De rol van Georgië in de olie- en gasvoorziening van Europa

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De rol van Georgië in de olie- en gasvoorziening van Europa"

Transcriptie

1 De rol van Georgië in de olie- en gasvoorziening van Europa Givi Taktakishvili De geïndustrialiseerde landen voorzien grote problemen op het gebied van hun energievoorziening. Ze gebruiken enorme hoeveelheden olie en gas, en hun verbruik zal alleen maar stijgen in de toekomst. De Europese landen hebben zelf slechts kleine reserves en dienen dus olie en gas te importeren. De voorraden zijn daarnaast niet evenredig verdeeld over de wereld. Rusland, Europa en de energiereserves in de Kaspische regio Rusland, Iran, Algerije, Kazachstan, Turkmenistan, Oezbekistan en Azerbeidzjan zijn landen met grote gasvoorraden op niet al te grote afstand van Europa. Rusland is op dit moment de belangrijkste gasleverancier van Europa. Momenteel voorziet het Russische gas in 24 procent van de Europese behoefte. Het aandeel hiervan in de Europese import zou op korte termijn zelfs nog kunnen toenemen. Het Russische gasleveringsbeleid levert echter problemen op. Nu de EU is begonnen met de liberalisering van haar energiemarkt, probeert Rusland juist de gasvoorziening aan de Europese landen te monopoliseren. Het is geen geheim dat een van de belangrijkste doelen van het Russische bewind het opbouwen van een zogenaamde liberaal energie-imperium is. Moskou gebruikt zijn gas om de buurlanden in toom te houden denk aan de gasoorlogen tussen Rusland en Oekraïne, en tussen Rusland en Georgië. Rusland heeft enige tijd geleden een contract met Duitsland gesloten om de Noord Europese Gaspijpleiding (NEG) onder de Baltische Zee aan te leggen. De Russen krijgen dus de mogelijkheid om hun gas direct naar West-Europa te vervoeren. Nu wordt dit nog gedaan via Oekraïne, Polen en Moldavië, die hun eigen gas overigens ook betrekken uit Rusland. Na de ingebruikname van de NEG zal het belang van deze doorvoerlanden als zodanig afnemen, terwijl de Russische invloed op de gasvoorziening aan deze landen juist zal toenemen. Rusland probeert tevens andere gasleveranciers in de Kaspische regio in zijn macht te krijgen. Landen rond de Kaspische Zee zoals Kazachstan, Turkmenistan en Oezbekistan, exporteren op dit moment gas naar Europa via Rusland, dat daardoor controle kan uitoefenen. Rusland doet daarnaast pogingen om controle te krijgen over de gastoevoer van Iran naar de EU. De groei van de Russische olie- en gaswinning zelf is beperkt wegens achterblijvende investeringen. Om aan de Russische invloed te ontkomen, zoeken veel Europese landen alternatieve gasleveranciers en pijpleidingen voor de transport van energie. Europa zou binnenkort extra gas van Azerbeidzjan, Kazachstan, Turkmenistan en Oezbekistan kunnen gaan betrekken, en wellicht ook van Iran. De eerste vier landen beheren samen een bewezen gasvoorraad van 9,13 biljoen m³, dat iets meer is dan Algerije, Noorwegen en Nederland gezamenlijk bezitten (8,42 biljoen m³). Iran heeft na Rusland de grootste bewezen gasvoorraad - 27,5 biljoen m³ tegenover 48 biljoen m³. De Kaspische regio was vroeger relatief onbelangrijk voor de energievoorziening aan de industriële landen. Na de inbedrijfstelling van de oliepijpleiding Baku Tbilisi Djeigan (BTD) in juni 2006 en van de gaspijpleiding Baku Tbilisi Erzrum (BTE) eind 2006, nam het belang van de regio toe. De oliepijpleiding BTD zal zijn maximale capaciteit van 50 miljoen ton olie per jaar naar verwachting in 2008 bereiken. Via deze pijpleiding wordt Azerbeidjaanse en Kazachse olie via Azerbeidzjan en Georgië naar de Turkse haven Djeigan vervoerd, die aan de Middellandse Zee ligt. De gaspijpleiding BTE zal zijn maximale capaciteit van 12 miljard m³ gas per jaar in 2011 bereiken en zal gas uit Azerbeidzjan via Georgië naar de Turkse stad Erzrum (in het noordoosten van het land) vervoeren. De Kaspische regio kan in de nabije toekomst de Europese afhankelijkheid van Russische olie en gas doen verminderen. Juist na de gasoorlog van januari 2006 tussen Oekraïne en 1

2 Rusland is het belang van de Kaspische olie en gas toegenomen. Een nieuw voorstel is om de Kaspische regio via een gaspijpleiding met de Oost-Europese landen te verbinden. De toekomstige pijpleiding zou van Azerbeidzjan via Georgië, onder de Zwarte Zee naar Oekraïne moeten worden aangelegd. In de doorvoer van olie en gas van de Kaspische regio naar de Europese landen vervult Georgië een belangrijke rol. Georgië: doorvoerland van olie en gas Georgië zelf heeft weinig bewezen olie- en gasreserves. Het land is echter vanwege zijn geografische ligging van groot geopolitiek belang voor het Westen. Twee oliepijpleidingen (Baku Batumi/Poti en de BTD) en twee gaspijpleidingen (de Transkaukasische gaspijpleiding en de BTE) lopen dwars door dit land. Daarnaast vervoeren Azerbeidzjan en Kazachstan hun olie ook per spoor naar de Georgische havens Batumi en Poti aan de Zwarte Zee. In de nabije toekomst gaat de oliepijpleiding Odessa Brodi functioneren. Tankers uit Batumi en Poti, gevuld met olie afkomstig uit Azerbeidzjan en Kazachstan, dragen hun lading over aan deze nieuwe pijpleiding. Ook hebben Azerbeidzjan, Georgië en Turkije een overeenkomst voor een nieuwe spoorverbinding gesloten. Het is de bedoeling dat Baku door middel van de spoorweg via Tbilisi met de Turkse stad Kars wordt verbonden. Via dit spoor kan Azerbeidjaanse en Kazachse olie naar Europa worden vervoerd. Ook zou het belang van Georgische olie en gas zelf in de toekomst kunnen toenemen voor Europa. Volgens deskundigen van Chevron zouden er zich op het continentale plat aan de Georgische zijde van de Zwarte Zee grote olie- en gasvelden bevinden. Dat is belangrijk nieuws voor het land, omdat de Georgiërs tot nu toe van buitenlandse leveranciers afhankelijk zijn. Vroeger ontving Georgië alleen gas van Rusland, via de Transkaukasische gaspijpleiding. Via deze leiding krijgt ook Armenië Russisch gas. Na de gasoorlog tussen Georgië en Rusland trachtten Georgië en Armenië een alternatieve gasvoorziening te vinden. Armenië begon met de aanleg van een gaspijpleiding om gas van Iran te kunnen betrekken. Maar Rusland sliep niet. Het land wilde de Transkaukasische gaspijpleiding kopen van Georgië en de controle overnemen van de pijpleiding tussen Iran en Armenië. Als Rusland de Transkaukasische en Armeens Iraanse gaspijpleidingen zou beheersen, dan zou het de kans krijgen ook een deel van het Iraanse gas voor de uitvoer naar Europa onder zijn controle te krijgen. Daarom probeerde Rusland Georgië ervan te overtuigen de Transkaukasische pijplijn over te dragen, onder voorwendsel dat Georgië de hoge onderhoudskosten ervan niet zou kunnen ophoesten. Dit lukte echter niet. Op aanraden van de Verenigde Staten sloeg Georgië het Russische aanbod om de Transkaukasische gaspijpleiding te privatiseren af. Georgië heeft dankzij het Amerikaanse programma Millennium Challenge voldoende financiële middelen om de pijplijn te repareren en te onderhouden. Om succes te hebben als doorvoerland, dient Georgië wel politiek stabiel en vreedzaam te zijn. Het land kent echter twee sluimerende conflicten: een in Abchazië en een in Zuid- Ossetië. Vlakbij deze onrustige regio s bevinden zich olie- en gaspijpleidingen, evenals belangrijke spoorwegen. Het is van groot belang dat Georgië zoekt naar een vreedzame oplossing van deze conflicten. Dit hangt echter niet alleen van Georgië af. De Russische rol in de Georgische conflicten Zoals Moskou begin jaren negentig een vijfde colonne gebruikte in de Baltische Staten om zo onrust te zaaien, zo gebruikt het Kremlin nu de opstandige republieken Abchazië en Zuid- Ossetië om Georgië te destabiliseren. De huidige situatie is anders dan die van begin jaren negentig, want Rusland heeft andere doelstellingen. Dat Georgië belangrijk is voor de doorvoer van olie en gas naar Europa is een doorn in het oog van Rusland, dat zijn streven naar een energie-imperium gedwarsboomd ziet. Verschillende Russische politici tonen hun onvrede met de pro-westerse koers van Georgië en zijn streven om NAVO- en EU-lid te 2

3 worden. Rusland probeert Georgië op verschillende manieren te dwarsbomen. Het land steunt de Abchazische en Zuid-Ossetische separatisten, en daarnaast belet het Georgië deze conflicten vreedzaam op te lossen. Om de separatistische groeperingen militair te steunen, heeft de Russische geheime dienst (FSB) in 1992 de zogenaamde Confederatie van Kaukasische Bergvolkeren opgericht. Dit is een paramilitaire organisatie die bestaat uit de leden van de FSB, soldaten van het Russische leger en kozakken. Een klein deel van de organisatie bestaat uit leden van de Kaukasische bergvolkeren. Hun leiders dreigen geweld te zullen gebruiken tegen het Georgische gezag. De separatistische leiders reizen bijna iedere maand af naar Moskou, waar ze te horen krijgen wat ze dienen te doen, en hoe ze dat dienen uit te voeren. Rusland coördineert zijn beleid met de separatisten, maar bijna nooit met de Georgische regering. Hoewel Rusland officieel optreedt als bemiddelaar in deze conflicten, steunt het in werkelijkheid dus de separatisten. 1 Bovendien heeft Rusland ervoor gezorgd dat op belangrijke posten in de separatistische bewegingen medewerkers van zijn geheime dienst zijn aangesteld. Men zou kunnen zeggen dat Rusland de separatistische regio s in zijn zak heeft. De Russen proberen de separatisten op te zetten tegen de Georgiërs die wonen in de landen die na het uiteenvallen van de Sovjetunie onafhankelijk van Moskou werden. Ze willen hen afschrikken en hen dwingen te vertrekken. Het Georgische Ministerie van Buitenlandse Zaken informeert de Verenigde Naties en de Europese Unie regelmatig over schendingen van de mensenrechten. Het Russische beleid en de Russische vredesmacht in de regio beletten toenadering tussen Abchaziërs en Zuid-Ossetiërs aan de ene, en Georgiërs aan de andere kant. Rusland doet er alles aan om de conflicten te laten voortbestaan om zo zijn invloed in Georgië te behouden. Tot nu toe denken veel westerse politici dat Georgië met behulp van Russische bemiddeling deze conflicten kan oplossen. Maar ze duren inmiddels 14 jaar. Daarom vinden de Georgiërs dat de tijd rijp is om de Russische vredesmacht door een internationale vredesmacht te vervangen. Georgië heeft hiervoor de steun nodig van de VN, de EU, de VS en anderen. Rusland is vanzelfsprekend mordicus tegen. Met zijn beleid zorgt Rusland niet voor onafhankelijkheid van de Abchaziërs. Moskou verdedigt mijns inziens alleen zijn eigen belangen. Een voorbeeld hiervan is een Russische actie tijdens de laatste presidentsverkiezingen in de separatistische regio. Toen de Abchaziërs in plaats van de Russische beschermeling hun eigen kandidaat kozen, ontstak Rusland in woede. De Russen sloten hun grenzen voor Abchaziërs en blokkeerden de Russische markt voor Abchazische landbouwproducten. In werkelijkheid waren er nauwelijks verschillen tussen de beide presidentskandidaten, maar Rusland wilde dat de Russische kandidaat zou winnen. De zogenaamde verkiezingen werden verder overigens door niemand erkend. Regelmatig onderbreekt Rusland de elektriciteit- en gasvoorziening naar Georgië. De beide landen zijn slechts met een autoweg van Vladikaukas naar Tbilisi door de Kaukasische bergketen via de Darialivallei met elkaar verbonden. Rusland sloot enige tijd geleden deze autoweg en de grens met Georgië af. De grenzen tussen de Abchazische en Zuid-Ossetische gebieden en Rusland zijn overigens wel open, om de separatisten van Russische wapens en huursoldaten te kunnen voorzien. Met deze en andere maatregelen wil Rusland Georgië als geopolitiek kruispunt en doorvoerland beheersen, en wil het dat het land de Russische politieke lijn aanvaardt, in plaats van een westerse koers te varen. Moskou wil Georgië zwak houden, omdat het zo het makkelijkst is te controleren. Op het eerste gezicht bestaat er geen verband tussen de smeulende conflicten in de separatistische regio s, en de doorvoer van olie en gas naar het Westen. Ongehinderde doorvoer vereist echter een stabiele politieke situatie in de desbetreffende regio. Door het 3

4 vuurtje van de conflicten smeulend te houden, controleert het Russische bewind de toestand in de regio en in de hele Kaukasus. Zo bezien heeft Rusland een troef in handen om zijn invloed niet alleen in Georgië, maar ook in Europa te vergroten. Georgië heeft stabiliteit nodig Stabiliteit is van vitaal belang voor de economische ontwikkeling van Georgië. Stabiliteit is ook belangrijk voor de ontwikkeling van het land als een belangrijk doorvoerland, niet alleen van olie en gas, maar ook van allerlei goederen die vanuit Azië naar Europa en vice versa worden vervoerd. Om dit te bereiken, tracht Georgië zijn interne conflicten op een vreedzame manier op te lossen. Georgië vraagt hierbij de hulp van de internationale gemeenschap. President Michail Saakashvili hield tijdens de 61 ste Algemene Vergadering van de Verenigde Naties een toespraak over de genoemde conflicten. Hij beschuldigde Rusland van de bezetting en de annexatie van Georgische regio s. Hij vroeg namens de Internationale Organisatie van Georgië, Oekraïne, Azerbeidzjan en Moldavië (GOAM) dat de VN Georgië, Azerbeidzjan en Moldavië tegen de Russische agressie zou beschermen. Hij stelde ook dat het belangrijk is dat organisaties als de VN, de EU en de OVSE zich actiever gaan bemoeien met deze regio s om de verschillende conflicten op te lossen. 2 Tot nu toe probeert de Russische regering de internationale gemeenschap eenzijdige informatie over deze conflicten te verstrekken. 3 Georgië eist dat de Russische vredesmacht in Abchazië en Zuid- Ossetië wordt vervangen door een internationale vredesmissie. Georgië verwacht veel van de geïntensiveerde dialoog met de NAVO en van een verdere uitwerking van het Nabuurschapsbeleid met de EU 4 om het Russische streven naar bezetting en annexatie van vreemde gebieden te belemmeren. Een van de belangrijkste problemen van Georgië is de achtergebleven economie. Hierdoor wordt het vreedzaam oplossen van de interne conflicten bemoeilijkt. Na de Rozenrevolutie van november 2003 vonden veel positieve economische ontwikkelingen plaats. In de periode van 2004 tot 2006 groeide de staatsbegroting van Georgië tot zeven maal zijn oorspronkelijke omvang. Ook is het niveau van de corruptie aanzienlijk verminderd. Ondanks deze positieve ontwikkelingen blijven er economische problemen. Het niveau van de werkloosheid is bijvoorbeeld te hoog; de handelsbalans met het buitenland is negatief Georgië importeert drie keer meer dan het exporteert; de energielevering is nog niet gegarandeerd, enzovoort. De Georgische regering moet dus meer aandacht besteden aan de versnelling van de economische ontwikkeling van het land. Op de korte termijn kan Georgië middels een effectief gebruik van zijn economische en intellectuele potentie met een liberale markteconomie een aantal problemen oplossen. Hoewel het land een grote hoeveelheid steenkool bezit, gebruikt het die niet om zijn afhankelijkheid van Rusland te verminderen. Een economisch hoogontwikkeld Georgië kan aantrekkelijk zijn voor de bevolkingsgroepen met separatistische neigingen. Tegenover een ontwikkeld Georgië zal Rusland zich ook niet zo onbeschaamd opstellen zoals nu het geval is. Rusland en Europa: toenadering is nodig De recente gasoorlog tussen Rusland en zijn buurlanden Oekraïne, Moldavië en Georgië, en het Russische beleid van beïnvloeding van de Georgische opstandige regio s, zijn een waarschuwing voor de buurlanden van Rusland (in Europa en daarbuiten) om een meer behoedzame politiek ten aanzien van dit land te voeren. Het Russische bewind zou zijn beleid moeten richten op het respecteren van de territoriale integriteit van zijn buurlanden en moeten afzien van een beleid met een dubbele moraal. Rusland moet weten dat de Europese belangen in de Kaukasus en in Georgië niet minder belangrijk zijn dan zijn eigen belangen. Zoals Europa behoefte heeft aan Russische energiereserves, zo heeft Rusland behoefte aan harde Europese valuta. Op basis van berekeningen concluderen deskundigen 4

5 dat de overschakeling op alternatieve energiebronnen de EU 40 tot 60 miljard dollar zou kosten. Maar wanneer Rusland zou besluiten olie en gas aan Azië te leveren in plaats van aan Europa, dan kost dat het land 50 tot 70 miljard dollar. 6 De EU zoekt noodgedwongen extra energiebronnen omdat het energieverbruik in de EU sneller stijgt dan de energieproductie in Rusland. 7 Daarom spelen de Kaspische en de Kaukasische regio s een grote rol in de alternatieve energievoorziening van de EU. Om die reden probeert de Unie een rol te spelen bij de oplossing van de conflicten in Georgië. Iedereen beseft dat Rusland een belangrijk land blijft, en dat het enorme olie- en gasreserves heeft, evenals een grote markt. Het hebben van goede politieke en economische contacten met Rusland is belangrijk. Maar dit is moeilijk te realiseren omdat de EU en anderen aan de ene kant, en Rusland aan de andere niet op één lijn zitten. De EU probeert stap voor stap de Georgische geschillen op te lossen en de Russische houding tegenover Georgië te veranderen. Van zijn kant moet Georgië zich inspannen zijn economische ontwikkeling te versnellen om voor separatisten economisch aantrekkelijker te worden. Ook dient de Georgische regering samen met de Abchaziërs en Zuid-Osseten actief directe contacten te leggen zonder bemiddeling van Rusland, en tot een vergelijk te komen. Het geeft de EU meer argumenten om Rusland te stimuleren om zijn mijns inziens agressieve beleid jegens Georgië te wijzigen in een meer vreedzaam en constructief beleid. De Kaukasus, en daarmee Georgië, vormt een van de belangrijkste geografische kruispunten ter wereld. Vroeger liep de beroemde handelsroute van de Aziatische landen naar Europa, de zogeheten Zijderoute, door dit gebied. Tijdens het Sovjetbewind waren de Kaukasus en Georgië afgezonderd van de buitenwereld. Nu dreigt deze regio weer in een dergelijke situatie terecht te komen. Tegenwoordig kruisen hier de belangen van veel grote landen elkaar. Rusland verloor na het uiteenvallen van de Sovjetunie zijn alleenheerschappij in de regio, vandaar dat het Kremlin zich nu zo opstelt. De Kaukasus en Georgië moeten geen slagveld van de belangen van de grootmachten worden. De grote spelers zullen er juist moeten samenwerken om de regio zich vreedzaam te laten ontwikkelen. Dr. G. Taktakishvili was lid van het Georgische parlement van 1990 tot Hij onderzoekt sociale, economische en politieke problemen in verschillende landen. 1. A. Cohen, Georgia on Russia s mind, The Washington Times, 20 oktober M. Saakashvili, president van Georgië, 61ste jaarlijkse Algemene Vergadering van de Verenigde Naties, 23 september 2006, op: 3. W. Bax, Poetin belooft EU-leiders niets, Trouw, 21 oktober S. Volbeda, Europees Nabuurschapbeleid op de Proef. Wat doet de EU met haar Nieuwe Oostelijke Buurlanden?, Internationale Spectator, juni G. Bezhuashvili, minister van Buitenlandse Zaken van Georgië, "Tbilisi Calls for United European Voice to Support Georgia, Euro News, 10 november I.J.H. Bozon, W.J. Campbell, Th. Vahlenkampp, Charting an Energy Alliance, Forbes, 10 april B. Ferrero-Waldner, Europe Wants Russia and Georgia to Normalize Relations as Soon as Possible and to Restart Settling Conflicts, Interfax, 19 oktober

Het belang van Georgië in de olieen gasvoorziening van Europa

Het belang van Georgië in de olieen gasvoorziening van Europa Het belang van Georgië in de olieen gasvoorziening van Europa door dr Givi Taktakishvili In de energievoorziening van de industriële landen speelden de landen van de Kaspische regio s vroeger een kleine

Nadere informatie

De nieuwe landen in het oosten

De nieuwe landen in het oosten De nieuwe landen in het oosten Sinds het einde van de Koude Oorlog is de kaart van Europa ingrijpend gewijzigd. Sommige staten zijn verdwenen om op te gaan in een groter geheel ( denk aan de DDR), maar

Nadere informatie

Voorronde Nationale Aardrijkskunde Olympiade 2009

Voorronde Nationale Aardrijkskunde Olympiade 2009 Bronnenboekje Voorronde Nationale Aardrijkskunde Olympiade 2009 Inhoud pagina Bronnen bij A Het O-woord: Ontpolderen in Nederland? 2 Bronnen bij B Het Z-woord: Zand erover? Het Scheldegebied en de Antwerpse

Nadere informatie

Georgië: groen, gastvrij, geweldig!

Georgië: groen, gastvrij, geweldig! Georgië: groen, gastvrij, geweldig! Georgië, WATTE? Dit is een vaak gehoorde reactie wanneer we ons project voorstellen, in onderstaande tekst proberen we wat klaarheid te scheppen in ons project in Georgië.

Nadere informatie

Simulatiespel: Bron: The Economist. Crisisoverleg Rusland en de EU

Simulatiespel: Bron: The Economist. Crisisoverleg Rusland en de EU Simulatiespel: Bron: The Economist Crisisoverleg Rusland en de EU Inleiding: Simulatiespel: crisisoverleg EU en Rusland Dit simulatiespel is gebaseerd op realistische veronderstellingen. Rusland heeft

Nadere informatie

Belangen: Rusland versus de EU

Belangen: Rusland versus de EU Belangen: Rusland versus de EU Korte omschrijving werkvorm Leerlingen denken na over de redenen waarom Rusland en de EU zich met het conflict in Oekraïne bemoeien. Dit doen zij door eerst een tekst te

Nadere informatie

1 augustus 2014. Onderzoek: Sancties tegen Rusland

1 augustus 2014. Onderzoek: Sancties tegen Rusland 1 augustus 2014 Onderzoek: Sancties tegen Rusland Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 30.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek.

Nadere informatie

Sociaal-economische problemen van Georgië na de Rozenrevolutie

Sociaal-economische problemen van Georgië na de Rozenrevolutie Sociaal-economische problemen van Georgië na de Rozenrevolutie door dr Givi Taktakishvili Inleiding Georgië is een van de kleinste landen van de wereld met een rijke geschiedenis, een unieke cultuur en

Nadere informatie

Olie crisis? 24 juni 2014

Olie crisis? 24 juni 2014 24 juni 2014 Olie crisis? De prijs van olie heeft invloed op financiële markten. Een stijgende olieprijs verhoogt de inflatie en heeft een remmend effect op de economische groei. In de jaren 2006-2011

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 34 114 Goedkeuring van de op 27 juni 2014 te Brussel tot stand gekomen Associatieovereenkomst tussen de Europese Unie en de Europese Gemeenschap

Nadere informatie

AEG deel 3 Naam:. Klas:.

AEG deel 3 Naam:. Klas:. AEG deel 3 Naam:. Klas:. 1-Video Grensverleggend Europa; Het moet van Brussel. a-in welke Europese stad staat Jan Jaap v.d. Wal? b-beschrijf in het kort waarom een betere Europese samenwerking nodig was.

Nadere informatie

Op de vlucht. 1) Waarom vlucht men eigenlijk? Er zijn vele redenen; politieke vervolging, marteling, oorlog of burgeroorlog zijn enkele voorbeelden!

Op de vlucht. 1) Waarom vlucht men eigenlijk? Er zijn vele redenen; politieke vervolging, marteling, oorlog of burgeroorlog zijn enkele voorbeelden! Op de vlucht 1) Waarom vlucht men eigenlijk? Er zijn vele redenen; politieke vervolging, marteling, oorlog of burgeroorlog zijn enkele voorbeelden! 2) Waar komen de vluchtelingen vandaan? Syrië Sinds in

Nadere informatie

Onrust in het Oosten van Europa

Onrust in het Oosten van Europa THEMA ARTIKEL Onrust in het Oosten van Europa De EU moet het Oostelijk Partnerschap herzien Jos Boonstra EU-initiatieven op het gebied van buitenlands beleid zijn doorgaans als een mammoettanker. De start

Nadere informatie

EUROPEES PARLEMENT. Zittingsdocument 28.5.2008 B6-0290/2008 ONTWERPRESOLUTIE. naar aanleiding van de verklaringen van de Raad en de Commissie

EUROPEES PARLEMENT. Zittingsdocument 28.5.2008 B6-0290/2008 ONTWERPRESOLUTIE. naar aanleiding van de verklaringen van de Raad en de Commissie EUROPEES PARLEMENT 2004 Zittingsdocument 2009 28.5.2008 B6-0290/2008 ONTWERPRESOLUTIE naar aanleiding van de verklaringen van de Raad en de Commissie ingediend overeenkomstig artikel 103, lid 2, van het

Nadere informatie

Minder asielzoekers in de Europese Unie

Minder asielzoekers in de Europese Unie Han Nicolaas en Arno Sprangers Het aantal asielverzoeken in de Europese Unie lag rond de eeuwwisseling op een niveau van bijna 400 duizend per jaar. Sindsdien is dit aantal sterk afgenomen. In 2003 was

Nadere informatie

DE GESCHIEDENIS VAN RUSLAND MET POSTZEGELS

DE GESCHIEDENIS VAN RUSLAND MET POSTZEGELS DE GESCHIEDENIS VAN RUSLAND MET POSTZEGELS De eerste postzegels van Rusland werden uitgegeven in 1858.Rusland was toen een Keizerrijk, dat door de familie Romanov ( de Tsaren) Alexander I, Alexander II,

Nadere informatie

Rusland op het punt een dreun uit te delen aan de Dollar (update ) Woensdag, 21 mei :04

Rusland op het punt een dreun uit te delen aan de Dollar (update ) Woensdag, 21 mei :04 Volgens berichten in de Russische media is het Ministerie van Financiën aldaar zo goed als klaar om de trekker over te halen voor wat ze noemen een dé-dollarisatie plan. Hoe kan het verder dat het Belgische

Nadere informatie

In de laatste vijftien jaar is de invloed

In de laatste vijftien jaar is de invloed De veiligheidspolitiek van Turkije in de Kaukasus Dr. C.M.L. Hille* Inleiding In de laatste vijftien jaar is de invloed van Turkije in de Kaukasus aanzienlijk toegenomen, onder meer op politiek en economisch

Nadere informatie

Economische prognose IMF voor het GOS

Economische prognose IMF voor het GOS Economische prognose IMF voor het GOS Jan Limbeek Twee keer per jaar, in april en september of oktober, publiceert het IMF zijn World Economic Outlook, waarin het zijn economische verwachtingen voor de

Nadere informatie

Handelsstromen Rozenstruiken 2009 / 14. Zoetermeer, Maart 2009 Peter van der Salm Productschap Tuinbouw, Afdeling Markt en Innovatie

Handelsstromen Rozenstruiken 2009 / 14. Zoetermeer, Maart 2009 Peter van der Salm Productschap Tuinbouw, Afdeling Markt en Innovatie Handelsstromen Rozenstruiken 2009 / 14 Zoetermeer, Maart 2009 Peter van der Salm Productschap Tuinbouw, Afdeling Markt en Innovatie Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vwo 2008-I

Eindexamen aardrijkskunde vwo 2008-I LET OP: De cursieve regel achter de vraagzin kan afhankelijk van de feitelijke vraag bijvoorbeeld vermelden: dat een verklaring een situatiebeschrijving en een algemene regel (= verklarend principe) moet

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

TRANSATLANTIC TRENDS - NETHERLANDS

TRANSATLANTIC TRENDS - NETHERLANDS TRANSATLANTIC TRENDS - NETHERLANDS VRAAG 10 Denkt u dat het voor de toekomst van Nederland het beste is als wij actief deelnemen in de wereldpolitiek of moeten wij ons niet in de werelpolitiek mengen?

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vwo 2006-II

Eindexamen aardrijkskunde vwo 2006-II Vervoer en ruimtelijke inrichting Opgave 4 Het Project Mainportontwikkeling Rotterdam bron 4 Den Haag Rotterdam Legenda: zandwinningsgebied landaanwinningsgebied (Tweede Maasvlakte) haven- en industriegebied

Nadere informatie

Belangen: argumenten van voor- en tegenstanders

Belangen: argumenten van voor- en tegenstanders Belangen: argumenten van voor- en tegenstanders Korte omschrijving werkvorm Welke argumenten dragen voor- en tegenstanders van het associatieverdrag met Oekraïne aan? Leerlingen concentreren zich in kleine

Nadere informatie

Binnenlandse, Europese en globale mobiliteit van artsen en de beperkingen van een Vlaams of Belgisch beleid op dit vlak. Werkgroep: Walter Michielsen

Binnenlandse, Europese en globale mobiliteit van artsen en de beperkingen van een Vlaams of Belgisch beleid op dit vlak. Werkgroep: Walter Michielsen Binnenlandse, Europese en globale mobiliteit van artsen en de beperkingen van een Vlaams of Belgisch beleid op dit vlak Werkgroep: Walter Michielsen MOBILITEIT Binnenlands Europese Unie Buiten Europa ELEMENTEN

Nadere informatie

Opinie. De Europese Unie, Oekraïne en het Oostelijk Partnerschap

Opinie. De Europese Unie, Oekraïne en het Oostelijk Partnerschap Opinie Strijd om invloed De Europese Unie, Oekraïne en het Oostelijk Partnerschap Paul van der Haar en László Marácz Dit artikel betoogt dat de sociaal-politieke initiatieven van de Europese Unie richting

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. DE KOUDE OORLOG + NEDERLAND EN DE VERENIGDE STATEN NA DE TWEEDE WERELDOORLOG Gebruik bron 1. 1p 1 De bron maakt duidelijk dat de

Nadere informatie

Kijktip: Nieuwsuur in de Klas

Kijktip: Nieuwsuur in de Klas Kijktip: Nieuwsuur in de Klas Korte omschrijving werkvorm De leerlingen beantwoorden vragen over de Europese politiek aan de hand van korte clips van Nieuwsuur in de Klas. Leerdoel De leerlingen leren

Nadere informatie

Instructie: Wat weet je van de landen van de EU?

Instructie: Wat weet je van de landen van de EU? Instructie: Wat weet je van de landen van de EU? Korte omschrijving werkvorm De leerlingen gaan in tweetallen aan de slag en krijgen een werkblad. Welk land hoort bij de omschrijving? Elke lidstaat van

Nadere informatie

Stichting Nationaal Erfgoed Hotel De Wereld

Stichting Nationaal Erfgoed Hotel De Wereld Stichting Nationaal Erfgoed Hotel De Wereld Onderwerp: Inleider: Actuele ontwikkelingen in en rond Rusland drs Marcel de Haas Thema-avond: dinsdag 11 december 2012 De verschillen tussen 2006 en nu Ik was

Nadere informatie

Naslagwerk Economie van Duitsland. Hoofdstuk 7: Energievoorziening. 7.1 Overzicht

Naslagwerk Economie van Duitsland. Hoofdstuk 7: Energievoorziening. 7.1 Overzicht Naslagwerk Economie van Duitsland 7.1 Overzicht Energievoorziening staat in Duitsland hoog op de prioriteitenlijst. De Bondsrepubliek moet tweederde van de grondstoffen voor energievoorziening importeren

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2002 2003 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 17 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede

Nadere informatie

De Vietnam-oorlog. De Vietnam-oorlog. De Vietnam-oorlog. De Vietnam-oorlog. Twee grote processen

De Vietnam-oorlog. De Vietnam-oorlog. De Vietnam-oorlog. De Vietnam-oorlog. Twee grote processen Koude Oorlog Amerikaanse buitenlandse politiek communisme rivaliteiten tussen de Sovjet-Unie en China nationalistische bewegingen dekolonisatie Twee grote processen Koude oorlog Nationalisme en dekolonisatie

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2013 2014 21 501-20 Europese Raad Nr. 909 LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN Vastgesteld 2 september 2014 De vaste commissie voor Buitenlandse Zaken heeft een

Nadere informatie

De koude oorlog Jesse Klever Groep 7

De koude oorlog Jesse Klever Groep 7 De koude oorlog Jesse Klever Groep 7 1 Voorwoord Tijdens het maken van mijn spreekbeurt over Amerika kwam ik de Koude oorlog tegen. De koude oorlog leek mij een heel interessant onderwerp waar ik niet

Nadere informatie

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Referentiescenario De WETO-studie (World Energy, Technology and climate policy Outlook 2030) bevat een referentiescenario

Nadere informatie

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00. 1 SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS 31 oktober 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit 38 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

GASCRISIS? OP NAAR EEN NIEUWE

GASCRISIS? OP NAAR EEN NIEUWE omslag OP NAAR EEN NIEUWE GASCRISIS? Nu de spanningen in Oekraïne verder oplopen en daardoor die tussen Rusland en de rest van de wereld, rijst de vraag: wat als Poetin de gaskraan dichtdraait? Zal de

Nadere informatie

De toekomst voorbereiden

De toekomst voorbereiden Het milieu beschermen. Afdrukken dit document alleen indien nodig De toekomst voorbereiden Partner in duurzaam vertrouwen SPIE is Europees leider wat betreft diensten in de domeinen van elektriciteit,

Nadere informatie

Docentenvel Opdracht 10 (het paspoortenspel)

Docentenvel Opdracht 10 (het paspoortenspel) Docentenvel Opdracht 10 (het paspoortenspel) Als voorbereiding op de opdracht kunt u onderstaande tekst lezen. Wat heb jij aan Europa Europa een ver van je bed show? Nee hoor. Je eten, je kleding, de prijs

Nadere informatie

maatschappijwetenschappen pilot vwo 2015-I

maatschappijwetenschappen pilot vwo 2015-I Opgave 1 Kroatië toegetreden tot de EU Bij deze opgave horen de teksten 1 tot en met 3 en figuur 1. Inleiding Kroatië is een van de staten in de Balkan die voorheen tot Joegoslavië behoorden. In 1991 verklaarde

Nadere informatie

MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG!

MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG! MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG! I.I De geboorte van de Europese Unie Zoals jullie waarschijnlijk wel weten zijn er de vorige eeuwen veel oorlogen in Europa geweest. Vooral de Eerste en de Tweede Wereldoorlog

Nadere informatie

Het conflict in Oekraïne: nieuwe breuklijn tussen Oost en West?

Het conflict in Oekraïne: nieuwe breuklijn tussen Oost en West? Het conflict in Oekraïne: nieuwe breuklijn tussen Oost en West? Ria Laenen (Faculteit Sociale Wetenschappen, KU Leuven) Seniorenuniversiteit Hasselt, 5.10.2015 Overzicht Het conflict in Oekraïne: van de

Nadere informatie

In dit artikel schets ik de lezer een

In dit artikel schets ik de lezer een Het schaakspel om de Trans-Kaukasus is begonnen M.J.M.S. Hekkens - luitenant-kolonel der mariniers* Inleiding ^H In dit artikel schets ik de lezer een scenario dat te vergelijken is met een schaakspel

Nadere informatie

*** ONTWERPAANBEVELING

*** ONTWERPAANBEVELING EUROPEES PARLEMENT 2009-2014 Commissie internationale handel 27.10.2011 2011/0090(E) *** ONTWERPAANBEVELING over het ontwerpbesluit van de Raad betreffende de sluiting van de overeenkomst tussen de Europese

Nadere informatie

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013 Internationale varkensvleesmarkt 212-213 In december 212 vond de jaarlijkse conferentie van de GIRA Meat Club plaats. GIRA is een marktonderzoeksbureau, dat aan het einde van elk jaar een inschatting maakt

Nadere informatie

DE RAAD VAN EUROPA HOEDER VAN DE MENSENRECHTEN SAMENVATTING

DE RAAD VAN EUROPA HOEDER VAN DE MENSENRECHTEN SAMENVATTING DE RAAD VAN EUROPA HOEDER VAN DE MENSENRECHTEN SAMENVATTING LIDSTATEN Albanië, Andorra, Armenië, Azerbeidzjan, België, Bosnië-Herzegovina, Bulgarije, Cyprus, Denemarken, Duitsland, Estland, Finland, Frankrijk,

Nadere informatie

Moeilijke besluiten voor de Europese Raad

Moeilijke besluiten voor de Europese Raad Moeilijke besluiten voor de Europese Raad Korte omschrijving: Leerlingen gaan aan de slag met actuele Europese dilemma s. Er zijn vijf dilemma s. U kunt zelf kiezen welke dilemma s u aan de orde stelt.

Nadere informatie

Oekraïne: Poetins boemerang?

Oekraïne: Poetins boemerang? Datum 01-04-2014 1 Oekraïne: Poetins boemerang? Prof. Dr. J.S.A.M.van Koningsbrugge Nederland-Rusland Centrum Rijksuniversiteit Groningen Datum 01-04-2014 2 De historische wortel: Kiëv Rus Bogdan Chmelnitski;

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - I

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. DE KOUDE OORLOG + NEDERLAND EN DE VERENIGDE STATEN NA DE TWEEDE WERELDOORLOG Gebruik bron 1. 1p 1 Welke kaart geeft de historisch

Nadere informatie

Les Crisis in de olie

Les Crisis in de olie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Crisis in de olie Werkblad Les Crisis in de olie Werkblad Op zondag 4 november 1973 bestonden er nog geen inline- skates. Hadden ze wel bestaan, dan had je die dag heerlijk

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl I

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl I Historisch overzicht vanaf 1900 16 maximumscore 2 Voorbeeld van een juist antwoord is (twee van de volgende): tanks vliegtuigen onderzeeërs vlammenwerpers gifgas mitrailleurs per juist voorbeeld 1 Ook

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2005

Examen VMBO-GL en TL 2005 Examen VMBO-GL en TL 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - juli 2013

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - juli 2013 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - juli 2013 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Examen VWO. Economie 1 (nieuwe stijl)

Examen VWO. Economie 1 (nieuwe stijl) Economie 1 (nieuwe stijl) Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 19 juni 13.3 16.3 uur 2 2 Voor dit examen zijn maximaal 63 punten te behalen; het examen bestaat uit 32

Nadere informatie

ALTERNATIEVEN 4. OBSTAKELS OP WEG NAAR VREDE 5. HOUDING VAN VS EN EUROPA 6. CONCLUSIE

ALTERNATIEVEN 4. OBSTAKELS OP WEG NAAR VREDE 5. HOUDING VAN VS EN EUROPA 6. CONCLUSIE OPZET LEZING: 1.KORT HISTORISCH OVERZICHT 2. URGENTIE VAN HET VRAAGSTUK 3. TWEE-STATENOPLOSSING EN ALTERNATIEVEN 4. OBSTAKELS OP WEG NAAR VREDE 5. HOUDING VAN VS EN EUROPA 6. CONCLUSIE 1. MANDAATGEBIED

Nadere informatie

De Gazpromisering van het Oude Continent

De Gazpromisering van het Oude Continent De Gazpromisering van het Oude Continent Frank van den Heuvel Begin maart vond de Europese top van staatshoofden en regeringsleiders onder leiding van EU-voorzitter Duitsland plaats. Het dominante thema

Nadere informatie

Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?)

Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?) Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?) Toelichting op de opdracht Tijdens deze opdracht gaan jullie in kleine groepjes in onderhandeling met elkaar over een pakket

Nadere informatie

EUROPEES PARLEMENT ONTWERPADVIES. Commissie buitenlandse zaken VOORLOPIGE VERSIE 2004/0152(COD) van de Commissie buitenlandse zaken

EUROPEES PARLEMENT ONTWERPADVIES. Commissie buitenlandse zaken VOORLOPIGE VERSIE 2004/0152(COD) van de Commissie buitenlandse zaken EUROPEES PARLEMENT 2004 ««««««««««««Commissie buitenlandse zaken 2009 VOORLOPIGE VERSIE 2004/0152(COD) 27.5.2005 ONTWERPADVIES van de Commissie buitenlandse zaken aan de Commissie cultuur en onderwijs

Nadere informatie

Economische prognose IMF voor het GOS

Economische prognose IMF voor het GOS Economische prognose IMF voor het GOS Jan Limbeek Twee keer per jaar, in april en september of oktober, publiceert het IMF zijn World Economic Outlook, waarin het zijn economische verwachtingen voor de

Nadere informatie

Opgave 4 Conflict Noord-Korea en Zuid-Korea

Opgave 4 Conflict Noord-Korea en Zuid-Korea Opgave 4 Conflict Noord-Korea en Zuid-Korea Bij deze opgave horen figuur 3 en de teksten 7 tot en met uit het bronnenboekje. Gebruik tekst 7. Er zijn twee vormen van dictaturen: autoritaire en totalitaire

Nadere informatie

Datum 18 oktober 2016 Betreft Beantwoording vragen over geheime beïnvloedingsoperaties door Rusland

Datum 18 oktober 2016 Betreft Beantwoording vragen over geheime beïnvloedingsoperaties door Rusland Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag Bezuidenhoutseweg 67 2594 AC Den Haag Postbus 20061 Nederland www.rijksoverheid.nl Datum 18 oktober 2016 Betreft Beantwoording

Nadere informatie

Migratieradar april 2016. Ontwikkeling en verwachting van asielmigratie

Migratieradar april 2016. Ontwikkeling en verwachting van asielmigratie Migratieradar april 2016 Ontwikkeling en verwachting van asielmigratie Colofon Titel Migratieradar Asiel april 2016 Inhoud De migratieradar is een kwalitatief analyseproduct en draagt bij aan de informatievoorziening

Nadere informatie

1/2. Staten-Generaal. Vergaderjaar 2005 2006 BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN. Aan de Voorzitters van de Eerste en van de Tweede Kamer der

1/2. Staten-Generaal. Vergaderjaar 2005 2006 BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN. Aan de Voorzitters van de Eerste en van de Tweede Kamer der Staten-Generaal 1/2 Vergaderjaar 2005 2006 A 30 508 (R 1808) Verdrag inzake de bevordering en de wederzijdse bescherming van investeringen tussen het Koninkrijk de Nederlanden en de Republiek Armenië,

Nadere informatie

Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3)

Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3) Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3) Na de dood van Stalin leek de Sovjet greep op het Oost Europa wat losser te worden. Chroesjtsjov maakte Stalins misdaden openbaar (destalinisatie),

Nadere informatie

Energiemarktanalyse Groenten & Fruit door Powerhouse. Olie

Energiemarktanalyse Groenten & Fruit door Powerhouse. Olie Energiemarktanalyse Groenten & Fruit door Powerhouse Olie 1 Olie (volgende maand) 1 Prijs/vat 9 8 82,4 7 65,54 Brent (Dollar) Brent (EUR) Afgelopen week OPEC secretaris-generaal Abdullah al-badri liet

Nadere informatie

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen.

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen. Tussen welke twee landen is de Eerste Wereldoorlog begonnen? 1. Engeland en Frankrijk 2. Duitsland en Frankrijk 3. Duitsland en Engeland Nederland blijft neutraal. Wat betekent dat? 1. Nederland kiest

Nadere informatie

Advies IS - Irak. Faculteit der Rechtsgeleerdheid Amsterdam Center for International Law. Postbus BA Amsterdam T

Advies IS - Irak. Faculteit der Rechtsgeleerdheid Amsterdam Center for International Law. Postbus BA Amsterdam T Faculteit der Rechtsgeleerdheid Amsterdam Center for International Law Postbus 1030 1000 BA Amsterdam T 020 535 2632 Advies IS - Irak Datum 3 september 2014 Opgemaakt door Prof. dr. P.A. Nollkaemper Op

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2005 2006 30 686 Verslag van een werkbezoek aan Georgië Nr. 1 VERSLAG Vastgesteld 25 augustus 2006 Inleiding De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Examen VMBO-KB 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 35 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

Over de passage tussen haken op de bladzijden 2-3 is nog geen overeenstemming bereikt.

Over de passage tussen haken op de bladzijden 2-3 is nog geen overeenstemming bereikt. RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 19 november 2003 (21.11) (OR. en) 15014/03 ECOFIN 353 FIN 519 RELEX 437 NOTA van: aan: Betreft: het secretariaat-generaal van de Raad het Coreper/de RAAD Ontwerp-verslag

Nadere informatie

Zwart gat of zwart goud? Veiligheid en stabiliteit in Centraal-Azië

Zwart gat of zwart goud? Veiligheid en stabiliteit in Centraal-Azië Zwart gat of zwart goud? Veiligheid en stabiliteit in Centraal-Azië Kees Homan Tot voor enkele jaren geleden bestond in het Westen weinig aandacht voor Centraal- Azië. Het feit dat een enorm grondgebied

Nadere informatie

Artikelen. Weer minder asielzoekers in de Europese Unie. Han Nicolaas, Arno Sprangers en Joke Korpel

Artikelen. Weer minder asielzoekers in de Europese Unie. Han Nicolaas, Arno Sprangers en Joke Korpel Artikelen Weer minder asielzoekers in de Europese Unie Han Nicolaas, Arno Sprangers en Joke Korpel Rond de eeuwwisseling was het aantal asielverzoeken in de EU stabiel op een niveau van ruim 400 duizend

Nadere informatie

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen The following full text is a publisher's version. For additional information about this publication click this link. http://hdl.handle.net/2066/155591

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - November 2015

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - November 2015 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - November 2015 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

BUITENLANDSE HANDEL VAN AGRARISCHE PRODUCTEN MET RUSLAND IN 2014

BUITENLANDSE HANDEL VAN AGRARISCHE PRODUCTEN MET RUSLAND IN 2014 FOCUS BUITENLANDSE HANDEL VAN AGRARISCHE PRODUCTEN MET RUSLAND IN 2014 INHOUD 1. Oorzaak van de crisis 2. Algemene evolutie in de EU- 28 3. Algemene evolutie in België 4. Kwantificering van de export naar

Nadere informatie

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler?

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Iedereen heeft wel eens van Adolf Hitler gehoord. Hij was de leider van Duitsland. Bij zijn naam denk je meteen aan de Tweede Wereldoorlog. Een verschrikkelijke

Nadere informatie

Tien jaar Gemenebest van Onafhankelijke Staten Samenwerking tegen wil en dank

Tien jaar Gemenebest van Onafhankelijke Staten Samenwerking tegen wil en dank Tien jaar Gemenebest van Onafhankelijke Staten Samenwerking tegen wil en dank Marcel de Haas Eind 1991 werd het Gemenebest van Onafhankelijke Staten (GOS) opgericht als samenwerkingsverband tussen de republieken

Nadere informatie

Dagboek Sebastiaan Matte

Dagboek Sebastiaan Matte Vraag 1 van 12 Dagboek Sebastiaan Matte Uit het dagboek van Sebastiaan Matte: "Ik ben vandaag bij een hagenpreek geweest, in de duinen bij Overveen. Wel duizend mensen uit de stad waren bij elkaar gekomen

Nadere informatie

Energiemarktanalyse voor Groenten & Fruit door Powerhouse. Olie

Energiemarktanalyse voor Groenten & Fruit door Powerhouse. Olie Energiemarktanalyse voor Groenten & Fruit door Powerhouse Olie 12 Olie (volgende maand) 11 Prijs/vat 1 9 8 96,92 76,21 7 Brent (Dollar) Brent (EUR) Afgelopen week We zagen de afgelopen ween een lichte

Nadere informatie

Licht op energie (2014 - februari)

Licht op energie (2014 - februari) Licht op energie (2014 - februari) Macro-economische ontwikkelingen Beleggers halen hun geld terug uit opkomende economieën nu het opkoopprogramma van schuldpapier in de Verenigde Staten verder wordt ingeperkt.

Nadere informatie

60 1-3-2014 1-6-2014 1-9-2014

60 1-3-2014 1-6-2014 1-9-2014 Energiemarktanalyse Powerhouse week 33 voor vakblad Groenten & Fruit Olie 120 Olie (volgende maand) 110 100 102,56 Prijs/vat 90 80 76,76 70 Brent (Dollar) Brent (EUR) Afgelopen week De Brent-olieprijs

Nadere informatie

Waar gebeurde het? Korte omschrijving. Lesdoel. Lesbeschrijving. Materiaal. Docentenblad

Waar gebeurde het? Korte omschrijving. Lesdoel. Lesbeschrijving. Materiaal. Docentenblad Docentenblad Waar gebeurde het? Korte omschrijving In de strip worden vaak plaatsen genoemd. Er zijn drie kaartjes (Nederland, Europa en de wereld) en een aantal stripplaatjes waarin plaatsen genoemd worden.

Nadere informatie

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht SO 1 Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014 Historisch Overzicht 1. Welke doelstelling had Wilhelm II bij zijn aantreden als Keizer van Duitsland? 2. Welk land behoorde niet tot de Centralen tijdens de Eerste

Nadere informatie

Meerkeuzevragen. Vragenlijst. 1. Wat grenst niet aan Zweden?

Meerkeuzevragen. Vragenlijst. 1. Wat grenst niet aan Zweden? Meerkeuzevragen Vragenlijst 1. Wat grenst niet aan Zweden? a) De botnische golf, Het skagarrak, het Kattegat b) De Oostzee c) Finland, Noorwegen d) Denemarken 2. Het grootste deel van de Zweedse bevolking

Nadere informatie

Tarieven. Internationale Merken Overeenkomst Van Madrid En Protocol o.b.v. een Benelux Registratie

Tarieven. Internationale Merken Overeenkomst Van Madrid En Protocol o.b.v. een Benelux Registratie Tarieven Internationale Merken Overeenkomst Van Madrid En Protocol o.b.v. een Benelux Registratie MERKDEPOT Depot van een merk voor 1 t/m 3 klassen voor een periode van 10 jaar: Basisbedrag (eenmalig bedrag)

Nadere informatie

FACTSHEET CHAMPIGNONS

FACTSHEET CHAMPIGNONS FACTSHEET CHAMPIGNONS Fruit & Vegetable Facts; Jan Kees Boon; +31654687684; fruitvegfacts@gmail.com NEDERLAND VERLIEST STEEDS MEER TERREIN BIJ HANDEL IN VERSE CHAMPIGNONS Positie op wereldmarkt van champignonconserven

Nadere informatie

Spotgas weer hoger bij uitblijven akkoord Rusland en Oekraïne

Spotgas weer hoger bij uitblijven akkoord Rusland en Oekraïne Spotgas weer hoger bij uitblijven akkoord Rusland en Oekraïne 12 June 2014 Olie Olieprijzen kropen een stukje hoger in de afgelopen week, vooral vanwege speculatie over krimpende voorraden in de Verenigde

Nadere informatie

Eindexamen economie havo 2011 - I

Eindexamen economie havo 2011 - I Opgave 1 AWBZ-zorgen Havo-leerling Dick besluit voor economie een profielwerkstuk te maken over de stijgende uitgaven van de AWBZ (Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten). Hieronder staan drie delen van

Nadere informatie

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein De Verenigde Staten gaan meestal voorop bij het herstel van de wereldeconomie. Maar terwijl een gerenommeerd onderzoeksburo recent verklaarde dat de Amerikaanse

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Examen VMBO-KB 2010 tijdvak 1 vrijdag 21 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 39 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 54 punten

Nadere informatie

Russische Federatie. Sectoren met hoog potentieel Marktbenadering Aanbevelingen. Economisch en handelsattaché Nathalie STEFANOVIC

Russische Federatie. Sectoren met hoog potentieel Marktbenadering Aanbevelingen. Economisch en handelsattaché Nathalie STEFANOVIC Update: November 2015 Russische Federatie Sectoren met hoog potentieel Marktbenadering Aanbevelingen Economisch en handelsattaché Nathalie STEFANOVIC Contacten: info@bruwal.ru moscow@brusselsinvestexport.com

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. Bronnenboekje b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. Bronnenboekje b Bijlage VMBO-KB 2008 tijdvak 1 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje Staatsinrichting van Nederland bron 1 Uit een openbare brief van iemand die zich zorgen maakt over de ontwikkelingen

Nadere informatie

Landenspel. Duur: 30 minuten. Wat doet u?

Landenspel. Duur: 30 minuten. Wat doet u? Landenspel Korte omschrijving werkvorm: In deze opdracht wordt de klas verdeeld in vijf groepen. Iedere groep krijgt een omschrijving van een land en een instructie van de opdracht. In het lokaal moeten

Nadere informatie

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS Dit onderzoek bestaat uit 40 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad. Meerkeuze antwoorden worden

Nadere informatie

Wijnimport Nederland naar regio

Wijnimport Nederland naar regio DO RESEARCH Wijnimport Nederland naar regio Sterke opmars wijn uit Chili Jeroen den Ouden 1-10-2011 Inleiding en inhoudsopgave Pagina I De invoer van wijn in Nederland 1 II De invoer van wijn naar herkomst

Nadere informatie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie Productiviteit, concurrentiekracht en economische ontwikkeling Concurrentiekracht wordt vaak beschouwd als een indicatie voor succes of mislukking van economisch beleid. Letterlijk verwijst het begrip

Nadere informatie

Afghanistan docentenhandleiding

Afghanistan docentenhandleiding Afghanistan docentenhandleiding Docentenhandleiding Inhoud De situatie in Afghanistan wordt in het nieuws ondergesneeuwd door andere conflicten. Toch gaat daar de strijd voort. Bijna elke week zijn er

Nadere informatie

Trading our health away Handeltje in gezondheid?

Trading our health away Handeltje in gezondheid? Trading our health away Handeltje in gezondheid? Inhoud I. Is het erg, dokter? 1. Neem de pols : Begrippen definiëren 2. Documentaire : Helse visserij 3. Quiz : De beweegredenen voor vrijhandel 4. Sprekende

Nadere informatie