1 Jeugdhulpverlening en de overheid, 1997, hfst 1 en 7 2 Jeugd en recht, 1998, p Sociaal Pedagogisch Werk beroependomeinprofiel, 1998, p.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "1 Jeugdhulpverlening en de overheid, 1997, hfst 1 en 7 2 Jeugd en recht, 1998, p. 172 3 Sociaal Pedagogisch Werk beroependomeinprofiel, 1998, p."

Transcriptie

1

2 Bijlage 1 Wat is een MKT? MKT is de afkorting van Medisch KinderTehuis. MKT s bieden hulp, opvoeding, verzorging en geneeskundige behandeling van jongeren, van wie de lichamelijke of geestelijke gezondheid is aangetast of wordt bedreigd 1, zodat zij thuis onvoldoende behandeld kunnen worden, maar voor wie ziekenhuisopname niet geïndiceerd is. 2 MKT s zijn ontstaan uit de vroegere vakantie kolonies, waar bleekneuzen korte tijd lichamelijk konden aansterken door goede voeding en verzorging in de gezonde buitenlucht. Tegenwoordig is een MKT een instituut voor geneeskundige observatie, behandeling, verpleging en verzorging van kinderen tot 16 jaar. Behandeling en begeleiding strekken zich ook uit tot het gezin. Een MKT omvat doorgaans 6 leefgroepen van 7 kinderen, begeleid door minimaal 4 medewerkers per groep. De gemiddelde verblijfsduur is 6 maanden. Behalve de leefgroep speelt ook de school een belangrijke rol. Veel MKT s hebben zelf een school voor speciaal onderwijs of maken gebruik van schoolvoorzieningen in de omgeving. Ook kunnen MKT s individuele behandeling of therapie bieden. Funkties: observatie; medische en verpleegkundige begeleiding; psychologische of orthopedagogische en orthodidactische begeleiding; gezinsbegeleiding. Doelgroep: kinderen tot 16 jaar van wie de lichamelijke en/of geestelijke gezondheid ia aangetast of ernstig wordt bedreigd en die thuis of via ambulante hulp onvoldoende behandeld kunnen worden, maar voor wie opname in een andere instelling niet (langer) noodzakelijk is. Concreet betreft het kinderen met chronische somatische stoornissen; kinderen met leer- en gedragsstoornissen; kinderen bij wie de wisselwerking tussen ongunstige sociale en/of pedagogische factoren en endogene factoren de ontwikkeling verstoort; kinderen met psychosociale problemen. 3 Het Medisch Kindertehuis als onderdeel van Het Spalier De doelstelling van het MKT is de verzorging, observatie en behandeling van beperkte duur (max. 1.5 jaar) van kinderen in de leeftijd van 0-12 jaar bij wie een stoornis in de ontwikkeling of in de gezondheid is opgetreden of op getreden ten gevolge van al dan niet een combinatie van lichamelijke, psychische en sociale faktoren. Het is residentiële medische kinderbehandeling voor 24 kinderen verdeeld over 3 behandelgroepen en crisisunit met maximaal 8 kinderen. De verwevenheid van alle aspekten van ontwikkeling en vervlechting van het kind met het gezinssysteem geldt daarbij als uitgangspunt. Dit betekent dat de behandeling zich richt op het gehele systeem van kind en gezin. De problemen in de gezins- en opvoedingssituatie kunnen zo gecompliceerd zijn dat een kind kortere of langere tijd niet meer thuis kan wonen. Een opname wordt alleen dan gerealiseerd wanneer ambulante hulpverlening en/of dagbehandeling te weinig kan bijdragen om de (mogelijke)schade in de ontwikkeling van het kind te beperken, en van residentiële behandeling positieve resultaten te verwachten zijn. Het doel van de behandeling is in eerste instantie gericht op het terugplaatsen in het gezin van herkomst. Opname-indicaties zijn: Somatische stoornissen waarvoor geen ziekenhuis opname is geïndiceerd Reactieve gedragsstoornis Mishandeling- en verwaarlozingsproblematiek Ernstige ontwikkelingsachterstand of stoornis Dreigende neurotische ontwikkeling 1 Jeugdhulpverlening en de overheid, 1997, hfst 1 en 7 2 Jeugd en recht, 1998, p Sociaal Pedagogisch Werk beroependomeinprofiel, 1998, p. 156

3 Contra-indicaties zijn: Ernstig acting out gedrag Ernstige neurotische of (rand)psychotische problematiek Funktioneren op laag mlk niveau of beneden mlk niveau Ernstige motorische of zintuiglijke defecten In het algemeen geldt als contra-indicatie zodanig funktioneren dat inpassing in een behandelgroep niet goed mogelijk is en de leefgroep als alternatief over blijft. De groepen op de behandelunit zijn heterogeen van samenstelling. De laagste leeftijd is ongeveer 2. De 0-2 jarigen worden zo mogelijk in schakelgezinnen geplaatst. Deze schakelgezinnen zijn geheim en komen dan ook steeds zelf weer naar de instelling. Dit ter bescherming. Het MKT zelf is ook scherp beveiligd. Overal hangen camera s die de binnenplaats laten zien. Er zitten op de deur verschillende bellen voor de desbetreffende afdelingen en de centrale ingang. De behandelgroep is de belangrijkste pijler in de behandeling van het kind. Er wordt gestreefd naar een klimaat van optimale veiligheid, waarin structuur en dagritme belangrijk zijn. De kinderen gaan naar scholen in Haarlem en Zandvoort. Voor de niet schoolgaande kinderen/ zieke kinderen is er in de ochtenduren een kinderwerkster. 4 Er zijn veel verschillende disciplines in het gebouw aanwezig. Logopediste, fysiotherapeute, speltherapeut, verpleegkundige, huisarts- die elke week eventjes komt-, kinderwerkster, groepsleiding, psycholoog (=behandelcoördinator), maatschappelijk werkster, teamcoördinator, etc. Kerntaken van de SPH-er binnen het MKT -bieden van structuur en veiligheid -overdracht schrijven -verzorgende taken (o.a. aankleden, douchen) -opvoedende taken (o.a. manieren aanleren, sociale vaardigheden) -rapporten schrijven over de kinderen -inbreng hebben in vergaderingen -uitvoering en opstelling van de behandelplannen 4 informatiemap Het Spalier, 2000

4 Bijlage 2 Het Spalier Het Spalier is een multi funktionele trajekt organisatie voor jeugdigen in de leeftijd van 0-23 jaar, dat streeft naar een samenhangend en compleet hulpaanbod op het gebied van (ortho)pedagogische en medische zorg voor kinderen, jeugdigen en hun gezinnen. Sleutelwoorden bij de aangeboden hulp zijn begrippen als, efficiency, klantgerichtheid, flexibiliteit en doelgerichtheid. De nadruk ligt op kwaliteit, zowel in uitvoering als in organisatie. Het Spalier bedient de regio Midden- en Zuid-Kennemerland. Het gaat om een sterk verstedelijkt gebied met ongeveer inwoners. Zij strekt zich uit tot de zuidgrens en de noordgrens van het IJmondgebied. Het Spalier biedt, met een variabele intensiteit, gelijktijdig hulp aan circa 320 kinderen en hun gezinnen. De omstreeks 300 medewerkers zijn werkzaam op ongeveer 21 lokaties in Haarlem, Aerdenhout, Zandvoort, Santpoort en IJmuiden. 5 5 informatiemap Het Spalier, 2000

5 Bijlage 3 De geschiedenis van emotionele intelligentie Emotionele intelligentie werd al 2300 jaar geleden door Aristoteles onder woorden gebracht, toen hij de mening uitsprak dat mensen hun gevoelens met hun intelligentie moeten sturen. 6 Goethe noemde zijn omschrijving van emotionele intelligentie: Vorming des harten. Eigenschappen als karakter, tact, fijngevoeligheid, en menselijkheid komen hierin aan de orde In de jaren tachtig heeft de Israëlische psycholoog Reuven Bar-On in zijn proefschrift The Development of a Concept and Test of Psychological Well-being" zijn model over emotionele intelligentie beschreven als een serie van persoonlijke, emotionele en sociale bekwaamheden die iemands bekwaamheid beïnvloeden om er in te slagen om te gaan met de eisen en de druk uit de omgeving. Hij laat vijftien sleutelbekwaamheden uiteen vallen in vijf algemene clusters: Innerlijke bekwaamheden: de bekwaamheid bewust te zijn van jezelf, je emoties te begrijpen, je gevoelens en ideeën beoordelen. Interpersoonlijke bekwaamheden: de bekwaamheid je bewust te zijn en een inschatting te maken in de gevoelens van iemand anders, je bezorgd te maken over mensen in het algemeen en emotioneel nauwe relaties aan te kunnen gaan. Aanpassingsmogelijkheden: de bekwaamheid je gevoelens te checken, de onmiddellijke situatie accuraat te beoordelen, flexibel je gevoelens, gedachten en problemen te veranderen en op te lossen bij problemen. Stressmangement-strategieën: de bekwaamheid om met stress om te gaan en sterke emoties te controleren. Motivationele- en algemene stemmingsfaktoren: de bekwaamheid optimistisch te zijn, jezelf en anderen te vermaken, geluk te voelen en uit te drukken. 7 Ongeveer tien jaar geleden (eind jaren tachtig) is het begrip emotionele intelligentie geïntroduceerd door de psychologen Peter Salovey en John Mayer. Emotionele intelligentie wordt door hen omschreven als het kunnen herkennen en reguleren van gevoelens van iemand zelf en van anderen, en het gebruiken van gevoelens om denken en handelen te leiden. Zij wilden met één term eigenschappen aangeven als empathie(inlevingsvermogen), zelfbewustheid, populariteit, doorzettingsvermogen, vriendelijkheid, zachtaardigheid, respect, onafhankelijkheid en emotiebeheersing. De Amerikaanse psycholoog Daniel Goleman omschrijft emotionele intelligentie als de capaciteit om onze eigen gevoelens en die van anderen te herkennen, om het motiveren van onszelf en om het goed omgaan met emoties zowel die in onszelf als die in onze relaties. 8 Deze intelligentie omvat een eigenschap die de basis vormt voor zelfwaarneming. Het is een vermogen dat zich uit in respect voor anderen, aandacht en empathie. De eigen belangen kent de persoon wel, maar heeft het vermogen om deze niet op de eerste plaats te zetten. Dit uit zich in beleefdheid, belangstelling, zelfdiscipline en verantwoordelijkheidsbesef, kortom in medemenselijkheid. De basis van Daniel Goleman is de definitie van Salovey en Mayer. Hij heeft daar de volgende vijf aanpassingen in aangebracht: Zelfinzicht: weten wat we op een bepaald moment voelen, en gebruik maken van die voorliefdes die ons helpen bij het nemen van beslissingen; een realistische beoordeling van onze eigen bekwaamheden en een goed gefundeerd gevoel van zelfvertrouwen hebben. Zelfregulatie: hanteren van onze emoties zodat ze de gestelde taken eerder vergemakkelijken dan verstoren; nauwgezet te werk gaan en uitstellen van bevrediging om doelen na te streven; goed herstellen van emotionele stress. 6 Meer succes door emotionele intelligentie, 1997, p11 en hfst 1 7 Emotionele intelligentie in de praktijk, Emotionele intelligentie in de praktijk, 1998

6 Motivatie: gebruik maken van onze diepste voorliefdes om ons op weg te helpen naar onze doelen, om ons te helpen initiatief te nemen en uitzonderlijk effectief te zijn en om door te zetten als we tegenslagen en frustraties tegenkomen. Empathie: aanvoelen wat mensen voelen, in staat zijn je in hun standpunt te verplaatsen en opbouwen van relaties en overeenstemming met een grote verscheidenheid van mensen. Sociale vaardigheden: goed hanteren van emoties in relaties en juist interpreteren van sociale situaties en netwerken; vlot omgaan met anderen; gebruik maken van deze vaardigheden om mensen te overreden, leiding te geven, te onderhandelen en tegenstellingen te regelen, in het kader van samenwerking en teamwork. 9 Daniel Goleman omschrijft emotie als een gevoel met daarbij behorende verscheidenheid aan gedachten, psychologische en biologische gesteldheid, en een reeks actietendensen. Er bestaan honderden soorten emoties, mengsels, variaties, mutaties en nuances. De belangrijkste groepen (met voorbeelden) zijn 10 : Woede: wrok, verontwaardiging, ergernis, bitterheid, irritatie, vijandigheid Verdriet: rouw, zelfmedelijden, eenzaamheid, wanhoop, depressie Angst: bezorgdheid, ongerustheid, zorg, nervositeit, schrik, wantrouwen Vreugde: geluk, plezier, tevredenheid, trots, extase, beloning Liefde: acceptatie, vriendelijkheid, vertrouwen, aardigheid, adoratie, verliefdheid Verrassing: schok, verbijstering, verwondering, verbazing Walging: verachting, afkeer, weerzin, verafschuwen Schaamte: schuldgevoel, verlegenheid, teleurstelling, spijt, berouw Patrick Merlevede geeft in zijn boek Zeven lessen in emotionele intelligentie de volgende definitie: Emotionele intelligentie: vormt het geheel van gedragingen, capaciteiten, overtuigingen en waarden die maken dat iemand zijn visie en missie succesvol kan realiseren binnen de door hem gekozen omgeving. Hierbij kan men het onderscheid maken tussen: Intrapersoonlijke intelligentie: jezelf kunnen sturen door het herkennen van humeur, gevoelens en andere stemmingen, het beheren, veranderen en oproepen van stemmingen Interpersoonlijke of sociale intelligentie: het herkennen van emoties bij anderen, deze informatie gebruiken als sleutel voor je gedrag en het opbouwen en onderhouden van relaties Emotionele intelligentie in de praktijk, Emotionele intelligentie, 1997, appendix A 11 Zeven lessen in emotionele intelligentie, 1999

7 Bijlage 4 De vijftien onderwerpen van de EQ-test 12 ZELFBEELD Zelfbeeld betreft het vermogen jezelf te respecteren en te accepteren als fundamenteel goed. Het respecteren van jezelf betekent in essentie jezelf aardig vinden. Zelfacceptatie is de bekwaamheid om je positieve en negatieve kanten te accepteren, evenals je eigen mogelijkheden en beperkingen. EMOTIONEEL ZELFBEWUSTZIJN Emotioneel zelfbewustzijn heeft betrekking op het vermogen je gevoelens te herkennen en te kunnen differentiëren. Je weet wat gevoeld wordt en waarom. Je weet wat je gevoelens veroorzaakt heeft. Als je emotioneel zelfbewust bent, ben je in staat om datgene te ontwikkelen wat je wilt. ASSERTIVITEIT Assertiviteit heeft betrekking op de bekwaamheid om gevoelens, opvattingen en gedachten te uiten en je eigen rechten op een constructieve manier te verdedigen. Assertieve mensen zijn in staat hun gevoelens te tonen zonder agressief of beledigend te zijn. Assertiviteit bestaat uit drie basiscomponenten: * het vermogen gevoelens te uiten, zoals woede en warmte *het vermogen om opvattingen en gedachten openlijk uit te drukken, zoals je mening geven, het oneens zijn, een standpunt innemen * het vermogen om voor je eigen rechten op te komen ONAFHANKELIJKHEID Onafhankelijkheid is de bekwaamheid om jezelf richting te geven, jezelf te controleren in denken en handelen en vrij te zijn van emotionele afhankelijkheid. ZELFACTUALISATIE Zelfactualisatie betekent dat je uit jezelf kunt halen wat er in zit. Het blijkt uit betrokkenheid bij bezigheden die tot een rijk en gevuld leven bijdragen. Zelfactualisatie is een doorlopend, dynamisch proces, waarin gestreefd wordt naar maximale ontwikkeling van de eigen vaardigheden, capaciteiten en talenten. Iemand ervaart zichzelf als een project dat gedurende de levensloop gestalte gaat krijgen. EMPATHIE Iemand die een hoge mate van empathie heeft is zich bewust van de gevoelens van anderen, kan deze begrijpen en accepteren. Hij/zij heeft het vermogen zich af te stemmen op wat mensen voelen en op het hoe en waarom ze zich voelen zoals ze zich voelen. Empathisch zijn betekent dat je in staat bent je emotioneel in te leven in andere mensen. SOCIALE VERANTWOORDELIJKHEID Sociale verantwoordelijkheid is het vermogen jezelf te tonen als een coöperatief en constructief lid van een sociale groep en hieraan een bijdrage te leveren. 12

8 INTERPERSOONLIJKE RELATIES Interpersoonlijke relaties gaat over het vermogen om bevredigende relaties tot stand te brengen en te onderhouden. Deze relaties kenmerken zich door het geven en ontvangen van genegenheid, warmte en affectie. Dit betekent ook het vermogen vriendschappelijke relaties met anderen aan te gaan, zich hierin gemakkelijk en comfortabel te voelen en positieve verwachtingen te koesteren met betrekking tot het omgaan met elkaar. TOETSING VAN DE EIGEN REALITEIT Realiteitstoetsing is het vermogen om onderscheid te maken tussen de eigen waarneming en de waarneming van de ander en het verifiëren van de eigen interpretatie aan de realiteit. FLEXIBILITEIT Flexibiliteit verwijst naar de algehele bekwaamheid van de persoon om zich aan te passen aan onbekende, onvoorspelbare en dynamische omstandigheden. Flexibele mensen zijn behendig, bereid tot samenwerken en in staat te reageren op veranderingen, zonder rigide te zijn. Ze staan in het algemeen open voor nieuwe ideeën, ideologieën, gebruiken en gewoonten. PROBLEEM OPLOSSEND VERMOGEN Het probleem oplossend vermogen behelst vier stappen: *het probleem onderkennen *het probleem in kaart brengen *een effectieve oplossing bedenken *de oplossing in praktijk brengen. STRESSTOLERANTIE Stresstolerantie betreft het vermogen om bestand te zijn tegen stressvolle situaties en gebeurtenissen. Mensen met voldoende stresstolerantie treden crisis en problemen tegemoet in plaats van zich over te geven aan gevoelens van hulpeloosheid en hopeloosheid. IMPULSCONTROLE Impulscontrole gaat over weerstand bieden aan of uitstel te verdragen van opwellingen, driften of neigingen tot handelen. OPTIMISME Optimisme als aspect van emotionele intelligentie verwijst naar het vermogen om de positieve kanten van het leven te zien en een positieve houding te blijven opbrengen. GELUK Geluk gaat over de bekwaamheid voldoening te voelen over je eigen leven en je werk, jezelf en anderen te vermaken en plezier te hebben. Geluk, opgewektheid en enthousiasme hangen nauw samen. Er zijn een aantal (zeven) van deze onderwerpen die ik in de casus bij Vincent mis. Inlevingsvermogen (empathie) Iemand die een hoge mate van empathie heeft is zich bewust van de gevoelens van anderen, kan deze begrijpen en accepteren. Hij/zij heeft het vermogen zich af te stemmen op wat mensen voelen en op het hoe en waarom ze zich voelen zoals ze zich voelen. Empathisch zijn betekend dat je in staat bent je emotioneel in te leven in andere mensen. Bij een boze bui van Vincent is hij niet in staat om zich in te leven. Hij is dan heel erg boos en moet echt even tot zichzelf komen Sociale verantwoordelijkheid is het vermogen jezelf te tonen als een coöperatief en constructief lid van een sociale groep en hieraan een bijdrage te leveren. Vincent beseft niet dat hij met zijn gedrag ook de tv-pret voor de andere kinderen kan verpesten. Hij wordt hier wel door de anderen op aangesproken.

9 Het besef van de sociale verantwoordelijkheid is er in de groep wel. Vincent spreekt zelf anderen wel aan op hun gedrag, maar doen zij het bij hem dan moet niemand zich ermee bemoeien en wordt hij uiterst agressief en beweerd dat het betreffende kind hem aan het uitdagen is. Impulscontrole gaat over weerstand bieden aan of uitstel te verdragen van opwellingen, driften of neigingen tot handelen. Bij het boos worden van Vincent zit er geen rem meer op en heeft hij echt even de tijd nodig om weer tot zichzelf te komen. Zo n uitbarsting zit er dan al de hele dag aan te komen tot om een simpel incident of zelfs om niets de bom bij hem barst. Hij is erg gefixeerd op gelijkwaardige behandeling en als hij denkt dat een ander kind meer mag gaat hij dat eigenhandig corrigeren. Dit accepteren de andere kinderen niet en komen naar de groepsleiding. Het draait dan vaak uit op straf voor Vincent omdat hij zich bemoeit met dingen die hij niet hoeft te doen en hij blijft dan niet zoals afgesproken op zijn kamer (bijvoorbeeld in de ochtend bij het uitslapen). Het andere kind weet dat als de groepsleiding hen samen op een kamer vindt dat er voor beide straf zal zijn. Probleemoplossend vermogen Het probleem oplossend vermogen behelst vier stappen: *het probleem onderkennen *het probleem in kaart brengen *een effectieve oplossing bedenken *de oplossing in praktijk brengen. Om bij de eerste te beginnen. Vincent ziet zelf het probleem niet. Vaak gaan er drie waarschuwingen aan vooraf. Dit lijkt hij te begrijpen, maar soms wil hij dit niet zien en gaat door het lint. Als hij is afgekoeld kan je er wel met hem op terugkomen en oplossingen bedenken voor een volgende keer. Wel legt hij dan altijd de schuld buiten zichzelf. Stresstolerantie betreft het vermogen om bestand te zijn tegen stressvolle situaties en gebeurtenissen. Mensen met voldoende stresstolerantie treden crises en problemen tegemoet in plaats van zich over te geven aan gevoelens van hulpeloosheid en hopeloosheid. Vincent kan het niet hebben dat hij geen tv mag kijken en de rest wel. Hij reageert inderdaad met hulpeloosheid die omslaat in hopeloosheid wat bij hem geuit wordt in woede en agressie. Realiteitstoetsing is het vermogen om onderscheid te maken tussen de eigen waarneming en de waarneming van de ander en het verifiëren van de eigen interpretatie aan de realiteit. Vincent heeft geen enkel inzicht in zijn aandeel bij ruzie of bij overtredingen van regels. Altijd deed een ander eerst dit en dat. De andere kinderen kunnen bij ruzie aardig aangeven wat hun eigen aandeel was en zo krijg je een dialoog. Bij Vincent is het alleen de ander die fout is. Flexibiliteit verwijst naar de algehele bekwaamheid van de persoon om zich aan te passen aan onbekende, onvoorspelbare en dynamische omstandigheden. 13 Als er een spelletje gespeeld wordt dan heeft Vincent de obsessie dat hij moet winnen. Hij kan dan helemaal verslaafd zijn totdat hij veel wint. In de afgelopen periode heb ik de volgende verslavingen gezien: flippo s, monopolie junior, monopolie voor volwassenen, gameboy, schaken, dammen, Pokémon, dobbelspel en nu stratego. Tijdens zo n fase is het enige spel dat hij wil spelen het betreffende spel. Dit komt de andere kinderen best snel hun neus uit mede doordat hij ook niet zo goed tegen zijn verlies kan. Hij staat er dan vaak alleen voor omdat de groepsleiding ook niet altijd met hem een spel wil doen. Als je nu de vijftien onderwerpen uit de EQ-test 14 na zou lezen op mogelijkheden van ontwikkeling gedurende de kindertijd dan zouden er veertien al in deze fase ontwikkeld kunnen worden. Tijdens de basisschool kan er dus al een hoop aan emotionele intelligentie (aan)geleerd worden. Of alle veertien onderwerpen ontwikkeld/ aangeleerd kunnen worden hangt af van de omstandigheden. Een kind dat hechtingsproblemen heeft zal moeilijk tot niet interpersoonlijke relaties aankunnen gaan

10 Bij elk onderwerp geef ik kort een voorbeeld dat betrekking heeft op een tekortkomende van de ontwikkeling van het betreffende onderwerp, bij een situatie in het MKT. Zelfbeeld; het vermogen jezelf te accepteren en te respecteren als goed. (negatief zelfbeeld hebben, faalangst) Emotioneel zelfbewustzijn; het vermogen je gevoelens te herkennen en te kunnen differentiëren (bij woede erover willen/kunnen praten) Assertiviteit; dit bestaat uit drie basiscomponenten: * het vermogen gevoelens te uiten, zoals woede en warmte *het vermogen om opvattingen en gedachten openlijk uit te drukken, zoals je mening geven, het oneens zijn, een standpunt innemen. * het vermogen om voor je eigen rechten op te komen. (gevoelens uiten, mening geven, voor jezelf opkomen zonder te vechten) Inlevingsvermogen (empathie) Iemand die een hoge mate van empathie heeft is zich bewust van de gevoelens van anderen, kan deze begrijpen en accepteren. Hij/zij heeft het vermogen zich af te stemmen op wat mensen voelen en op het hoe en waarom ze zich voelen zoals ze zich voelen. Empathisch zijn betekend dat je in staat bent je emotioneel in te leven in andere mensen. (bij ruzies in kunnen leven in elkaars standpunt en bedenken wat het voor de ander kan betekenen wat je zegt, bijv schelden met ziekten als kanker, tyfus, tering etc.) Sociale verantwoordelijkheid is het vermogen jezelf te tonen als een coöperatief en constructief lid van een sociale groep en hieraan een bijdrage te leveren. (groep aanspreken op het gedrag en de konsekwenties van eventuele straffen dragen) Interpersoonlijke relaties gaat over het vermogen om bevredigende relaties tot stand te brengen en te onderhouden. Deze relaties kenmerken zich door het geven en ontvangen van genegenheid, warmte en affectie. Dit betekent ook het vermogen vriendschappelijke relaties met anderen aan te gaan, zich hierin gemakkelijk en comfortabel te voelen en positieve verwachtingen te koesteren met betrekking tot het omgaan met elkaar. (vriendschap met groeps- en huisgenoten ontwikkelen, hechtingsstoornissen) Flexibiliteit verwijst naar de algehele bekwaamheid van de persoon om zich aan te passen aan onbekende, onvoorspelbare en dynamische omstandigheden. (accepteren als het dagschema iets anders verloopt na het eten douchen i.p.v. ervoor, verjaardagspartijtjes) Realiteitstoetsing is het vermogen om onderscheid te maken tussen de eigen waarneming en de waarneming van de ander en het verifiëren van de eigen interpretatie aan de realiteit. (bang zijn om in het donker te gaan slapen, het uiteindelijk wel doen maar door uitputting en niet door te vertrouwen op de groepsleiding) Het probleem oplossend vermogen. (bij ruzie zelf tot een oplossing kunnen komen i.p.v. de groepsleiding erbij te halen of te gaan vechten) Stresstolerantie betreft het vermogen om bestand te zijn tegen stressvolle situaties en gebeurtenissen. Mensen met voldoende stresstolerantie treden crisis en problemen tegemoet in plaats van zich over te geven aan gevoelens van hulpeloosheid en hopeloosheid. (bezoeken van ouders, verliezen bij een spelletje, niet op de computer mogen) Impulscontrole gaat over weerstand bieden aan of uitstel te verdragen van opwellingen, driften of neigingen tot handelen. (driftbuien, boosheid, weglopen, stelen) Optimisme als aspect van emotionele intelligentie verwijst naar het vermogen om de positieve kanten van het leven te zien en een positieve houding te blijven opbrengen. (blij met een dak boven het hoofd en een bed i.p.v. moeten slapen op straat ondanks het moeten leven zonder ouders in een kindertehuis) Geluk gaat over de bekwaamheid voldoening te voelen over je eigen leven, jezelf en anderen te vermaken en plezier te hebben. Geluk, opgewektheid en enthousiasme hangen nauw samen. (blijde kinderen bij extraatjes/uitjes of gewoon bij het uit school komen)

11 Bij de laatste twee onderwerpen (over optimisme en geluk) heb ik voorbeelden gegeven over wat sommige kinderen wel kunnen, omdat de voorbeelden over wat ze niet kunnen al genoemd zijn en wel voor de hand liggen (negatief zelfbeeld, faalangstig, ongelukkig en affectief verwaarloosd). Er is één onderwerp die niet of nauwelijks in deze fase aan de orde komt. Dit is zelfactualisatie. Zelfactualisatie betekent dat je uit jezelf kunt halen wat er in zit. Het blijkt uit betrokkenheid bij bezigheden die tot een rijk en gevuld leven bijdragen. Zelfactualisatie is een doorlopend, dynamisch proces, waarin gestreefd wordt naar maximale ontwikkeling van de eigen vaardigheden, capaciteiten en talenten. Dit laatste onderwerp zal meer aan de orde komen in de ontwikkelingsfasen na de kindertijd, die van de jongerentijd, de jong volwassenheid, de volwassenheid, de late volwassenheid en de ouderdom. Voorbeelden zijn hierbij: studierichting kiezen, partner kiezen, uit-huis gaan wonen, solliciteren etc. Ik denk wel dat in de kindertijd een basis voor dit laatste onderwerp gelegd wordt, maar onbewust en dus minder benadrukt. Vooral wat betreft het ontwikkelen van capaciteiten en talenten. Hier denk ik vooral aan schoolprestaties en talenten in het dagelijks leven.

12 Bijlage 5 Een EQ-test van internet 15 Wat is een EQ eigenlijk en wat voor een EQ hebt U zelf? U kunt nu proberen om daar een idee over te vormen. Naar een idee van: Daniel Goleman Daniel Goleman is een psycholoog van de Harvard Universiteit en auteur van het boek: Emotionele Intelligentie: Waarom dat belangrijker kan zijn dan het IQ, voor je karakter, voor je gezondheid en voor wat je wilt bereiken. Meer informatie over Emotionele Intelligentie vindt u hier: Emotionele Intelligentie (engelse tekst) Er zijn tot dusver nog geen goed gevalideerde tests voor Emotionele intelligentie zoals voor het IQ, hoewel men daar op allerlei plaatsen mee bezig is. Maar er zijn heel wat situaties waarin een emotioneel intelligente response kwantificeerbaar is. De volgende testvragen geven wel ongeveer een idee wat uw EQ zou kunnen zijn. Voor de slimmerds: -- Niet proberen om het antwoord te geven dat Oma het meest zou waarderen... Eerlijk antwoorden op basis van wat je denkt dat je in werkelijkheid allerwaarschijnlijkst zou doen. Ook niet uit de vragen proberen af te leiden wat je leraar op school eigenlijk wilde horen. Dan werkt het niet! DE TESTVRAGEN 1. Je zit in een vliegtuig dat plotseling geweldig begint te schudden door turbulentie. Wat ga je doen? 1 a. Doorgaan je boek te lezen of naar de TV te kijken, terwijl je zo weinig mogelijk aandacht besteedt aan de turbulentie. 2 b. Je gaat rekening houden met een mogelijke noodsituatie, je let op wat de stewardessen gaan doen en je gaat de veiligheidsinstructies lezen. 3 4 c. Een beetje van alle twee. d. Ik zou het niet weten -- zoiets is me nog nooit gebeurd. 2. Je hebt een groep 4- jarigen meegenomen naar de speeltuin en nu begint er een te huilen omdat de anderen niet met haar willen spelen. Wat ga je doen? 1 2 a. Mooi niet mee bemoeien - die kinderen regelen dat toch zelf het beste. b. Even met haar praten en kijken of je haar kunt helpen manieren te bedenken om de andere kinderen toch met haar te laten spelen. 3 4 c. Je zegt heel lief tegen haar dat ze niet moet huilen. d. Probeer het huilende kind af te leiden door met andere dingen te komen waar mee leuk gespeeld kan worden. 15 osch/noleman.htm

13 3. Stel je voor dat je een HBO-student bent die eigenlijk een 8 moet halen voor een bepaald vak. Halverwege het jaar merk je dat als het zo doorgaat hooguit uitkomt op een mager zesje. Wat ga je doen? 1 a. Een minutieuze planning opstellen voor de rest van het traject en besluiten om dat plan exact uit te voeren. 2 3 b. Het besluit nemen om in de toekomst beter te presteren. c. Tegen jezelf zeggen dat dit vak eigenlijk niet zo belangrijk is en in plaats daarvan je op de andere vakken gooien. 4 d. Naar de leraar stappen en proberen hem zo ver te krijgen dat hij je een beter cijfer geeft voor het tentamen. 4. Stel je voor dat je een verzekeringsagent bent, die telefonisch klanten probeert te winnen. Vijftien keer achter elkaar krijg je "Geen interesse" te horen. Dat is nogal ontmoedigend. Wat ga je doen? 1 2 verkopen. 3 doorgaan. 4 a. Je houdt er voor die dag maar mee op. Morgen gaat het misschien wel beter. b. Je kijkt eens naar al je vaardigheden en je gaat na wat je verhindert om goed te c. Gewoon een nieuwe aanpak proberen in het volgende gesprek en keihard d. Beginnen uit te kijken naar een andere baan. 5. Je bent een manager in een bedrijf dat respect voor verschillen in cultuur en etnische achtergronden wil bevorderen Je hoort iemand een racistische grap vertellen. Wat ga je doen? a. Net doen of je niks gehoord hebt - Het is tenslotte maar een grapje. b. Je roept de grappenmaker bij je op kantoor en geeft hem op zijn kop. c. Je zegt ter plekke waar de anderen bij staan dat dit soort grappen onbehoorlijk zijn en dat dit gedrag in jouw afdeling niet wordt getolereerd. 4 d. Je adviseert de persoon in kwestie om naar de bedrijfscursus multiculturele samenwerking te gaan. 6. Je probeert een vriend te kalmeren die helemaal razend is op de chauffeur van een auto die jullie net levensgevaarlijk gesneden heeft. Wat ga je doen? chauffeur. 4 a. Je zegt tegen hem dat hij het van zich af moet zetten. Er is tenslotte niks gebeurd. b. Je zet zijn favoriete muziek op en probeert hem af te leiden. c. Je laat zien dat je achter hem staat en je maakt duidelijke gebaren naar die andere d. Je vertelt hem over die keer dat jou ook zoiets over kwam en hoe kwaad je was tot je er achter kwam dat die man halsoverkop naar een ziekenhuis moest. 7. Jij en je levenspartner hebben een daverende ruzie over iets en roepen in je woede allerlei naar dingen naar elkaar, die je eigenlijk niet echt meent. Wat ga je doen? 1 a. Je spreekt af 20 minuten pauze te houden en gaat dan verder met de discussie over het oorspronkelijke onderwerp. 2 b. Je beëindigt het gesprek Je zegt niks meer, wat je partner ook zegt.

14 3 heeft. 4 c. Je zegt dat het je spijt en je vraagt je partner ook te zeggen dat die er spijt van d. Je houdt je even kalm, je denkt goed na en je geeft je standpunt over de oorspronkelijk zaak nog eens zo helder mogelijk weer. 8. Je wordt tot projectleider benoemd van een team dat een creatieve oplossing moet bedenken voor een paar uiterst vervelende werkproblemen. Wat ga je doen? 1 a. Je stelt een goede agenda op en bouwt ruimte in voor een goede afhandeling van alle vragen zodat ieders tijd optimaal wordt benut. 2 3 b. Je geeft de mensen de tijd om elkaar wat beter te leren kennen. c. Je begint meteen, nu ieders ervaringen nog vers zijn, door ieder teamlid beurtelings te laten vertellen wat die voor ideeën over oplossingen heeft. 4 d. Je begint met een brainstormsessie. Je vraagt iedereen vrijuit te zeggen wat in hem of haar opkomt, kan niet schelen hoe wild. 9. Je 3-jarige zoontje is buitengewoon verlegen. Hij is verschrikkelijk overgevoelig - en bang - voor nieuwe situaties en nieuwe mensen. Eigenlijk al vanaf zijn geboorte. Wat ga je doen? 1 a. Je accepteert dat hij een verlegen karakter heeft en je probeert hem verder te beschermen tegen situaties die hem beangstigen. 2 3 b. Je neemt hem mee naar de kinderpsychiatrie voor deskundige hulp. c. Je brengt hem opzettelijk zoveel mogelijk in voor hem nieuwe situaties en bij nieuwe mensen, zodat hij zijn angst leert overwinnen. 4 d. Je verzint er iets op zodat hij telkens weer voor kleine uitdagingen geplaatst wordt. Dan doet hij geleidelijk ervaringen op die hem leren hoe hij met nieuwe situaties en met vreemde mensen kan omgaan 10. Jarenlang heb je verlangd om weer op dat muziekinstrument te spelen waar je als kind ook mee bezig bent geweest. Nu, alleen maar voor het plezier, ben je opnieuw begonnen Je wilt je tijd zo effectief mogelijk benutten Wat ga je doen? wordt. a. Je gaat elke dag op een vaste tijd oefenen. b. Je gaat muziekstukjes spelen die telkens wat meer van je vaardigheden vragen. c. Je gaat telkens oefenen wanneer je daar echt zin in hebt. d. Je zoekt moeilijke muziek op die je door hard studeren en goed oefenen meester Bereken mijn Beginw aarde 0 Met onze dank aan Goleman en de andere bedenkers van deze introductie van het EQ. Uiteraard is deze "test" vooral bedoeld om een idee te krijgen waar het bij Emotionele Intelligentie eigenlijk om gaat. Verder is het ook een voorbeeld van de vele moderne IT instrumenten die gewone gebruikers gemakkelijk zelf kunnen maken en aanpassen WvO/

15 Bijlage 6 Vier primaire energiesoorten Volgens een onderzoek van Robert Thayer, zijn er vier primaire menselijke toestanden van energie. Twee daarvan belemmeren onze vermogens en prioriteiten zodat de emotionele intelligentie verdrongen kan worden. Dit zijn spanningsenergie (veel spanningen en veel energie) en spanningsvermoeidheid (veel spanning en weinig energie). De andere twee vormen van energie zijn grotendeels heilzaam en verhelderen en verrijken de emotionele intelligentie. Dit zijn kalmte-energie (weinig spanning en veel energie) en kalmtevermoeidheid (weinig spanning en weinig energie) 16. Spanningsenergie(veel spanningen en veel energie) is een door stress aangestuurde stemming die wordt gekenmerkt door een bijna aangenaam gevoel van opwinding en macht. De lichamelijke energie voelt hoog aan, zelfs wanneer een persoon te maken heeft met een hoog niveau van stress en zware belasting. In een toestand van spanningsenergie is de persoon geneigd ongeduldig van het ene onderwerp naar het andere te gaan zonder pauzes in te lassen. De inspanningen zijn zodanig van niveau dat men de lichamelijke spanning niet meer waarneemt. Zonder besef wordt het vermogen om diepgaande, oprechte aandacht te geven, verzwakt. Plotseling kan er het besef komen dat men zich op de rand van uitputting bevindt. Spanningsvermoeidheid (veel spanning en weinig energie) is een gemoedstoestand die wordt gekenmerkt door een algeheel gevoel van vermoeidheid. De vermoeidheid kan gepaard gaan met nervositeit, spanning of angst. Het is niet aangenaam en er is vaak een gevoel van weinig zelfrespect. Deze toestand van verhoogde spanning en vermoeidheid kan een depressie op gang zetten. Er is veel bewijs, zegt Thayer, dat aangeeft dat spanningsvermoeidheid mede schuldig is aan het creëren van de meest onwenselijke gemoedstoestanden en waarschijnlijk een onderliggende factor is voor depressie, weinig zelfrespect, overmatig gebruik van alcohol en drugs om de gemoedstoestand te veranderen. 17 Kalmte-energie (weinig spanning en veel energie) is een gemoedstoestand die weinigen van ons vaak genoeg ervaren. Het voelt opmerkelijk sereen en beheerst aan. In tegenstelling tot spanningsenergie wordt deze toestand gekenmerkt door een alerte, optimistischere aanwezigheid van geest, lichaamsgevoelens en uithoudingsvermogen. De mentale en lichamelijke reserves zijn groot. Wanneer de persoon in een staat van kalmte- energie verkeert, dan bezit hij de beste combinatie van gezonde vitaliteit en verhoogde creatieve intelligentie. Men kan kalmte-energie beschouwen als een soort vloeiende staat van ontspannen alertheid of een emotionele vijfde versnelling. De extra versnelling die je in staat stelt net zoveel of zelfs meer met minder strijd en slijtage. Kalmtevermoeidheid (weinig spanning en weinig energie) is een over het algemeen aangename staat die wordt gekenmerkt door het gevoel los te laten en te ontspannen. Men is aangenaam wakker en ongedwongen. De gedachten zijn over het algemeen bevrijd van de belangrijke en zelfs minder belangrijke problemen. Men kan soms wat slaperig worden, maar de kalmte overheerst en men voelt zich goed. Het is de gemoedstoestand om te ontspannen na het halen van een moeilijke deadline. Voor veel mensen kan dit gevoel van kalmtevermoeidheid wel eens de vakantie van jaren geleden zijn geweest. 16 Emotionele intelligentie in bedrijf en praktijk, 1997, hfst 1 en 2 17 R.E. Thayer, The Origin of Everyday Moods, Oxford, Oxford University Press, 1996, p.183

16 Veel personen ervaren deze vier stadia helemaal niet of heel weinig. Om de emotionele intelligentie het meest effectief te ontwikkelen, is het belangrijk de verbinding tussen energie en EQ te kunnen hanteren. Deze wordt in de volgende formule weergegeven: (K x E) (S x V) = M (kalmte x energie) (spanning x vermoeidheid) = motivatie 18 Elk element wordt ingedeeld volgens de schaal 1.10 (respectievelijk laagst hoogst) De K in de formule staat voor de hoeveelheid kalmte en E voor het energieniveau. De S is het huidige niveau van emotionele, lichamelijke en mentale spanning. De V geeft de samengestelde emotionele, lichamelijk en mentale vermoeidheid aan. De M staat voor motivatie en geeft weer hoe volledig een persoon op dat moment in staat is om een open, aandachtige en op een stimulerende manier een effectieve interactie aan te gaan met de personen om zich heen. De hoogste score die zich kan voordoen is +99 en de laagste is 99. Als ik op dit moment ( om uur) de formule voor mijzelf invul is dat (7x8)-(2x3)=50. Goed mijn motivatie is +50! Daar ben ik blij mee. Betekent dit dan dat ik half emotioneel intelligent ben? Nee, de hoeveelheid kalmte, energie, spanning en vermoeidheid van een persoon zijn bepalend voor de uiteindelijke motivatie. De motivatie is de mate waarin een persoon interacties aangaat met zijn omgeving. Als je beter in je vel zit kan je jezelf nu eenmaal veel beter verplaatsen in een ander en kritisch naar jezelf kijken. Hoe lager de motivatie is, hoe minder je inlevingsvermogen zal zijn. Op dit moment heb ik een gunstige startvoorwaarde (M= +50) om emotioneel intelligent te denken en handelen. In het geval van Vincent op het moment van zijn woede uitbarsting is zijn M (Motivatie die weer geeft hoe volledig een persoon op dat moment in staat is om een open, aandachtige en op een stimulerende manier een effectieve interactie aan te gaan met de personen om zich heen): M= (1x9) (9x6) = Dit houdt in dat hij niet echt in staat is op open, aandachtige en op een stimulerende manier een effectieve interactie aan te gaan met de personen om zich heen. Hij kan op dit moment niet kritisch naar zichzelf kijken en inzien waarom hij straf krijgt. Het verplaatsen in een ander is voor hem erg moeilijk als hij zo boos is. De spanningsenergie (veel spanningen en veel energie) is heel hoog bij hem zodat er veel stress vrijkomt in de vorm van woede en verdriet. 18 Emotionele intelligentie in bedrijf en praktijk, 1997, hfst 1 en 2

17 Bijlage 7 De emotioneel intelligente mens Als je emotioneel intelligent bent moet je jezelf volgens psycholoog en psychotherapeut J. Wijnberg- op de volgende acht gebieden kunnen waarmaken 19. *De emotioneel intelligente mens heeft gevoel voor presentatie. Wie gevoel voor presentatie heeft, weet dat mensen gevoelig zijn voor wat ze zien. Het is liefde op het eerste gezicht die mensen motiveert om de eerste stappen te zetten om de ander te leren kennen. Zonder schoonheid van de buitenkant hebben we geen belangstelling voor de binnenkant. Het is de emotioneel intelligente mens die weet dat zijn kwaliteiten uitstraling nodig hebben: hij wordt gehoord door wat men ziet. *De emotioneel intelligente mens heeft frustratietolerantie. Hij weet dat hij zelfbeheersing zal moeten tonen om zijn doelen te bereiken. Er kan van alles tegenzitten op de weg naar succes, maar hij beseft dat er energie en tijd voor nodig is om te komen waar hij wezen wil. Het leven is vaak oneerlijk en dit brengt de nodige frustraties met zich mee. Deze frustraties gaan gepaard met heftige emoties zoals angst en boosheid. De emotioneel intelligente mens weet deze sterke emoties op hun juiste waarde te schatten en te waken voor impulsieve, onredelijke handelingen. Hij kent zijn gevoelens, maar gaat ze niet blindelings achterna. *De emotioneel intelligente mens heeft het vermogen tot introspectie. Hij kan bij zichzelf naar binnen kijken. Hij weet dat zelfkennis belangrijk is, wil hij van zijn fouten leren. Hij kent zijn sterke en zwakke kanten en het verschil tussen gevoel en verstand. De emotioneel intelligente mens heeft een rijk gevoelsleven, maar ook zijn gedachtewereld is voortdurend in beweging. Hij beseft dat zelfbewustzijn een noodzakelijke voorwaarde is voor zelfvertrouwen en is steeds bezig zichzelf te doorgronden. Bij grote en belangrijke beslissingen in het leven laat hij zijn gevoel sterk spreken. Hij is niet bang voor de wijsheid van anderen en baseert zijn eigen wijsheid op een goed gevoel voor de realiteit. Introspectie leidt tot zelfreflectie, het vermogen om na te denken over eigen handelen, gevoelens en gedachten. Hij weet: wie zichzelf kent, kent de mens, en wie de mens kent, kent zichzelf. *De emotioneel intelligente mens is vriendelijk. Hij weet hoe gevoelig mensen zijn voor een aardig gebaar. Mensen willen graag met voorkomendheid en respect behandeld worden. Iedereen wil aardig gevonden worden en is ontvankelijk voor een welgemeend compliment. De emotioneel intelligente mens kent zijn eigenaardigheden en weet met een schouderklop en een glimlach anderen voor zich te winnen. Hij geniet van zijn eigen vriendelijkheid en is oprecht in zijn positieve houding naar anderen. *De emotioneel intelligente mens is empathisch. Wie empathisch is heeft invoelingsvermogen. Hij heeft oprechte belangstelling voor wat er bij de mensen leeft. Hij weet dat mensen behoefte hebben aan betrokkenheid en respect, en hecht waarde aan om zijn medemens serieus te nemen. Wie invoelingsvermogen heeft kan goed luisteren. En wie goed kan luisteren vindt gehoor. Maar wie wil gehoord worden? Iedereen. *De emotioneel intelligente mens is optimistisch. Voor hem is een glas half vol en niet half leeg. Als het hem meezit dan weet hij waardering te voelen voor zijn eigen inbreng. Als het hem tegenzit, dan verdoet hij zijn tijd niet aan zelfkritiek. Tegenslag ervaart de optimist als een tijdelijke onderbreking van de weg die leidt naar succes. Opgeven is een woord dat niet in zijn woordenboek voorkomt. Hij voelt hartstocht voor de mensen en dingen die belangrijk voor hem zijn en is volhardend in het nastreven van zijn doelen. 19 Zo krijgt U alles van iedereen gedaan, 1998

18 *De emotioneel intelligente mens is sociaal vaardig. Hij weet wat assertief-zijn betekent: hij zegt wat hij bedoelt en bedoelt wat hij zegt; hij durft voor zijn mening uit te komen en laat zich niet de kaas van zijn brood eten; hij is zelfverzekerd in zijn handelen en denken, en maakt van zijn hart geen moordkuil. De stemming van een groep voelt hij aan en hij heeft niet altijd woorden nodig om te weten wat er bij de mensen leeft. Hij kan met mensen flirten. Hij kan de rollen die mensen spelen doorzien en mensen op persoonlijke manier benaderen. De emotioneel intelligente mens ervaart andere mensen als toegankelijk en benaderbaar, en richt zijn aandacht naar buiten zonder zich druk te maken over zichzelf. *De emotioneel intelligente mens weet wat positieve manipulatie is. Hij gebruikt zijn persoonlijke invloed om zijn zaakjes voor elkaar te krijgen. Het gaat hem niet om uitbuiting, vernedering, of puur winstbejag, maar meer om gebruik te maken van mensenkennis, tussen mensen te bemiddelen, anderen op hun gemak te stellen of iemand te kunnen overtuigen van zijn belang. Hij is eropuit om effectief te zijn in het bereiken van zijn doelen, zonder zijn medemens te willen benadelen. De emotioneel intelligente mens maakt er een sport van om te experimenteren in sociale kontakten, en blijft sportief in zijn houding tijdens het spel.

19 Stellingen voor het eindgesprek Voor de vergroting van emotionele intelligentie is het gebruik van muzisch agogische middelen (bijv. therapeutische kinderboeken) een goede behandelmethode Emotionele intelligentie kan je niet verleren als het eenmaal is aangeleerd/ ontwikkeld In de maatschappij is emotionele intelligentie belangrijker dan cognitieve intelligentie Residentiële instellingen besteden niet genoeg aandacht aan de ontwikkeling van de emotionele intelligentie Het is een taak van het basisonderwijs om aandacht en uitvoering aan de ontwikkeling van de emotionele intelligentie te geven Volwassenen kunnen hun emotionele intelligentie niet vergroten (in tegenstelling tot kinderen -in de basisschoolleeftijd-)

20 Voorwoord Graag wil ik van de gelegenheid gebruik nemen om vanaf deze plaats een aantal mensen te bedanken. Zonder jullie was ik nooit zover gekomen! Allereerst mijn begeleider Ton van Angeren. Zonder zijn realistische verbeterpunten, had ik nooit mijn eindscriptie zoals deze nu voor U ligt, kunnen schrijven. Verder dank ik mijn ouders en vriendinnen voor het doorlezen van mijn scriptie en zo te hebben bijgedragen aan de laatste puntjes op de i te zetten. In de laatste plaats, maar zeker niet de minste plaats, bedank ik mijn vriend voor al het geduld dat hij heeft gehad, gedurende de vele uren die ik bezig was met research, inlezen en schrijven. Ook heb ik een haat-liefde verhouding met mijn computer en printer, zodat ik herhaaldelijk zijn hulp moest inroepen om alles in orde te krijgen. Veel leesplezier!

Emotionele Intelligentie mini E-book

Emotionele Intelligentie mini E-book Emotionele Intelligentie mini E-book 15 doe- tips voor de ontwikkeling van je eigen EQ. Direct toe te passen in je eigen werksituatie. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd,

Nadere informatie

EQ - emotionele intelligentie in kaart

EQ - emotionele intelligentie in kaart EQ - emotionele intelligentie in kaart 24-3-2014 BASISPROFIEL Laan van Vlaanderen 323 1066 WB Amsterdam INTRODUCTIE Het EQ rapport brengt iemands emotionele intelligentie in kaart. Dit is het vermogen

Nadere informatie

EMOTIONELE INTELLIGENTIE

EMOTIONELE INTELLIGENTIE EMOTIONELE INTELLIGENTIE drs. S. van den Eshof 1 SITUATIE Wat zijn emoties en welke invloed hebben ze op ons leven? Sommige mensen worden bestempeld als over-emotioneel, terwijl anderen van zichzelf vinden

Nadere informatie

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan De zorg en begeleiding van mensen met een verstandelijke beperking moet erop gericht zijn dat de persoon een optimale kwaliteit

Nadere informatie

Stress & Burn Out. ubeon Academy

Stress & Burn Out. ubeon Academy Stress & Burn Out ubeon Academy Programma Stress & Burn Out, twee thema s die tot voor kort taboe waren in vele werkomgevingen, vragen vandaag de dag extra aandacht. Naast opleidingen gericht op individuele

Nadere informatie

Het probleem is dat pesten soms wordt afgedaan als plagerij of als een onschuldig spelletje.

Het probleem is dat pesten soms wordt afgedaan als plagerij of als een onschuldig spelletje. 1-1. HET PROBLEEM Pesten en plagen worden vaak door elkaar gehaald! Het probleem is dat pesten soms wordt afgedaan als plagerij of als een onschuldig spelletje. Als je gepest bent, heb je ervaren dat pesten

Nadere informatie

Cursusspel. GGNet Communicatie

Cursusspel. GGNet Communicatie Cursusspel Bij GGNet worden verschillende dingen (activiteiten) gedaan om mensen te helpen. Bepaalde therapieën (zo word het wel genoemd om je ergens mee te leren omgaan) of cursussen. Denk aan muziektherapie,

Nadere informatie

Impact en Invloed vergroten door te werken aan uw EQ.

Impact en Invloed vergroten door te werken aan uw EQ. Impact en Invloed vergroten door te werken aan uw EQ. Nieuwsflits 3 Juli 2010 Gert Anbeek, Huub Corssmit, Albert Garrelds, Patrick Lybaert, Hans Pot, Harry de Weerd, Peter Wensveen. Kopiëren en vrijelijk

Nadere informatie

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo. Relaties HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.org Relaties kunnen een belangrijke rol spelen bij het omgaan

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Voorwoord 7 Inleiding 11

Inhoudsopgave. Voorwoord 7 Inleiding 11 Inhoudsopgave Voorwoord 7 Inleiding 11 1 Gevoel en verstand in de liefde 15 2 De partnerkeuze 21 3 Mythes over de liefde 29 4 De liefde ontraadseld 35 5 Verbetering begint bij jezelf 43 6 De vaardigheden

Nadere informatie

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster [PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster! Hoofdzaken Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Hoofdzaken Ster SOCIALE VAARDIGHEDEN VERSLAVING DOELEN EN MOTIVATIE 10 9 8 10 9 8 7 6 4 3 2 1 7 6 4 3 2 1 10 9

Nadere informatie

Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld? Hulpaanbod

Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld? Hulpaanbod Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld? - Normaal begaafde kinderen van 4 tot 13 jaar, woonachtig in de regio Gelderland-Zuid, die in hun gedrag signalen afgeven die mogelijk duiden op een problematische

Nadere informatie

Zelfbeeld. Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld.

Zelfbeeld. Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld. Zelfbeeld Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld. Een kind dat over het algemeen positief over zichzelf denkt, heeft meer zelfvertrouwen.

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

WAT BEPAALT DE MAXIMALE PRESTATIE? HET HOOFD? Bert Van Poucke

WAT BEPAALT DE MAXIMALE PRESTATIE? HET HOOFD? Bert Van Poucke WAT BEPAALT DE MAXIMALE PRESTATIE? HET HOOFD? Bert Van Poucke Analyse 4 pijlers belangrijk om optimale prestaties te leveren: 1) de fysieke pijler (incl. technisch en tactisch) 2) de mentale pijler 3)

Nadere informatie

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl n Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid We slapen gemiddeld zo n zeven tot acht uur per nacht. Dat

Nadere informatie

Groep 1, 2 Thema 1 De groep? Dat zijn wij! 1. Hallo, hier ben ik! Samen plezier maken en elkaar beter leren kennen.

Groep 1, 2 Thema 1 De groep? Dat zijn wij! 1. Hallo, hier ben ik! Samen plezier maken en elkaar beter leren kennen. Groep 1, 2 1. Hallo, hier ben ik! 2. Prettig kennis te maken Kinderen leren elkaar beter kennen en ontdekken verschillen en overeenkomsten. 3. Samen in de klas Over elkaar helpen, geholpen worden en afspraken

Nadere informatie

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou!

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou! DEEL 1 1 WERKBOEK 5 Eigen keuze Inhoud 2 1. Hoe zit het met je keuzes? 3 2. Hoe stap je uit je automatische piloot? 7 3. Juiste keuzes maken doe je met 3 vragen 9 4. Vervolg & afronding 11 1. Hoe zit het

Nadere informatie

Inhoud. Deel 1 Zelf zorgen voor een gezond gevoelsleven 9

Inhoud. Deel 1 Zelf zorgen voor een gezond gevoelsleven 9 Inhoud Deel 1 Zelf zorgen voor een gezond gevoelsleven 9 1 Emotionele verantwoordelijkheid 11 2 Gevoelens analyseren 15 3 Adequate en inadequate gevoelens onderscheiden 19 4 Gevoelens veranderen 24 5 Gedachten

Nadere informatie

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen +

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen + > vooruitkomen + Hulp na seksueel misbruik JEUGDIGEN Heb jij seksueel misbruik meegemaakt of iemand in jouw gezin, dan kan daarover praten helpen. Het kan voor jou erg verwarrend zijn hierover te praten,

Nadere informatie

Bevolking Nederland en Vlaanderen, Mannen en Vrouwen

Bevolking Nederland en Vlaanderen, Mannen en Vrouwen Pagina 2 van 17 Naam: Maarten de Boer Afnamedatum: 16.12.2011 09:28 Normgroep: Bevolking Nederland en Vlaanderen, Mannen en Vrouwen Pagina 3 van 17 NEO-PI-R Uitgebreide interpretatie van de resultaten

Nadere informatie

ONTWIKKELEN VAN EQ? DAT KAN! HET KOST OEFENTIJD JE LEEST HET HIER

ONTWIKKELEN VAN EQ? DAT KAN! HET KOST OEFENTIJD JE LEEST HET HIER ONTWIKKELEN VAN EQ? DAT KAN! HET KOST OEFENTIJD JE LEEST HET HIER Nieuwsbrief 36 - december 2013 Gert Anbeek, Esmiralda Borgt, Patrick Lybaert, Bert Muetstege, Hans Pot, Gerard Schoemaker, Harry de Weerd

Nadere informatie

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling 8 tips voor een goed gesprek met je leerling Edith Geurts voor Tijdschrift Kindermishandeling Het kan zijn dat je als leerkracht vermoedt dat een kind thuis in de knel zit. Bijvoorbeeld doordat je signalen

Nadere informatie

HET ANTI-PEST-BELEID VAN ONZE SCHOOL

HET ANTI-PEST-BELEID VAN ONZE SCHOOL Stationsstraat 81 3370 Boutersem 016/73 34 29 www.godenotelaar.be email: directie.nobro@gmail.com bs.boutersem@gmail.com HET ANTI-PEST-BELEID VAN ONZE SCHOOL 1. Het standpunt van de school: Pesten is geen

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Cursusoverzicht Context 2014 Zaanstreek Waterland

Cursusoverzicht Context 2014 Zaanstreek Waterland Cursusoverzicht Context 2014 Zaanstreek Waterland Kinderen 5-12 jaar KOPP/KVO Doe-praatgroep (8-12 jaar). Een vader of moeder met problemen Als je vader of moeder een psychisch of verslavingsprobleem heeft

Nadere informatie

Inge Test 07.05.2014

Inge Test 07.05.2014 Inge Test 07.05.2014 Inge Test / 07.05.2014 / Bemiddelbaarheid 2 Bemiddelbaarheidsscan Je hebt een scan gemaakt die in kaart brengt wat je kans op werk vergroot of verkleint. Verbeter je startpositie bij

Nadere informatie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Overzicht Groepsaanbod Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Waarom een groep of cursus? Waarom in een groep? Het kan zijn dat je het zelf prettiger vindt

Nadere informatie

1 Het sociale ontwikkelingstraject

1 Het sociale ontwikkelingstraject 1 Het sociale ontwikkelingstraject Tijdens de schoolleeftijd valt de nadruk sterk op de cognitieve ontwikkeling. De sociale ontwikkeling is in die periode echter minstens zo belangrijk. Goed leren lezen,

Nadere informatie

PESTPROTOCOL CBS De Borgh

PESTPROTOCOL CBS De Borgh PESTPROTOCOL CBS De Borgh Doel van dit pestprotocol: -Dat alle kinderen zich in hun basisschoolperiode vrij en veilig kunnen voelen, zodat zij zich optimaal kunnen ontwikkelen. -Door regels en afspraken

Nadere informatie

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag?

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Publieksversie Ga zo veel mogelijk door met uw normale dagelijkse activiteiten. Dat geeft u het gevoel dat u de baas bent over de situatie. Dit is ook

Nadere informatie

Kinderen met weinig zelfvertrouwen gebruiken vaak de woorden nooit en altijd.

Kinderen met weinig zelfvertrouwen gebruiken vaak de woorden nooit en altijd. ZELFVERTROUWEN Zelfvertrouwen is het vertrouwen dat je in jezelf hebt. Zelfvertrouwen hoort bij ieder mens en het betekent dat je een reëel zelfbeeld hebt, waarin ruimte is voor sterke kanten, maar ook

Nadere informatie

ZML SO Leerlijn Sociale en emotionele ontwikkeling: zelfbeeld en sociaal gedrag

ZML SO Leerlijn Sociale en emotionele ontwikkeling: zelfbeeld en sociaal gedrag ZML SO Leerlijn Sociale en emotionele ontwikkeling: zelfbeeld en sociaal gedrag SOCIALE EN EMOTIONELE ONTWIKKELING: ZELFBEELD EN SOCIAAL GEDRAG Leerlijnen Kerndoelen 1.1. Jezelf presenteren 1.2. Een keuze

Nadere informatie

EQ - emotionele intelligentie in kaart

EQ - emotionele intelligentie in kaart EQ - emotionele intelligentie in kaart 24-3-2014 Licentiehouder: Laan van Vlaanderen 323 1066 WB Amsterdam INTRODUCTIE Het EQ rapport brengt iemands emotionele intelligentie in kaart. Dit is het vermogen

Nadere informatie

CHECKLIST BEHANDELDOELEN

CHECKLIST BEHANDELDOELEN Uw naam: Naam therapeut: Datum: CHECKLIST BEHANDELDOELEN Het stellen van doelen is een belangrijke voorwaarde voor een succesvolle therapie. Daarom vragen wij u uw doelen voor de aankomende therapie aan

Nadere informatie

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben.

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben. Het meditatieprogramma duurt veertig dagen en bestaat uit tien affirmaties. Het is fijn om gedurende dit programma een dagboek bij te houden om je bewustwordingen en ervaring op schrijven. Elke dag spreek

Nadere informatie

Vanjezelfhouden.nl 1

Vanjezelfhouden.nl 1 1 Kan jij van jezelf houden? Dit ontwerp komt eigenlijk altijd weer ter sprake. Ik verbaas mij erover hoeveel mensen er zijn die dit lastig vinden om te implementeren in hun leven. Veel mensen willen graag

Nadere informatie

WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT. Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur

WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT. Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur 1 Les één Welkom bij deze e-cursus waarin we je zullen laten zien hoe jij groter kunt worden en je problemen kleiner! Zijn er

Nadere informatie

Tussendoelen sociaal - emotionele ontwikkeling - Relatie met andere kinderen

Tussendoelen sociaal - emotionele ontwikkeling - Relatie met andere kinderen Tussendoelen sociaal - emotionele ontwikkeling - Relatie met andere kinderen 1. Kijkt veel naar andere kinderen. 1. Kan speelgoed met andere kinderen 1. Zoekt contact met andere kinderen 1. Kan een emotionele

Nadere informatie

Januari 2013. Pestprotocol Basisschool de Schrank

Januari 2013. Pestprotocol Basisschool de Schrank Januari 2013 Pestprotocol Basisschool de Schrank Inhoudsopgave 1. Waarom heeft de Schrank een pestprotocol 3 2. Pesten op school 3 3. Signalen van pesten 4 4. Oorzaken van pesten 4 5. Rollen bij pesten

Nadere informatie

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost Beantwoord eerst de volgende vragen: 1. Welke inzichten heb je gekregen n.a.v. het vorige deel en de oefeningen die je hebt gedaan? 2. Wat heb je er in de praktijk mee gedaan? 3. Wat was het effect op

Nadere informatie

Pedagogisch beleid Kinderopvang Haarlem Spelend Groeien

Pedagogisch beleid Kinderopvang Haarlem Spelend Groeien Pedagogisch beleid Kinderopvang Haarlem Spelend Groeien Inleiding Kinderopvang Haarlem heeft één centraal pedagogisch beleid. Dit is de pedagogische basis van alle kindercentra van Kinderopvang Haarlem.

Nadere informatie

Emoties, wat is het signaal?

Emoties, wat is het signaal? Emoties, wat is het signaal? Over interpretatie en actieplan dr Frits Winter Functie van Emoties Katalysator, motor achter gedrag Geen emoties, geen betrokkenheid, geen relaties Te veel emoties, te veel

Nadere informatie

De Inner Child meditatie

De Inner Child meditatie De Inner Child meditatie copyright Indra T. Preiss volgens Indra Torsten Preiss copyright Indra T. Preiss Het innerlijke kind Veel mensen zitten met onvervulde verlangens die hun oorsprong hebben in hun

Nadere informatie

Aandachtspunten en tips voor gesprekken met ouders en kinderen 7

Aandachtspunten en tips voor gesprekken met ouders en kinderen 7 Bijlage 4 Aandachtspunten en tips voor gesprekken met ouders en kinderen 7 Richtlijnen Jeugdhulp / KOPP / richtlijn / pagina 69 Deze bijlage geeft hulpverleners tips en suggesties voor het gesprek met

Nadere informatie

Minicursus Verbindend Communiceren. Geschreven door: Jan van Koert

Minicursus Verbindend Communiceren. Geschreven door: Jan van Koert Minicursus Verbindend Communiceren Geschreven door: Jan van Koert Geweldloze communicatie is een wijze van communiceren die leidt tot gehoord en verstaan worden. Met helderheid, zonder beschuldigen en

Nadere informatie

Pestprotocol obs De Meerwaarde

Pestprotocol obs De Meerwaarde 1 Pestprotocol obs De Meerwaarde Dit pestprotocol heeft als doel: Alle kinderen mogen zich in hun basisschoolperiode veilig voelen, zodat zij zich optimaal kunnen ontwikkelen. Door regels en afspraken

Nadere informatie

DO'S EN DON'TS VOOR OUDERS

DO'S EN DON'TS VOOR OUDERS WWW.PESTWEB.NL DO'S EN DON'TS VOOR OUDERS Kinderen en jongeren willen je hulp, als je maar (niet)... Wat kinderen zeggen over pesten Kinderen gaan over het algemeen het liefst met hun probleem naar hun

Nadere informatie

NASLEEP VAN EEN RUZIE OF EEN BETREURENSWAARDIG

NASLEEP VAN EEN RUZIE OF EEN BETREURENSWAARDIG NASLEEP VAN EEN RUZIE OF EEN BETREURENSWAARDIG INCIDENT Toelichting Deze brochure is een vertaling van de handleiding van Gottman (www.gottman.com) voor het verwerken van ruzies uit het verleden en betreurenswaardige

Nadere informatie

Maastrichtse interview met kinder- en jeugdigen versie MIK

Maastrichtse interview met kinder- en jeugdigen versie MIK Maastrichtse interview met kinder- en jeugdigen versie MIK Dr. Sandra Escher Prof. Dr. Marius Romme Stichting Leven met stemmen Bemelen interview@hearing-voices.com Project kinderen en jeugdigen die Stemmen

Nadere informatie

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders. huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26. 5 cent per minuut

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders. huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26. 5 cent per minuut Geweld in huis raakt kinderen Informatie en advies voor ouders Grafisch ontwerp: Ontwerpstudio 2 MAAL EE Bij huiselijk geweld tussen (ex-)partners worden kinderen vaak over het hoofd gezien. Toch hebben

Nadere informatie

Emoties, wat is het signaal?

Emoties, wat is het signaal? Emoties, wat is het signaal? Over interpretatie en actieplan dr Frits Winter Functie van Emoties Katalysator, motor achter gedrag Geen emoties, geen betrokkenheid, geen relaties Te veel emoties, te veel

Nadere informatie

SPOED competenties en gedragsindicatoren

SPOED competenties en gedragsindicatoren SPOED competenties en gedragsindicatoren Leidraad voor coaches Situering: Fase 2 Analyse Gebruik: - Doel: door de vragenlijst in te vullen krijgt de coachee een zicht op zijn/haar competenties - Doelgroep:

Nadere informatie

Emotionele Intelligentie

Emotionele Intelligentie Emotionele Intelligentie ubeon Academy Programma Emotionele intelligentie (EQ) staat voor het vermogen om eigen en andermans gevoelens te herkennen en er op effectieve wijze mee om te gaan. 70 % van communicatie

Nadere informatie

7 TIPS VOOR EEN BETER LEVEN

7 TIPS VOOR EEN BETER LEVEN 7 TIPS VOOR EEN BETER LEVEN Met deze tips wil ik je kennis laten maken met mijn werk en een heel bijzondere dienst die ik aanbied, namelijk: De Helende Reis De Helende Reis is een uiterst krachtige manier

Nadere informatie

VSO Leerlijn Sociale competentie

VSO Leerlijn Sociale competentie VSO Leerlijn Sociale competentie Dit is een deel van de leerlijn Leergebiedoverstijgend en omvat: leren leren; leerlijn 1.1 Ervaringen delen leren taken uitvoeren; leerlijn 5.1 Opkomen voor jezelf leren

Nadere informatie

Dit is een digitale voorbeeldversie van de opdrachten voor de leerlingen. Mail naar kiesvaardig@lerenkiezen.nl voor de originele versie.

Dit is een digitale voorbeeldversie van de opdrachten voor de leerlingen. Mail naar kiesvaardig@lerenkiezen.nl voor de originele versie. Dit is een digitale voorbeeldversie van de opdrachten voor de leerlingen. Mail naar kiesvaardig@lerenkiezen.nl voor de originele versie. Via dit mailadres kunt u ook informatie aanvragen over de docentenhandleiding

Nadere informatie

Bij pesten zijn er altijd 5 partijen: de pester, het slachtoffer, de grote zwijgende groep, de leerkrachten en de ouders.

Bij pesten zijn er altijd 5 partijen: de pester, het slachtoffer, de grote zwijgende groep, de leerkrachten en de ouders. Versie nov. 2012 Pestprotocol. Inclusief regels en afspraken binnen de school. Wat is pesten? Pesten betekent iemand op een gemene manier lastig vallen: bewust iemand kwetsen of kleineren. Het gebeurt

Nadere informatie

GIDS VOOR OUDERS. Zippy s Vrienden. Sociaal-emotioneel leren

GIDS VOOR OUDERS. Zippy s Vrienden. Sociaal-emotioneel leren GIDS VOOR OUDERS Zippy s Vrienden Sociaal-emotioneel leren PARTNERSHIP FOR Good mental health for children - for life www.zippysvrienden.nl Op onze website vindt u uitgebreide informatie over het Zippy

Nadere informatie

BEHANDEL JE KIND IN OVEREENSTEMMING MET ZIJN OF HAAR TYPE

BEHANDEL JE KIND IN OVEREENSTEMMING MET ZIJN OF HAAR TYPE Handvatten en tips voor INZICHT IN JE KIND Door Drs. Roos C. Litjens BEHANDEL JE KIND IN OVEREENSTEMMING MET ZIJN OF HAAR TYPE Manifestor Kinderen Manifestor kinderen zijn het meest ingewikkeld voor ouders.

Nadere informatie

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S 2 Ik en autisme In het vorige hoofdstuk is verteld over sterke kanten die mensen met autisme vaak hebben. In dit hoofdstuk vertellen we over autisme in het algemeen. We beginnen met een stelling. In de

Nadere informatie

Rand Mental Health Inventory Dutch Version

Rand Mental Health Inventory Dutch Version Rand Mental Health Inventory Dutch Version Hoe gelukkig, tevreden of voldaan was u gedurende de afgelopen maand? 1. Uiterst gelukkig erg gelukkig 3. Over het geheel genomen tevreden ongelukkig of ontevreden

Nadere informatie

Vincent Verstraeten. October 08, 2008 (Online) 8 0

Vincent Verstraeten. October 08, 2008 (Online) 8 0 BarOn Emotional Quotient Inventory Door Reuven Bar-On Ontwikkelingsrapport Naam: ID: Datum: Vincent Verstraeten October 08, 2008 (Online) 8 0 De informatie in dit rapport dient gebruikt te worden als middel

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

Negatieve factoren bij het ontstaan van onveilige hechting en faalangst

Negatieve factoren bij het ontstaan van onveilige hechting en faalangst Negatieve factoren bij het ontstaan van onveilige hechting en faalangst. I Kind - afwezig ontmoediging van eigen initiatief - onvoorspelbaar cognitie wordt vertraagd - onverschillig minder lust aan eigen

Nadere informatie

Na de schok... Informatie voor ouders

Na de schok... Informatie voor ouders Na de schok... Informatie voor ouders Niemand is echt voorbereid op een schokkende gebeurtenis en als het gebeurt heeft dat voor iedereen ingrijpende gevolgen. Als kinderen samen met hun ouders een aangrijpende

Nadere informatie

Rapportage. Vertrouwelijk. De volgende tests zijn afgenomen: Persoonsgegevens Aanvullende persoonsgegevens. D. Emo. Naam.

Rapportage. Vertrouwelijk. De volgende tests zijn afgenomen: Persoonsgegevens Aanvullende persoonsgegevens. D. Emo. Naam. Rapportage De volgende tests zijn afgenomen: Test Persoonsgegevens Aanvullende persoonsgegevens Persoonlijkheidstest (MPT-BS) Status Voltooid Voltooid Voltooid Vertrouwelijk Naam Datum onderzoek Emailadres

Nadere informatie

PESTPROTOCOL OBS DE BONGERD. Pestprotocol obs de Bongerd

PESTPROTOCOL OBS DE BONGERD. Pestprotocol obs de Bongerd PESTPROTOCOL OBS DE BONGERD Pestprotocol obs de Bongerd Pesten is een probleem dat in alle geledingen van de maatschappij voorkomt. Pesten komt helaas op iedere school voor, ook bij ons. Het is een probleem

Nadere informatie

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN Blijf kalm; Verzeker je ervan dat je de juiste persoon aan de lijn hebt; Zeg duidelijk wie je bent en wat je functie is; Leg uit waarom je belt; Geef duidelijke en nauwkeurige informatie en vertel hoe

Nadere informatie

PESTPROTOCOL DE SCHELP

PESTPROTOCOL DE SCHELP PESTPROTOCOL DE SCHELP Pestprotocol De Schelp Dit pestprotocol heeft als doel voor de De Schelp: Alle kinderen moeten zich op school veilig kunnen voelen, zodat zij zich optimaal kunnen ontwikkelen. Door

Nadere informatie

Even voorstellen Maria, 4 kids. 14 jaar zelfstandig. Emotionele Intelligentie. Medische wereld, Bedrijfsleven, Overheid.

Even voorstellen Maria, 4 kids. 14 jaar zelfstandig. Emotionele Intelligentie. Medische wereld, Bedrijfsleven, Overheid. Even voorstellen Maria, 4 kids. 14 jaar zelfstandig. Emotionele Intelligentie. Medische wereld, Bedrijfsleven, Overheid. Hardlopen roeien, motorrijden, zwemmen. Parapente Foto: Schotland,cairngorms.co.uk/

Nadere informatie

Wat is assertiviteit en hoe kan het je helpen met je persoonlijke wellness?

Wat is assertiviteit en hoe kan het je helpen met je persoonlijke wellness? Wellness Ontwikkelings Activiteit Assertief zijn Hoe deze techniek je leven kan verbeteren Voordelen Meer zelfvertrouwen Meer geloof in je eigen kunnen Eerder nee durven te zeggen Vermindering van Weinig

Nadere informatie

Wacht maar tot ik groot ben!

Wacht maar tot ik groot ben! www.geerttaghon.be Wacht maar tot ik groot ben! Omgaan met agressie bij kleine kinderen Geert Taghon 2013 Ontwikkeling kleine kind De wereld leren kennen en zich hieraan aanpassen (adaptatie) Processen

Nadere informatie

Signaalkaart Jongeren

Signaalkaart Jongeren Signaalkaart Jongeren Naam: Mike de Boer Inhoudsopgave Inleiding... 3 Signaalkaart Mike... 5 Toelichting op de uitslag... 6 Pagina 2 van 8 Inleiding Op 14 maart 2014 heeft Mike de Boer de Signaalkaart

Nadere informatie

Hoe je je voelt. hoofdstuk 10. Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld:

Hoe je je voelt. hoofdstuk 10. Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld: hoofdstuk 10 Hoe je je voelt Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld: zenuwachtig wakker worden omdat je naar school moet, vrolijk

Nadere informatie

Pestprotocol ICBS de Tweemaster, Naarden

Pestprotocol ICBS de Tweemaster, Naarden Inleiding: Hoe gaan we om met pesten en agressief gedrag? Wij beseffen dat het klimaat van de school grote invloed heeft op de ontwikkeling van het kind. Wij stellen daarom een vriendelijk en veilig klimaat

Nadere informatie

E-CURSUS 1: WELKE WAARDEN ZIJN VAN WEZENLIJK BELANG VOOR JOU?

E-CURSUS 1: WELKE WAARDEN ZIJN VAN WEZENLIJK BELANG VOOR JOU? E-CURSUS 1: WELKE WAARDEN ZIJN VAN WEZENLIJK BELANG VOOR JOU? Thuis en op school heb je allerlei waarden meegekregen. Sommigen passen bij je, anderen misschien helemaal niet. Iedereen heeft waarden. Ken

Nadere informatie

Verbindingsactietraining

Verbindingsactietraining Verbindingsactietraining Vaardigheden Open vragen stellen Luisteren Samenvatten Doorvragen Herformuleren Lichaamstaal laten zien Afkoelen Stappen Werkafspraken Vertellen Voelen Willen Samen Oplossen Afspraken

Nadere informatie

SPOED competenties en gedragsindicatoren

SPOED competenties en gedragsindicatoren SPOED competenties en gedragsindicatoren Leidraad voor coaches Situering: Fase 2 Analyse Gebruik: - Doel: door de vragenlijst in te vullen krijgt de coachee een zicht op zijn/haar competenties - Doelgroep:

Nadere informatie

MAASTRICHTSE INTERVIEW MET STEMMENHOORDER KINDER- EN JEUGDIGEN VERSIE (MIK) Naaminterviewer:... Naam geïnterviewde:... Adres:......

MAASTRICHTSE INTERVIEW MET STEMMENHOORDER KINDER- EN JEUGDIGEN VERSIE (MIK) Naaminterviewer:... Naam geïnterviewde:... Adres:...... MAASTRICHTSE INTERVIEW MET STEMMENHOORDER KINDER- EN JEUGDIGEN VERSIE (MIK) Naaminterviewer:... Naam geïnterviewde:... Adres:...... Telefoonnummer:... Leeftijd:... Samenstelling leefgroep... Op welke (soort)

Nadere informatie

Informatie en advies voor ouders

Informatie en advies voor ouders Geweld in huis raakt kinderen Informatie en advies voor ouders 1 2 Wist u dat de gevolgen van het zien of horen van geweld in het gezin net zo groot zijn als zelf geslagen worden? Ook als het geweld gestopt

Nadere informatie

Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008

Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008 Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008 Gevoel en emoties / definitie Emoties: in biologische zin: affectieve reacties. Prikkeling van dit systeem geeft aanleiding tot allerlei lichamelijke reacties.

Nadere informatie

Huiswerk week 5. Formele oefeningen

Huiswerk week 5. Formele oefeningen Huiswerk week 5 Formele oefeningen 1. Dagelijks ca. 45 minuten oefenen. De ene dag de zit- of loopmeditatie en de andere dag de staande yoga-oefeningen. Meditatie betekent oefenen met de zijnmodus. Toelaten

Nadere informatie

VRAGENLIJSTEN. Verlatingsangst - Pagina 57. Wantrouwen en Misbruik - Pagina 79

VRAGENLIJSTEN. Verlatingsangst - Pagina 57. Wantrouwen en Misbruik - Pagina 79 Verlatingsangst - Pagina 57 1 Ik ben vaak bang dat de mensen die me dierbaar zijn me zullen verlaten 2 Ik klamp me aan mensen vast omdat ik bang ben om in de steek gelaten te worden 3 Er zijn te weinig

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

Praktisch Mentaliseren

Praktisch Mentaliseren Praktisch Mentaliseren Gieke Free SPV Mary Kwint GZ-psycholoog FACT 4 persoonlijkheidsstoornissen Indeling Oefening Definitie Hechting Modi van functioneren Videofragmenten Mentaliserende interventies

Nadere informatie

FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS

FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS INHOUD Inleiding 7 1 Zelfonderzoek feedback geven en ontvangen 9 Checklist feedback geven en ontvangen 11 2 Communicatie en feedback 15 Waarnemen,

Nadere informatie

PESTPROTOCOL DE BOOG. Koudenhovenseweg Zuid 202 5641 AC Eindhoven T: 040-2811760 E: deboog@skpo.nl

PESTPROTOCOL DE BOOG. Koudenhovenseweg Zuid 202 5641 AC Eindhoven T: 040-2811760 E: deboog@skpo.nl PESTPROTOCOL DE BOOG Pestprotocol De Boog Dit pestprotocol heeft als doel voor De Boog: Alle kinderen moeten zich op school veilig kunnen voelen, zodat zij zich optimaal kunnen ontwikkelen. Door regels

Nadere informatie

Online Titel Competentie Groepsfase Lesdoel Kwink van de Week

Online Titel Competentie Groepsfase Lesdoel Kwink van de Week onderbouw Les 1 Online Dit ben ik! Besef van jezelf Forming Ik kan mezelf voorstellen aan een ander. Ken je iemand nog niet? Vertel hoe je heet. Les 2 Online Hoe spreken we dit af? Keuzes maken Norming

Nadere informatie

Anti-pestprotocol. We werken samen aan een goede sfeer op school. Catharinaschool Wellerlooi

Anti-pestprotocol. We werken samen aan een goede sfeer op school. Catharinaschool Wellerlooi Anti-pestprotocol We werken samen aan een goede sfeer op school Catharinaschool Wellerlooi Inleiding De Catharinaschool wil haar kinderen een veilig pedagogisch klimaat bieden. Wij streven ernaar dat de

Nadere informatie

gaan. Van belang is dat we er op een goede manier mee leren omgaan.

gaan. Van belang is dat we er op een goede manier mee leren omgaan. Over geluk, angst en weerbaar zijn Ouders willen hun kinderen opvoeden tot weerbare mensen. De laatste jaren is hier meer aandacht voor. De samenleving wordt steeds complexer, aan kinderen worden veel

Nadere informatie

Oriëntatiefase Verdiepingsfase Integratiefase. Leerjaar 3, 15 Jaar. Leerjaar 4, 16 jaar

Oriëntatiefase Verdiepingsfase Integratiefase. Leerjaar 3, 15 Jaar. Leerjaar 4, 16 jaar ARRANGEMENTKAART maart 2013 Sociaal-emotioneel VSO- AFDELING Standaarden VSO Leeftijd à 13 14 15 16 17 18 19 Gevorderd 25% 10 10 11 11 11 12 12 Voldoende 75% 7 7 8 8 9 9 10 Minimum 90% 3 4 4 4 5 5 5 Arrangementen

Nadere informatie

Doelstellingen van PAD

Doelstellingen van PAD Beste ouders, We kozen er samen voor om voor onze school een aantal afspraken te maken rond weerbaarheid. Aan de hand van 5 pictogrammen willen we de sociaal-emotionele ontwikkeling van onze leerlingen

Nadere informatie

Mijn kind heeft een LVB

Mijn kind heeft een LVB Mijn kind heeft een LVB Wat betekent een licht verstandelijke beperking nu precies? Informatie voor ouders van kinderen en jongeren met een licht verstandelijke beperking in de leeftijd van 6 tot 23 jaar

Nadere informatie

Competenties verbonden aan het ComPas

Competenties verbonden aan het ComPas Competenties verbonden aan het ComPas 5 kerncompetenties en 8 erg waardevol competenties 1. Kunnen samenwerken... 2 2. Contactvaardig zijn... 3 3. Inlevingsvermogen/empathie bezitten... 4 4. Zelfreflectie...

Nadere informatie

Drijfveren. Een belangrijke (on)bewuste drijfveer is dat ZELF beter wil zijn dan de ANDER

Drijfveren. Een belangrijke (on)bewuste drijfveer is dat ZELF beter wil zijn dan de ANDER Inleiding Kennis over het tot stand komen van gedrag Bewustwording van de invloed van ons eigen gedrag op onze omgeving? Ervaren wat JIJ kan doen om je eigen gedrag en dat van anderen te verbeteren Drijfveren

Nadere informatie

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling 1. Aandachtspunten voor een gesprek met ouders i.v.m. een vermoeden van kindermishandeling: Als je je zorgen maakt over een

Nadere informatie

Brief voor ouder over thema 1

Brief voor ouder over thema 1 Brief voor ouder over thema 1 Steeds meer scholen besteden aandacht aan sociaal-emotionele vaardigheden en gezondheidsvaardigheden. Niet alleen om probleemgedrag te bestrijden en om ongewenst gedrag te

Nadere informatie