PC Daltonbasisschool Het Drieluik. Samenwerken

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "PC Daltonbasisschool Het Drieluik. Samenwerken"

Transcriptie

1 PC Daltonbasisschool Het Drieluik Samenwerken

2 Samenwerken binnen het Daltononderwijs In opdracht van: PC Daltonbasisschool Het Drieluik Samengesteld door Daltoncoördinator: Monique van der Hoeven Vormgeving & layout: Jeffrry Derksen, Mediadesign, REA College Nijmegen. 2012

3 Inhoudsopgave Inhoudsopgave 1. Samenwerken Leerlijn van samenwerkend tot coöperatief leren Groep- en klassenbouwers Dwarsverbanden Coöperatief Leren Het aanleren van coöperatieve werkvormen Werkvormen die we op Het Drieluik hanteren...8 Werkvorm 1 - Imiteer... 9 Werkvorm 2 - Om de beurt Werkvorm 3 - Binnen/buitenkring...11 Werkvorm 4 - Wandel/wissel uit...12 Werkvorm 5 - Puzzels...13 Werkvorm 6 - Flitsen...14 Werkvorm 7 - Duo's...15 Werkvorm 8 - Brainstormen...16 Werkvorm 9 - Denken-delen-uitwisselen...17 Werkvorm 10 - Woordweb...18 Werkvorm 11 - Rotonde...19 Werkvorm 12 - Placemat...20 Werkvorm 13 - Interview...21 Werkvorm 14 - Genummerde hoofden...22 Werkvorm 15 - Dobbelen...23 Werkvorm 16 - Hoeken...24 Werkvorm 17 - Legpuzzel Evaluatie Borging Samenwerkingsbord, maatjesbord en halgebruik Bijlagen - Bijlage Bijlage Bijlage Bijlage Bijlage Bijlage Bijlage Samenwerken / III

4 Samenwerken / IV

5 1. Samenwerken 1. Samenwerken Een van de pijlers binnen het daltononderwijs is samenwerken. In dit bulletin wordt beschreven hoe wij kinderen willen leren samenwerken, welke doelen wij in elk leerjaar nastreven en welke doorgaande lijn wij hierin hanteren. Naast deze expliciete vorm van het aanleren van samenwerken, zijn er heel veel situaties waarin kinderen (spontaan) zullen samenwerken. Ook tijdens deze samenwerking zullen wij de kinderen coachen om op een steeds betere manier met elkaar te kunnen samenwerken. 1.1 Leerlijn van samenwerkend tot coöperatief leren Met deze leerlijn wordt aangegeven welke doelen we, op het gebied van samenwerken, in een bepaald leerjaar willen bereiken. Om deze doelen te bereiken zetten we o.a. verschillende coöperatieve werkvormen in. Deze worden in hoofdstuk 2 beschreven. Hieronder vindt u een overzicht van de doelen met daaraan gekoppeld de werkvormen die we in de verschillende leerjaren aanleren en/of inzetten. Samenwerken in lijn: Samenwerken / 1

6 1. Samenwerken Groep 1 Gebruiken elkaars naam. Kijken elkaar aan tijdens het praten. Reageren vriendelijk op elkaar. Praten zo duidelijk dat anderen het kunnen verstaan. Luisteren naar elkaar. Laten elkaar uitpraten. Reageren op wat een ander zegt. Durven een inbreng te hebben. Accepteren de inbreng van een ander. Vragen hulp aan een ander. Geven elkaar een complimentje. Blijven bij hun groepje. Delen materiaal met elkaar. Groep 2 Luisteren naar elkaar. Spelen samen en delen samen. Werken samen met begeleiding van de leerkracht. Werken samen in groepjes van verschillende grootte. Lossen samen eenvoudige problemen op waarbij de leerkracht aanstuurt. Helpen elkaar door voor te doen. Moedigen elkaar aan. Zijn actief betrokken. Maken samen afspraken. Groep 3 Kunnen gericht samenwerken in duo s. Werken samen als onderdeel van de cognitief ontwikkeling. Delen zelf complimenten uit. Leggen elkaar uit zonder voor te zeggen. Maken samen afspraken en houden zich daar aan. Bieden elkaar aan iets uit te leggen. Gebruiken de volgende rollenkaarten: - Materiaalbaas - Stilte kapitein Groep 4 Stellen vragen aan elkaar. Herhalen als opdracht wat iemand zegt. Kunnen als gerichte opdracht hardop denken. Bieden elkaar aan iets uit te leggen. Helpen elkaar zonder voor te zeggen. Geven elkaar gelegenheid mee te doen. Bepalen samen de plaats van werken (afhankelijk van de opdracht). Kunnen per dag aangeven met wie ze wanneer gaan samenwerken (maatjesbord!). Samenwerken / 2

7 1. Samenwerken Kunnen samen overleggen. Kunnen naar elkaar luisteren en kunnen klassikaal reflecteren. Kinderen spreken elkaar aan op hun gedrag. Gebruiken de volgende rollenkaarten: - Materiaalbaas - Stilte kapitein - Tijdbewaker Groep 5 Kunnen hardop denken. Helpen elkaar herinneren aan de opdracht. Accepteren verschil van mening. Werken, met aansturing van leerkracht, samen bij zaakvakken. Kunnen taken verdelen. (evt. met behulp van rollenkaarten) Benutten de gelegenheid om elkaar te bevragen door bv. eerst hulp te vragen aan maatje. Maken een start met het uitwisselen van informatie. Onderhandelen en komen samen tot besluiten. Durven besluitvaardig te zijn. Kunnen samen activiteiten organiseren en de materialen daarbij zoeken. Kunnen zelf groepjes formeren. Maken samen afspraken en houden zich hieraan. Zijn persoonlijk aanspreekbaar door kinderen uit het samenwerkgroepje. Evalueren klassikaal de gedane arbeid. Zijn samen verantwoordelijk voor positief taalgebruik. Maken een start met het geven van feedback op de juiste wijze. Kunnen met hulp van medeleerlingen en leerkracht reflecteren op eigen gedrag. Gebruiken de volgende rollenkaarten: - Materiaalbaas - Stilte kapitein - Tijdbewaker - Taakkapitein (voorzitter) Samenwerken / 3

8 1. Samenwerken Groep 6 Plannen hun samenwerkingsopdrachten samen. Weten wanneer en hoe ze kunnen samenwerken. Kunnen elkaar vragen hardop te denken. Kunnen in een gesprek herhalen wat een ander zegt. Kunnen diverse rollen aan bij het samenwerken met behulp van rollenkaarten. Maken samen werkstukken, evt. binnen projecten waarbij de leerkracht weinig stuurt. Werken samen in open situaties. Overleggen veel met elkaar. Lossen samen problemen op. Kunnen hun relatie met elkaar bespreken. Kunnen de ervaren hulp bespreken. Bedenken samen oplossingen waarbij de vrijheid van iedereen wordt gerespecteerd. Kunnen evalueren en reflecteren in hun samenwerkgroepje. Gebruiken de volgende rollenkaarten: - Materiaalbaas - Stilte kapitein - Tijdbewaker - Taakkapitein (voorzitter) - Schrijver (notulist) Samenwerken / 4

9 1. Samenwerken Groep 7 Werken samen aan een project, waarbij de leerkracht slechts minimaal hoeft te sturen. Presenteren samen hun werkstuk/project. Herhalen spontaan in een gesprek wat een ander zegt. Brengen hun eigen ervaringen in. Hebben inbreng bij de te organiseren activiteiten. (leerlingenraad, visites e.d.) Kunnen elkaars rol en taakbesef met hulp evalueren en beoordelen. Zijn bezig met het proces om op een vriendelijke manier te zeggen dat je het ergens niet mee eens bent. Stimuleren en motiveren de groep. Leerlingen overleggen mee over de inhoud van het onderwijs (met de leerkracht over verwerkingsvormen, klassenvergadering, leerlingenraad etc.) Kunnen overeenstemming met elkaar bereiken. Gebruiken de volgende rollenkaarten: - Materiaalbaas - Stilte kapitein - Tijdbewaker - Taakkapitein (voorzitter) - Schrijver (notulist) Groep 8 Kunnen zich in het standpunt van een ander verplaatsen. Kunnen kritiek formuleren op ideeën, niet op personen. Zijn ver in het proces om op een vriendelijke manier te zeggen dat je het ergens niet mee eens bent. Kunnen op elkaars ideeën doorgaan/ ideeën verder uitbouwen. Maken ondersteunende opmerkingen. Werken met alle groepsleden samen. Vatten af en toe de voortgang samen. Werken, zonder tussenkomst van de leerkracht, betrokken samen aan projecten. Gebruiken de volgende rollenkaarten: - Materiaalbaas - Stilte kapitein - Tijdbewaker - Taakkapitein (voorzitter) - Schrijver (notulist) Voor de rollenkaarten zie bijlage 2 (blz. 49). Samenwerken / 5

10 1. Samenwerken 1.2 Groep- en klassenbouwers Wanneer kinderen samen moeten werken is het belangrijk dat ze elkaar beter leren kennen. Wanneer je elkaar beter kent, begrijp je elkaar beter en ontstaat er meer vertrouwen. De volgende activiteiten zijn gericht op groep- en klassenbouwers. Waar of niet waar? Ieder groepslid schrijft drie uitspraken op waarvan er twee waar zijn en één niet waar is. De uitspraken worden om de beurt voorgelezen. De groep overlegt steeds welke uitspraak niet waar is, iedereen moet het ermee eens zijn. Groepsbingo De leerkracht maakt een vel met zes vlakken. In elk vlak staat een opmerking, bijvoorbeeld heeft een hond als huisdier of heeft een broer en een zus. Elke groep krijgt een bingovel. De leerkracht leest het eerste vakje voor, de leerlingen zetten hun initialen onder de opmerking als deze op hen van toepassing is. Alle groepsleden doen dit op hetzelfde blad. Wanneer alle opmerkingen gelezen zijn, kijken de leerlingen of ze een groepsbingo kunnen maken: zijn er drie opmerkingen horizontaal, vertikaal of diagonaal hetzelfde? De groepen bespreken welke opmerkingen zij gezamenlijk hebben gescoord. Mijn doos (geschikt voor jongere kinderen) Kinderen nemen een schoenendoos mee met daarin vijf persoonlijke voorwerpen. Ze mogen de doos mooi versieren. In de groep vertellen ze elkaar waarom ze juist deze voorwerpen meegenomen hebben. Het web Alle kinderen en de leerkracht staan in een cirkel. De leerkracht vertelt iets persoonlijks en gooit daarna een bol wol naar een leerling. De leerkracht houdt het begin van de draad wel vast. Vervolgens vertelt deze leerling iets over zichzelf. Hij/zij houdt de draad ook vast en gooit de bol wol weer naar een ander. De bol gaat rond totdat iedereen als een web verbonden is. 1.3 Dwarsverbanden Voor het vertrouwen in elkaar, de omgang met elkaar, maar ook het zelfvertrouwen vinden we vele raakvlakken in onze SEO methode Klets en in onze godsdienstmethode Trefwoord. Bij deze laatste gaat het vooral om respect en zorg voor elkaar, de natuur en de wereld waarin we leven. Samenwerken kan alleen wanneer er vertrouwen in en respect voor elkaar is. Iedereen is belangrijk, ieders mening en inbreng is belangrijk. Verschillen accepteren we en we leren van elkaars sterke kanten. Samen weten/presteren we meer dan alleen! Samenwerken / 6

11 2. Coöperatief Leren 2. Coöperatief Leren Bij coöperatief leren gaat het om het (bewust) samenwerken van leerlingen in tweetallen of in kleine groepjes. De leerlingen ondersteunen en helpen elkaar en zoeken samen oplossingen voor problemen. Zwakkere leerlingen profiteren van de aanmoediging, uitleg en hulp van medeleerlingen. Ook betere leerlingen profiteren van het samenwerken in een heterogene groep. Door anderen te helpen, bereiken ze beheersing van de stof op een hoger niveau. Bovendien neemt de effectieve leertijd toe wanneer de leerkracht gebruik maakt van het vermogen van leerlingen om elkaar te helpen. Het gaat bij coöperatief leren om zowel het leren van inhouden als het leren samenwerken. Er is dus sprake van een cognitief en een sociaal doel. Coöperatief leren onderscheidt zich van andere vormen van samenwerken door de GIPS principes, dit houdt in: G = Gelijke deelname; de coöperatieve werkvormen garanderen dat elk kind van het groepje deelneemt aan de opdracht. Ook de zwakkere kinderen leveren een waardevolle bijdrage. Binnen de werkvormen wordt geregeld hoe de kinderen overleggen. I = Individuele aanspreekbaarheid; elk kind is verantwoordelijk voor zijn bijdrage aan de opdracht. De bijdrage wordt op een bepaalde manier duidelijk gemaakt. Bijvoorbeeld door verschillende kleuren te gebruiken. P = Positief wederzijdse afhankelijkheid; om de opdracht succesvol te kunnen uitvoeren moet elk kind zijn/haar bijdrage leveren. Lukt een kind dit niet, zullen de andere groepsleden moeten helpen en coachen. S = Simultane interactie; in de groepjes zijn veel kinderen tegelijk actief, veel kinderen komen aan het woord. Dit stimuleert de betrokkenheid. De voordelen van coöperatief leren zijn: - Betrokkenheid van leerlingen - Actieve deelname door alle leerlingen - Bevorderen van de sociale vaardigheden - Verbeteren van de sfeer in de groep - Veel variatie in werkvormen - Soepel lopend klassenmanagement - Verhogen van leerstofbeheersing Samenwerken / 7

12 2. Coöperatief Leren 2.1 Het aanleren van coöperatieve werkvormen Het coöperatief leren maken we concreet met behulp van de coöperatieve werkvormen. Het voordeel van deze werkvormen is dat ze toe te passen zijn bij verschillende vak- en vormingsgebieden. De meeste werkvormen zijn eenvoudig van structuur. Sommige werkvormen duren slechts een paar minuten, andere vragen wat meer tijd. De meeste werkvormen vragen geen bijzondere aanpassing van het lesmateriaal of de gebruikte methode. Een nieuwe werkvorm zullen we op de volgende manier bij de leerlingen introduceren en aanleren: - De leerkracht legt de werkvorm uit aan de hand van een stappenkaart, waarop de werkvorm op kinderniveau omschreven is. - Met een groepje of tweetal demonstreert de leerkracht de werkvorm. - De leerkracht controleert of de leerlingen de werkvorm begrepen hebben waarna de kinderen in hun eigen groepje of tweetal aan het werk gaan. Wanneer we een nieuwe werkvorm aanleren, zullen we deze meerdere keren per week herhalen. De werkvorm wordt dan routine en is daarna in te zetten op allerlei gebieden. We leren per leerjaar 2 nieuwe werkvormen aan. De eerder aangeleerde werkvormen worden waar zinvol en mogelijk toegepast. We kiezen er bewust voor om niet teveel werkvormen snel achter elkaar aan te bieden. De werkvormen moeten goed ingeslepen worden en als een automatisme ingezet kunnen worden bij allerlei vakken. 2.2 Werkvormen die we op het Drieluik hanteren We hebben gekozen voor 17 coöperatieve werkvormen. In dit hoofdstuk worden de werkvormen beschreven. Bij elke werkvorm worden de stappen van het aanleren beschreven, de toepassing en de samenwerkingsvaardigheden. Ook worden er enkele voorbeelden gegeven. Samenwerken / 8

13 2. Coöperatief Leren Werkvorm 1 - Imiteer Stappen 1. De leerkracht maakt groepen van vier leerlingen. De leerlingen vormen tweetallen en gaan tegenover elkaar zitten. Ze maken een scheidingwandje met een stukje hout of karton. Ze mogen niet zien wat de ander achter de wand doet. 2. Een tweetal maakt een ontwerp van bv. blokken, lego, mozaïek. 3. Het tweetal aan de andere kant van de wand moeten dit ontwerp precies namaken zonder te kijken. Ze moeten vragen stellen en de ontwerpers moeten aanwijzingen geven. 4. Wanneer de groep denkt dat ze hetzelfde ontwerp hebben halen ze de wand weg en controleren. Als het gelukt is feliciteren ze elkaar. Als het niet gelukt is kijken ze wat wel goed is gegaan en overleggen ze hoe ze het de volgende keer beter kunnen doen. Toepassing De groepen 1 t/m 3 zullen deze werkvorm toepassen De werkvorm duurt ongeveer minuten. Geschikt voor: Taal- en denkontwikkeling. Samenwerkingsvaardigheden Luisteren en aanwijzingen geven. Lesmoment Tijdens het zelfstandig werken Voorbeelden Taal Het leren van begrippen onder/boven/ naast/rechts/links etc. Rekenen Het leren van begrippen als: eerste, tweede, evenveel, minder etc. De volgende materialen zijn hier geschikt voor: - Blokjes - Lego - Kralenplank - Mozaïek Samenwerken / 9

14 2. Coöperatief Leren Werkvorm 2 - Om de beurt Stappen 1. Leerlingen vormen tweetallen, leerkracht wijst aan. 2. De leerkracht stelt een vraag waarbij meerdere antwoorden mogelijk zijn. Bijvoorbeeld; noem zoveel mogelijk vogelsoorten. 3. De leerlingen geven om de beurt een antwoord en proberen zoveel mogelijk te bedenken. Leerlingen kunnen hun antwoord ook opschrijven en geven hierbij het blaadje steeds aan elkaar door. 4. Enkele leerlingen mogen hun antwoorden in de groep voorlezen. Toepassing De groepen 1 t/m 5 zullen deze werkvorm toepassen. De werkvorm duurt ongeveer 5-10 minuten. Lesmoment Voorkennis activeren, oriëntatie, begeleide oefening, zelfstandige verwerking en reflectie. Geschikt voor: Open vragen met veel korte antwoorden. Inventariseren, overeenkomsten en verschillen en informatie verzamelen Taal, rekenen en zaakvakken. Samenwerkingsvaardigheden Evenredige deelname en luisteren. Voorbeelden Taal Woorden die beginnen met. Woorden die rijmen op Maak een woord met een letter uit de letterdoos (om de beurt pakken) Om de beurt een zin lezen Samen een verhaal bedenken (om de beurt een zin) Rekenen (on)even getallen noemen Voorwerpen noemen die zwaarder zijn dan 100 kilo Voorwerpen die vierkant zijn noemen Strategieën bedenken om de tafel van 7 te onthouden Zaakvakken Soorten noemen: bomen, roofdieren etc. Verschillen/ overeenkomsten noemen Oorzaken/ gevolgen noemen Maar ook Wat zie je in de huiskamer? Wat neem je mee als je op vakantie gaat? Samenwerken / 10

15 2. Coöperatief Leren Werkvorm 3 - Binnen/buitenkring Stappen 1. De leerkracht maakt een binnen en een buitenkring. De kinderen staan of zitten met het gezicht naar elkaar toe. 2. Leerkracht of leerlingen stellen een vraag. De leerlingen in de buiten kring antwoorden, de leerlingen in de binnenkring luisteren. 3. De leerlingen wisselen van rol. De binnenkring geeft antwoord en de buitenkring luistert. 4. De leerlingen schuiven 1, 2 of meer plaatsen op. De leerlingen van bv. alleen de binnen kring schuiven op. 5. Als er nieuwe partners gevormd zijn wordt er een nieuwe vraag gesteld en worden stap 2 en 3 herhaald. Toepassing De groepen 1 t/m 8 zullen deze werkvorm toepassen. De werkvorm duurt ongeveer 5-10 minuten. Lesmoment Begeleide oefening en zelfstandige verwerking Geschikt voor: Meningvragen en uitwisselen van persoonlijke informatie. Inoefenen en informatie verzamelen. Taal, rekenen en zaakvakken. Klassenbouwer Samenwerkingsvaardigheden Uitwisselen van informatie en luisteren. Voorbeelden Taal Vragen stellen over een tekst die klassikaal gelezen is. Rekenen Elkaar zelfbedachte sommen opgeven. Zaakvakken Kennis -, inzicht- of meningsvragen naar aanleiding van een bepaald onderwerp. Maar ook.. Wat vind je de leukste sport? Wat is je grootste wens? Welk dier vind je het leukst? Samenwerken / 11

16 2. Coöperatief Leren Werkvorm 4 - Wandel/wissel uit Stappen 1. De leerlingen lopen onafhankelijk van elkaar, kris kras door het lokaal. 2. Op een teken stoppen de leerlingen met lopen en vormen met het kind dat het dichtst bij staat een duo. 3. De leerkracht stelt een vraag of geeft een opdracht. De leerlingen krijgen even bedenktijd. 4. De tweetallen vertellen elkaar hun antwoord. De werkvorm om de beurt kan hier toegepast worden. Elke leerling vertelt bijvoorbeeld 1 minuut. Toepassing De groepen 1 t/m 8 zullen deze werkvorm toepassen. De werkvorm duurt ongeveer 5-10 minuten. Lesmoment Begeleide oefening en zelfstandige verwerking. Geschikt voor: Open vragen Uitwisselen van persoonlijke informatie. Inoefenen en repeteren Taal, rekenen en zaakvakken. Klassenbouwer Samenwerkingsvaardigheden Uitwisselen van informatie en luisteren. Voorbeelden Taal Woordenschat; wat betekent.? Rekenen Elkaar zelfbedachte sommen opgeven. Zaakvakken Kennis -, inzicht- of meningsvragen naar aanleiding van een bepaald onderwerp. Maar ook.. Wat vind je het leukste vak op school? Wat vind je een leuk beroep? Waar zou je naar toe willen op vakantie? Samenwerken / 12

17 2. Coöperatief Leren Werkvorm 5 - Puzzels Stappen 1. De leerlingen worden verdeeld in groepjes van 4. Elk groepje krijgt een envelop met vier of acht kaartjes. Ieder kaartje bevat een stukje tekst, of een plaatje met een korte tekst. Ieder kind krijgt een of twee kaartjes. 2. Elk kind leest de stukjes tekst voor die op zijn/haar kaartje staan, of vertelt over de afbeelding. Het is de bedoeling dat de kinderen goed naar elkaar luisteren. 3. De leerlingen leggen de stukken van het verhaal of de afbeeldingen, in gezamenlijk overleg, in de goede volgorde zodat er een lopend verhaal ontstaat. Iedere leerling moet het verhaal kunnen vertellen. 4. Bij de klassikale nabespreking vertellen enkele leerling (kort)welk verhaal zij in elkaar hebben gepuzzeld. Jongere kinderen laten de plaatjes zien en vertellen hierbij. Toepassing De groepen 3 t/m 8 zullen deze werkvorm toepassen De werkvorm duurt ongeveer minuten. Lesmoment Zelfstandige verwerking. Geschikt voor: Opdrachten waarbij een ordening moet worden gemaakt, ontdekken van verhaalstructuur. Taal, rekenen en zaakvakken Samenwerkingsvaardigheden Met elkaar overleggen, bereiken van overeenstemming,hulp geven en hulp vragen, luisteren naar elkaar. Voorbeelden Taal Het maken van een verhaal met losse alinea s Woorden op alfabetische volgorde leggen Van losse woorden een goede zin maken Rekenen Ordenen van klein naar groot Ordenen van minder naar meer Ordenen van lengte maten Zaakvakken Gebeurtenissen in goede volgorde op een tijdsbalk plaatsen Plaatsen van Nederland ordenen van groot naar klein Ontwikkeling van kikkerdril tot kikker Voedselketen Maar ook.. Plaatjes in een goede volgorde leggen. Samenwerken / 13

18 2. Coöperatief Leren Werkvorm 6 - Flitsen Stappen 1. Het aanleren van een vaardigheid door de leerkracht (klassikaal) 2. Het maken van flitskaarten. Op de ene kant staat een opgave/ vraag en op de andere kant het antwoord. De leerkracht kan deze kaarten maken, maar het is efficiënter wanneer de leerlingen hun eigen flitskaartjes maken met de opgaven die zij moeilijk vinden. 3. Kinderen maken tweetallen en wisselen hun stapel flitskaarten uit. 4. De helper leest een vraag voor, de ander zegt het antwoord of schrijft het op. De helper controleert. 5. De rollen worden gewisseld. 6. Na het flitsen vind er een korte klassikale nabespreking plaats. Toepassing De groepen 3 t/m 7 zullen deze werkvorm toepassen De werkvorm duurt ongeveer minuten. Lesmoment Tijdens het zelfstandig werken Geschikt voor: Gesloten vragen Automatiseren en feitenkennis Taal, rekenen en zaakvakken Samenwerkingsvaardigheden Hulp geven en hulp vragen wachten op elkaar. Voorbeelden Taal Letterkennis Spelling Moeilijke woorden lezen Woordbetekenissen Tegenstellingen Rekenen Tafels Automatisering Zaakvakken: Topografie Jaartallen Samenwerken / 14

19 2. Coöperatief Leren Werkvorm 7 - Duo s Stappen 1. Leerkracht wijst aan welke twee leerlingen samen gaan werken. 2. Om de beurt maken de leerlingen een opgave. De leerling die de opgave maakt, denkt hardop. De andere leerling observeert en helpt waar nodig. Als het antwoord goed is geeft hij/zij een complimentje. 3. De leerkracht vraagt enkele duo s naar de manier van samenwerken. Antwoorden worden klassikaal besproken of het werk wordt later door de leerkracht nagekeken. Toepassing De groepen 4 t/m 8 zullen deze werkvorm toepassen De werkvorm duurt ongeveer minuten. Lesmoment Begeleide oefening en zelfstandige verwerking. Geschikt voor: Open en gesloten vragen Oefenopdrachten en inzichtvragen Taal, rekenen en zaakvakken Samenwerkingsvaardigheden Met elkaar overleggen, bereiken van overeenstemming, aanmoedigen, hulp geven en hulp vragen, op elkaar wachten. Voorbeelden Taal Oefeningen uit de methode maken. Na het lezen van een tekst samen moeilijke woorden opzoeken en hiermee zinnen maken. Het samenvatten van een stukje tekst wat eerst door beide leerlingen zachtjes, voor zich zelf, gelezen is. Rekenen Oefeningen uit de methode. Om de beurt een getallenreeks aanvullen. Om de beurt een tafelsom uitrekenen. Zaakvakken Opdrachten uit de methode maken. Maar ook Samen een tekening maken. Samen een puzzel maken. Samenwerken / 15

20 2. Coöperatief Leren Werkvorm 8 - Brainstorm Stappen 1. De leerlingen worden in groepjes van 4 verdeeld. Elk groepje heeft een vel papier. In elk groepje wordt een schrijver gekozen. 2. Leerlingen moeten zo snel mogelijk ideeën inbrengen. Dit moet in een snel tempo, zeg wat in je opkomt! Elk idee is waardevol, ook gekke ideeën zijn welkom. Je moet proberen in te haken op elkaars ideeën. 3. Klassikale nabespreking. De leerkracht vraagt aan alle groepen een aantal bevindingen met de rest van de klas te delen. De leerkracht vraagt ook naar het waarom. Toepassing De groepen 4 t/m 8 zullen deze werkvorm toepassen. De werkvorm duurt ongeveer 10 minuten. Lesmomen Voorkennis activeren en oriëntatie. Geschikt voor: Open vragen. Inventariseren en creatief denken. Taal, rekenen en zaakvakken. Samenwerkingsvaardigheden Luisteren en elkaar gelegenheid geven een inbreng te hebben. Voorbeelden Taal Brainstormen ter voorbereiding op het lezen of schrijven van een tekst. Rekenen Op welke manieren kun je dit probleem/ deze som aanpakken? In welke situaties is het handig om te schatten? Wat zijn redenen om oppervlakte of inhoud te bepalen? Zaakvakken Op welke manieren kun je energie besparen? Hoe kun je de top van een berg bereiken? Hoe kan het fileprobleem opgelost worden? Wat kun je doen als je de huissleutel vergeten bent en naar binnen wilt? Samenwerken / 16

21 2. Coöperatief Leren Werkvorm 9 - Denken delen uitwisselen Stappen 1. De leerkracht geeft een opdracht of stelt een vraag. 2. Kinderen krijgen 1-2 minuten individuele bedenktijd. Oudere kinderen schrijven hun antwoord op in steekwoorden. 3. Kinderen overleggen in tweetallen over hun antwoord, elk kind krijgt een minuut om zijn/haar antwoord toe te lichten. 4. De antwoorden woorden klassikaal uitgewisseld. De leerkracht geeft een aantal kinderen een beurt. Toepassing De groepen 5 t/m 8 zullen deze werkvorm toepassen De werkvorm duurt ongeveer 5 minuten. Lesmoment Voorkennis activeren, oriëntatie, begeleide oefening en reflectie. Geschikt voor: Open vragen Inventariseren, repeteren en informatie verzamelen Taal, rekenen en zaakvakken Samenwerkingsvaardigheden Luisteren en informatie uitwisselen. Voorbeelden Taal Elkaar vragen stellen over een verhaal Een titel bedenken voor een verhaal Woorden bedenken die rijmen op Wat was de oorzaak van? Hoe komt het dat..? Wat is jouw mening over.? Rekenen Noem voorwerpen die rechthoekig zijn. Wat weet je al over breuken? Zaakvakken Noem dieren die in Nederland voorkomen. Noem zoveel mogelijk beroepen. Noem bergen in Europa. Hoe ontstaat een aardbeving? Maar ook. Van welk jaargetijde houd jij het meest? Welk dier zou je willen zijn? Welke complimenten kun je iemand geven? Samenwerken / 17

22 2. Coöperatief Leren Werkvorm 10 - Woordweb Stappen 1. Leerkracht maakt groepjes van ongeveer 4 leerlingen. Elk groepje krijgt een groot vel papier en elk kind krijgt een eigen kleur stift of potlood. 2. In het midden van het vel staat een cirkel met daarin een woord/begrip. Om de beurt schrijven de leerlingen nu iets op wat met het onderwerp te maken heeft. 3. De leerlingen geven door middel van pijlen de relaties tussen de begrippen aan. Bijvoorbeeld bij een woordweb naar aanleiding van een boek, trekken de leerlingen lijnen tussen bepaalde personen en zetten op deze lijn wat de personen met elkaar te maken hebben. 4. De woordwebben worden opgehangen en van elke groep mag een leerling het woordweb toelichten. Toepassing De groepen 5 t/m 8 zullen deze werkvorm toepassen De werkvorm duurt ongeveer minuten. Lesmoment Voorkennis activeren, introduceren van een onderwerp en zelfstandige verwerking. Geschikt voor: Open vragen Inventariseren van voorkennis Begrijpen van teksten Samenvatten van wat er geleerd is Taal en zaakvakken Samenwerkingsvaardigheden Luisteren, overleggen en besluiten nemen. Voorbeelden Taal Woordenschat vergroten, een woordweb maken van begrippen/onderwerpen Een woordweb maken naar aanleiding van een gelezen verhaal Zaakvakken Inventariseren van voorkennis; wat weten de leerlingen al van de Tweede wereldoorlog, Frankrijk, bergen, Eskimo s etc. Samenwerken / 18

23 2. Coöperatief Leren Werkvorm 11 - Rotonde Stappen 1. De leerkracht maakt groepjes van ongeveer 4 kinderen. 2. De leerkracht stelt een vraag 3. De leerlingen geven om de beurt een antwoord, of schrijven het antwoord op een gezamenlijk blad en geven dit door. Iedere leerling heeft een eigen kleur. (wanneer een leerling geen nieuw antwoord kan bedenken mag hij/zij passen, of andere leerlingen helpen) 4. Klassikale nabespreking. Een paar leerlingen mogen het resultaat van hun groep aan de rest van de klas laten zien of vertellen. Toepassing De groepen 5 t/m 8 zullen deze werkvorm toepassen. De werkvorm duurt ongeveer 5-10 minuten. Lesmoment Voorkennis activeren, oriëntatie, begeleide oefening, zelfstandige verwerking,reflectie en terugblik Geschikt voor: Open vragen. Inventariseren, kenmerken noemen, overeenkomsten en verschillen noemen. Taal, rekenen, zaakvakken en creatieve vakken Samenwerkingsvaardigheden Luisteren en evenredige deelname hebben (tijdslimiet instellen) Voorbeelden Taal Noem om de beurt een woord met de letter. Maak een verhaal; ieder vult steeds een zin aan. Noem voor- en nadelen van Wat hebben we gisteren in de.. les gedaan? Met elkaar een zolang mogelijke zin maken. Rekenen Noem breuken kleiner dan een kwart. Tel er steeds 5 bij op. Noem getallen die je door 3 kunt delen. Zaakvakken Noem plaatsen in Nederland Noem vervoersmiddelen Oplossingen voor problemen bedenken, bijvoorbeeld overstromingen. Samenwerken / 19

24 2. Coöperatief Leren Werkvorm 12 - Placemat Stappen 1. De leerkracht maakt groepjes van ongeveer 4 leerlingen. Elk groepje krijgt een groot vel papier waarop een rechthoek getekend wordt. Van de hoeken van het rechthoek wordt een lijn getrokken naar de hoeken van het vel papier. 2. De leerkracht geeft een opdracht (een open vraag). De leerlingen schrijven individueel hun ideeën of antwoorden op in hun eigen vak. 3. De leerlingen gaan overleggen en proberen tot een gemeenschappelijk antwoord te komen Leerlingen moeten hun keuze beargumenteren, maar ook open staan voor de inbreng van anderen. 4. Wanneer de leerlingen overeenstemming hebben bereikt, schrijven ze het gemeenschappelijke antwoord in de middelste rechthoek. 5. Klassikale uitwisseling. De leerkracht vraagt enkele groepjes welk antwoord zij hebben opgeschreven en hoe ze hebben samengewerkt. Toepassing: De groepen 6 t/m 8 zullen deze werkvorm toepassen De werkvorm duurt ongeveer minuten. Lesmoment: Zelfstandige verwerking. Geschikt voor: Open vragen Kennisvragen en inzichtvragen Taal, rekenen en zaakvakken Samenwerkingsvaardigheden: Met elkaar overleggen, bereiken van overeenstemming, argumenteren, open staan voor inbreng van anderen en luisteren Voorbeelden Taal Woordenschat vergroten; geef een beschrijving van het woord.. Noem vier belangrijke kenmerken van de hoofdpersoon van het verhaal. Voorspel hoe het verhaal afloopt. Rekenen Schrijf priemgetallen op. Welke vermenigvuldigingen hebben als antwoord 60? Schrijf drie voorwerpen op die de vorm hebben van een driehoek. Zaakvakken Noem vijf dingen die je nodig hebt om (een kippenhok te bouwen) Wat vind je het belangrijkste om te onthouden van (vulkanen) Met welke problemen kregen ontdekkingsreizigers te maken? Samenwerken / 20

25 2. Coöperatief Leren Werkvorm 13 - Interview Stappen 1. De leerkracht geeft aan over welk onderwerp de leerlingen elkaar gaan interviewen. Daarna worden er tweetallen gevormd. 2. Alle leerlingen bedenken vragen die ze willen gaan stellen en schrijven deze op. 3. Leerling 1 interviewt leerling 2. Hij/zij vraagt ook door als het antwoord erg kort of niet duidelijk is 4. De leerlingen wisselen van rol. 5. Klassikale nabespreking. De leerkracht vraagt een aantal leerlingen wat zij van hun gesprekspartner hebben gehoord. Toepassing: De groepen 6 t/m 8 zullen deze werkvorm toepassen. De werkvorm duurt ongeveer minuten. Lesmoment: Voorkennis activeren, oriëntatie, zelfstandige verwerking,reflectie en terugblik Geschikt voor: Informatie uitwisselen en verzamelen, meningvorming, creatief denken en oplossingsstrategieën Taal, rekenen en zaakvakken Groepsvorming Samenwerkingsvaardigheden: Luisteren, vragen stellen en samenvatten. Voorbeelden Taal Leerlingen interviewen elkaar over een gelezen tekst. Leerlingen vragen elkaar naar hun mening over actualiteiten. ( TV weekjournaal) Rekenen Leerlingen vragen elkaar hoe ze een som of probleem hebben opgelost. Zaakvakken Leerlingen vragen elkaar wat ze weten over een bepaald onderwerp wat aan de orde is. Leerlingen vragen elkaars mening n.a.v. een film. Maar ook Leerlingen vragen elkaar wat ze in het weekend gedaan hebben Ze stellen elkaar vragen over hun hobby of sport. Samenwerken / 21

26 2. Coöperatief Leren Wekvorm 14 - Genummerde hoofden Stappen 1. De leerkracht maakt groepjes van ongeveer 4 kinderen. Elk kind krijgt een nummer. 2. De leerkracht legt uit dat straks een van de kinderen het antwoord moet geven. De leer kracht kiest de leerlingen door het noemen van een nummer. 3. De leerkracht stelt een vraag of geeft een opdracht. De leerkracht benadrukt dat iedereen in de groep aan het eind van de opdracht het antwoord moet weten. 4. Iedere leerling denkt eerst zelf na en schrijft het antwoord op. Hierdoor voelt iedereen zich verantwoordelijk. 5. De leerlingen overleggen over het juiste antwoord. Iedereen in de groep moet het groepsantwoord kunnen geven en dit kunnen motiveren. Kinderen moeten elkaar helpen en controleren. 6. De leerkracht noemt een nummer. Alle leerlingen met dit nummer steken hun hand op. Deze leerlingen geven de antwoorden. De leerkracht geeft feedback op de gegeven antwoorden. Toepassing De groepen 7 en 8 zullen deze werkvorm toepassen. De werkvorm duurt ongeveer 5-10 minuten. Lesmoment Oriëntatie, begeleide oefening, zelfstandige verwerking en terugblik Geschikt voor: Open en gesloten vragen. Oefentaken en inzichtvragen Taal, rekenen en zaakvakken Samenwerkingsvaardigheden Met elkaar overleggen en bereiken van overeenstemming. Voorbeelden Taal Vergroten van de woordenschat; wat betekent..? Vragen naar aanleiding van een tekst. Rekenen Wat is symmetrie? Hoeveel ml past er in een dl? Welke tafelsommen hebben 36 als antwoord? Zaakvakken Vragen over een bepaald onderwerp wat aan de orde is of over een film die samen bekeken is. Samenwerken / 22

27 2. Coöperatief Leren Werkvorm 15 - Dobbelen Stappen 1. In de groep wordt een tekst gelezen en besproken. 2. Er worden groepjes van 4 gemaakt. Het eerste kind gooit met 1 of 2 dobbelstenen (zie voorbeelden). Met de woorden die boven komen te liggen maakt het kind een vraag over de tekst. Iemand dobbelt bijvoorbeeld is en waar. De vraag kan dan zijn, waar is de supermarkt? 3. De rest van de groep probeert antwoord te geven op de vraag. Dit kan mondeling, maar ook schriftelijk. 4. Daarna gooit de volgende leerling met de dobbelstenen en bedenkt een nieuwe vraag. Het rouleren van beurten gaat door totdat de tijd om is. 5. Enkele groepjes mogen vragen die zij bedacht hebben in de groep noemen. De leerkracht vraagt naar de manier van samenwerken. Toepassing De groepen 7 en 8 zullen deze werkvorm toepassen. De werkvorm duurt ongeveer minuten. Lesmoment Zelfstandige verwerking Geschikt voor: Tekstbegrip bij taal en zaakvakken Oefenen bij rekenen Samenwerkingsvaardigheden Luisteren en op elkaar wachten. Voorbeelden Taal/zaakvakken Het bevorderen van tekstbegrip bij allerlei soorten teksten. Rekenen Hoofdrekenen oefenen. Dobbelstenen met hoge en lage getallen. Met deze getallen moeten dan bewerkingen worden gedaan. (+, -, : ) Samenwerken / 23

28 2. Coöperatief Leren Werkvorm 16 - Hoeken Stappen 1. De leerkracht vertelt welke stellingen er in welke hoeken hangen. Per stelling zijn er twee mogelijkheden: mee eens en niet mee eens. In de hoeken kunnen ook deelaspecten van een onderwerp hangen waar de kinderen over moeten discussiëren. De leerkracht hangt in de hoeken een groot vel papier, waarop duidelijk staat geschreven waar de hoeken voor staan. 2. De leerlingen schrijven individueel op voor welke hoek ze gaan kiezen en waarom. Ze schrijven in steekwoorden op waarom ze het eens of oneens zijn met een bepaalde stelling. 3. De leerlingen lopen naar de hoek van hun keuze en vormen daar tweetallen. De tweetallen vertellen elkaar waarom ze de hoek gekozen hebben en wisselen informatie uit of geven aan waarom ze het met een stelling eens of oneens zijn. 4. Leerlingen vormen nu een tweetal met iemand uit de tegenovergestelde hoek en wisselen hun argumenten uit. De leerlingen moeten onthouden wat de ander heeft gezegd. 5. Klassikale afsluiting; de leerkracht vraagt enkele leerlingen waarom hun partners voor een hoek hebben gekozen. Toepassing In groep 8 zullen we deze werkvorm toepassen. De werkvorm duurt ongeveer minuten. Lesmoment Zelfstandige verwerking. Geschikt voor: Open vragen Inventarisatie van informatie, kiezen en een keuze verantwoorden, een mening geven en een oordeel vormen. Taal en zaakvakken. Klassenvorming Samenwerkingsvaardigheden Luisteren, met elkaar overleggen, bereiken van overeenstemming, argumenteren, open staan voor inbreng van anderen, feedback geven en samenvatten. Voorbeelden Taal Vier boeken: Welk boek vond je het leukst en waarom? Vier personen uit een boek: welke persoon zou je als vriend willen en waarom? Zaakvakken Stellingen over actuele vragen rond milieu, verkeer, geweld op straat etc. Samenwerken / 24

29 2. Coöperatief Leren Werkvorm 17 - Legpuzzel Stappen 1. De leerkracht maakt groepjes van ongeveer 4 leerlingen. Dit zijn de stamgroepen. 2. De leerstof wordt, net als bij een legpuzzel, verdeeld in gelijkwaardige delen. Een tekst wordt in vier delen geknipt, of een onderwerp in vier deelonderwerpen uiteen gelegd. 3. De leerkracht geeft duidelijk aan wat het eindresultaat moet zijn. Hoe moet het groepswerk eruit zien, wat moeten de leerlingen afzonderlijk hebben geleerd en hoe wordt er getoetst. 4. De stamgroep bedenkt een groepsnaam of logo (groepsvorming) 5. De leerkracht nummert de groepsleden van de stamgroepen. Alle nummers 1, de nummers 2, nummers 3 en nummers 4 gaan bij elkaar zitten. Deze groepen noemen we expertgroepen. De expertgroepen bestuderen een onderwerp, maken aantekeningen, discussiëren en maken een samenvatting. Ook wordt er nagedacht over de vraag hoe ze de groepsgenoten in de stamgroepen het beste de informatie kunnen overdragen. 6. De leerlingen keren terug naar de stamgroepen. Ze vertellen om de beurt wat ze geleerd hebben in de expertgroep. De informatie wordt samengevoegd en er wordt een werkstuk gemaakt of een presentatie voorbereid. 7. Het groepsresultaat wordt geëvalueerd. Dit kan door middel van een groepspresentatie of een individuele test. Toepassing In groep 8 zullen we deze werkvorm toepassen. De werkvorm duurt 1 of meerdere lessen. Lesmoment Zelfstandige verwerking. Geschikt voor: Open vragen en opdrachten Informatie verzamelen, verwerken en uitwisselen. Zaakvakken. Samenwerkingsvaardigheden Luisteren, met elkaar overleggen, bereiken van overeenstemming, argumenteren, open staan voor inbreng van anderen, feedback geven en samenvatten. Voorbeelden Thema s die in verschillende deelaspecten te verdelen zijn: Vervoersmiddelen in de stad = tram, bus, taxi, metro etc. De boerderij = werktuigen, dieren, gewassen etc. Een land = landschap, economie, steden, beroepsbevolking etc. Gedrag van vogels in de lente, zomer, herfst en winter. Samenwerken / 25

30 2. Coöperatief Leren Schema van aanleren en toepassen van de verschillende werkvormen De aanbieding en inzet van de verschillende coöperatieve werkvormen wordt in het volgende schema weergegeven. = aanleren in dit leerjaar = is aangeleerd en we zetten dit regelmatig in Werkvorm Gr. 1 Gr. 2 Gr. 3 Gr. 4 Gr. 5 Gr. 6 Gr. 7 Gr. 8 Imiteer Om de beurt Binnenbuitenkring Wandel-wissel uit Puzzels Flitsen Brainstorm Duo s Woordweb Denken-delenuitwisselen Rotonde Placemat Interview Genummerde hoofden Dobbelen Hoeken Legpuzzel Samenwerken / 26

31 2. Coöperatief Leren 2.3 Evalueren Evalueren van het groepsproces is erg belangrijk bij het aanleren van coöperatieve werkvormen. Zowel het sociaal als cognitief doel worden geëvalueerd. Het is van belang dat de leerkracht voor de les precies aangeeft wat er van de leerlingen verwacht wordt. De evaluatie kan tijdens en na de les plaats vinden. De volgende drie vragen staan hierbij centraal: Wat ging goed?, Wat ging minder goed?" en Hoe kan het de volgende keer beter? Bij de evaluatie spelen zowel de leerkracht als de leerlingen een rol. De leerkracht moet goed observeren, al circulerend tussen de groepen krijg je belangrijke informatie over wat zich in de groepen afspeelt. Je kunt eventueel notities maken en deze in de evaluatie aan de orde stellen. Ook de leerlingen moeten actief betrokken worden bij de evaluatie van het groepsgebeuren. Hierdoor ervaren leerlingen dat hun mening van belang is, waardoor ze zich meer verantwoordelijk voelen voor hun eigen leren. Leerlingen kunnen zelf aangeven welke activiteiten goed verliepen en welke minder goed en hoe ze bepaalde samenwerkingsvaardigheden hebben toegepast. We gebruiken twee evaluatieformulieren. Een voor individuele leerlingen en een formulier voor groepjes. Beiden vindt u in bijlage 3 (zie blz. 55). 2.4 Borging Twee keer per jaar zal de Daltoncoördinator klassenbezoeken plannen en met behulp van een kijkwijzer zorg dragen voor de borging van hetgeen we in deze brochure hebben vastgelegd. Naar aanleiding van de klassenbezoeken vinden er gesprekken plaats met alle leerkrachten. De leerkrachten schrijven hierover een reflectieverslag. De verslagen worden door de Daltoncoördinator verzameld. De Daltoncoördinator schrijft een algemene conclusie, welke in een personeelsvergadering wordt besproken. Actie- en verbeterpunten worden genoteerd. De kijkwijzer vind u in bijlage 4 (zie blz. 58). Samenwerken / 27

32 2. Coöperatief Leren Samenwerken / 28

33 3. Samenwerkingsbord, maatjesbord en halgebruik 3. Samenwerkingsbord, maatjesbord en halgebruik De coöperatieve werkvormen zijn middelen om kinderen goed te leren samenwerken. Tegelijkertijd worden er op een afwisselende manier allerlei cognitieve vaardigheden geleerd en getraind. Op Het Drieluik streven we ernaar 3 tot 5 keer per week verschillende werkvormen toe te passen. Naast deze werkvormen werken kinderen ook veel samen tijdens opdrachten binnen het taakwerk en bij keuzewerk activiteiten. Kinderen vinden het prettig om opdrachten samen te doen en hebben steun aan elkaar. Om kinderen te stimuleren met alle klasgenoten een keer samen te werken hebben we een maatjesbord. Elke week zijn er andere duo s waar sommige verplichte samenwerkingsopdrachten mee gedaan moeten worden. We hebben er voor gekozen om de hallen tot samenwerkingsplekken te maken. Per groep kunnen er zes kinderen in de hal werken. Wanneer kinderen in de hal gaan werken hangen ze hun naamkaartje op het samenwerkingsbord. In de hal mag met een gewone stem gesproken worden. De klaslokalen zijn tijdens het taakwerk Stilteplekken. 3.1 Voorbeelden van samenwerkingsopdrachten op Het Drieluik Tijdens het taak- en keuzewerk, werken kinderen kort aan een vaak kleine opdracht. We werken bij ons op school ook aan grote groepsopdrachten. Deze opdrachten duren vaak meerdere weken en hebben een gezamenlijk onderwerp als thema. Er is een klassikale start en een afsluiting door middel van tentoonstelling of presentaties. Voorbeelden van deze samenwerkingsopdrachten zijn o.a: - het maken van muurkranten - het maken van een maquette - het maken van werkstukjes - het ontwerpen en spelen van spellen (Triviant) - het uitwerken van opdrachten bij de methode Geschiedenis Anders (schooljaar ) Door het bewust aanleren en oefenen van sociale vaardigheden zullen de kinderen ook bij bovenstaande opdrachten op een coöperatieve manier met elkaar samenwerken. * Het maatjesbord en het samenwerkingsbord vindt u in bijlage 6 (zie blz. 64) * Een voorbeeld voor het maken van een muurkrant of maquette en de spelregels van het Triviantspel, vindt u in bijlage 7 (zie blz. 67) Samenwerken / 29

34 Samenwerken / 30

35 Bijlage 1 Bijlage 1 Stappenplannen voor de leerlingen Samenwerken / 31

36 Bijlage 1 Imiteer Groep 1 / 2 Samenwerkingsdoelen: Luisteren en aanwijzingen geven 1 + = 2 Vorm tweetallen Ga tegenover elkaar zitten en zet er een muurtje tussen 3 Nummer maakt een ontwerp?...??? Nummer 2 stelt vragen om het figuur zonder te kijken na te maken. 5 Controleer. Ziet het er hetzelfde uit? Samenwerken / 32

37 Bijlage 1 Om de beurt Groep 1 / 2 Samenwerkingsdoelen: Evenredige deelname - luisteren 1 + = 2 Vorm tweetallen Geef om de beurt 1 antwoord.? 1 De juf stelt een vraag Praat erover met de hele klas. Samenwerken / 33

38 Bijlage 1 Binnen/buiten kring Groep 1 / 2 Samenwerkingsdoelen: Uitwisselen van informatie en luisteren = 2 Vorm tweetallen 2 Nummers We 1 vormen een binnenkring Nummers 2 vormen een buitenkring Geef om de beurt 1 antwoord.? 1 draaien door naar iemand anders De juf stelt een vraag! Samenwerken / 34

39 Bijlage 1 Wandel/wissel uit Groep 1 / 2 Samenwerkingsdoelen: Uitwisselen van informatie - luisteren 1 We lopen rond. 2 De juf geeft een sta stil teken. 3 + = 2 Vorm tweetallen Geef om de beurt 1 antwoord.? 1 De juf stelt een vraag! Samenwerken / 35

40 Bijlage 1 Puzzelen Groep 3 Samenwerkingsdoelen: Hulp geven en hulp vragen luisteren naar elkaar Stap 1: De juf of meester deelt enveloppen uit. Stap 2: Haal de kaartjes uit de envelop en verdeel ze in je groepje. (ieder krijgt één of twee kaartjes) Stap 3: Lees / vertel om de beurt wat er op je kaartje staat. Luister goed naar de anderen want je mag de kaartjes van de anderen niet bekijken. Stap 4: Leg de kaartjes samen in de goede volgorde. Stap 5: Wanneer de tijd voorbij is of iedereen klaar is wijst de juf of meester één iemand van jullie groepje aan. Dat kind vertelt de goede volgorde aan de klas. Samenwerken / 36

41 Bijlage 1 Flitsen Groep 3 Samenwerkingsdoelen: Hulp geven en hulp vragen wachten op elkaar elkaar uitleggen Zonder voor te zeggen complimentjes geven Stap 1: Pak met je maatje een envelop met kaartjes. Stap 2: Ga tegenover elkaar zitten. Stap 3: Kind 1 leest de vraag op de A kant van het kaartje voor en geeft daarbij ook het antwoord. Stap 4: Kind 2 controleert het antwoord en geeft aan of het goed is of niet. Stap 5: Wissel om! Kind 2 leest nu de vraag op de A kant van het kaartje en geeft daarbij het antwoord. Kind 1 controleert het antwoord van kind 2. Stap 6: Vertel aan de juf of meester hoe het ging en wat je er van vond. Samenwerken / 37

42 Bijlage 1 Duo s Groep 4 Samenwerkingsdoelen: Overleggen - met elkaar eens worden elkaar helpen zonder voor te zeggen - wachten op elkaar. Stap 1: Maak tweetallen. Luister naar de opdracht van de juf of meester. Stap 2: Leerling 1 maakt de opgave en vertelt hoe hij/zij dat doet. Leerling 2 kijkt mee en geeft tips. Leerling 2 controleert en geeft een compliment als het goed is. Daarna wisselen. Stap 3: Met de juf of meester bespreken hoe het gegaan is. Samenwerken / 38

43 Bijlage 1 Brainstormen Groep 4 Samenwerkingsdoelen: Luisteren - ieder kind heeft inbreng. Stap 1: Maak een groepje van 3 of 4 leerlingen. Stap 2: Wijs een schrijver aan en voer de opdracht van de juf of meester uit. Let op! 1 snel tempo 2 elke inbreng is waardevol 3 ook gekke ideeën zijn welkom 4 inhaken op elkaars ideeën. Stap 3: Elk groepje vertelt aan de klas wat ze bedacht hebben. Samenwerken / 39

44 Bijlage 1 Woordenweb Groep 5 Samenwerkingsdoelen: Luisteren - uitleggen van keuzes - besluiten nemen. Stap 1: De juf maakt groepjes waarin jullie gaan werken. Stap 2: Ieder groepje krijgt één groot vel papier met daarop in het midden een woord. Stap 3: Ieder pakt een eigen kleur potlood of stift. Stap 4: Om de beurt schrijft ieder een woord op waar je aan denkt bij het woord. Stap 5: Het woordweb wordt door een groepslid aan de andere kinderen gepresenteerd. Samenwerken / 40

45 Bijlage 1 Denken-delen-uitwisselen Groep 5 Samenwerkingsdoelen: Luisteren - informatie uitwisselen onderlinge overeenstemming bereiken Stap 1: De juf of meester stelt een vraag of geeft een opdracht. Stap 2: Je denkt zelf even na over het antwoord. Stap 3: Je overlegt met je schoudermaatje en komt samen tot 1 antwoord. Stap 4: De antwoorden worden in de klas uitgewisseld. Samenwerken / 41

46 Bijlage 1 Rotonde Groep 5 Samenwerkingsdoelen: Luisteren evenredige deelname elkaar hulp aanbieden Stap 1: De juf of meester maakt groepjes van ongeveer 4 kinderen. Stap 2: De juf of meester stelt een vraag of geeft een opdracht. Stap 3: Iedereen geeft om de beurt een antwoord, of schrijft het antwoord op een gezamenlijk blad en geeft dit door. Iedereen heeft een eigen kleur. Wanneer iemand geen nieuw antwoord kan bedenken mag hij/zij een beurt overslaan. Jullie mogen elkaar ook helpen. Stap 4: Klassikale nabespreking. Een paar leerlingen mogen het resultaat van hun groep aan de rest van de klas laten zien of vertellen. Samenwerken / 42

47 Bijlage 1 Interview Groep 6 Samenwerkingsdoelen: luisteren naar elkaar vragen stellen aan elkaar samenvatten wat de ander heeft verteld Stap 1: Van de juf of meester krijg je een onderwerp voor het interview. Stap 2: Maak tweetallen. Stap 3: Iedereen bedenkt vragen die je aan de ander zou willen stellen en schrijft deze op. Stap 4: Leerling 1 stelt vragen aan leerling 2. Vraag ook door als het antwoord te kort is of onduidelijk. Stap 5: Wissel van rol. Leerling 2 stelt nu vragen aan leerling 1. Stap 6: Nabespreking: in de klas bespreken we elkaars bevindingen. Samenwerken / 43

48 Bijlage 1 Placemat Groep 6 Samenwerkingsdoelen: Met elkaar overleggen bereiken van overeenstemming luisteren Stap 1: Ieder groepje van 4 krijgt een vel papier. Je verdeelt het blad in de volgende vakken: Iedereen in het groepje heeft nu 1 vak, waar je ideeën op kan schrijven. De middelste is voor allemaal maar die komt pas later aan bod. Stap 2: Van de juf of meester krijg je een opdracht. Stap 3: Je krijgt een paar minuten om je eigen ideeën in je eigen vak op te schrijven. Stap 4: Na deze paar minuten gaan jullie overleggen en komen jullie tot een gezamenlijk antwoord. Je moet je ideeën wel toelichten! Overleg goed en zorg dat jullie het met elkaar eens zijn. Stap 5: Als je het helemaal eens bent met elkaar schrijf je de gezamenlijke antwoorden in het middelste vak. Kies een woordvoerder. Stap 6: Nabespreking: bespreken wat er staat in jullie gezamenlijke vak. Bespreken hoe de samenwerking verliep. Samenwerken / 44

49 Bijlage 1 Dobbelen Groep 7 Samenwerkingsdoelen: Luisteren - op elkaar wachten. Stap 1: We lezen en bespreken met de hele klas een tekst. Stap 2: De juf of meester maakt groepjes van 4 kinderen. Iedereen krijgt een nummer. Stap 3: Leerling 1 dobbelt met de 2 dobbelstenen Stap 4: Ieder schrijft zelf een vraag op met de twee woorden van de dobbelstenen. Stap 5: Nummer 1 van het groepje stelt zijn/haar vraag aan de groep. Nummer 2,3 en 4 schrijven het antwoord op. Je mag even terug kijken in de tekst. Nummer 1 controleert het antwoord. Stap 6: De nummers 2,3 en 4 stellen zijn of haar vraag. Stap 4 wordt herhaald. Stap 7: Leerling 2 dobbelt met de 2 dobbelstenen. Stap 3,4 en 5 worden herhaald. Stap 8: Je kiest met elkaar de leukste/beste/moeilijkste vraag voor de klassikale nabespreking. Samenwerken / 45

DENKEN DELEN UITWISSELEN (5 min.)

DENKEN DELEN UITWISSELEN (5 min.) DENKEN DELEN UITWISSELEN (5 min.) 1. De leerkracht geeft een opdracht/vraag. 2. De kinderen denken individueel (1-2 minuten) na en schrijven hun antwoord op. 3. De kinderen delen in tweetallen hun antwoord.

Nadere informatie

Onderbouw, groep 1 & 2

Onderbouw, groep 1 & 2 Onderbouw, groep 1 & 2 Vooral kleutergroepen zijn gewend om spelenderwijs te leren. Veel werkvormen van coöperatief leren kunnen in spelvorm aangeboden worden. De kinderen leren daar veel van; ze zijn

Nadere informatie

Boekje met coöperatieve werkvormen

Boekje met coöperatieve werkvormen Coöperatief leren Boekje met coöperatieve werkvormen Coöperatief leren is een onderwijsleersituatie waarin leerlingen in kleine groepen op een gestructureerde manier samenwerken aan een leertaak met een

Nadere informatie

Doel Het doel van deze procedure is het structureel inpassen van het tandemleren in onze schoolorganisatie.

Doel Het doel van deze procedure is het structureel inpassen van het tandemleren in onze schoolorganisatie. Ontwikkelingslijn: Coöperatief leren / Samenwerken Ontwikkelingsveld 2: Tandemleren Eigenaren: Bob Bouma en Karina de Vries Doel Het doel van deze procedure is het structureel inpassen van het tandemleren

Nadere informatie

Tijdens de vergadering van

Tijdens de vergadering van BAS: Samenwerken Coöperatief leren Versie Versie 2 opgesteld door Erik Datum 31 augustus 2015 Documenteigenaar Borging vastgesteld in het team Teamleden Initiatief planning Tijdens de vergadering van Ria

Nadere informatie

denken - delen - uitwisselen

denken - delen - uitwisselen denken - delen - uitwisselen Je krijgt een vraag. DenkTijd: je denkt zelf na. Je overlegt met je maatje. Je wisselt je antwoorden uit met de klas. Groep 3 t/m 8 Rollen 2 leerlingen 5 minuten Luisteren

Nadere informatie

Dalton (samenwerking/ samenwerkend leren) en Coöperatief leren

Dalton (samenwerking/ samenwerkend leren) en Coöperatief leren Dalton (samenwerking/ samenwerkend leren) en Coöperatief leren Vijf basiskenmerken van coöperatief leren: 1. Positieve wederzijdse verantwoordelijkheid. De leerlingen moeten het gevoel hebben elkaar nodig

Nadere informatie

Doel Het vergroten van de motivatie en het zelfvertrouwen van de leerlingen, het bevorderen van de effectieve leertijd en sociale vaardigheden.

Doel Het vergroten van de motivatie en het zelfvertrouwen van de leerlingen, het bevorderen van de effectieve leertijd en sociale vaardigheden. Ontwikkelingslijn: Ontwikkelingsveld 2: Eigenaar: Coöperatief leren Tandemleren Inge Kiers Doel Het vergroten van de motivatie en het zelfvertrouwen van de leerlingen, het bevorderen van de effectieve

Nadere informatie

Stap 1 Voorafgaand aan het bestuderen van een nieuw onderwerp vatten leerlingen in kleine groepjes samen wat ze al van het onderwerp weten.

Stap 1 Voorafgaand aan het bestuderen van een nieuw onderwerp vatten leerlingen in kleine groepjes samen wat ze al van het onderwerp weten. Werkvorm 1 Stap 1 Voorafgaand aan het bestuderen van een nieuw onderwerp vatten leerlingen in kleine groepjes samen wat ze al van het onderwerp weten. Stap 2 Vervolgens formuleren ze vragen over wat ze

Nadere informatie

1. Denken-delen-uitwisselen

1. Denken-delen-uitwisselen Vijf basiswerkvormen voor activerend leren 1. Denken-delen-uitwisselen 2. Check-in-duo s 3. Genummerde-hoofden-tezamen 4. Experts 5. Drie-stappen-interview 1. Denken-delen-uitwisselen - De docent stelt

Nadere informatie

HOUT EN BOUW. Activerende werkvormen? De leraar doet er toe.

HOUT EN BOUW. Activerende werkvormen? De leraar doet er toe. HOUT EN BOUW Activerende werkvormen? Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat we na 14 dagen gemiddeld slechts 10 % hebben onthouden van datgene wat we gelezen hebben en 20 % van wat we hebben gehoord.

Nadere informatie

Reflectiegesprekken met kinderen

Reflectiegesprekken met kinderen Reflectiegesprekken met kinderen Hierbij een samenvatting van allerlei soorten vragen die je kunt stellen bij het voeren van (reflectie)gesprekken met kinderen. 1. Van gesloten vragen naar open vragen

Nadere informatie

VOLLEDIGE INSTRUCTIES LEESVAARDIGHEID

VOLLEDIGE INSTRUCTIES LEESVAARDIGHEID VOLLEDIGE INSTRUCTIES LEESVAARDIGHEID Maak een mindmap of schema van een tekst ga je dan doen? Naar aanleiding van een titel, ondertitel, plaatjes en of de bron van de tekst ga je eerst individueel (en

Nadere informatie

en een buitenkring. Voor de leerkracht Van groep 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 en 8 Stappen: Coöperatief leren

en een buitenkring. Voor de leerkracht Van groep 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 en 8 Stappen: Coöperatief leren Binnen en buitenkring - onderwerp bedenken - nadenken over de organisatie Interpersoonlijk: Klasbouwer, Sociale vaardigheden oefenen en informatie uitwisselen, denkvaardigheden De kring Binnen buiten kring

Nadere informatie

HUISWERKGIDS SCHOOLJAAR 2011-2012

HUISWERKGIDS SCHOOLJAAR 2011-2012 HUISWERKGIDS SCHOOLJAAR 2011-2012 1 INHOUDSOPGAVE Hoofdstuk bladzijde 1. Inleiding De huiswerkgids 3 2. Hoe maak en leer je huiswerk? 4 3. Het leren van woorden (spelling/engels) 5 4. Het leren van topografie

Nadere informatie

Het coöperatief leren

Het coöperatief leren Het coöperatief leren Coöperatief leren gaat uit van op samenwerking gerichte activiteiten en prestaties. De basiskenmerken komen samen in het woord: GIPS Gelijke deelname Individuele verantwoordelijkheid

Nadere informatie

augustus 2012 Kwaliteitskaart Coöperatief leren

augustus 2012 Kwaliteitskaart Coöperatief leren augustus 2012 Kwaliteitskaart Coöperatief leren Coöperatief leren WEB P a g i n a [ 2 ] 1. Inleiding Samenwerken is een belangrijke vaardigheid die leerlingen nodig hebben om goed te kunnen functioneren

Nadere informatie

6. Meningsvorming. doel Kritisch denken voorbereiding op een gesprek over verschillende oplossingen/meningen/enzovoort.

6. Meningsvorming. doel Kritisch denken voorbereiding op een gesprek over verschillende oplossingen/meningen/enzovoort. 6.1 Plakker parade doel Kritisch denken voorbereiding op een gesprek over verschillende oplossingen/meningen/enzovoort. wanneer begin, kern of einde les(senserie) groepssamenstelling klassikaal duur 10-20

Nadere informatie

Interactieve en coöperatieve werkvormen 1

Interactieve en coöperatieve werkvormen 1 Interactieve en coöperatieve werkvormen 1 Werkvormen in tweetallen 01. Denken delen uitwisselen 02. Om de beurt Werkvormen in tweetallen of groepen 03. Check in duo s 04. Dobbelen 05. Drie-stappen-interview

Nadere informatie

3. Samenwerkend leren

3. Samenwerkend leren 3.1 Denken-Delen-Uitwisselen doel Samen nadenken over een begrip of antwoord groepssamenstelling individueel-> tweetal ->klassikaal 1. Denken: de leerling krijgt een vraag van de leerkracht of moet een

Nadere informatie

LES 1: VOORLEZEN met STRATEGIE WEEK 1.1 0, 1, 4 en 6

LES 1: VOORLEZEN met STRATEGIE WEEK 1.1 0, 1, 4 en 6 LES 1: VOORLEZEN met STRATEGIE WEEK 1.1 0, 1, 4 en 6 Lesdoel: De kinderen vergroten hun tekstbegrip door interactie over het verhaal en hun metacognitieve vaardigheden door het oefenen en toepassen van

Nadere informatie

Structuren. Coöperatief leren

Structuren. Coöperatief leren Structuren Coöperatief leren Mix En Koppel 1. Leerlingen mixen (muziek) 2. Leerlingen zoeken een maatje, stellen een vraag die past bij de kaart. 3. Maatje antwoordt, lln. bedankt of coacht. 4. Wissel

Nadere informatie

Werkvorm: Bekend, Benieuwd en Bewaard.

Werkvorm: Bekend, Benieuwd en Bewaard. Werkvorm: Bekend, Benieuwd en Bewaard. Doel: Eén van jullie groep gaat opschrijven wat jullie al weten over De Tweede Wereldoorlog (bekend). Daarna schrijven jullie op wat jullie graag willen weten over

Nadere informatie

Leerlijn Samenwerken SingaporeNext

Leerlijn Samenwerken SingaporeNext Leerlijn Samenwerken SingaporeNext Groep 1-2 Groep 3-4-5 Groep 6-7-8 1. Luisteren naar elkaar Elkaar aankijken tijdens het praten. Oogcontact maken. In mimiek en lichaamstaal je luisterende houding laten

Nadere informatie

Huiswerk Spreekbeurten Werkstukken

Huiswerk Spreekbeurten Werkstukken Huiswerk Spreekbeurten Werkstukken - 2 - Weer huiswerk? Nee, deze keer geen huiswerk, maar een boekje óver huiswerk! Wij (de meesters en juffrouws) horen jullie wel eens mopperen als je huiswerk opkrijgt.

Nadere informatie

De Huiswerkgids beschrijft de doorgaande lijn van het huiswerk dat we geven en de aanbevolen aanpak.

De Huiswerkgids beschrijft de doorgaande lijn van het huiswerk dat we geven en de aanbevolen aanpak. De Huiswerkgids beschrijft de doorgaande lijn van het huiswerk dat we geven en de aanbevolen aanpak. 2 juli 2014 KBS De Hoeksteen 11QH Olmendreef 100 3137 CR Vlaardingen Inhoud 1 Inleiding... 3 2 Hoe maak

Nadere informatie

Werkvormen coöperatief leren

Werkvormen coöperatief leren Werkvormen coöperatief leren juli 2006 Uit: Moduulboek Coöperatief leren van Natasja Choinowski (2001), Saxion Hogeschool IJselland Deventer In de bijeenkomsten worden verschillende werkvormen toegepast.

Nadere informatie

Document vertellen en presenteren voor de groepen 1, 2, 3 en 4. Doelen van vertellen en presenteren in groep 1 en 2:

Document vertellen en presenteren voor de groepen 1, 2, 3 en 4. Doelen van vertellen en presenteren in groep 1 en 2: Document vertellen en presenteren voor de groepen 1, 2, 3 en 4 Doelen van vertellen en presenteren in groep 1 en 2: Leerlingen raken vertrouwd met het presenteren voor een groep Leerlingen raken vertrouwd

Nadere informatie

Hoe bereid ik een spreekbeurt voor?

Hoe bereid ik een spreekbeurt voor? Hoe bereid ik een spreekbeurt voor? Het maken van een spreekbeurt is eigenlijk niets anders dan het schrijven van een informatieve tekst (weettekst). Het is daarom handig om net zo te werk te gaan als

Nadere informatie

INTERACTIEVE WERKVORMEN IN DE WISKUNDELES

INTERACTIEVE WERKVORMEN IN DE WISKUNDELES INTERACTIEVE WERKVORMEN IN DE WISKUNDELES WAAROM DEZE BIJSCHOLING? DE LEERDRIEHOEK Luisteren 5 tot 8% Lezen 11% Zien / horen (avm) 22% Leerkracht: docent Leerkracht: mediator Zien / horen (demo) 32% Erover

Nadere informatie

Speels oefenen. Relaties tussen vermenigvuldigsommen. Vermenigvuldigen

Speels oefenen. Relaties tussen vermenigvuldigsommen. Vermenigvuldigen Speels oefenen Relaties tussen vermenigvuldigsommen Vermenigvuldigen Speels oefenen Relaties tussen vermenigvuldigsommen Auteur Els van Herpen www.fi.uu.nl/speciaalrekenen Freudenthal Instituut, Utrecht

Nadere informatie

12. Leerstof samenvatten

12. Leerstof samenvatten 12.1 Samenvatten van tekst(gedeelt)en doel Hoofdzaken uit een tekst halen en samenvatten in steekwoorden wanneer kern les(senserie) groepssamenstelling individueel, tweetallen voorbereiding: - De leerling

Nadere informatie

BAS. Samenwerkend Leren Vastgesteld mei 2009. De Overstap

BAS. Samenwerkend Leren Vastgesteld mei 2009. De Overstap BAS Samenwerkend Leren Vastgesteld mei 2009 De Overstap DE OVERSTAP BAS-project Ontwikkelingslijn: Samenwerken Ontwikkelingsveld: Coöperatief leren/tandemleren Vastgesteld: mei 2009 BAS Doel: Door middel

Nadere informatie

MUSEUMLES IN HET VAN ABBEMUSEUM Groep 7 en 8

MUSEUMLES IN HET VAN ABBEMUSEUM Groep 7 en 8 MUSEUMLES IN HET VAN ABBEMUSEUM Groep 7 en 8 Inleiding In groep 7 of 8 komen leerlingen vaak voor de tweede keer met hun klas naar het van Abbemuseum. Bij het eerste bezoek, in groep 5 of 6, hebben ze

Nadere informatie

Nationaal Gevangenismuseum Gevangen in beeld

Nationaal Gevangenismuseum Gevangen in beeld Nationaal Gevangenismuseum Gevangen in beeld Groep 8 Les 1. Boeven in beeld Les 1. Boeven in beeld Nationaal Gevangenismuseum Groep 8 120 minuten Samenvatting van de les De les begint met een klassikaal

Nadere informatie

Werkwijzer Verslagkring:

Werkwijzer Verslagkring: Werkwijzer Verslagkring: 1. Je maakt een tweetal. 2. Met zijn tweeën kies je een onderwerp, waarin jullie je willen verdiepen en waarover jullie meer willen weten. 3. Samen ga je op zoek naar informatie

Nadere informatie

Er kan pas over Coöperatief Leren gesproken worden als er gewerkt wordt volgens een aantal basisprincipes kortweg GIPS genoemd.

Er kan pas over Coöperatief Leren gesproken worden als er gewerkt wordt volgens een aantal basisprincipes kortweg GIPS genoemd. Op onze school werken we al nu alweer enkele jaren met Coöperatief Leren volgens Kagan & Kagan. Het is ons antwoord op de vraag vorm en inhoud te geven aan het NIEUWE LEREN. We doen dit in alle groepen

Nadere informatie

2 > Kerndoelen 11. 4 > Aan de slag 15. 5 > Introductie van de manier van werken 22. 6 > Mogelijke werkvormen en de plaats op het rooster 27

2 > Kerndoelen 11. 4 > Aan de slag 15. 5 > Introductie van de manier van werken 22. 6 > Mogelijke werkvormen en de plaats op het rooster 27 Inhoud 1 > Uitgangspunten 9 2 > Kerndoelen 11 3 > Materialen 12 4 > Aan de slag 15 5 > Introductie van de manier van werken 22 6 > Mogelijke werkvormen en de plaats op het rooster 27 7 > Waarom samenwerkend

Nadere informatie

(Vak)teksten lezen in vmbo - mbo - Handleiding

(Vak)teksten lezen in vmbo - mbo - Handleiding (Vak)teksten lezen in vmbo - mbo - Handleiding Aan de slag met lezen in beroepsgerichte vakken Voor de verbetering van leesvaardigheid is het belangrijk dat leerlingen regelmatig en veel lezen. Hoe krijg

Nadere informatie

HUISWERKBELEID BS DE TWEESPRONG SCHOOLJAAR

HUISWERKBELEID BS DE TWEESPRONG SCHOOLJAAR HUISWERKBELEID BS DE TWEESPRONG SCHOOLJAAR INLEIDING Huiswerk ligt in het verlengde van het leerproces dat in de klas is gestart. Het vormt een brug tussen thuis en de school. Met het meegeven van huiswerk

Nadere informatie

IK-DOELEN BIJ DE DALTONUITGANGSPUNTEN

IK-DOELEN BIJ DE DALTONUITGANGSPUNTEN IK-DOELEN BIJ DE DALTONUITGANGSPUNTEN 1 2 3 4 5 A Samen werken (spelen) Hierbij is het samenwerken nog vooral doel en nog geen middel. Er is nog geen sprake van taakdifferentiatie. De taak ligt vooraf

Nadere informatie

Handleiding voor: * spreekbeurt * nieuwskring * leeskring * werkstuk

Handleiding voor: * spreekbeurt * nieuwskring * leeskring * werkstuk Handleiding voor: * spreekbeurt * nieuwskring * leeskring * werkstuk Antoniusschool Groep 5/6 Let op: deze heb je het hele schooljaar nodig! Hoe maak je een spreekbeurt? Mijn voorbereiding: 1. Je kiest

Nadere informatie

Voordoen (modelen, hardop denken)

Voordoen (modelen, hardop denken) week 11-12 maart 2012 - hardop-denktekst schrijven B Voordoen (modelen, hardop denken) Waarom voordoen? Net zoals bij lezen, leren leerlingen heel veel over schrijven als ze zien hoe een expert dit (voor)doet.

Nadere informatie

Les 17 Zo zeg je dat (niet)

Les 17 Zo zeg je dat (niet) Blok 3 We hebben oor voor elkaar les 17 Les 17 Zo zeg je dat (niet) Doel blok 3: Leskern: Woordenschat: Materialen: Leerlingen leren belangrijke communicatieve vaardigheden, zoals verplaatsen in het gezichtspunt

Nadere informatie

Spreekopdrachten thema 1 Voorstellen

Spreekopdrachten thema 1 Voorstellen Spreekopdrachten thema 1 Voorstellen Opdracht 1 bij 1.2 * Doe de opdracht met de groep. Uitleg voor de docent: De cursisten lopen door elkaar door het lokaal. Laat de cursisten elkaar in tweetallen begroeten,

Nadere informatie

Korte of lange opdrachten die gericht zijn op beheersing van de stof.

Korte of lange opdrachten die gericht zijn op beheersing van de stof. Samenwerkend leren bij taakgericht werken 1 Samenwerkingsstructuren Check in duo's Elke leerling werkt eerst individueel aan de opdracht. Daarna vergelijkt elke leerling zijn eigen antwoorden met die van

Nadere informatie

Groep 8 Verdiepingsles: Lagerhuis (dubbele les) Groep 8 Verdiepingsles: Lagerhuis voorbereiding. Leerkrachtinformatie

Groep 8 Verdiepingsles: Lagerhuis (dubbele les) Groep 8 Verdiepingsles: Lagerhuis voorbereiding. Leerkrachtinformatie Leerkrachtinformatie (dubbele les) Lesduur: 2 x 50 minuten (klassikaal) Introductie van de activiteit 1. Deze klassikale les bestaat uit twee delen: Voorbereiding Uitvoering voorbereiding Lesduur: 50 minuten

Nadere informatie

WIJ BESLISSEN MEE: KINDEREN EN INSPRAAK

WIJ BESLISSEN MEE: KINDEREN EN INSPRAAK WIJ BESLISSEN MEE: KINDEREN EN INSPRAAK VOORBESPREKING Een kinderreglement Kinderen laten nadenken over de rechten van het kind. Verzamel samen met de kinderen materiaal uit de media waarin kinderen betrokken

Nadere informatie

Nieuwsbegrip Schrijven 2012 week 2 Hoog water in Nederland

Nieuwsbegrip Schrijven 2012 week 2 Hoog water in Nederland week 2 9 januari 2012 Handleiding Schrijven niveau A Nieuwsbegrip Schrijven 2012 week 2 Hoog water in Nederland Inhoud Eenmalig afdrukken: Handleiding les 1 en 2 Hardopdenk-tekst Voor de leerlingen: Leerlingblad

Nadere informatie

Aartsbisdom Mechelen-Brussel Vicariaat Onderwijs Diocesane Pedagogische Begeleiding Secundair Onderwijs

Aartsbisdom Mechelen-Brussel Vicariaat Onderwijs Diocesane Pedagogische Begeleiding Secundair Onderwijs Aartsbisdom Mechelen-Brussel Vicariaat Onderwijs Diocesane Pedagogische Begeleiding Secundair Onderwijs Vakdocumenten Frans (2004) Samenwerkend leren - Taakgericht werken 1 Samenwerkingsstructuren Check

Nadere informatie

Optische illusie en gezichtsbedrog

Optische illusie en gezichtsbedrog Start Hoe gaan het doen Wat gaan klaarleggen Betekenis of Hoe vergroten hun Wat is rol bij deze Optische illusie en gezichtsbedrog We denken met de leerlingen na over optische illusie en gezichtsbedrog.

Nadere informatie

WERKVORMEN MAGAZIJN. Wat is netwerken? Landelijk Stimuleringsproject LOB in het mbo

WERKVORMEN MAGAZIJN. Wat is netwerken? Landelijk Stimuleringsproject LOB in het mbo WERKVORMEN MAGAZIJN Wat is netwerken? Landelijk Stimuleringsproject LOB in het mbo Voorwoord Voor u heeft u Thema boekje 1 Wat is netwerken? Dit themaboekje is een onderdeel van de lessenserie Netwerken.

Nadere informatie

De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën:

De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën: > Categorieën De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën: 1 > Poten, vleugels, vinnen 2 > Leren en werken 3 > Aarde, water,

Nadere informatie

Workshop Samen sterk leren, een win-win voor iedereen! 9.30 uur 10.45 uur

Workshop Samen sterk leren, een win-win voor iedereen! 9.30 uur 10.45 uur Vlajo Actieve en coöperatieve werkvormen Workshop Samen sterk leren, een win-win voor iedereen! 9.30 uur 10.45 uur Projectcoördinator Jurn Van den Meerssche 0492/73 05 53 Jurn.vandenmeerssche@vlajo.org

Nadere informatie

Waarom ga je schrijven? Om de directeur te overtuigen

Waarom ga je schrijven? Om de directeur te overtuigen week 17 20 april 2015 - Schrijfopdrachten niveau A, les 1 Les 1: Een overtuigende tekst schrijven Beantwoord deze vragen: Een mooie manier om te herdenken 1. Waarom is het volgens jou belangrijk om de

Nadere informatie

Handleiding voor: * spreekbeurt * nieuwskring * leeskring * website * voorlezen

Handleiding voor: * spreekbeurt * nieuwskring * leeskring * website * voorlezen Handleiding voor: * spreekbeurt * nieuwskring * leeskring * website * voorlezen Antoniusschool Groep 7/8 Let op: deze heb je het hele schooljaar nodig! Hoe maak je een spreekbeurt? Mijn voorbereiding:

Nadere informatie

Voordoen (modelen, hardop denken)

Voordoen (modelen, hardop denken) Voordoen (modelen, hardop denken) Waarom voordoen? Net zoals bij lezen, leren leerlingen heel veel over schrijven als ze zien hoe een expert dit (voor)doet. Het voordoen (modelen) van het schrijven van

Nadere informatie

Nederlands in Uitvoering

Nederlands in Uitvoering Nederlands in Uitvoering Leerjaar 1 Sport & spel Een mondelinge instructie begrijpen Algemene modulegegevens Leerjaar: 1 Taaltaak: Een mondelinge instructie begrijpen Thema: Sport & spel Leerstijlvariant:

Nadere informatie

Een overtuigende tekst schrijven

Een overtuigende tekst schrijven Een overtuigende tekst schrijven Taalhandeling: Betogen Betogen ervaarles Schrijftaak: Je mening geven over een andere manier van herdenken op school instructieles oefenlesles Lesdoel: Leerlingen kennen

Nadere informatie

lesmateriaal Taalkrant

lesmateriaal Taalkrant lesmateriaal Taalkrant Toelichting Navolgend vindt u een plan van aanpak en 12 werkbladen voor het maken van de Taalkrant in de klas, behorende bij het project Taalplezier van Stichting Wereldleren. De

Nadere informatie

5. Klassen-of groepsgesprek

5. Klassen-of groepsgesprek 5.1 Beurten verdelen: Rondje doel Iedereen aan het woord laten over een onderwerp tijdens een gesprek wanneer n.v.t. groepssamenstelling klassikaal, groepjes duur 30 minuten voorbereiding: - Tijdens een

Nadere informatie

reglement Leerlingenraad Daltonschool De Dorendal

reglement Leerlingenraad Daltonschool De Dorendal reglement Leerlingenraad Daltonschool De Dorendal Dit is een eerste opzet van het reglement van de Dorendal. Op 7 februari 2013 zal de leerlingenraad voor het eerst bij elkaar komen en dit reglement bespreken.

Nadere informatie

Opbrengstgericht werken bij andere vakken. Martine Amsing, Marijke Bertu, Marleen de Haan

Opbrengstgericht werken bij andere vakken. Martine Amsing, Marijke Bertu, Marleen de Haan Opbrengstgericht werken bij andere vakken Martine Amsing, Marijke Bertu, Marleen de Haan Doel Leerkrachten kunnen een les tekenen of geschiedenis ontwerpen volgens de uitgangspunten van OGW die ze direct

Nadere informatie

Huiswerkbeleid op OBS de Zeester. augustus 2014

Huiswerkbeleid op OBS de Zeester. augustus 2014 Huiswerkbeleid op OBS de Zeester augustus 2014 1 Inhoud: 1. Waarom geven wij huiswerk? 2. In welke groepen krijgen de kinderen huiswerk? 3. Waaruit bestaat het huiswerk in de diverse groepen? Op onze school

Nadere informatie

Hotel Hallo - Thema 2 Hallo TELEVISIE KIJKEN

Hotel Hallo - Thema 2 Hallo TELEVISIE KIJKEN Hotel Hallo - Thema 2 Hallo opdrachten TELEVISIE KIJKEN 1. Knip de strip. Strip Knip de strip los langs de stippellijntjes. Leg de stukken omgekeerd en door elkaar heen op tafel. Draai de stukken weer

Nadere informatie

Coöperatieve werkvormen

Coöperatieve werkvormen Kernverzameling CWV Coöperatieve werkvormen kernverzameling Er is een heel uitgebreid scala werkvormen te vinden maar met een hoeveelheid van meer dan 200 verschillende zogenaamde didactische structuren

Nadere informatie

Beleidsplan Leerlingenraad o.b.s. de Schuthoek 2012-2013

Beleidsplan Leerlingenraad o.b.s. de Schuthoek 2012-2013 Document leerlingenraad Beleidsplan Leerlingenraad o.b.s. de Schuthoek 2012-2013 Inhoud: 1. wat verstaan we onder een leerlingenraad? 2. opzet en organisatie van een leerlingenraad a. samenstelling van

Nadere informatie

en zelfbeeld Lichamelijke ontwikkeling Lesdoelen: Werkvormen: Benodigdheden: Kinderboeken: Les 1: Wie ben ik Lesoverzicht

en zelfbeeld Lichamelijke ontwikkeling Lesdoelen: Werkvormen: Benodigdheden: Kinderboeken: Les 1: Wie ben ik Lesoverzicht I Lichamelijke ontwikkeling en zelfbeeld Les 1: Wie ben ik Lesoverzicht Lesdoelen: Kinderen worden zich meer bewust van eigen talenten en eigenschappen en ontwikkelen een positief zelfbeeld. Kinderen kunnen

Nadere informatie

Lesvoorbereiding Studie en loopbaan Keuze- en Loopbaanvaardigheden 3-4 vmbo

Lesvoorbereiding Studie en loopbaan Keuze- en Loopbaanvaardigheden 3-4 vmbo Lesvoorbereiding Studie en loopbaan Keuze- en Loopbaanvaardigheden 3-4 vmbo Bespreek met vakdocenten mogelijkheden om leerlingen in de vaklessen feedback over zichzelf te laten vergaren. Deel Vaardigheid:

Nadere informatie

Sooo! Sooo! viral! viral! toch? toch? In 7 stappen debatteren in de klas over media

Sooo! Sooo! viral! viral! toch? toch? In 7 stappen debatteren in de klas over media Sooo! Sooo! Die post Die post over onze over onze leraar gaat leraar gaat viral! viral! Dan moet Dan moet het wel het wel waar zijn, waar zijn, toch? toch? In 7 stappen debatteren in de klas over media

Nadere informatie

Training. Vergaderen

Training. Vergaderen Training Vergaderen Halide Temel 1-5-2014 Inhoudsopgave Inleiding 3 Doelen 4 Deelnemers 4 Werkvormen 4 Programma 4 Voorstellen & introductie 5 Opdracht Luciferspel 6 Theorie 7 Opdracht - Vergaderen 12

Nadere informatie

LENTEKRIEBELS in Zwartewaal

LENTEKRIEBELS in Zwartewaal Maart 2014 NIEUWSBRIEF LENTEKRIEBELS in Zwartewaal Samenwerkend leren Alle leerkrachten nemen deel aan een opleiding genaamd Taalexpert. Deze opleiding is opgezet door PRIMO voor alle openbare scholen

Nadere informatie

lezen de kinderen samen met u wat er in de brief staat en schrijven gezamenlijk een brief terug. Groep 1 Groep 2

lezen de kinderen samen met u wat er in de brief staat en schrijven gezamenlijk een brief terug. Groep 1 Groep 2 1. Een brief van Tom Tijdens deze activiteit: lezen de kinderen samen met u wat er in de brief staat en schrijven gezamenlijk een brief terug. Taal Ontluikende en beginnende geletterdheid Oriëntatie op

Nadere informatie

opdracht 1 instructie telefoongesprek speech opdracht 2 boekbespreking poëziepresentatie sollicitatie

opdracht 1 instructie telefoongesprek speech opdracht 2 boekbespreking poëziepresentatie sollicitatie SPREEKVAARDIGHEID spreeklijn comenius college locatie Lijstersingel leerjaar 1 2 3 opdracht 1 instructie telefoongesprek speech opdracht 2 boekbespreking poëziepresentatie sollicitatie opdracht 3 reclamecampagne

Nadere informatie

Met welk werk kunnen kinderen uit groep 5-6 thuiskomen en hoe kunt u uw kind thuis helpen?

Met welk werk kunnen kinderen uit groep 5-6 thuiskomen en hoe kunt u uw kind thuis helpen? Met welk werk kunnen kinderen uit groep 5-6 thuiskomen en hoe kunt u uw kind thuis helpen? In groep 5-6 nemen kinderen steeds vaker werk mee naar huis. Vaak vinden kinderen het leuk om thuis aan schooldingen

Nadere informatie

Drents Museum. Wat als de stoel van meneer Rietveld kon praten? Groep 3 Les 4 De opdracht...

Drents Museum. Wat als de stoel van meneer Rietveld kon praten? Groep 3 Les 4 De opdracht... Drents Museum Wat als de stoel van meneer Rietveld kon praten? Groep 3 Les 4 De opdracht... Les 4 De opdracht... Drents Museum Groep 3 Duur: naar eigen inzicht (evt. te verdelen over meerdere lessen) Lesvoorbereiding

Nadere informatie

Begeleide interne stage

Begeleide interne stage Ik, leren en werken Begeleide interne stage Deel 2 Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Marian van der Meijs Inhoudelijke redactie: Titel: Ik, leren

Nadere informatie

De valkuilen van Samenwerkend leren. In deze workshop zullen een aantal eenvoudige samenwerkingsvormen worden uitgevoerd, waarbij mn.

De valkuilen van Samenwerkend leren. In deze workshop zullen een aantal eenvoudige samenwerkingsvormen worden uitgevoerd, waarbij mn. De valkuilen van Samenwerkend leren. In deze workshop zullen een aantal eenvoudige samenwerkingsvormen worden uitgevoerd, waarbij mn. de valkuilen aan het licht zullen komen. In de workshop zal worden

Nadere informatie

Werkvormen Vooraf aan EduMedia

Werkvormen Vooraf aan EduMedia Werkvormen Vooraf aan EduMedia 0 Deze inspiratiekaartjes bevatten werkvormen voorafgaand aan EduMedia te gebruiken 0 Doelen zijn: 0 Voorkennis te activeren 0 Het leereffect te vergroten 0 21st century

Nadere informatie

Handleiding les 1: Een verhaal schrijven over jouw dag in 2034 voor een toekomsttentoonstelling

Handleiding les 1: Een verhaal schrijven over jouw dag in 2034 voor een toekomsttentoonstelling Handleiding les 1: Een verhaal schrijven over jouw dag in 2034 voor een toekomsttentoonstelling Deze schrijfles sluit aan bij het Nieuwsbegriponderwerp van deze week: Vuurwerk bij Oud en Nieuw. De schrijftaak

Nadere informatie

GODS LAM DE FILM LES 1 DOCENTENMATERIAAL

GODS LAM DE FILM LES 1 DOCENTENMATERIAAL GODS LAM DE FILM LES 1 DOCENTENMATERIAAL Je broer raakt gehecht aan het lammetje dat bedoeld is voor het Offerfeest Inleiding: korte verhaallijn film Gods Lam Zakaria, de elfjarige zoon van een Islamitische

Nadere informatie

Lesbrief: Beroepenmagazine Thema: Mens & Dienstverlenen aan het werk

Lesbrief: Beroepenmagazine Thema: Mens & Dienstverlenen aan het werk Lesbrief: Beroepenmagazine Thema: Mens & Dienstverlenen aan het werk Copyright Stichting Vakcollege Groep 2015. Alle rechten voorbehouden. Inleiding In de lesbrieven van het thema Aan het werk hebben jullie

Nadere informatie

Waarom ga je schrijven? Om de directeur te overtuigen

Waarom ga je schrijven? Om de directeur te overtuigen week 17 20 april 2015 - Schrijfopdrachten niveau B, les 1 Les 1: Een overtuigende tekst schrijven Beantwoord deze vragen: Een mooie manier om te herdenken 1. Waarom is het volgens jou belangrijk om de

Nadere informatie

- Leerlijn Leren leren - CED groep. Leerlijn Leren leren CED groep

- Leerlijn Leren leren - CED groep. Leerlijn Leren leren CED groep Leerlijn Leren leren CED groep 1 1. Taakaanpak Leerlijn leren leren CED groep Groep 1 a. Luistert en kijkt naar de uitleg van een opdracht in een één op één situatie b. Wijst aan waar hij moet beginnen

Nadere informatie

En, wat hebben we deze les geleerd?

En, wat hebben we deze les geleerd? Feedback Evaluatie Team 5 En, wat hebben we deze les geleerd? FEED BACK in de klas En, wat hebben we deze les geleerd? Leerkracht Marnix wijst naar het doel op het bord. De leerlingen antwoorden in koor:

Nadere informatie

WAT IS DALTONONDERWIJS?

WAT IS DALTONONDERWIJS? WESTERKIM EN DALTON DALTONONDERWIJS Westerkim vindt het belangrijk rekening te houden met de mogelijkheden van het kind en de verschillen tussen kinderen. Aandacht voor ieder kind, zelfstandigheidsbevordering,

Nadere informatie

Waar zie je de bijzondere vogel en hoe ziet hij eruit?

Waar zie je de bijzondere vogel en hoe ziet hij eruit? Les 1: Een verhaal schrijven Voor je gaat schrijven: een schema maken Je hebt net een verhaal bedacht. Schrijf alles wat je hebt bedacht kort op in het schema hieronder. Zijn er vragen waar je nog niet

Nadere informatie

Schooljaar 2015-2016: Spelletjes in je taal- en rekenles

Schooljaar 2015-2016: Spelletjes in je taal- en rekenles Schooljaar 2015-2016: Spelletjes in je taal- en rekenles Workshop 2: Spelletjes in je rekenles 25 november 2015 14.45 17.00 uur Willeke Beuker Elselien Boekeloo Spelletjes in je taal- en rekenles 7 oktober

Nadere informatie

Spreekbeurt, en werkstuk

Spreekbeurt, en werkstuk Spreekbeurt, krantenkring en werkstuk Dit boekje is van: Datum spreekbeurt Datum krantenkring Inleverdatum werkstukken Werkstuk 1: 11 november 2015 Werkstuk 2: 6 april 2016 Bewaar dit goed! Hoe bereid

Nadere informatie

Hoe maak je een werkstuk?

Hoe maak je een werkstuk? Hoe maak je een werkstuk? Je gaat een werkstuk maken. Maar hoe zit een werkstuk nou eigenlijk in elkaar? Hoe moet je beginnen? En hoe kies je nou een onderwerp? Op deze vragen en nog vele anderen krijg

Nadere informatie

Streefniveaus NT2 Voorbeelden, kenmerken en inkijkjes in de les Route 2, 12 16 jaar vmbo basis

Streefniveaus NT2 Voorbeelden, kenmerken en inkijkjes in de les Route 2, 12 16 jaar vmbo basis Streefniveaus NT2 Voorbeelden, kenmerken en inkijkjes in de les Route 2, 12 16 jaar vmbo basis Voorbeeld van een leerling Faysal is 12 jaar en komt uit Syrië. Hij heeft de afgelopen 3 jaar geen onderwijs

Nadere informatie

Hoe maak ik... Naam: Groep:

Hoe maak ik... Naam: Groep: Hoe maak ik... Naam: Groep: Inleiding Een spreekbeurt houden is niet niets! Je moet daar heel wat voor kunnen. Wat dacht je van: Goed kunnen lezen Goed kunnen begrijpen wat je leest Goed dingen kunnen

Nadere informatie

Nieuws. Dalton. Hallo Allemaal, Ouders in de klas. Dit Daltonkrantje is gemaakt met inbreng van ouders, kinderen en leerkrachten.

Nieuws. Dalton. Hallo Allemaal, Ouders in de klas. Dit Daltonkrantje is gemaakt met inbreng van ouders, kinderen en leerkrachten. Dalton Wat is Dalton? Wat doen we? -------------------------------------------------------------- Nieuws 2010-2011/1 ------------------------------------------------------------ Hallo Allemaal, Dit Daltonkrantje

Nadere informatie

De Drakendokter: Gideon

De Drakendokter: Gideon De Drakendokter: Gideon Om hulp vragen Vervolgverhalen Groep 5 en 6 (SO en SBO) Overzicht De opdrachten zijn het leukst om te doen, als het hele boek in de klas is voorgelezen. Dit kan door elke dag in

Nadere informatie

Workshop Handleiding. Verhalen schrijven. wat is jouw talent?

Workshop Handleiding. Verhalen schrijven. wat is jouw talent? Workshop Handleiding Verhalen schrijven wat is jouw talent? Inhoudsopgave Hoe gebruik je deze workshop? Hoe kun je deze workshop inzetten in je klas? Les 1: Even voorstellen stelt zich kort voor en vertelt

Nadere informatie

Coöperatief leren Wat is coöperatief leren? 1.1 Algemeen

Coöperatief leren Wat is coöperatief leren? 1.1 Algemeen Coöperatief leren 1 Bij MOVO en ICO gaat het niet alleen om het verwerven van kennis over andere culturen maar vooral om het ontwikkelen van overtuigingen, attitudes en vaardigheden. Belangrijk is dus

Nadere informatie

Waarom kiest t Kienholt voor Daltononderwijs?

Waarom kiest t Kienholt voor Daltononderwijs? Waarom kiest t Kienholt voor Daltononderwijs? Lesgeven aan leerlingen wordt regelmatig aangepast aan de veranderende eisen en verwachtingen van onze samenleving. We vinden dit terug in drie principes:

Nadere informatie

Beleidsplan coöperatief leren 2013-2019

Beleidsplan coöperatief leren 2013-2019 INHOUDSOPGAVE Woord vooraf... 2 De Doelen... 2 Vijf basiskenmerken... 2 1) Positieve wederzijdse verantwoordelijkheid.... 2 2) Individuele verantwoordelijkheid.... 3 3) Directe interactie.... 3 4) Aandacht

Nadere informatie

Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen.

Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen. Zelfstandig werken Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen. Visie Leerlinggericht: gericht op de mogelijkheden van

Nadere informatie

RV 07 R.K. Basisschool de Vlinder groep 8 Stockholm 3 / 8 3124 SG Schiedam Tel.: 010-4717036 / 010-2470164

RV 07 R.K. Basisschool de Vlinder groep 8 Stockholm 3 / 8 3124 SG Schiedam Tel.: 010-4717036 / 010-2470164 R.K. Basisschool De Vlinder RV 07 R.K. Basisschool de Vlinder groep 8 Stockholm 3 / 8 3124 SG Schiedam Tel.: 010-4717036 / 010-2470164 GOEDE STUDIEGEWOONTEN Bij goed studeren (leren) of huiswerk maken

Nadere informatie