin spelen de doelen en strategieën van de organisatie en die van uzelf een rol, naast uw trainingsfilosofie en vakmanschap. Hoofdstuk 4 behandelt de voorbereidingsfase van het trainingsontwerp, met als kern het bepalen van reële en voor alle betrokkenen aanvaardbare trainingsdoelen. De voorbereidingsfase eindigt met het al

5 INLEIDING 17 dan niet aannemen van de opdracht en het formuleren van concrete trainingsdoelen. Ter voorbereiding op het ontwerpen van een trainingsprogramma volgen twee toelichtende hoofdstukken. Hoofdstuk 5 behandelt het groepsproces en het leerproces en de consequenties ervan voor het ontwerpen en uitvoeren van trainingen. Hoofdstuk 6 geeft wenken bij het ontwerpen van een programma: de benadering van de deelnemers, het gebruik van feedback, afwisseling en rustpauzes, de mate van directiviteit en het afstemmen van doceer- en leerstijl. Hoofdstuk 7 geeft een methodisch overzicht van het ontwerpproces en van alle beslissingen die u daarin neemt. Deze betreffen de trainingsvorm, het soort ontwerp, de mate van structurering, de transfer, de evaluatie, het schriftelijk materiaal en allerlei praktische zaken. Tot slot worden enkele voorbeeldprogramma s gegeven. De twee volgende hoofdstukken bieden een belangrijk deel van de invulling van trainingsprogramma s. Hoofdstuk 8 behandelt in detail een groot aantal trainingsmethoden, met variaties en tips voor gebruik. Hoofdstuk 9 begint met een handleiding voor het hanteren van oefeningen en het schrijven van rollenspelen, en behandelt daarna procedures voor kennismaking, opdeling van groepen en evaluatie en het omgaan met audio- en videoregistratie. Hoofdstuk 10 gaat over de herzieningsperiode na de training. De cyclus is rond met hoofdstuk 11, dat evaluatie en follow-up bespreekt. In dit slothoofdstuk worden methoden voor effectonderzoek, de follow-up voor de deelnemers en de afronding van de trainingsopdracht besproken. Lijsten van figuren, tabellen en kaderteksten en een namen- en zaakregister maken het boek toegankelijk. Het boek wordt afgesloten met overzichten van gebruikte en aanbevolen literatuur en een evaluatieformulier. 1.5 ACHTERGRONDEN Sociale vaardigheidstraining en andere vormen van werken aan gedrag Sociale en interculturele vaardigheidstraining zijn kinderen uit een grote en ingewikkelde familie. De stamboom is nog niet zo lang; hij gaat ongeveer vijfenzeventig jaar terug. Hij heeft zich wel snel vertakt: grootvader psychoanalyse, grootmoeder psychodrama, vader T-groep (of sensitivitygroep), oom gedragstherapie, tante counseling, neef gestalt, zus encounter. Een wonderlijke familie, met sterke gelijkenissen, vooral uiterlijk, en grote verschillen in karakters. Swarte (1974) maakte deze stamboom wat overzichtelijker door de inmiddels klassieke driedeling: leren, groeien en genezen. Leren is gericht op interpersoonlijke effectiviteit: T-groep, groepsdynamicatraining, sociale- en interculturele vaardigheidstraining. Groeien is gericht op het uitbreiden van ervaringsmogelijkheden, op zelfexpressie en op zelfverwerkelijking: counseling, encounter, creativiteitstraining. Genezen is gericht op conflicten binnen de persoon, dus op persoonlijkheidsintegratie: psychoanalyse, psychodrama, gestalttherapie. De indeling klopt niet helemaal: gedragstherapie pakt stoornissen aan met een (af)leerbenadering, en zou daardoor ook in groep één passen. Bij sociale en interculturele vaardigheidstraining gaat het dus vooral om leren. Vooral, want hoezeer u als trainer ook met nuchtere leerprocessen werkt en niet direct in-

6 18 TRAINING ALS BEROEP grijpt in de persoonlijkheid van de deelnemers, ze groeien toch. Soms worden stapjes gezet op weg naar persoonsintegratie Wat is sociale vaardigheidstraining? Sociale vaardigheidstraining is een weloverwogen, systematische poging om deelnemers meer inzicht en meer vaardigheid te laten verwerven in een of meer sociale vaardigheden. Sociale vaardigheidstraining is als begrip minder specifiek dan communicatietraining, want het kan om meer dan alleen communicatie gaan. Communicatietraining is weer minder specifiek dan gesprekstraining omdat in gesprekstraining het soort gesprek waar het om gaat wordt aangegeven: slechtnieuwsgesprek, interviewen, vergaderen, enzovoort. Anders dan in encountergroepen is de trainer een deskundige. Hij wordt dan ook niet begeleider of facilitator genoemd. De begeleider van een encountergroep helpt mensen in hun streven meer zichzelf te worden. De sociale vaardigheidstrainer helpt mensen zich een bepaalde sociale vaardigheid eigen te maken en begeleidt ze bij het integreren van die vaardigheid in hun persoonlijkheid en hun werk- of leefsituatie. Hij is deskundig in die vaardigheid zelf en als didacticus Wat is interculturele vaardigheidstraining? Interculturele vaardigheidstraining wordt ook wel interculturele communicatietraining, cross-culturele training of acculturatietraining genoemd. Het is een bijzondere vorm van sociale vaardigheidstraining doordat het hierbij altijd gaat om interactie tussen vertegenwoordigers van twee of meer culturen, nationaliteiten of rassen. Hoewel ook mensen uit één cultuur danig last kunnen hebben van subculturele verschillen wordt daaraan in de gewone sociale vaardigheidstraining weinig aandacht gegeven. In interculturele vaardigheidstraining is die culturele, etnische en raciale component juist nadrukkelijk aanwezig. Dat stelt speciale eisen aan de (culturele) achtergrond van de trainer, aan het programma, het trainingsmateriaal en de trainingsstijl. Vooruitlopend op 3.4 en 3.5 kan ik alvast stellen dat interculturele training doorgaans moeilijker is voor de trainer. De meest gelukkige ontwikkeling is die waarin een ervaren sociale vaardigheidstrainer zich ontwikkelt tot intercultureel trainer, onder andere door te wonen en werken in andere culturen Andere kenmerken van (sociale en interculturele) vaardigheidstraining Leren door ervaring is een sleutelbegrip in sociale vaardigheidstraining, maar het is geen dogma, zoals in encountergroepen en gestalttherapie. Aangezien je gedrag alleen maar kunt aanleren door te doen, bestaat sociale vaardigheidstraining vooral uit actie en slechts uit betrekkelijk weinig theoretisch onderricht of zelfstudie. De gangbare verhouding is drie kwart doen tegenover een kwart theorie. Maar leren door ervaring betekent niet altijd leren door zelf ontdekken. Dat hangt van de onderwijsstijl van de trainer af en

7 INLEIDING 19 van de mate waarin hij rekening weet te houden met de leerstijl van de deelnemers. Aangezien er veel wordt gewerkt met gestructureerde leer- en oefensituaties doen deelnemers daarin wel eigen ontdekkingen, maar deze zijn in grote lijnen voorgeprogrammeerd. In tegenstelling tot groepen die gericht zijn op groeien of genezen is er hier theorie, bestaat er meestal een model voor het te verwerven sociale gedrag en is de trainer in staat en bereid dat gedrag voor te doen. In groeigroepen en in therapie wordt het leerproces beschouwd als iets wat voornamelijk gevoelsmatig plaatsvindt. Daardoor speelt lichamelijke gewaarwording in die groepen een sterkere rol dan bij sociale vaardigheidstraining. In vaardigheidstrainingen lopen de emoties doorgaans minder hoog op dan in sessies die op groei en genezing gericht zijn. Het leren vindt meer geleidelijk en meer geleid plaats, is sterker op een concreet doel gericht en is omgeven door begripsvorming Persoonlijke opvattingen achter dit boek Omdat mijn opvattingen over training en mijn persoonlijke geschiedenis in dit vak dit boek onherroepelijk kleuren, kan ik beter openlijk kleur bekennen. Ik begon met trainen in 1969 en kreeg dus de volle laag van de toenmalige zelfontplooiings- of ik-cultuur, inclusief FORT-groepen (Feministische Oefengroepen Radicale Therapie), mannengroepen en assertiviteitstraining. Dat stemde me wat sceptisch. Ondertussen was ik hevig onder de indruk van Carl Rogers Leren in vrijheid (1967) en Individuveel (1971). Ik vind nog steeds dat onderwijs stimulerend hoort te zijn, onder andere door leerlingen zelf initiatief te laten nemen. Rogeriaans kunnen counselen lijkt me een must voor iedere trainer. Toen bleek dat omgaan met gevoelens en relatieproblemen in trainingen me moeilijk afging, volgde ik de opleiding tot encountergroepbegeleider bij het Instituut voor Communicatie (IVC) in Rotterdam. Daar had ik het geluk in handen te vallen van Bruno-Paul de Roeck, een weergaloze gestalttherapeut. Nog steeds pas ik gestaltprincipes en -oefeningen toe in vaardigheidstrainingen. Langere en zwaardere trainingen, zoals de traineropleiding die ik sinds 1971 gaf, stellen weer hogere eisen aan groepsdynamisch en therapeutisch inzicht en kunnen. Ik ging trainingen groepsdynamica volgen en doorliep de opleiding groepstherapie met als specialisatie psychodrama bij Nand Cuvelier. Weer trof ik een integer en voortreffelijk vakman, evenals de Roeck een Belg. Belgenmoppen vind ik dus minder leuk. Een kennismaking met therapeutische en encounterstromingen maakte deel uit van die opleiding, wat me er voor altijd van overtuigd heeft dat de beste opleiding een multimethodische en eclectische is. De ergste therapeuten en trainers vond ik de monomanen: zwart-witfiguren die heilig geloofden in één leer en één methodiek: gestalt, bio-energetica, Transactionele Analyse (TA), gedragstherapie, het maakt niet uit wat. Maar er zijn momenten in sociale vaardigheidstraining, waarin mensen met specifieke problemen gebaat zijn met een gestaltbenadering, met lichaamswerk of met TA. Dit deel van mijn geschiedenis leverde me een paar stelregels op: het beste onderwijs is persoonsgericht maatwerk, actief en interactief; zonder goede groepsontwikkeling komt er geen goed leerproces tot stand; hoedt u voor trainers en therapeuten die zweren bij één leer en één methodiek; pak geen trainingen aan waarvoor je niet gecertificeerd bent.

8 20 TRAINING ALS BEROEP Heel anders was het trainen met mensen uit ontwikkelingslanden dat ik op het IAC in Wageningen en de Technische Universiteit in Berlijn deed. Aanvankelijk waren dat puur westerse vaardigheidstrainingen, maar geleidelijk werden ze meer intercultureel. Twee sabbaticals in het buitenland, waar ik interculturele communicatie doceerde, gaven me de theoretische ondergrond. De ervaring kwam onder andere in acculturatietrainingen voor ontwikkelingswerkers en buitenlandse studenten en in het verzorgen van interculturele trainersopleidingen voor opbouwwerkers en docenten omgangskunde in de gezondheidszorg. Ook hier kreeg ik essentiële inzichten: niets wat waar is in gewone vaardigheidstraining is waar in interculturele training; inzichten over communicatie niet, didactische inzichten niet; de trainer moet ten minste bicultureel zijn, maar liever multicultureel en werken met een co-trainer die dat ook is, bij voorkeur in weer andere culturen; de trainer moet veel geduld, incasseringsvermogen en gevoel voor humor hebben. De essentie van trainerschap ligt in de persoon van de trainer. Naast en boven alles wat daarover al gezegd is, staat voor mij: echtheid. Een boterbloem is een boterbloem. Wees dan maar een heel goede boterbloem. Ik besluit met het citaat van Bach dat op het schutblad staat: You teach best what you most need to learn. Schitterend. Gaat voor honderd procent op als het kennis betreft. Maar slechts voor vijftig procent als het ook om vaardigheid gaat. Ik kan mensen duidelijk maken hoe ze zichzelf maagzweren aandoen en hoe ze dat kunnen voorkomen omdat ik er eerst zelf twee heb gekregen voordat ik ergernis en woede op het juiste ogenblik tegen de juiste persoon leerde uiten. Maar pas op dit aan mensen te leren wanneer je er zelf nog niet veel van terecht brengt. Ervaring met je leerstof is een sterk punt. Maar als die ervaring traumatisch en nog niet verwerkt is, loop je als trainer de kans een ongenuanceerde apostel te worden. Denk maar aan de bekeerdrift van iemand die net met roken gestopt is. Ook ken ik heel wat mensen die kort na een pijnlijke echtscheiding vonden dat ze er aan toe waren huwelijks- of relatietherapie te gaan geven. 1.6 VERANTWOORDING Alle trainers zijn verzamelaars van materiaal en oefeningen. Ik ben geen uitzondering. In deel II, III en IV en op de cd-rom heb ik waar mogelijk bronnen vermeld. Ik laat dat alleen na als ik de bron niet meer weet of een oefening dermate veranderd heb dat bronvermelding geen zin heeft. Oefeningen aanpassen aan doelgroepen en doelen is natuurlijk een essentiële trainersvaardigheid. Zoals ik oefeningen veranderd heb, verwacht ik ook dat u dat doet met wat u in dit boek en op de cd-rom vindt. Ik zou het wel sterk op prijs stellen van u over veranderingen en ontwikkelingen te horen en kopieën van aangepaste en nieuwe oefeningen te krijgen, misschien voor in een herziene druk of volgend boek. Ik dank alle collega s en deelnemers waarmee ik gewerkt heb, in Nederland, Duitsland, VS en Engeland voor hun vriendschap, inzicht en kritiek.

9 INLEIDING 21 NOTEN 1 Furnham en Bochner 1986: 11, 86. The Economist (januari 1990) schatte dat er in 1990 ongeveer 15 miljoen vluchtelingen in de wereld waren. Nu, ruim 10 jaar verder, is dat aantal alleen maar toegenomen. 2 Trainers en trainees worden steeds aangeduid alsof het allemaal mannen zijn. Dat is natuurlijk niet zo. Ik ken meer goede vrouwelijke trainers dan mannelijke. Maar het schrijven van hij/zij, zijn/haar, train(st)er en deelnemer/ster levert een onleesbare tekst op. 3 In de paragrafen 3.4 en 3.5.

Inhoud. Voorwoord 11. 1.5.5 Persoonlijke opvattingen achter dit boek 19 1.6 Verantwoording 20. 2.3 De trainingscyclus 23

Inhoud. Voorwoord 11. 1.5.5 Persoonlijke opvattingen achter dit boek 19 1.6 Verantwoording 20. 2.3 De trainingscyclus 23 Inhoud Voorwoord 11 1 Inleiding 13 1.1 Waarom dit boek? 13 1.1.1 Sociale vaardigheidstraining 13 1.1.2 Interculturele vaardigheidstraining 13 1.2 De lezers 15 1.3 Gebruiksmogelijkheden 16 1.4 Indeling

Nadere informatie

SCHATTEN VAN ADVOCATEN

SCHATTEN VAN ADVOCATEN SCHATTEN VAN ADVOCATEN PRAKTIJKOPLEIDINGEN VOOR DE ADVOCATUUR Vaardigheden in de praktijk Coachen in de praktijk Leidinggeven in de praktijk Teamwork in de praktijk SCHATTEN VAN ADVOCATEN Wij zijn er van

Nadere informatie

Opleiding Professioneel en inspirerend trainen Post-HBO registeropleiding tot trainer communicatieve en managementvaardigheden

Opleiding Professioneel en inspirerend trainen Post-HBO registeropleiding tot trainer communicatieve en managementvaardigheden Opleiding Professioneel en inspirerend trainen Post-HBO registeropleiding tot trainer communicatieve en managementvaardigheden Persoonlijk leiderschap en trainersvakmanschap Zoek je een gedegen opleiding

Nadere informatie

Transactionele Analyse. Begrijpen en beïnvloeden. Nederlandse Vereniging voor Transactionele Analyse

Transactionele Analyse. Begrijpen en beïnvloeden. Nederlandse Vereniging voor Transactionele Analyse Nederlandse Vereniging voor Transactionele Analyse Transactionele Analyse Begrijpen en beïnvloeden De Transactionele Analyse biedt een praktische, heldere theorie die door iedereen te begrijpen is. Het

Nadere informatie

Opleiding Creatieve methodieken: experimenteren met vele talen Mieke Faes

Opleiding Creatieve methodieken: experimenteren met vele talen Mieke Faes Opleiding Creatieve methodieken: experimenteren met vele talen Mieke Faes Voor wie De opleiding richt zich enerzijds tot therapeuten, hulpverleners en begeleiders die in hun werk met volwassenen en jongeren,

Nadere informatie

WERELDS Diversiteits-trainingen

WERELDS Diversiteits-trainingen WERELDS Diversiteits-trainingen Diversiteitsmanagement Interculturele Communicatie Diversiteit voor politici Interculturele personele gespreksvoering Integreren in uw organisatie (voor allochtone medewerkers)

Nadere informatie

Opleiding Leidinggeven

Opleiding Leidinggeven Opleiding Leidinggeven Voor wie? De Opleiding Leidinggeven richt zich naar (bege)leiders van teams, organisaties en bedrijven: managers, directeuren, HR-managers, projectleiders, coördinatoren, teamcoaches

Nadere informatie

st r e s smanagement Inzicht in het omgaan met spanningen. Maximaal aantal deelnemers 12 Leren oplossingsgericht te handelen.

st r e s smanagement Inzicht in het omgaan met spanningen. Maximaal aantal deelnemers 12 Leren oplossingsgericht te handelen. st r e s smanagement De cursus 'stressmanagement' is bedoeld voor iedereen die in zijn/haar werksituatie te maken krijgt met stress als gevolg van problemen en spanningsvolle situaties. De eigen ervaringen

Nadere informatie

Meer informatie MRS 0610-2

Meer informatie MRS 0610-2 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie en angststoornissen. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

Verantwoording 1.1 Keuze van de titel

Verantwoording 1.1 Keuze van de titel 1 13 Verantwoording 1.1 Keuze van de titel Voor je ligt het handboek Training sociale vaardigheden. Dit boek is geschreven voor iedereen die te maken heeft met kinderen tussen de tien en vijftien jaar

Nadere informatie

Vrijwilligersonderzoek 2011. Een onderzoek naar vrijwilligersorganisaties in de gemeente Groningen Meting 2 Samenvatting

Vrijwilligersonderzoek 2011. Een onderzoek naar vrijwilligersorganisaties in de gemeente Groningen Meting 2 Samenvatting Vrijwilligersonderzoek 2011 Een onderzoek naar vrijwilligersorganisaties in de gemeente Groningen Meting 2 Samenvatting Vrijwilligersonderzoek 2011 Een onderzoek naar vrijwilligersorganisaties in de gemeente

Nadere informatie

Kerncompetenties psychotherapeut

Kerncompetenties psychotherapeut Kerncompetenties psychotherapeut 5 oktober 2006 Nederlandse Vereniging voor Psychotherapie Overname is toegestaan, mits ongewijzigd en met gebruik van bronvermelding. Nederlandse Vereniging voor Psychotherapie,

Nadere informatie

Trainingen Coaching Intervisie Supervisie. Voor de zorg

Trainingen Coaching Intervisie Supervisie. Voor de zorg Trainingen Coaching Intervisie Supervisie Voor de zorg Professioneel communiceren met 2013 Training Professioneel communiceren met Voor wie? De training is bedoeld voor mensen in de zorg die hun communicatie

Nadere informatie

ECTS-fiche. Graduaat Maatschappelijk werk Samenwerkingsvaardigheden. Lestijden. Ingeschatte totale studiebelasting (in uren) 1 Mogelijkheid tot

ECTS-fiche. Graduaat Maatschappelijk werk Samenwerkingsvaardigheden. Lestijden. Ingeschatte totale studiebelasting (in uren) 1 Mogelijkheid tot ECTS-fiche 1. Identificatie Opleiding Module Code Lestijden Studiepunten Ingeschatte totale studiebelasting (in uren) 1 Mogelijkheid tot Graduaat Maatschappelijk werk Samenwerkingsvaardigheden AC2 40 n.v.t.

Nadere informatie

Welzijn-breed (Persoonlijk Begeleider Gehandicaptenzorg BOL)

Welzijn-breed (Persoonlijk Begeleider Gehandicaptenzorg BOL) Crebo Duur Niveau Leerweg Start Locatie(s) 25477 3,5 jaar Niveau 4 BeroepsOpleidende Leerweg (BOL) Augustus Auditorium, Elst Onze opleidingen in Elst kenmerken zich door kleinschaligheid en persoonlijk

Nadere informatie

TRAINEN MET ZIEL EN ZAKELIJKHEID Opleiding Vakinhoudelijk trainen

TRAINEN MET ZIEL EN ZAKELIJKHEID Opleiding Vakinhoudelijk trainen TRAINEN MET ZIEL EN ZAKELIJKHEID Opleiding Vakinhoudelijk trainen Van focus op inhoud naar werken met de groep Hoe kun je als trainer je theorie enthousiast overbrengen zonder dat je groep passief wordt?

Nadere informatie

Op zoek naar de bakens in het werk. Drs. Marjan Heinink Tel. 06 19 10 40 15 E-mail: m.heinink@hetnet.nl

Op zoek naar de bakens in het werk. Drs. Marjan Heinink Tel. 06 19 10 40 15 E-mail: m.heinink@hetnet.nl MARJAN HEININK BUREAU VOOR COACHING, LOOPBAANADVIES & TRAINING Op zoek naar de bakens in het werk Drs. Marjan Heinink Tel. 06 19 10 40 15 Psycholoog E-mail: m.heinink@hetnet.nl Postadres : Vosmaerlaan

Nadere informatie

Kennis rond dementie, familierelaties en verlieservaringen is onontbeerlijk.

Kennis rond dementie, familierelaties en verlieservaringen is onontbeerlijk. COMPETENTIEPROFIEL COACH BEGELEIDING MODULES PSYCHO-EDUCATIEPAKKET DEMENTIE EN NU De coach van Dementie en nu is hij/zij die de vormingssessies begeleidt voor een groep mantelzorgers van personen met dementie.

Nadere informatie

Systems-Centered Training door Lotte Paans

Systems-Centered Training door Lotte Paans Systems-Centered Training door Lotte Paans De workshop is ervaringsgericht van opzet, opdat je aan den lijve ondervindt wat het effect van de werkwijze is. Een wezenlijk onderdeel van Systems-Centered

Nadere informatie

Informatie opleiding Brains 4 Use (B4U)

Informatie opleiding Brains 4 Use (B4U) Informatie opleiding Brains 4 Use (B4U) Den Dolder, mei 2014 Versie: 2.1 Auteur(s):Angela van den Berg/Marten Leistra Dolderseweg 120, 3734 BL Den Dolder Postbus 37, 3734 ZG Den Dolder T 088 8800300 E

Nadere informatie

Naam van de opleiding : Freedom from Addiction Naam van de docent (en) : Dr Robert Dee McDonald Henk de Vos

Naam van de opleiding : Freedom from Addiction Naam van de docent (en) : Dr Robert Dee McDonald Henk de Vos Studie plan Naam van de opleiding : Freedom from Addiction Naam van de docent (en) : Dr Robert Dee McDonald Henk de Vos Totale duur van de opleiding 3 dagen Totaal aantal dagen 3 Totaal aantal uren 24

Nadere informatie

Uit de burn-out Therapiegroep werkstresshantering

Uit de burn-out Therapiegroep werkstresshantering Uit de burn-out Therapiegroep werkstresshantering Albert Schweitzer ziekenhuis mei 2009 pavo 0202 Inleiding Als u last heeft van een burn-out door stress op het werk kunt u de therapiegroep werkstresshantering

Nadere informatie

Effectief een sollicitatiegesprek voeren, voor werkgevers

Effectief een sollicitatiegesprek voeren, voor werkgevers Effectief een sollicitatiegesprek voeren, voor werkgevers Deze tips zijn bedoeld voor managers die kandidaten interviewen voor een vacature. Veel managers hebben geen of weinig ervaring in het effectief

Nadere informatie

Ervaringsdeskundigheid in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking. Petri Embregts

Ervaringsdeskundigheid in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking. Petri Embregts Ervaringsdeskundigheid in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking Petri Embregts Inhoud Waarom een kans in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking? Inzetbaarheid en effectiviteit

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Docenten in het hoger onderwijs zijn experts in wát zij doceren, maar niet noodzakelijk in hóe zij dit zouden moeten doen. Dit komt omdat zij vaak weinig tot geen training hebben gehad in het lesgeven.

Nadere informatie

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten Bijlage 1: Methode In deze bijlage doen wij verslag van het tot stand komen van onze onderzoeksinstrumenten: de enquête en de interviews. Daarnaast beschrijven wij op welke manier wij de enquête hebben

Nadere informatie

TRAIN DE TRAINER EFFECTIEF EN RESULTAATGERICHT TRAINEN. Pieterman & Partners

TRAIN DE TRAINER EFFECTIEF EN RESULTAATGERICHT TRAINEN. Pieterman & Partners TRAIN DE TRAINER EFFECTIEF EN RESULTAATGERICHT TRAINEN Pieterman & Partners TRAIN DE TRAINER RESULTAAT Met succes een training ontwikkelen/aanpassen en het gewenste resultaat bereiken Een succesvolle presentatie,

Nadere informatie

ECTS-fiche. Opleiding. Geïntegreerde competentieverwerving 2. Lestijden. Ingeschatte totale studiebelasting (in uren) 1 Mogelijkheid tot

ECTS-fiche. Opleiding. Geïntegreerde competentieverwerving 2. Lestijden. Ingeschatte totale studiebelasting (in uren) 1 Mogelijkheid tot ECTS-fiche 1. Identificatie Opleiding Module Code Lestijden Studiepunten Ingeschatte totale studiebelasting (in uren) 1 Mogelijkheid tot GMW Geïntegreerde competentieverwerving 2 AD2 40 n.v.t. 220 JA aanvragen

Nadere informatie

Je gedachten gestructureerd op papier

Je gedachten gestructureerd op papier Online training: Je gedachten gestructureerd op papier Start: 14 september 2015 Een online programma, mét coaching, voor ondernemers en werknemers Voor als je logisch opgebouwde teksten wil leren schrijven,

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod Hulp bij ADHD Dit heeft mijn beeld van ADHD enorm verrijkt. Ik zie nu veel mogelijkheden om kinderen met ADHD goede begeleiding te bieden deelnemer workshop bij Fontys Hogescholen Copyright 2010 Hulp bij

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding 9. 5 Planning 83 5.1 Leerdoelen en persoonlijke doelen 84 5.2 Het ontwerpen van het leerproces 87 5.3 Planning in de tijd 89

Inhoud. Inleiding 9. 5 Planning 83 5.1 Leerdoelen en persoonlijke doelen 84 5.2 Het ontwerpen van het leerproces 87 5.3 Planning in de tijd 89 Inhoud Inleiding 9 1 Zelfsturend leren 13 1.1 Zelfsturing 13 1.2 Leren 16 1.3 Leeractiviteiten 19 1.4 Sturingsactiviteiten 22 1.5 Aspecten van zelfsturing 25 1.6 Leerproces vastleggen 30 2 Oriëntatie op

Nadere informatie

MEDIATION VOOR PROFESSIONALS

MEDIATION VOOR PROFESSIONALS MEDIATION VOOR PROFESSIONALS Basisopleiding tot mediator West-Nederland Erkend door NMI en Int. ADR register Mediation als sturingsinstrument De dynamiek en complexiteit in organisaties en samenleving

Nadere informatie

Opleiding tot kindercoach met inzet van paarden

Opleiding tot kindercoach met inzet van paarden Opleiding tot kindercoach met inzet van paarden Inleiding Kinderen zijn volop in ontwikkeling. Coaching met behulp van paarden geeft op het terrein van denken, doen en voelen veel beweging.om al die veranderingen

Nadere informatie

Iedereen heeft een eigen verhaal

Iedereen heeft een eigen verhaal informatie voor ouders Iedereen heeft een eigen verhaal > Goed om te weten als uw kind tijdelijk bij JJC verblijft Uw zoon of dochter gaat tijdelijk naar JJC in Den Haag. Wij gaan uw kind intensief begeleiden

Nadere informatie

ADR erkende 4 daagse Mediationopleiding. Inhoudelijke toelichting op de 4-daagse basisopleiding Mediation

ADR erkende 4 daagse Mediationopleiding. Inhoudelijke toelichting op de 4-daagse basisopleiding Mediation ADR erkende 4 daagse Mediationopleiding Inhoudelijke toelichting op de 4-daagse basisopleiding Mediation Inclusief: Literatuur, opleidingsmap, lunch, individuele begeleiding, kennistoets Doel van de training:

Nadere informatie

Sollicitatietraining: op weg naar stage & werk

Sollicitatietraining: op weg naar stage & werk Sollicitatietraining: op weg naar stage & werk De jongeren die zich aanmelden bij Maljuna Frato hebben een grote afstand tot de arbeidsmarkt en hebben weinig of geen zicht op hun mogelijkheden, kwaliteiten

Nadere informatie

Professional Trainer. Doelgroep

Professional Trainer. Doelgroep Professional Trainer De post-hbo opleiding Professional Trainer heeft tot doel begeleiders, adviseurs, trainers en (intern) opleiders toe te rusten met kennis, inzichten en vaardigheden op het gebied van

Nadere informatie

COMMUNICATIE training. effectief communiceren met iedereen

COMMUNICATIE training. effectief communiceren met iedereen COMMUNICATIE training effectief communiceren met iedereen Een training van COMMUNICERENENZO Mensen zijn belangrijk. Resultaten ook Mensen zijn belangrijk en waardevol. Resultaten worden behaald dankzij

Nadere informatie

EFFECTIEF COMPAREREN Voor advocaten en gemachtigden. Vaardigheidstraining

EFFECTIEF COMPAREREN Voor advocaten en gemachtigden. Vaardigheidstraining EFFECTIEF COMPAREREN Voor advocaten en gemachtigden Vaardigheidstraining COMPAREREN: Inlichtingen geven, een schikking beproeven en nadere instructies krijgen Introductie Het lijkt heel praktisch en eenvoudig,

Nadere informatie

MEDIATION VOOR PROFESSIONALS

MEDIATION VOOR PROFESSIONALS MEDIATION VOOR PROFESSIONALS Basisopleiding tot mediator Zuid-Nederland Erkend door NMI en Int. ADR register Mediation als sturingsinstrument De dynamiek en complexiteit in organisaties en samenleving

Nadere informatie

Heeft trainen zin? De coachende benadering in trainingen

Heeft trainen zin? De coachende benadering in trainingen Heeft trainen zin? De coachende benadering in trainingen Training is voor een groot deel verspilde energie! Dat was de boodschap van een kort artikel dat ik onlangs vertaalde voor de Nieuwsbrief van de

Nadere informatie

Aanbod trainingen & workshops. Maart 2011

Aanbod trainingen & workshops. Maart 2011 Aanbod trainingen & workshops Maart 2011 In deze brochure: Onze aanpak p. 3 Aanbod trainingen en workshops p. 4 De trainers p. 6 Publicaties p. 7 Contact Hendrikx & Van der Heijden Postbus 1400 5602 BK

Nadere informatie

Welzijn-Breed (Persoonlijk Begeleider Specifieke Doelgroepen) BOL

Welzijn-Breed (Persoonlijk Begeleider Specifieke Doelgroepen) BOL Crebo Duur Niveau Leerweg Start Locatie(s) 25478 3,5 jaar Niveau 4 BeroepsOpleidende Leerweg (BOL) Augustus Auditorium, Elst Onze opleidingen in Elst kenmerken zich door kleinschaligheid en persoonlijk

Nadere informatie

Zontrainingen Specialist in trainingen voor de kinderopvang. Zontrainingen Het beste bieden aan kinderen, ouders en collega s in de kinderopvang

Zontrainingen Specialist in trainingen voor de kinderopvang. Zontrainingen Het beste bieden aan kinderen, ouders en collega s in de kinderopvang Zontrainingen Specialist in trainingen voor de kinderopvang Zontrainingen Het beste bieden aan kinderen, ouders en collega s in de kinderopvang Inhoud Pagina 1. Inleiding 3 2. Over zontrainingen 3 3. Over

Nadere informatie

Rollen, verantwoordelijkheden en taken docent-praktijkopleider-werkbegeleider-teamleider (leerafdelingen)

Rollen, verantwoordelijkheden en taken docent-praktijkopleider-werkbegeleider-teamleider (leerafdelingen) Rollenmatrix Rollen, verantwoordelijkheden en taken docent-praktijkopleider-werkbegeleider-teamleider (leerafdelingen) Toelichting vooraf: o Als uitgangsmateriaal zijn de overzichten van taken en verantwoordelijkheden

Nadere informatie

Wier. Behandelcentrum voor mensen die moeilijk leren, met gedragsproblemen en/of psychiatrische problemen. Patiënten & familie

Wier. Behandelcentrum voor mensen die moeilijk leren, met gedragsproblemen en/of psychiatrische problemen. Patiënten & familie Wier Behandelcentrum voor mensen die moeilijk leren, met gedragsproblemen en/of psychiatrische problemen Patiënten & familie 2 Voor wie is Wier? Wier is er voor mensen vanaf achttien jaar (en soms jonger)

Nadere informatie

ECTS-fiche. 1. Identificatie. Graduaat Maatschappelijk werk Module Geïntegreerde competentieverwerving 3. Lestijden 40

ECTS-fiche. 1. Identificatie. Graduaat Maatschappelijk werk Module Geïntegreerde competentieverwerving 3. Lestijden 40 ECTS-fiche 1. Identificatie Opleiding Graduaat Maatschappelijk werk Module Geïntegreerde competentieverwerving 3 Code Ad3 Lestijden 40 Studiepunten n.v.t. Ingeschatte totale 120 studiebelasting (in uren)

Nadere informatie

Rapportage onderzoek. Leiderschap en Bevlogenheid

Rapportage onderzoek. Leiderschap en Bevlogenheid Rapportage onderzoek Leiderschap en Bevlogenheid 2013-2014 Inhoudsopgave Achtergrondinformatie onderzoek...2 Doelen van het onderzoek...2 Procedure van het onderzoek...2 Resultaten...3 Kenmerken deelnemers

Nadere informatie

Training Resultaatgericht Coachen

Training Resultaatgericht Coachen Training Resultaatgericht Coachen met aandacht voor zingeving Herken je dit? Je bent verantwoordelijk voor de gang van zaken op je werk. Je hebt alle verantwoordelijkheid, maar niet de bijbehorende bevoegdheden.

Nadere informatie

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod Hulp bij ADHD Dit heeft mijn beeld van ADHD enorm verrijkt. Ik zie nu veel mogelijkheden om kinderen met ADHD goede begeleiding te bieden deelnemer workshop bij Fontys Hogescholen Copyright 2010 Hulp bij

Nadere informatie

De kunst jezelf en anderen te leiden

De kunst jezelf en anderen te leiden 4D organisatieontwikkeling & opleiding individu groep taak context TGI-opleiding 2016 2018 De kunst jezelf en anderen te leiden 1 TGI, de kunst jezelf en anderen te leiden Als leidinggevende, projectleider,

Nadere informatie

BIJZONDER TALENT, BETER GEKEND Deel 1. Training voor hoogbegaafden

BIJZONDER TALENT, BETER GEKEND Deel 1. Training voor hoogbegaafden BIJZONDER TALENT, BETER GEKEND Deel 1 Training voor hoogbegaafden BIJZONDER TALENT, BETER GEKEND deel 1 Training voor hoogbegaafden Inleiding De training Bijzonder Talent, Beter Gekend deel 1, bestaande

Nadere informatie

De kracht van reflecteren

De kracht van reflecteren 28 test en techniek in beeld Motivational Interviewing deel 5 De kracht van reflecteren Speciaal voor Fysiopraxis schrijven Stijn van Merendonk, Mirjam Hulsenboom en Albertina Poelgeest een vijfdelige

Nadere informatie

WEERBAARHEIDSTRAININGEN

WEERBAARHEIDSTRAININGEN WEERBAARHEIDSTRAININGEN INBEDDEN IN EEN MEERSPOREN WEERBAARHEIDSBELEID voor BASISSCHOLEN VAN HET SAMENWERKINGSVERBAND BREVOORDT Sacha Jansen Schuiling, weerbaarheidstrainingen Groenlo, oktober 2010 INLEIDING

Nadere informatie

Studieplan Visie Coachtraining Gezondheidscoach

Studieplan Visie Coachtraining Gezondheidscoach Nieuw-Vennep, 6 juni 2012 Bijscholing Visie Coachtraining Gezondheidscoach Aan de hand van training in gesprekstechnieken en zelfbewustzijn coacht de Diëtiste, Voedingsdeskundige, Gewichtsconsulente mensen

Nadere informatie

Samenvatting. Inleiding

Samenvatting. Inleiding 214 Inleiding Als werknemers door ziekte twee jaar niet hebben kunnen werken of maar gedeeltelijk hebben kunnen werken, kunnen zij een arbeidsongeschiktheidsuitkering aanvragen bij UWV. Mede op basis van

Nadere informatie

I nleiding. 1.1 Hoe leer je gesprekken te voeren?

I nleiding. 1.1 Hoe leer je gesprekken te voeren? I nleiding 1 Je zult dit boek niet voor niets ter hand hebben genomen. In je werk voer je gesprekken met mensen of je bent in opleiding voor een beroep waar communicatie centraal staat. Gesprekken voeren

Nadere informatie

Thuis, op het werk, in uw omgeving of... met uzelf Hebt u het gevoel dat u vastloopt?

Thuis, op het werk, in uw omgeving of... met uzelf Hebt u het gevoel dat u vastloopt? Individuele Gestalttherapie Coaching Leven is soms moeilijk Thuis, op het werk, in uw omgeving of... met uzelf Hebt u het gevoel dat u vastloopt? In uzelf? Er is zoveel gebeurd in uw leven hoe krijgt u

Nadere informatie

Competentieprofiel werkbegeleider

Competentieprofiel werkbegeleider Competentieprofiel werkbegeleider Voor verzorgenden en verpleegkundigen Ontwikkeld door: Hennie Verhagen (Evean) Joukje Stellingwerf (Puur Zuid) Maaike Hakvoort (ZGAO) Brenda van der Zaag (ROC TOP) Kim

Nadere informatie

Cultuursensitieve seksuele en reproductieve gezondheidsvoorlichting

Cultuursensitieve seksuele en reproductieve gezondheidsvoorlichting Cultuursensitieve seksuele en reproductieve gezondheidsvoorlichting Hanan Ben Abdeslam Expertisecentrum kraamzorg Volle Maan Ontwikkeld ism VGC Inhoud 1. Opzet 2. Projectdoel en projectresultaat 3. Inzichten

Nadere informatie

1.1 Omgaan met verschillen

1.1 Omgaan met verschillen 12 1 Verantwoording Sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw besteedt het onderwijs in toenemende mate structureel aandacht aan faalangst. Nadat het begrip faalangst gedefinieerd en uitgewerkt was, volgden

Nadere informatie

Competent talent in de praktijk

Competent talent in de praktijk Competent talent in de praktijk Competent talent in DE PRAKTIJK CURSISTENBOEK Talent ontdekken, ontwikkelen & inzetten Competent talent in de praktijk Cursistenboek Talent ontdekken, ontwikkelen & inzetten

Nadere informatie

Weg met de olifant in de porseleinen kast

Weg met de olifant in de porseleinen kast Workshop Indirect leren communiceren met LMR model van Lewis - Stop talking or leave Wanneer: Symposium woensdag 16 oktober Waar: Universiteit Tilburg Door wie: Natascha Zoutewelle Weg met de olifant in

Nadere informatie

BIJZONDERE BEROEPSBEKWAAMHEID geestelijke gezondheidszorg

BIJZONDERE BEROEPSBEKWAAMHEID geestelijke gezondheidszorg BIJZONDERE BEROEPSBEKWAAMHEID geestelijke gezondheidszorg De opleiding komt tegemoet aan het ministerieel besluit en de behoefte aan vorming binnen het werkveld. Met het ministerieel besluit van 24 april

Nadere informatie

Cursus in Gestalt-psychologie.

Cursus in Gestalt-psychologie. Cursus in Gestalt-psychologie. De grondbeginselen uit de gestalt-psychologie en -therapie bevatten een schat aan kennis en wijsheid. Ze zijn zeer praktisch toepasbaar op persoonlijk vlak en in werksituaties

Nadere informatie

Beroepsopdracht 3: Zorg voor de veiligheid en voorlichting geven

Beroepsopdracht 3: Zorg voor de veiligheid en voorlichting geven l Beroepsopdracht 3: Zorg voor de veiligheid en voorlichting geven Pagina 1 van16 Werkprocessen en competenties gericht op het verpleegplan 1.1 Stelt verpleegkundige diagnose en stelt het verpleegplan

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord 7. Over de auteurs g 9. Redactionele verantwoording 11. 1 Plannen van activiteiten 13. 2 Werken in een groep 45

Inhoud. Voorwoord 7. Over de auteurs g 9. Redactionele verantwoording 11. 1 Plannen van activiteiten 13. 2 Werken in een groep 45 Inhoud Voorwoord 7 Over de auteurs g 9 Redactionele verantwoording 11 1 Plannen van activiteiten 13 2 Werken in een groep 45 3 Werken met kinderen 60 4 Activiteiten begeleiden bij (psychogeriatrische)

Nadere informatie

Deel I Sociaal-maatschappelijke aspecten

Deel I Sociaal-maatschappelijke aspecten Inhoudsopgave Premisse 13 Inleiding 13 Pluriforme hulpverlening 14 Het systeemtheoretisch perspectief 15 De houding van de therapeut 15 Doel en doelgroep 17 Evidence-basedhulpverlening 17 Hulpverlening

Nadere informatie

Focus Group Seminar Versterk je persoonlijke balans en effectiviteit Zaterdag 23 Januari 2016

Focus Group Seminar Versterk je persoonlijke balans en effectiviteit Zaterdag 23 Januari 2016 Focus Group Seminar Versterk je persoonlijke balans en effectiviteit Zaterdag 23 Januari 2016 olv Annemieke Meurs en Saskia van Wijngaarden Focus Group Seminar Focus Group is een workshop gefocust op creatieve

Nadere informatie

Leer- en Ontwikkelingsspel

Leer- en Ontwikkelingsspel SPEELWIJZE LEER- EN ONTWIKKELINGSSPEL - Bladzijde 1 / 13 SPEELWIJZE Leer- en Ontwikkelingsspel Leren en ontwikkelen spelen een belangrijke rol in onze samenleving. Veranderingen op allerlei gebied volgen

Nadere informatie

Informatie Certificering. voor het

Informatie Certificering. voor het Informatie Certificering voor het werken met persolog Profielen juli 2014 INHOUD 1. Waarom profielen van persolog? 2. Certificering modules Module 1 Assessment met Online profielen Module 2 Training Module

Nadere informatie

Academie voor Counselling en Coaching (ACC) Marjon van Bokhoven. Counselling en Coaching, start 27 Sept 2009

Academie voor Counselling en Coaching (ACC) Marjon van Bokhoven. Counselling en Coaching, start 27 Sept 2009 Coaching (ACC) Welkom op de Open dag! Trainers: Leonie Linssen en Opleidingen: Marjon van Bokhoven Counselling en Coaching, start 27 Sept 2009 10 donderdagen, van 09:30-16:30u Mensgericht Coachen, start

Nadere informatie

OPLOSSINGSGERICHT WERKEN MET JONGEREN MISSION POSSIBLE

OPLOSSINGSGERICHT WERKEN MET JONGEREN MISSION POSSIBLE OPLOSSINGSGERICHT WERKEN MET JONGEREN MISSION POSSIBLE OPEN INSCHRIJVING IN UTRECHT WAT IS MISSION POSSIBLE? Bent u geïnteresseerd te ontdekken waar de motivatie van jongeren ligt om hun problemen zelf

Nadere informatie

Training procesbegeleiding

Training procesbegeleiding Training procesbegeleiding Ondersteunende methoden en technieken om mensen en groepen te helpen bij het bereiken van resultaten en bij het verbeteren van de onderlinge samenwerking". 1 Bureau-informatie

Nadere informatie

Specialisatieopleiding arbeids- en organisatiemediation

Specialisatieopleiding arbeids- en organisatiemediation mensenkennis De partijen op één lijn te krijgen en zo het conflict ombouwen naar een goede samenwerking. Dat is een fantastische uitdaging. Specialisatieopleiding arbeids- en organisatiemediation Arbeids-

Nadere informatie

Algemeen maatschappelijk werk

Algemeen maatschappelijk werk Algemeen maatschappelijk werk Inhoud 3 4 5 5 5 6 6 7 7 7 8 8 9 10 10 10 10 11 12 Inleiding Werkwijze algemeen maatschappelijk werk Aanmelding Intakegesprek Hulpverlening Hulpverleningsplan Evaluatie en

Nadere informatie

Psychiatrie. De Stemmenpolikliniek

Psychiatrie. De Stemmenpolikliniek Psychiatrie De Stemmenpolikliniek Inhoud Inleiding 0 Stemmen horen 0 Klachten en symptomen 0 Oorzaken De behandeling 0 Doel 0 Voor wie 0 Tijdsduur 0 De inhoud van de behandeling 0 Coping-training 0 Psycho-educatie

Nadere informatie

Opleiding Hulp bij complexe verwerkingsprocessen en trauma Kris Decraemer

Opleiding Hulp bij complexe verwerkingsprocessen en trauma Kris Decraemer Opleiding Hulp bij complexe verwerkingsprocessen en trauma Kris Decraemer Voor wie Voor hulpverleners en therapeuten die betrokken zijn bij de opvang en begeleiding van mensen met indringende en traumatische

Nadere informatie

ECTS-fiche. Graduaat Sociaal-Cultureel werk Samenwerkingsvaardigheden. Lestijden. Ingeschatte totale studiebelasting (in uren) 1 Mogelijkheid tot

ECTS-fiche. Graduaat Sociaal-Cultureel werk Samenwerkingsvaardigheden. Lestijden. Ingeschatte totale studiebelasting (in uren) 1 Mogelijkheid tot ECTS-fiche 1. Identificatie Opleiding Module Code Lestijden Studiepunten Ingeschatte totale studiebelasting (in uren) 1 Mogelijkheid tot Graduaat Sociaal-Cultureel werk Samenwerkingsvaardigheden AC2 40

Nadere informatie

Brochure. Cursus medewerker personeelszaken in 1 dag. Basiskennis opdoen voor de HR-praktijk

Brochure. Cursus medewerker personeelszaken in 1 dag. Basiskennis opdoen voor de HR-praktijk Brochure Cursus medewerker personeelszaken in 1 dag Basiskennis opdoen voor de HR-praktijk Inhoudsopgave Over HRM Academy 3 Cursus medewerker personeelszaken in 1 dag 4 Algemene informatie over de training

Nadere informatie

Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg

Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg Voor wie? Waarom? Wat? Hoe? Voor Omdat leiding Ervaringsgerichte Door middel van leidinggevenden, geven, adviseren en coaching en werkvormen waarbij het adviseurs

Nadere informatie

ADR erkende 6 daagse Mediationopleiding. Inhoudelijke toelichting op de 6-daagse basisopleiding Mediation

ADR erkende 6 daagse Mediationopleiding. Inhoudelijke toelichting op de 6-daagse basisopleiding Mediation ADR erkende 6 daagse Mediationopleiding Inhoudelijke toelichting op de 6-daagse basisopleiding Mediation Inclusief: Literatuur, opleidingsmap, lunch, individuele begeleiding, kennistoets Doel van de training:

Nadere informatie

Informatie deeltijdbehandeling

Informatie deeltijdbehandeling PAAZ Informatie deeltijdbehandeling Voor verwijzers en deelnemers Deze brochure geeft u informatie over de deeltijdbehandeling van de psychiatrische afdeling in ziekenhuis Lievensberg te Bergen op Zoom.

Nadere informatie

HET COMPETENTIEPROFIEL VAN DE SPD. ILS Nijmegen

HET COMPETENTIEPROFIEL VAN DE SPD. ILS Nijmegen HET COMPETENTIEPROFIEL VAN DE SPD ILS Nijmegen Mei 2009 Voorwoord: Dit voorstel voor een competentieprofiel van de spd is ontworpen op verzoek van de directies van ILS- HAN en ILS-RU door de productgroep

Nadere informatie

OPEN AANBOD. Vormingsaanbod training tot meterschap. Huishoudelijke hulpen van dienstenchequebedrijven. Voor. Uit regio Kempen.

OPEN AANBOD. Vormingsaanbod training tot meterschap. Huishoudelijke hulpen van dienstenchequebedrijven. Voor. Uit regio Kempen. OPEN AANBOD Vormingsaanbod training tot meterschap Voor Huishoudelijke hulpen van dienstenchequebedrijven Uit regio Kempen Door Vzw Agora Neerjouten 11 3550 Heusden-Zolder Tel. 011/57 01 60 Fax 011/57

Nadere informatie

Management, Consulting & Research

Management, Consulting & Research Het rendement van leiderschapsopleidingen verhogen Jos, 42 jaar, is altijd al onze sterke man geweest op het financieel departement. Hij weet zeer goed waar hij mee bezig is en heeft een vlot contact met

Nadere informatie

Post-hbo opleiding cognitief gedragstherapeutisch

Post-hbo opleiding cognitief gedragstherapeutisch Post-hbo opleiding cognitief gedragstherapeutisch werker Volwassenen en ouderen mensenkennis Van onze klinisch psycholoog heb ik een groep cliënten overgenomen, bij wie ik de instrumenten uit de opleiding

Nadere informatie

Omgaan met pestgedrag voor leerlingen

Omgaan met pestgedrag voor leerlingen Omgaan met pestgedrag voor leerlingen Algemeen: Uw ROC wil door middel van eenduidige trainingen pesten structureel aanpakken. Trainingen en cursussen als maatwerk. Doelstelling: Het doel van de training

Nadere informatie

Trainingen, workshops en coaching

Trainingen, workshops en coaching Trainingen, workshops en coaching Aanbod 2015-2016 professionals en gemeenten Beschermen & Versterken Trainingen, workshops en coaching De Jeugd- & Gezinsbeschermers zet zich in voor de bescherming van

Nadere informatie

Over de krachtgerichte basismethodiek. Over de basistraining. Doel van de basistraining. Leerdoelen

Over de krachtgerichte basismethodiek. Over de basistraining. Doel van de basistraining. Leerdoelen Over de krachtgerichte basismethodiek In de Academische werkplaats Opvang & Herstel is in de afgelopen jaren samen met uitvoerend werkers en beleidsfunctionarissen van de deelnemende opvanginstellingen

Nadere informatie

DEFINITIES COMPETENTIES

DEFINITIES COMPETENTIES DEFINITIES COMPETENTIES A. MENSEN LEIDINGGEVEN A1 Sturen Geeft op een duidelijke manier richting aan een team, neemt de leiding op zich, zet mensen en middelen zodanig in dat doelen met succes worden bereikt.

Nadere informatie

Van loslaten naar VERBINDEN: Hoe we mensen in rouw kunnen uitnodigen om verhalen te vertellen over wat hen dierbaar is.

Van loslaten naar VERBINDEN: Hoe we mensen in rouw kunnen uitnodigen om verhalen te vertellen over wat hen dierbaar is. Van loslaten naar VERBINDEN: Hoe we mensen in rouw kunnen uitnodigen om verhalen te vertellen over wat hen dierbaar is. Anik Serneels Klinisch psychologe, relatie- en gezinstherapeute, specialisatie narratieve

Nadere informatie

een gedragstraining voor een betere toekomst

een gedragstraining voor een betere toekomst een gedragstraining voor een betere toekomst OVERWINNING OP JEZELF Heeft u al kennis gemaakt met de gedragstraining Overwinning Op Jezelf? Overwinning Op Jezelf is een cognitief gedragsprogramma met de

Nadere informatie

Training met persolog profielen

Training met persolog profielen Training met persolog profielen Verkrijg de beste resultaten op het werk en in uw dagelijks leven Ontdek een praktische manier om uw persoonlijkheid te ontwikkelen: U leert verschillende gedragstendensen

Nadere informatie

Modularisering van meertalige en multiculturele academische communicatievaardigheden voor BA en MA niveau

Modularisering van meertalige en multiculturele academische communicatievaardigheden voor BA en MA niveau 2011 2014 Projectnummer 517575-LLP-1-2011-1-CH- ERASMUS-EMCR OVEREENKOMST NR. 2011-3648 / 001-001 Modularisering van meertalige en multiculturele academische communicatievaardigheden voor BA en MA niveau

Nadere informatie

Utrecht, september 2010 Gerjoke Wilmink directeur Nibud

Utrecht, september 2010 Gerjoke Wilmink directeur Nibud Voorwoord Ongeveer twee jaar geleden publiceerde het Nibud Geld en Gedrag, Budgetbegeleiding voor de beroepspraktijk. Het boek werd enthousiast ontvangen door het werkveld, vooral vanwege de competenties

Nadere informatie

De kunst jezelf en anderen te leiden

De kunst jezelf en anderen te leiden 4D organisatieontwikkeling & opleiding individu groep taak context TGI-opleiding 2015 2017 De kunst jezelf en anderen te leiden 1 TGI, de kunst jezelf en anderen te leiden Als leidinggevende, projectleider,

Nadere informatie