WAT KOSTEN ONZE AMBTENAREN? Een internationaal vergelijkende analyse van de kostprijs van het personeel in de publieke sector

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "WAT KOSTEN ONZE AMBTENAREN? Een internationaal vergelijkende analyse van de kostprijs van het personeel in de publieke sector"

Transcriptie

1 WAT KOSTEN ONZE AMBTENAREN? Een internationaal vergelijkende analyse van de kostprijs van het personeel in de publieke sector Wouter VAN DOOREN, Ria JANVIER, Onderzoeksgroep Management & Bestuur Universiteit Antwerpen

2

3 TSR RECHTSLEER INHOUD 1. INLEIDING DATABRONNEN RESULTATEN 572 a. Afslankingsretoriek en afslankingsrealiteit 572 b. Kunnen we onze ambtenaren veroorloven? Overheidslonen en de toegevoegde waarde van de economie 574 c. Wat zijn de arbeidsintensieve beleidssectoren? 577 d. Algemene overheidsdiensten: administratie pur sang? 578 e. Tussentijdse conclusie VERKLARINGEN 580 a. Hypothese van de verschillende beleidspreferenties 581 b. Hypothese van de kwaliteit 581 c. Hypothese van de outsourcing 582 d. Hypothese van de holle staat 583 e. Hypothese van de schaalvoordelen 584 f. Hypothese van de federalisering 584 g. Hypothese van de vergrijzing en de loonkost 585 h. Hypothese van de inefficiëntie BESLUIT

4

5 TSR RECHTSLEER 1. INLEIDING De discussie over de omvang van het Belgische ambtenarenkorps woedt hevig. De kennisbasis om dit debat grondig te voeren, is echter beperkt. Eerst en vooral gaat het veelal enkel over de zogeheten input, namelijk wat kost de overheid, en niet over de output in termen van wat de overheid doet. Daarenboven zijn zelfs internationale personeelsstatistieken vaak ontoereikend. Er zijn wel goede statistieken voorhanden over de kost van onze ambtenaren (1). Door een internationaal vergelijkende analyse te maken van de kosten van het ambtenarenapparaat, willen we met deze studie het debat voeden. Bovendien bespreken we verschillende hypothesen om de geobserveerde verschillen te verklaren. Deze oefening vormt dus tegelijk een aanzet voor een onderzoeksagenda om rond dit belangrijke thema de noodzakelijke kennis op te bouwen. Hebben we te veel ambtenaren? In de aanloop naar de federale verkiezingen in juni 2007 bonden organisaties als het Verbond van Belgische Ondernemingen (VBO) en de Unie van Zelfstandige Ondernemers (UNIZO) de strijd aan met het, naar verluidt, te omvangrijke ambtenarenkorps. De UNIZO meent dat de federale overheid het met ambtenaren minder kan doen. Het VBO bekijkt de zaken nog lichtjes anders: ambtenaren, maar dan van alle bestuursniveaus, moeten volgens hen overstappen naar de particuliere sector. In het raam van de regeringsonderhandelingen circuleerden reductiecijfers tussen en Deze cijferdans is, zoals gezegd, zeer eenzijdig. Men richt zich op de input in casu het overheidspersoneel en niet op prestaties. De fundamentele kwestie is veeleer of we waar krijgen voor ons geld (2). Een kleine overheid is niet altijd goed, net zomin als zou een grote overheid per definitie goed zijn. Zowel kleine als grote overheden moeten efficiënt en effectief werken. Om dit na te gaan, moeten dus ook data over de output en de effecten van de overheid integreren, en laat dat nu precies (1) Vooraf willen we opmerken dat we in deze studie de term ambtenaren gebruiken om de totaliteit van het personeel in overheidsdienst te benoemen. Als we inzoomen op de personeelskost in een vergelijkende benadering, is de tewerkstellingswijze van het overheidspersoneel van ondergeschikt belang. Het onderscheid dat we in België kennen tussen de vastbenoemde statutaire personeelsleden de ambtenaren sensu stricto en de contractanten, wordt in de internationale statistieken niet gemaakt. (2) W. VAN DOOREN, Performance measurement in the Flemish public sector: a supply and demand approach, Leuven, Faculteit Sociale Wetenschappen, 2006, 364 p. 569

6 RECHTSLEER TSR gegevens zijn die meestal ontbreken (3). De inputbenadering, door uitsluitend acht te slaan op personeelsaantallen, legt dan ook een zekere hypotheek op de discussies over het ambtenarenkorps. De Europese Centrale Bank (4) (ECB) pretendeert deze inputbenadering te overstijgen. Deze organisatie beoogt het becijferen van de reductie van het ambtenarenkorps, door na te gaan met hoeveel input een land minder kan, om eenzelfde output te realiseren als de beste landen in de klas. Het grote probleem met deze studie is dat men niet meet wat men beweert te meten, kortom een ernstig validiteitsprobleem. De ECB pretendeert de prestaties van de overheid te meten, maar in de feiten meet de ECB enkel de perceptie van de prestaties. We kunnen uit de ECBstudie dus niet besluiten dat onze overheid minder goed functioneert. De enige conclusie uit deze studie is dat wij Belgen denken dat onze overheid minder goed functioneert (5). Het zou zonder meer onverantwoord zijn om op basis van louter subjectieve gegevens te snijden in het overheidsapparaat. Het algemene principe van de ECB-studie kunnen we echter wel overnemen. We moeten op zoek gaan naar landen met een vergelijkbare rol van de overheid in de maatschappij. Als deze vergelijkbare landen hetzelfde doen met substantieel minder personeel, dan moeten we ons afvragen hoe dat komt. Het is dus behelpen met inputstatistieken, maar zelfs een schijnbaar eenvoudige statistiek zoals het aantal personeelsleden van de overheid, blijkt zeer moeilijk te verzamelen. Pas sinds 2006 heeft de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) een min of meer uniforme registratie van het aantal ambtenaren op poten gezet (6). We beschikken wel over meer kwaliteitsvolle data betreffende de personeelskosten van de overheid. Het voorliggende artikel presenteert daarom een analyse van de personeelsuitgaven van de overheid zoals ze (3) W. VAN DOOREN, N. MANNING, J. MALINSKA, D.J. KRAAN, M. STERCK and G. BOUCKAERT, Issues in output measurement for government at a glance, Paris, OECD, 2006, 43 p. (4) EUROPEAN CENTRAL BANK, Public Sector Efficiency: an international comparison, Frankfurt am Main, ECB, 37 p. (5) S. VAN ROOSBROECK en W. VAN DOOREN, Meten is weten!/? België/Vlaanderen in internationale indicatoren en indices, Leuven, Instituut voor de Overheid, 2006, 33 p. (6) ORGANISATION FOR ECONOMIC CO-OPERATION AND DEVELOPMENT, Towards better measurement of government, Paris, OECD Publishing,

7 TSR RECHTSLEER in de financiële overheidsstatistieken zijn weergegeven. De OESO en Eurostat centraliseren deze gegevens voor een hele reeks landen, en voor diverse sectoren. Deze werkwijze laat ons toe een antwoord te bieden op de vraag wat onze ambtenaren kosten in verhouding tot andere landen. Het lijkt dat de Belgische publieke sector relatief personeelsintensief is, en dit vooral in de sector algemene overheidsdiensten. Deze vaststelling kan op verschillende manieren worden verklaard. Vandaar zouden deze cijfers de overheden in België moeten inspireren om internationale praktijken te verkennen, in plaats van te vervallen in een blinde afslankingsagenda. Het ligt niet in onze bedoeling overhaaste conclusies te trekken, maar wel een gestructureerde gedachtewisseling op gang te trekken, gericht op een verbetering van het overheidsapparaat. In wat volgt, bespreken we eerst in het kort de databronnen. Daarna geven we de belangrijkste resultaten mee. Verschillende thema s komen aan bod. We analyseren de spanning tussen afslankingsretoriek en afslankingsrealiteit, het beslag van ambtenarenlonen op de economische waardecreatie (in casu het BBP), de arbeidsintensiteit van beleidssectoren en de specifieke situatie in de sector algemene overheidsdiensten. In een derde deel formuleren we enkele hypothetische verklaringen voor de relatief hoge personeelsintensiteit van de Belgische publieke sector. 2. DATABRONNEN We gebruiken gegevens uit de sector overheid van de nationale rekeningen. Binnen de overheidsrekeningen is er een post voor de totale vergoedingen van werknemers. Dit zijn dus zowel de lonen en wedden als de sociale bijdragen die de overheid betaalt. De OECD centraliseert deze gegevens voor haar leden. Ook Eurostat verzamelt deze gegevens voor de lidstaten van de Europese Unie. Bijkomend maken we gebruik van de statistieken uit het ontwerp van een working paper van de OECD, getiteld Towards better measurement of government (7). Nationale rekeningen zijn macrostatistieken met bepaalde beperkingen. Ten eerste kijken ze enkel naar de loonmassa van de overheid. Deze statistiek zegt niets over de samenstelling van het personeelsbestand. De evolutie naar een hoger opgeleid, gespecialiseerd ambtenarenkorps kan op basis van deze cijfers niet worden bevestigd, noch ont- (7) ORGANISATION FOR ECONOMIC COOPERATION AND DEVELOPMENT, Towards better measurement of government OECD Working papers on public governance 2007/1, Paris, OECD Publishing, 2007, 453 p. 571

8 RECHTSLEER TSR kracht. Ten tweede is de overheid in verschillende landen anders georganiseerd. Een aantal definitieproblemen blijft ook in de nationale rekeningen bestaan. Bepaalde diensten in sommige landen worden bij de overheid gerekend, en andere niet. Zo valt in België het personeel van de gezondheidszorg grotendeels buiten de statistiek. Om die reden is het veelal nuttiger om tendensen te vergelijken doorheen de tijd, en bijvoorbeeld de vergelijking te maken tussen het groeipad in Nederland en dat in België. 3. RESULTATEN a. Afslankingsretoriek en afslankingsrealiteit In Angelsaksische verkiezingscampagnes staat de afslanking van het ambtenarenkorps bijna steeds op het menu. Ronald Reagan stelde dat de overheid zeker niet de oplossing kon bieden voor de problemen van Amerika, wel integendeel, de overheid was het probleem. De Democratische vicepresident Al Gore claimt dat hij banen heeft gesnoeid binnen het overheidsapparaat. Ook continentaal-europese politieke leiders bespelen dezelfde snaar. Zowel de Nederlandse minister-president Jan-Peter Balkenende als de Franse president Nicolas Sarkozy maakten van de inkrimping van de overheid een politiek agendapunt. Onze data laten toe om deze intenties te toetsen op hun realiteitsgehalte. Figuur 1 geeft aan in welke mate de totale overheidsuitgaven aan personeel zijn gestegen. De grafiek toont de evolutie in verschillende landen en zegt dus niets over de absolute kost. Het jaar 2000 is het basisjaar en staat gelijk aan 1. De inflatie is uit de cijfers gehaald met de index van de consumptieprijzen als deflator. Uit deze figuur kunnen we opmaken dat België in het begin van de jaren % minder uitgaf aan overheidspersoneel dan in 2000 (0.7 versus 1). Sinds 2000 zijn de uitgaven met 15 % gestegen. België volgt hiermee het Franse, Zweedse en Nederlandse groeipad. Italië sprong in de jaren 1980 uit de band, maar heeft sindsdien de groei onder controle. Sinds 1999 volgt ook Italië het Belgische groeipad. In de USA stijgen de personeelskosten zeer gelijkmatig. De door Ronald Reagan aangekondigde reducties van het ambtenarenkorps hebben duidelijk geen impact op de totale loonmassa van de ambtenaren. Wat dan met de sanering van banen door Al Gore? Een mogelijke verklaring zou kunnen zijn dat de jobs die federaal zijn weggesnoeid, worden uitgevlakt door nieuwe aanwervingen op het niveau van de staat en het lokale bestuur. 572

9 TSR RECHTSLEER evolutie van de totale overheidsuitgaven aan personeel (2000 = 1) 1,5 1,4 1,3 1,2 1,1 1 0,9 0,8 0,7 0,6 0, BE DE FR NL UK USA IT SE Figuur 1 Evolutie van de totale overheidsuitgaven aan personeel Ook in het UK van Margaret Thatcher werd er niet bespaard op de personele kosten van de overheid. Tot 1992 stijgt de loonmassa van de ambtenaren. In de periode van 1992 tot 1998, met John Major als eerste minister, blijven ze stabiel. Wanneer Labour met Tony Blair in 1997 het roer overneemt, neemt de personeelskost overhand toe. In 2006 besteedt het UK 40 % meer aan overheidspersoneel dan in Geen enkel land groeit sneller. Een mogelijke verklaring zou kunnen zijn dat de lonen van de ambtenaren in het UK zo sterk gestegen zijn dat die stijging de vermindering van het aantal koppen opheft. Het zou immers kunnen dat het korps kleiner, beter geschoold, maar ook beter verloond is. Het lijkt echter meer waarschijnlijk dat de afslankingsretoriek niet overeenkomt met de afslankingsrealiteit. Enigszins verrassend is de neerwaartse trend van Duitsland. Nochtans heerst in Duitsland niet hetzelfde ingebakken scepticisme tegenover overheidsinterventie, dat wel duidelijk aanwezig is in de USA. Duitsland heeft een neocorporatistische traditie en overheidshervormingen hebben zich slechts in beperkte mate gefocust op de vermarkting van de publieke sector. De verklaring is naar onze mening vooral te vinden bij de Duitse eenmaking. Het voormalige Oost-Duitse ambtenarenapparaat was zeer sterk uitgebreid zodat hier heel wat bezuiniging mogelijk was. Bovendien kon een eengemaakt Duitsland rekenen op heel wat synergievoordelen doordat bijvoorbeeld nog maar één ministerie van Financiën, één leger nodig was. In totaal werden in Duitsland overheidsbanen geschrapt. 573

10 RECHTSLEER TSR b. Kunnen we onze ambtenaren veroorloven? Overheidslonen en de toegevoegde waarde van de economie De analyse onder het vorige punt ging na in welke mate de loonmassa van de ambtenaren stijgt. In deze sectie bekijken we of de ambtenarenlonen ook meer beslag leggen op de waarde van de economie. We zetten meer concreet de lonen af tegenover het Bruto Binnenlands Product (BBP). Deze oefening biedt een antwoord op de vraag of we ons de stijging van de lonen van de ambtenaren kunnen permitteren. We zouden de parallel kunnen trekken met de gezinsinkomens. We geven nu meer uit aan voeding dan ongeveer 40 jaar geleden. We zijn echter gemiddeld genomen ook rijker geworden. Dit maakt dat we in verhouding tot het totale inkomen minder uitgeven aan voedsel. Dit is een conventionele benadering: overheidsschuld en deficit worden gewoonlijk ook uitgedrukt in percentage van het BBP. We gebruiken gegevens van Eurostat om de belangrijkste Europese economieën te vergelijken. We analyseren enerzijds de evolutie doorheen de tijd via zogenaamde tijdsreeksen en anderzijds de absolute waarden dk 16 se % BBP be fi fr no uk it es nl at ie 8 de be dk de ie es fr it nl at fi se uk no Figuur 2 Personeelsuitgaven van de overheid in % BBP 574

11 TSR RECHTSLEER van Figuur 2 beschrijft de evolutie doorheen de tijd. We kunnen omwille van verschillende registratiemethoden in de gezondheidssector de absolute waarden van de landen niet zonder meer vergelijken. Figuur 3 corrigeert wel voor deze verschillende registratiemethoden (cf. infra). Figuur 2 illustreert dat de lonen van de ambtenaren niet meer beslag op de economie leggen dan 17 jaar terug. Het percentage personeelskosten ten opzichte van het BBP is in België stabiel en ligt rond 12 %. Andere stabiele landen zijn Denemarken, Zweden, Frankrijk, Italië en Nederland. Ook in deze analyse valt de dalende trend van Duitsland op. Naast Duitsland zien we ook in Oostenrijk een significante daling. Oostenrijk reduceerde blijkbaar net als Duitsland sterk de personeelskosten. t In een aantal gevallen heeft de evolutie vooral te maken met de noemer, het Bruto Binnenlands Product. Als het BBP sterk stijgt, zal de ratio van de ambtenarenlonen en het BBP dalen. De grillige lijn van Noorwegen volgt de evolutie van het Noorse BBP. Noorwegen is een belangrijke olieproducent en daarom wordt het BBP sterk beïnvloed door de oliemarkten. De snelle daling van Finland heeft vooral te maken met de hoge groeicijfers omwille van de telecomhype, met Nokia als grote marktspeler. Er zijn twee opvallende stijgers, het UK en Ierland. Ondanks een forse toename van het BBP, neemt de totale vergoeding van overheidspersoneel nog toe. Beide landen investeerden substantieel in publieke dienstverlening. dk npersoneelin%bbp 12,50 pt fr be se gr fi idsuitgave 10,00 it at nl ov erhe otale 7,50 es de uk ie 10000, , , , ,00 BBP per capita ( ) 35000, ,00 Figuur 3 Personeelsuitgaven in % BBP en BBP per capita (2005) ( ) 575

12 RECHTSLEER TSR Vervolgens vergelijken we de absolute waarden in het jaar Figuur 3 geeft de totale overheidsuitgaven aan personeel in percentage van het BBP weer op de Y-as. Op de X-as staat het BBP per hoofd van de bevolking ( ). Noorwegen is, wegens de olie-inkomsten, een buitenbeentje en is niet opgenomen. In tegenstelling tot de vorige figuur, kunnen we hier de absolute waarden van de landen wel vergelijken. De verschillende registratiemethoden voor de gezondheidszorg zijn immers gecorrigeerd (8). De totale loonmassa van de Belgische ambtenaren in % van het BBP is aan de hoge kant. Enkel Zweden en Denemarken spenderen een substantieel hoger percentage van het Bruto Binnenlands Product aan de vergoeding van het overheidspersoneel. Portugal bevindt zich op het niveau van België. Ook Frankrijk, Finland en Griekenland situeren zich in de buurt. We onderscheiden een cluster landen die duidelijk minder uitgeeft aan personeel, uitgedrukt in % BBP; het betreft Duitsland, Oostenrijk, Italië, Spanje, het UK en Ierland. Deze figuur bewijst empirisch dat een economische welvaart en de omvang van het ambtenarenkorps niet aan elkaar gekoppeld zijn. Ierland en Denemarken hebben een hoog BBP per capita. Op vlak van overheidstewerkstelling zijn ze echter tegenpolen. Denemarken geeft ongeveer 14 % van het BBP uit aan overheidslonen en Ierland slechts 6 %. Groot kan goed zijn, net zoals klein goed kan zijn. Cruciaal is in beide gevallen, zoals we ook in onze inleiding al hebben beklemtoond, dat de overheidssector goed presteert in verhouding tot de middelen die worden geïnvesteerd. (8) In een aantal landen, zoals België, Nederland, Oostenrijk en Duitsland, betaalt de overheid geneeskundige zorgen terug per prestatie. Deze vergoedingen dekken de uitgaven, inclusief de loonkosten, van de ziekenhuizen en worden geregistreerd als finale consumptie door de overheid. Net zoals de overheid een aannemer betaalt om een weg aan te leggen, betaalt ze de ziekenhuizen om patiënten te verzorgen. In onder meer de Scandinavische landen en het UK betaalt de overheid de lonen van het personeel in de sector van de gezondheidszorg rechtstreeks. In deze landen vinden we die lonen dan ook terug in de categorie compensatie van tewerkstelling door de overheid en niet bij de finale consumptie. Het gevolg is dat in sommige gevallen de vergoeding van het personeel in de gezondheidszorg wel wordt geregistreerd en in andere niet. Daarom mogen we in figuur 2 enkel de trends vergelijken. In figuur 3 is die correctie doorgevoerd en zijn de uitgaven voor gezondheidszorg niet opgenomen. 576

13 TSR RECHTSLEER c. Wat zijn de arbeidsintensieve beleidssectoren? Tabel 1 geeft het percentage personeelskost op de totale uitgaven in een welbepaalde sector van de overheid. Hoge percentages duiden op een arbeidsintensieve sector. De percentages van de sector general public services (algemene overheidsdiensten) worden vertekend omdat de betaling van interesten op de overheidsschuld deel uitmaken van de totale uitgaven in deze sector. Een hoge staatsschuld betekent dus per definitie een lager percentage personeelskost. Vandaar dat het percentage van Italië laag is en dat van Luxemburg hoog. Deze cijfers zeggen vooral iets over de staatsschuld. Ook ontwikkelingssamenwerking maakt deel uit van deze sector. We gaan dadelijk nog dieper in op deze sector (cf. infra, d). General public services Defence Public order and safety Economic affairs Environment protection Recreation, culture and religion Education Social protection be 27 % 73 % 81 % 20 % 17 % 31 % 84 % 3 % dk 16 % 47 % 70 % 25 % 33 % 38 % 57 % 22 % de 20 % 55 % 75 % 11 % 20 % 33 % 63 % 5 % gr 23 % 46 % 85 % 7 % 43 % 50 % 74 % 14 % es 22 % 55 % 78 % 13 % 11 % 21 % 66 % 5 % fr 29 % 53 % 71 % 17 % 13 % 33 % 70 % 5 % it 17 % 60 % 70 % 11 % 13 % 25 % 77 % 2 % lu 38 % 67 % 70 % 14 % 45 % 14 % 63 % 3 % nl 23 % 57 % 65 % 22 % 11 % 36 % 65 % 5 % at 25 % 67 % 71 % 14 % 25 % 30 % 65 % 2 % pl 26 % 55 % 65 % 11 % 17 % 30 % 66 % 4 % pt 28 % 77 % 85 % 19 % 17 % 9 % 74 % 4 % fi 25 % 38 % 60 % 15 % 33 % 33 % 52 % 12 % se 22 % 29 % 62 % 14 % 25 % 36 % 55 % 18 % uk 18 % 36 % 54 % 11 % 20 % 33 % 47 % 6 % no 26 % 38 % 60 % 14 % 17 % 27 % 57 % 15 % Tabel 1 Uitgaven aan personeel op de totale uitgaven voor diverse sectoren 577

14 RECHTSLEER TSR Deze cijfers bevestigen dat het budget van het Belgische leger voornamelijk uitgaat naar lonen (73 %). Alleen in Portugal ligt dit aandeel nog iets hoger (77 %). De Scandinavische (uitgezonderd de Deense) en de Britse soldaten consumeren slechts ongeveer een derde van de middelen voor defensie. Voor openbare veiligheid te weten politie, brandweer, rechterlijke macht, gevangenissen valt in België het uitgavenpatroon op het vlak van de lonen eveneens hoog uit. Enkel Griekenland en alweer Portugal spenderen nog meer aan personeelskosten. Duitsland en Spanje benaderen het in België geldende percentage. De andere landen besteden minstens 10 % minder aan personele uitgaven op hun totaalbudget voor die sector. Een vergelijkbare conclusie gaat ook op voor economische zaken en onderwijs. Wat de sector milieubescherming en de sector recreatie en cultuur betreft, situeert het percentage loonkosten op de totale uitgaven in België zich rond het gemiddelde. Voor de sector sociale bescherming is het percentage laag, wat geen verwondering hoeft te wekken, gegeven dat de lonen maar een fractie vormen van de geldmiddelen die aan sociale zekerheid worden besteed. De grote discrepanties tussen landen wijzen op een verschillende organisatie van de sector, en dus een verschillende registratie. d. Algemene overheidsdiensten: administratie pur sang? De sector algemene overheidsdiensten uit het classificatieschema volgens de Classification of the Functions of Government verdient verdere aandacht, omdat deze sector veelal wordt aangezien als de klassieke overheidsadministratie. Dit is niet helemaal terecht, want heel wat klassieke ministeries vallen buiten deze groep. Het ministerie en het kabinet van Onderwijs bijvoorbeeld zitten vervat in de categorie onderwijs, het ministerie en het kabinet van Volksgezondheid in gezondheid, cultuur, sport en toerisme in cultuur en ontspanning, enzovoort. Vallen wel onder deze categorie van de algemene overheidsdiensten, alle personeelsleden die aan de hieronder opgesomde functies bijdragen: - uitvoerende en wetgevende instanties (met inbegrip van het Rekenhof); - organisatie van verkiezingen; - financiën en fiscaliteit, net als de munt, begroting, thesaurie; - buitenlandse zaken (ambassades inbegrepen); - ontwikkelingshulp; - personeelsdiensten, regie der gebouwen, informaticadiensten; - statistiekdiensten en studiediensten; 578

15 TSR RECHTSLEER - fundamenteel onderzoek; - beheerskosten openbare schuld; - transfers tussen overheden. We gebruiken twee indicatoren als vergelijkingsbasis tussen landen, meer bepaald de uitgaven per capita en als percentage van het BBP. Figuur 4 geeft de personeelsuitgaven per hoofd van de bevolking weer. België geeft meer uit aan ambtenarenlonen dan de andere landen in de set. In 2001 overstegen de Belgische uitgaven die van Frankrijk BE DE FR IT NL UK USA Figuur 4 Personeelskost algemene overheidsdiensten per capita in euro Een tweede analyse, zoals gevisualiseerd in Figuur 5, drukt de verhouding uit tussen de uitgaven aan algemene overheidsdiensten tot het BBP. Hier zijn meer landen opgenomen. Ook hier spant België de kroon. De kloof met de groep Nederland, Zweden, Oostenrijk en Finland is ongeveer 0,75 % BBP. e. Tussentijdse conclusie Hoewel de groei van de personeelsuitgaven in de overheid de laatste decennia niet uitzonderlijk is, moeten we concluderen dat de Belgische publieke sector personeelsintensief is. Vooral de sector algemene overheidsdiensten springt daarbij in het oog. 579

16 RECHTSLEER TSR 3 2,5 2 1,5 1 0,5 be fr nl at se fi it de dk no uk ie be dk de ie fr it nl at fi se uk no Figuur 5 Personeelskosten sector algemene overheidsdiensten in % BBP Dit betekent niet dat onze overheid slecht presteert. De onderwijssector bewijst dat een keuze voor mensen als productiefactor niet noodzakelijk een slechte keuze is. Het is algemeen bekend dat ons onderwijs internationaal goed scoort (9). De Scandinavische landen tonen bovendien aan dat een hoge tewerkstelling in de publieke sector gepaard kan gaan met een hoge welvaart (10). In de volgende sectie verkennen we enkele mogelijke verklaringen. 4. VERKLARINGEN Belangrijker nog dan de cijferresultaten zijn de mogelijke verklaringen voor deze vaststellingen. Inefficiëntie is hier slechts één van. We kunnen verschillende verklarende hypothesen naar voor schuiven, en nieuw onderzoek zou deze hypothesen moeten toetsen. Enkel op deze manier kunnen we de juiste beleidsconclusies trekken. (9) ORGANISATION FOR ECONOMIC COOPERATION AND DEVELOPMENT, Education at a glance, Paris, OECD Publishing, 2006, 453 p. (10) SOCIAL AND CULTURAL PLANNING OFFICE, Public sector performance: an international comparison of education, health care, law and public administration, SCPO, 2004, 310 p. 580

17 TSR RECHTSLEER a. Hypothese van de verschillende beleidspreferenties Een eerste verklaring zijn de verschillende beleidskeuzes van landen. Als een land beslist om veel te investeren in een sector, zijn er meestal meer ambtenaren nodig. Een duidelijk voorbeeld van uiteenlopende beleidskeuzes vinden we in Figuur 6 betreffende de verhouding van de defensieuitgaven tot de onderwijsuitgaven. Voor elke 10 euro die naar onderwijs gaan, besteedt België 2 euro aan defensie. In de USA is de verhouding bijna 0,70, wat impliceert dat tegenover elke 10 euro uitgaven in onderwijs er 7 euro naar defensie gaan. In het UK is deze verhouding op 10 jaar tijd verschoven van het Amerikaanse niveau tot 0,45, wat nog altijd veel is in vergelijking met andere Europese landen. Het spreekt vanzelf dat dergelijke beleidskeuzes een impact hebben op de personeelsstatistieken. 0,8 0,7 0,6 defensie/onderwijs 0,5 0,4 0,3 0, ,1 0 BE DE FR IT NL SE UK USA Figuur 6 Verhouding defensie-uitgaven op onderwijsuitgaven b. Hypothese van de kwaliteit Statistieken en indicatoren hebben het vaak moeilijk om kwaliteitsverschillen uit te drukken. Hierin schuilt een tweede verklaring voor verschillen in personeelsuitgaven. Deze verklaring werd sterk aangevoeld in het UK (11). Dit land investeerde substantieel in publieke diensten als on- (11) A.B. ATKINSON, Atkinson review Final report: measurement of government output and productivity for the national accounts, London, Palgrave Macmillan, 2005, 180 p. 581

18 RECHTSLEER TSR derwijs en gezondheidszorg, waarbij de personeelsaantallen opliepen. Deze stijging reflecteerde zich echter niet in de outputstatistieken. Er studeerden bijvoorbeeld niet meer studenten af omdat er meer leerkrachten zijn. Er zijn niet noodzakelijk minder patiënten omdat er meer dokters en verplegers zijn. Integendeel, het uitgebreidere aanbod zal allicht ook een nieuwe vraag creëren. Renderen deze investeringen dan niet? Waarschijnlijk wel. Kleinere klassen laten een persoonlijkere begeleiding toe. Hiermee kunnen naast kenniscompetenties ook andere vaardigheden worden ontwikkeld. Door een toename van het personeel in de gezondheidszorg kan de levenskwaliteit van de patiënten verbeteren, zonder dat dit in de statistieken doorwerkt. c. Hypothese van de outsourcing Een derde voorname verklaringsgrond gaat terug op andere keuzes in de productiemodi. Het UK heeft beduidend minder ambtenaren, wat wellicht ook te maken heeft met de keuze om heel wat dienstverlening uit te besteden aan de particuliere sector, de zogenaamde outsourcing (12). De impact van outsourcing op de personeelsstatistieken komt duidelijk tot uiting in het lage percentage personeelsvergoedingen in de sector publieke veiligheid. We verwijzen hiervoor naar tabel 1 waaruit blijkt dat de UK in deze sector slechts 54 % scoort, het laagste cijfer van alle landen in de set. In het UK worden bijvoorbeeld gevangenissen uitgebaat door de private sector, maar met publieke middelen. In de nationale rekeningen is er een statistiek die een benaderend inzicht geeft in de mate van outsourcing, namelijk de intermediaire consumptie. Deze statistiek registreert de goederen en diensten die de overheid aankoopt als input voor haar productie. Figuur 7, gebaseerd op gegevens van Eurostat, laat zien dat de intermediaire consumptie in België in % van het BBP zeer laag is. In vergelijking met andere landen besteden de Belgische overheden bijzonder weinig uit. Dit kan een verklaring zijn voor het relatief hoge aandeel van overheidspersoneelsuitgaven in België. (12) E.S. SAVAS, Privatization and public-private partnerships, New York, Chatham House, 2000, 393 p. 582

19 TSR RECHTSLEER lu be pt de at gr es fr ie it eu27 no nl dk fi se uk Figuur 7 - Outsourcing gemeten aan intermediaire consumptie/bbp (2005) d. Hypothese van de holle staat Eén van de centrale kenmerken van de overheidshervormingen die op de leest van het Nieuw Publiek Management zijn geschoeid, is het verzelfstandigen van de traditionele bureaucratieën (13). De verantwoordelijkheid van overheidsmanagers wordt gecombineerd met duidelijke verantwoordingslijnen in beheerscontracten. In het jargon: let managers manage en make managers manage. Sommige landen gingen verder dan andere in deze doctrine. Dit bracht sommige onderzoekers tot het besluit dat de staat uitgehold is (14). De kern is leeg en het echte werk gebeurt in de periferie van het publieke domein. Overheidstewerkstelling in de publieke bedrijven is niet opgenomen in de statistiek. Vanuit dat perspectief kan de evolutie naar een holle staat ook de verschillen in overheidstewerkstelling verklaren. De OECD maakte een berekening voor enkele landen waar personeelsleden in het publieke domein tewerkgesteld zijn. De Nederlandse en (13) C. HOOD, A public management for all seasons?, Public Administration 1991, vol. 69, n 1, (14) H.B. MILWARD, Governing the hollow state, Journal of Public Administration Research and theory, 2002, vol. 10, n 2,

20 RECHTSLEER TSR Franse cijfers spreken boekdelen. Tabel 2 toont aan dat Nederland een goed deel van de kloof met Frankrijk inhaalt wanneer de publieke bedrijven worden meegenomen. In de nabije toekomst zullen vergelijkbare berekeningen kunnen worden gemaakt voor alle OECD-landen. Overheidsproductie Publieke bedrijven Totaal Frankrijk 18,8% 3,3% 22,1% Nederland 10,4% 8,5% 19,9% Tabel 2 % van de totale arbeidsmarkt, actief in het publieke domein e. Hypothese van de schaalvoordelen Een volgende potentiële verklaring is te vinden in de schaalvoordelen voor grote landen. Dit zou vooral tot uiting moeten komen in sectoren met grote vaste kosten en relatief geringe variabele kosten. Een voorbeeld is de sector economische zaken waar vooral subsidies worden verstrekt. De administratiekost om een subsidie 100 maal toe te kennen is niet 10 maal kleiner dan wanneer ze maal wordt uitgekeerd. De personeelsintensieve landen voor economische zaken zijn Nederland, Denemarken en België, zoals tabel 1 aantoont. Dit lijkt de hypothese te bevestigen, althans voor deze sector. Zulke schaalvoordelen zijn in andere sectoren, zoals onderwijs, waarschijnlijk moeilijker hard te maken. f. Hypothese van de federalisering Een zesde verklarende hypothese betreft de federalisering van België. Geen enkel land heeft meer regeringen en parlementen per capita. De communautaire pacificatie is hier schatplichtig aan. Los van de mogelijke maatschappelijke baten heeft de federalisering ongetwijfeld ook geleid tot een institutionele drukte. De kwantiteit en diversiteit aan instituties brengen kosten met zich. Ook de tweetaligheid van de federale overheid is een kost die de meeste andere landen in de dataset niet hebben. De vraag rijst of de baten van de federalisering de kosten verantwoorden. Hierbij moeten we inzien dat de kosten vooral opduiken in de sector algemene overheidsdiensten. De proliferatie aan parlementen, regeringen, ministers en kabinetten maakt het besturen van een land niet goedkoper. Bovendien hebben al die overheden studie- en statistiekdien- 584

Hoeveel dragen onze bedrijven bij aan de schatkist en de sociale zekerheid?

Hoeveel dragen onze bedrijven bij aan de schatkist en de sociale zekerheid? vbo-analyse Hoeveel dragen onze bedrijven bij aan de schatkist en de sociale zekerheid? September 2014 I Raf Van Bulck 39,2% II Aandeel van de netto toegevoegde waarde gegenereerd door bedrijven dat naar

Nadere informatie

DETERMINANTEN VAN LAGE WERKINTENSITEIT IN HUISHOUDENS MET ARBEIDSONGESCHIKTE GEZINSLEDEN Empirische analyses voor de EU-15

DETERMINANTEN VAN LAGE WERKINTENSITEIT IN HUISHOUDENS MET ARBEIDSONGESCHIKTE GEZINSLEDEN Empirische analyses voor de EU-15 DETERMINANTEN VAN LAGE WERKINTENSITEIT IN HUISHOUDENS MET ARBEIDSONGESCHIKTE GEZINSLEDEN Empirische analyses voor de EU-15 Leen Meeusen, Annemie Nys en Vincent Corluy 17 juni 2014 Opbouw presentatie Inleiding

Nadere informatie

Recepten voor duurzame groei Beschouwingen naar aanleiding van het Jaarverslag 2014 van de Nationale Bank van België

Recepten voor duurzame groei Beschouwingen naar aanleiding van het Jaarverslag 2014 van de Nationale Bank van België Recepten voor duurzame groei Beschouwingen naar aanleiding van het Jaarverslag 2014 van de Nationale Bank van België Financieel Forum Gent - 26 februari 2015 Jan Smets A. De stand van zaken 1. De (lange)

Nadere informatie

De overheid geeft (te)veel uit? Weet u hoeveel

De overheid geeft (te)veel uit? Weet u hoeveel Page 1 of 6 Gepubliceerd op DeWereldMorgen.be (http://www.dewereldmorgen.be) De overheid geeft (te)veel uit? Weet u hoeveel en aan wat? door Phi-Rana di, 2013-11-12 15:45 Phi-Rana Er wordt vaak gezegd

Nadere informatie

Recepten voor duurzame groei Beschouwingen naar aanleiding van het Jaarverslag 2014 van de Nationale Bank van België

Recepten voor duurzame groei Beschouwingen naar aanleiding van het Jaarverslag 2014 van de Nationale Bank van België Recepten voor duurzame groei Beschouwingen naar aanleiding van het Jaarverslag 2014 van de Nationale Bank van België Financieel Forum West-Vlaanderen Kortrijk - 24 februari 2015 Jan Smets A. De stand van

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2011 2012 33 000 VIII Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (VIII) voor het jaar 2012 Nr. 229 BRIEF

Nadere informatie

.bedomeinnamen. & registrars

.bedomeinnamen. & registrars .bedomeinnamen & registrars 2014 2 Aantal nieuwe.be-registraties 193.659 222.919 232.746 257.637 267.780 306.341 299.846 264.930 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 Evolutie van de.be-domeinnamen 736.498

Nadere informatie

Moedige overheden. Stille kampioenen = ondernemingen. Gewone helden = burgers

Moedige overheden. Stille kampioenen = ondernemingen. Gewone helden = burgers Moedige overheden Stille kampioenen = ondernemingen Gewone helden = burgers Vaststellingen Onze welvaart kalft af Welvaartscreatie Arbeidsparticipatie Werktijd Productiviteit BBP Capita 15-65 Bevolking

Nadere informatie

Voortgangsrapportage Onderwijs en Opleiding 2010 Beschrijving prestaties Nederland en andere lidstaten op EU benchmarks

Voortgangsrapportage Onderwijs en Opleiding 2010 Beschrijving prestaties Nederland en andere lidstaten op EU benchmarks ANNEX Voortgangsrapportage Onderwijs en Opleiding 21 Beschrijving prestaties Nederland en andere lidstaten op EU benchmarks 1. Deelname voor- en vroegschoolse educatie (VVE) De Nederlandse waarde voor

Nadere informatie

.bedomeinnamen. onder de loep 2011

.bedomeinnamen. onder de loep 2011 1.bedomeinnamen onder de loep 2011 2 Aantal nieuwe.be-registraties Evolutie van de.be-domeinnamen 471.453 602.607 736.498 859.474 977.998 1.101.668 1.219.935 131.588 147.022 193.659 222.919 232.746 257.637

Nadere informatie

Grensoverschrijdende aftrek van fiscale verliezen

Grensoverschrijdende aftrek van fiscale verliezen Grensoverschrijdende aftrek van fiscale verliezen 20.01.2006-20.02.2006 220 antwoorden. Geef aan op welk gebied uw hoofdactiviteit ligt D - Industrie 58 26,4% G - Groothandel en kleinhandel; reparatie

Nadere informatie

Mobiliteit: Egbert Jongen CPB*

Mobiliteit: Egbert Jongen CPB* Mobiliteit: Wat economen willen (en weten) Egbert Jongen CPB* *Deze presentatie is op persoonlijke titel Overzicht presentatie Wat economen weten Wat economen willen Het Oostenrijkse systeem Wat economen

Nadere informatie

Samenwerking en innovatie in het MKB in Europa en Nederland Een exploratie op basis van het European Company Survey

Samenwerking en innovatie in het MKB in Europa en Nederland Een exploratie op basis van het European Company Survey Samenwerking en innovatie in het MKB in Europa en Nederland Een exploratie op basis van het European Company Survey ICOON Paper #1 Ferry Koster December 2015 Inleiding Dit rapport geeft inzicht in de relatie

Nadere informatie

Onderwijs en arbeidsmarkt: tweemaal actief

Onderwijs en arbeidsmarkt: tweemaal actief Onderwijs en arbeidsmarkt: tweemaal actief Organisation for Economic Coöperation and Development (2002), Education at a Glance. OECD Indicators 2002, OECD Publications, Paris, 382 p. Onderwijs speelt een

Nadere informatie

Onafhankelijke denktank Fact-based Lange termijn

Onafhankelijke denktank Fact-based Lange termijn Leeftijd en arbeidsmarkt: naar een nieuw paradigma? Leeftijd en arbeidsmarkt Itinera Institute Onafhankelijke denktank Fact-based Lange termijn Aanreiken, verdedigen en bouwen van wegen voor beleidshervorming

Nadere informatie

HOE BETAALT U? HOE ZOU U WILLEN BETALEN?

HOE BETAALT U? HOE ZOU U WILLEN BETALEN? HOE BETAALT U? HOE ZOU U WILLEN BETALEN? 2/09/2008-22/10/2008 Er zijn 329 antwoorden op 329 die voldoen aan uw criteria DEELNAME Land DE - Duitsland 55 (16.7%) PL - Polen 41 (12.5%) DK - Denemarken 20

Nadere informatie

Kentering op de Europese woningmarkten

Kentering op de Europese woningmarkten Na een hausse die twaalf jaar duurde, is nu in de meeste Europese landen waaronder Nederland een afvlakking van de huizenprijsstijging te zien. In enkele landen dalen de prijzen zelfs. Een belangrijke

Nadere informatie

Handelsmerken 0 - DEELNAME

Handelsmerken 0 - DEELNAME Handelsmerken 29/10/2008-31/12/2008 391 antwoorden 0 - DEELNAME Land DE - Duitsland 72 (18.4%) PL - Polen 48 (12.3%) NL - Nederland 31 (7.9%) UK - Verenigd Koninkrijk 23 (5.9%) DA - Denemarken 22 (5.6%)

Nadere informatie

De evolutie van de fiscale

De evolutie van de fiscale ITINERA INSTITUTE ANALYSE De evolutie van de fiscale kloof tussen België en de buurlanden 2014/1 10 01 2013 MENSEN WELVAART BESCHERMING België klom in 2012 naar plaats twee in de ranglijst van de totale

Nadere informatie

Werkloosheid in de Europese Unie

Werkloosheid in de Europese Unie in de Europese Unie Diana Janjetovic en Bart Nauta De werkloosheid in de Europese Unie vertoont sinds 2 als gevolg van de conjunctuur een wisselend verloop. Door de economische malaise in de jaren 21 23

Nadere informatie

Betalingsachterstand bij handelstransacties

Betalingsachterstand bij handelstransacties Betalingsachterstand bij handelstransacties 13/05/2008-20/06/2008 408 antwoorden 0. Uw gegevens Land DE - Duitsland 48 (11,8%) PL - Polen 44 (10,8%) NL - Nederland 33 (8,1%) UK - Verenigd Koninkrijk 29

Nadere informatie

Energieprijzen in vergelijk

Energieprijzen in vergelijk CE CE Oplossingen voor Oplossingen milieu, economie voor milieu, en technologie economie en technologie Oude Delft 180 Oude Delft 180 611 HH Delft 611 HH Delft tel: tel: 015 015 150 150 150 150 fax: fax:

Nadere informatie

.bedomeinnamen. & registrars

.bedomeinnamen. & registrars .bedomeinnamen & registrars 2013 2 Aantal nieuwe.be-registraties 147.022 193.659 222.919 232.746 257.637 267.780 306.341 299.846 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 Evolutie van de.be-domeinnamen 602.607

Nadere informatie

Nieuw rapport Europese Commissie: onze pensioenen zijn wél betaalbaar

Nieuw rapport Europese Commissie: onze pensioenen zijn wél betaalbaar Nieuw rapport Europese Commissie: onze pensioenen zijn wél betaalbaar Studiedienst PVDA Kim De Witte 1 Meer actieven in verhouding tot niet-actieven tot 2040... 2 1.1 Demografische versus economische afhankelijkheidsratio...

Nadere informatie

Worden senioren onbetaalbaar? Demografische verkenningen. Gerard Langerhorst 7 maart 2013

Worden senioren onbetaalbaar? Demografische verkenningen. Gerard Langerhorst 7 maart 2013 Worden senioren onbetaalbaar? Demografische verkenningen. Gerard Langerhorst 7 maart 2013 1 2 Trap des ouderdoms in de Gouden Eeuw In de Gouden Eeuw lieten de rijken geïllustreerde voorstellingen maken

Nadere informatie

De Belgische farmaceutische industrie in een internationale context

De Belgische farmaceutische industrie in een internationale context As % of total European pharmaceutical industry De Belgische farmaceutische industrie in een internationale context Terwijl België slechts 2,6 % vertegenwoordigt van het Europees BBP, heeft de farmaceutische

Nadere informatie

ARMOEDE GEPEILD Een analyse van de EU-SILC cijfers naar aanleiding van 17 oktober Werelddag van verzet tegen armoede

ARMOEDE GEPEILD Een analyse van de EU-SILC cijfers naar aanleiding van 17 oktober Werelddag van verzet tegen armoede ALGEMENE DIRECTIE STATISTIEK EN ECONOMISCHE INFORMATIE PERSBERICHT 16 oktober 9 ARMOEDE GEPEILD Een analyse van de EU-SILC cijfers naar aanleiding van oktober Werelddag van verzet tegen armoede % van de

Nadere informatie

De evolutie van het arbeidsvolume in België, de gewesten en de Europese unie

De evolutie van het arbeidsvolume in België, de gewesten en de Europese unie De evolutie van het arbeidsvolume in België, de gewesten en de Europese unie In het kader van de Jaarreeks 2000 verscheen een studie over de evolutie van het arbeidsvolume in België, het Vlaams en het

Nadere informatie

Uitgaven voor onderwijs 2012

Uitgaven voor onderwijs 2012 Webartikel 2013 Uitgaven voor onderwijs 2012 Trends en ontwikkelingen Daniëlle Andarabi-van Klaveren 6-12-2013 gepubliceerd op cbs.nl CBS Centraal Bureau voor de Statistiek Uitgaven voor onderwijs 2012

Nadere informatie

Vlaanderen kende in 2012 laagste aantal tienermoeders ooit

Vlaanderen kende in 2012 laagste aantal tienermoeders ooit Vlaanderen kende in 2012 laagste aantal tienermoeders ooit In 2012 bereikte het tienerouderschapscijfer in Vlaanderen een historisch laagterecord van 6 bevallingen per 1000 tieners (15-19 jaar). Ook in

Nadere informatie

Onderwijs in Rusland. Jan Limbeek

Onderwijs in Rusland. Jan Limbeek Onderwijs in Rusland Een van de terreinen waar de Sovjet-Unie in uitblonk was onderwijs. Het onderwijs was toegankelijk, goed en gratis. Vergeleken met de Sovjet-Unie is de algemene indruk dat de situatie

Nadere informatie

Verhoging fiscale inkomsten op tabak kan staatskas 200 à 300 miljoen opbrengen.

Verhoging fiscale inkomsten op tabak kan staatskas 200 à 300 miljoen opbrengen. Verhoging tabaksaccijnzen : meer inkomsten en minder rokers PERSBERICHT Verhoging fiscale inkomsten op tabak kan staatskas 200 à 300 miljoen opbrengen. In België werden er in 2009 11.617 miljoen sigaretten

Nadere informatie

Datum 09 september 2014 Betreft Aanbieding OESO-rapport Education at a Glance 2014 Onze referentie 659029

Datum 09 september 2014 Betreft Aanbieding OESO-rapport Education at a Glance 2014 Onze referentie 659029 >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag.. Kennis IPC 5200 Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den Haag

Nadere informatie

De risico s van het vak Enkele ervaringen over risicomanagement uit de pensioensector

De risico s van het vak Enkele ervaringen over risicomanagement uit de pensioensector De risico s van het vak Enkele ervaringen over risicomanagement uit de pensioensector Ir. André ten Damme RC MCM, CFO APG VRC Congres Amsterdam, 17 maart 2011 2 Agenda 1. Het Nederlandse pensioenstelsel

Nadere informatie

De arbeidsmarkt in juli 2014

De arbeidsmarkt in juli 2014 De arbeidsmarkt in juli 2014 Datum: 13 augustus 2014 Van: Stad Antwerpen Ondernemen & stadsmarketing Werk en Economie Betreft: Arbeidsmarktfiche juli 2014 In deze arbeidsmarktfiche zien we 1. dat Antwerpen

Nadere informatie

67,3% van de 20-64-jarigen aan het werk

67,3% van de 20-64-jarigen aan het werk ALGEMENE DIRECTIE STATISTIEK EN ECONOMISCHE INFORMATIE PERSBERICHT 28 oktober 67,3% van de 20-64-jarigen aan het werk Tegen 2020 moet 75% van de Europeanen van 20 tot en met 64 jaar aan het werk zijn.

Nadere informatie

Regionale economische vooruitzichten 2014-2019

Regionale economische vooruitzichten 2014-2019 2014/6 Regionale economische vooruitzichten 2014-2019 Dirk Hoorelbeke D/2014/3241/218 Samenvatting Dit artikel geeft een bondig overzicht van enkele resultaten uit de nieuwe Regionale economische vooruitzichten

Nadere informatie

De arbeidsmarkt in december 2014

De arbeidsmarkt in december 2014 De arbeidsmarkt in december 2014 Datum: 14 januari 2015 Van: Stad Antwerpen Ondernemen & stadsmarketing Werk en Economie Betreft: Arbeidsmarktfiche december 2014 In deze arbeidsmarktfiche zien we 1. dat

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

Deel 3. Wat doet de Europese Unie? 75

Deel 3. Wat doet de Europese Unie? 75 DEEL 3.4 DE EURO Deel 3. Wat doet de Europese Unie? 75 3.4. DE EURO DOEL - De leerlingen/cursisten ontdekken de voordelen van het gebruik van de eenheidsmunt: wisselen van geld is niet meer nodig, je spaart

Nadere informatie

IMMIGRATIE IN DE EU 85% 51% 49% Immigratie van niet-eu-burgers. Emigratie van niet-eu-burgers

IMMIGRATIE IN DE EU 85% 51% 49% Immigratie van niet-eu-burgers. Emigratie van niet-eu-burgers IMMIGRATIE IN DE EU Bron: Eurostat, 2014, tenzij anders aangegeven De gegevens verwijzen naar niet-eu-burgers van wie de vorige gewone verblijfplaats in een land buiten de EU lag en die al minstens twaalf

Nadere informatie

Wie bestuurt de Europese Unie?

Wie bestuurt de Europese Unie? Wie bestuurt de Europese Unie? De Europese Unie (EU) is een organisatie waarin 28 landen in Europa samenwerken. Eén ervan is Nederland. Een aantal landen werkt al meer dan vijftig jaar samen. Andere landen

Nadere informatie

Naar een leiderschapscrisis. Visie zonder actie is hallucinatie

Naar een leiderschapscrisis. Visie zonder actie is hallucinatie Naar een leiderschapscrisis Visie zonder actie is hallucinatie Enkele risico s Spanningen tussen China en VS lopen verder op en monden uit in handelsoorlog Nieuwe spanningen binnen eurozone M.n. in de

Nadere informatie

Een pensioenhervorming in het teken van defined ambition? Frank Vandenbroucke Jaarevent Alumni & Friends, Actuariaat Leuven 28 september 2015

Een pensioenhervorming in het teken van defined ambition? Frank Vandenbroucke Jaarevent Alumni & Friends, Actuariaat Leuven 28 september 2015 Een pensioenhervorming in het teken van defined ambition? Frank Vandenbroucke Jaarevent Alumni & Friends, Actuariaat Leuven 28 september 2015 Documentatie European Commission, The 2015 Ageing Report, European

Nadere informatie

Kortcyclische arbeid, Op de teller!

Kortcyclische arbeid, Op de teller! Kortcyclische arbeid, Op de teller! 1 Doel Doel van dit instrument is inzicht bieden in de prevalentie (mate van voorkomen) en de effecten van kortcylische arbeid. Dit laat toe een duidelijke definiëring

Nadere informatie

Europese vergelijking systemen van volwasseneneducatie en aanpak laaggeletterdheid

Europese vergelijking systemen van volwasseneneducatie en aanpak laaggeletterdheid Europese vergelijking systemen van volwasseneneducatie en aanpak laaggeletterdheid Dr. Maurice de Greef Prof. dr. Mien Segers 06-2016 Maastricht University, Educational Research & Development (ERD) School

Nadere informatie

Education at a Glance 2010: OECD Indicators. Education at a Glance 2010: OESO indicatoren. Summary in Dutch. Samenvatting in het Nederlands

Education at a Glance 2010: OECD Indicators. Education at a Glance 2010: OESO indicatoren. Summary in Dutch. Samenvatting in het Nederlands Education at a Glance 2010: OECD Indicators Summary in Dutch Education at a Glance 2010: OESO indicatoren Samenvatting in het Nederlands Binnen de OESO landen zijn overheden op zoek naar beleid om onderwijs

Nadere informatie

Pensions at a Glance: Public Policies across OECD Countries 2005 Edition. Kort overzicht pensioenen OECD: publiek beleid in OECD-landen editie 2005

Pensions at a Glance: Public Policies across OECD Countries 2005 Edition. Kort overzicht pensioenen OECD: publiek beleid in OECD-landen editie 2005 Pensions at a Glance: Public Policies across OECD Countries 2005 Edition Summary in Dutch Kort overzicht pensioenen OECD: publiek beleid in OECD-landen editie 2005 Samenvatting in Nederlands In de laatste

Nadere informatie

Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier. Grafiek 1 - Nederlandse aankopen buitenlandse effecten

Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier. Grafiek 1 - Nederlandse aankopen buitenlandse effecten Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier Nederlandse beleggers hebben in 21 per saldo voor bijna EUR 12 miljard buitenlandse effecten verkocht. Voor EUR 1 miljard betrof dit buitenlands

Nadere informatie

Statistieken 2015 99 ste Vierdaagse

Statistieken 2015 99 ste Vierdaagse Statistieken 2015 99 ste Vierdaagse De limiet voor het aantal inschrijvingen is in 2015 gesteld op 46.000. In totaal zijn 5.462 personen uitgeloot voor de Vierdaagse. Barometer 2015 alle lopers % uitval

Nadere informatie

Toerisme in cijfers Tourism in figures 2013. 03 aantal overnachtingen naar verblijfsmotief 2013 number of overnight stays by motive of stay 2013

Toerisme in cijfers Tourism in figures 2013. 03 aantal overnachtingen naar verblijfsmotief 2013 number of overnight stays by motive of stay 2013 Toerisme in cijfers Tourism in figures 2013 XL 03 aantal overnachtingen naar verblijfsmotief 2013 number of overnight stays by motive of stay 2013 Ju i 2014 2 AANTAL OVERNACHTINGEN NAAR VERBLIJFSMOTIEF,

Nadere informatie

West-Europese krantensites komen terug op betaalstrategieën

West-Europese krantensites komen terug op betaalstrategieën VUB-onderzoek in het kader van FLEET (FLEmisch E-publishing Trends): West-Europese krantensites komen terug op betaalstrategieën In 2007 veranderden een aantal internationaal toonaangevende kranten hun

Nadere informatie

2. Simulatie van de impact van een "centen i.p.v. procenten"-systeem

2. Simulatie van de impact van een centen i.p.v. procenten-systeem Bijlage/Annexe 15 DEPARTEMENT STUDIËN Impact van een indexering in centen i.p.v. procenten 1. Inleiding Op regelmatige tijdstippen wordt vanuit verschillende bronnen gesuggereerd om het huidige indexeringssysteem

Nadere informatie

Hoe heeft de sociale zekerheid de crisis doorstaan?

Hoe heeft de sociale zekerheid de crisis doorstaan? Hoe heeft de sociale zekerheid de crisis doorstaan? Hoe heeft de sociale zekerheid de economische crisis van 2009 en 2012 doorstaan? Die twee jaar bedraagt de economische groei respectievelijk -2,8% en

Nadere informatie

Evenwicht werk/privé wint opnieuw fors van loon en werkzekerheid

Evenwicht werk/privé wint opnieuw fors van loon en werkzekerheid Evenwicht werk/privé wint opnieuw fors van loon en werkzekerheid Resultaten Tempo-Team arbeidsmarkt tevredenheidsonderzoek 2011 Heropleving arbeidsmarkt gaat hand in hand met aandacht voor werk/privé-evenwicht

Nadere informatie

Sectoraal Comité van de Sociale Zekerheid en van de Gezondheid Afdeling «Sociale Zekerheid»

Sectoraal Comité van de Sociale Zekerheid en van de Gezondheid Afdeling «Sociale Zekerheid» Sectoraal Comité van de Sociale Zekerheid en van de Gezondheid Afdeling «Sociale Zekerheid» SCSZ/11/043 ADVIES NR 10/23 VAN 5 OKTOBER 2010, GEWIJZIGD OP 5 APRIL 2011, BETREFFENDE HET MEEDELEN VAN ANONIEME

Nadere informatie

VAN REYBROUCK, Geert. De Belgische fiscaliteit en parafiscaliteit in een Europees kader

VAN REYBROUCK, Geert. De Belgische fiscaliteit en parafiscaliteit in een Europees kader VAN REYBROUCK, Geert. De Belgische fiscaliteit en parafiscaliteit in een Europees kader Documentatieblad, Brussel, FOD Financiën, LXe jaargang, nr. 5, juli-augustus 2000, pp.39-238 Samenvatting In deel

Nadere informatie

Hierbij gaat voor de delegaties Commissiedocument D017336/01

Hierbij gaat voor de delegaties Commissiedocument D017336/01 RAAD VA DE EUROPESE U IE Brussel, 8 december 2011 (09.12) (OR. en) 18335/11 ECOFI 876 STATIS 108 I GEKOME DOCUME T van: de Europese Commissie ingekomen: 22 november 2011 aan: het secretaris-generaal van

Nadere informatie

België in de Europese informatiemaatschappij. Een benchmark van het bezit en het gebruik van ICT in België t.o.v. 24 Europese landen in 2006

België in de Europese informatiemaatschappij. Een benchmark van het bezit en het gebruik van ICT in België t.o.v. 24 Europese landen in 2006 België in de Europese informatiemaatschappij Een benchmark van het bezit en het gebruik van ICT in België t.o.v. 24 Europese landen in 2006 Bezit en gebruik van ICT en Internet 1 Luxemburg 2 Litouwen 3

Nadere informatie

Steunpunt tot bestrijding van armoede, bestaansonzekerheid en sociale uitsluiting

Steunpunt tot bestrijding van armoede, bestaansonzekerheid en sociale uitsluiting Steunpunt tot bestrijding van armoede, bestaansonzekerheid en sociale uitsluiting Feiten en cijfers ja Neemt de inkomensongelijkheid tussen arm en rijk toe? Toelichting: Een vaak gehanteerde maatstaf voor

Nadere informatie

Over oude en nieuwe paradigma's: herverdelen, investeren, innoveren

Over oude en nieuwe paradigma's: herverdelen, investeren, innoveren Over oude en nieuwe paradigma's: herverdelen, investeren, innoveren Bea Cantillon Het Europees Sociaal Investeringspakket door een Vlaamse bril, 4 november 2013, VLEVA, Brussel Hoe realistisch zijn de

Nadere informatie

Verdere evolutie van de geharmoniseerde werkloosheid in ruime zin

Verdere evolutie van de geharmoniseerde werkloosheid in ruime zin Verdere evolutie van de geharmoniseerde werkloosheid in ruime zin ruime zin in België, Duitsland, Frankrijk en Nederland in 2014 Directie Statistieken, Begroting en Studies stat@rva.be Inhoudstafel: 1

Nadere informatie

Migratie en de welvaartsstaat: is er sprake van aanzuigeffecten? Bart Meuleman (bart.meuleman@soc.kuleuven.be)

Migratie en de welvaartsstaat: is er sprake van aanzuigeffecten? Bart Meuleman (bart.meuleman@soc.kuleuven.be) Migratie en de welvaartsstaat: is er sprake van aanzuigeffecten? Bart Meuleman (bart.meuleman@soc.kuleuven.be) Inleiding Onderliggende assumptie gemaakt door aantal beleidsmakers: Sociaal beleid mag niet

Nadere informatie

Twaalf grafieken over de ernst van de crisis

Twaalf grafieken over de ernst van de crisis Twaalf grafieken over de ernst van de crisis 1 Frank Knopers 26-04-2012 1x aanbevolen Voeg toe aan leesplank We hebben een aantal grafieken verzameld die duidelijk maken hoe ernstig de huidige crisis is.

Nadere informatie

Internationale vergelijking kindregelingen

Internationale vergelijking kindregelingen Internationale vergelijking kindregelingen Nederland kent een uitgebreid en historisch gegroeid stelsel van kindregelingen dat aan ouders financiële ondersteuning geeft. In het regeerakkoord Bruggen Slaan

Nadere informatie

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso,

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 22 mei 2013 Nieuwe omstandigheden op de wereldwijde energiemarkt

Nadere informatie

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen Goede zorg van groot belang Nederlanders staan open voor private investeringen Index 1. Inleiding p. 3. Huidige en toekomstige gezondheidszorg in Nederland p. 6 3. Houding ten aanzien van private investeerders

Nadere informatie

De EIRO over minimumlonen en arbeidstijden

De EIRO over minimumlonen en arbeidstijden De EIRO over minimumlonen en arbeidstijden EIRO (2004). Working time developments 2004. [www.eiro.eurofound.ie/2005/ 03/update/tn0503104u.html]. EIRO (2004). Minimum wages in Europe. [www.eiro.eurofound.ie/2005/07/study/

Nadere informatie

De haperende groeimotor van het Nederlands kleinbedrijf

De haperende groeimotor van het Nederlands kleinbedrijf De haperende groeimotor van het Nederlands kleinbedrijf Januari 2016 Justin Jansen, Erasmus Universiteit Rotterdam Occo Roelofsen, McKinsey & Company Poll: Hoe gaat het met ondernemerschap in Nederland?

Nadere informatie

Projectplan. EU Team Moneymachine

Projectplan. EU Team Moneymachine Projectplan EU Team Moneymachine Introductie Op weg naar één groot Europa, is het belangrijk om onze mede-europeanen te begrijpen. Wanneer je in Europa woont ben je in mijn optiek gezegend. De Eurocrisis

Nadere informatie

VBO-ANALYSE. Efficiëntie van de overheid: aanzienlijke winst mogelijk!

VBO-ANALYSE. Efficiëntie van de overheid: aanzienlijke winst mogelijk! VBO-ANALYSE Efficiëntie van de overheid: aanzienlijke winst mogelijk! Carole Dembour cad@vbo-feb.be Februari 2014 14,7% II Omvang van de werkingskosten in percent van het Belgische bbp in 2011 (tegenover

Nadere informatie

Welzijn, meer dan bruto binnenlands product. Horizon 2050 13 februari 2015 Edwin De Boeck, Hoofdeconoom KBC Groep

Welzijn, meer dan bruto binnenlands product. Horizon 2050 13 februari 2015 Edwin De Boeck, Hoofdeconoom KBC Groep Welzijn, meer dan bruto binnenlands product Horizon 2050 13 februari 2015 Edwin De Boeck, Hoofdeconoom KBC Groep Bruto binnenlands product (bbp) Maatstaf van materiële welvaart Wikipedia : Het bbp is de

Nadere informatie

ENQUÊTE OVER DIVERSITEIT OP HET WERK EN ANTIDISCRIMINAT

ENQUÊTE OVER DIVERSITEIT OP HET WERK EN ANTIDISCRIMINAT ENQUÊTE OVER DIVERSITEIT OP HET WERK EN ANTIDISCRIMINAT 14.06.2005-15.07.2005 803 antwoorden Geef aan op welk gebied uw hoofdactiviteit ligt D - Industrie 225 K - Exploitatie van en handel in onroerend

Nadere informatie

Arbeidsmarkt allochtonen

Arbeidsmarkt allochtonen Streekpact 2013-2018 Cijferanalyse Publicatiedatum: 30 september 2013 Contactpersoon: Kim Nevelsteen Arbeidsmarkt allochtonen Samenvatting 1.176 werkzoekende allochtone Kempenaren (2012) vaak man meestal

Nadere informatie

Evolutie van het arbeidsongevallenrisico in de privésector in België tussen 1985 en 2013

Evolutie van het arbeidsongevallenrisico in de privésector in België tussen 1985 en 2013 Evolutie van het arbeidsongevallenrisico in de privésector in België tussen 1985 en 2013 Verschillende factoren bepalen het aantal arbeidsongevallen. Sommige van die factoren zijn meetbaar. Denken we daarbij

Nadere informatie

Standaard Eurobarometer 80. DE PUBLIEKE OPINIE IN DE EUROPESE UNIE Najaar 2013 NATIONAAL RAPPORT BELGIË

Standaard Eurobarometer 80. DE PUBLIEKE OPINIE IN DE EUROPESE UNIE Najaar 2013 NATIONAAL RAPPORT BELGIË Standaard Eurobarometer 80 DE PUBLIEKE OPINIE IN DE EUROPESE UNIE Najaar 2013 NATIONAAL RAPPORT BELGIË Opiniepeiling besteld en gecoördineerd door de Europese Commissie, Directoraat-generaal Communicatie.

Nadere informatie

Examen HAVO. economie. tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. economie. tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2010 tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur economie tevens oud programma economie 1,2 Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Pensioenkloof tussen België en haar buurlanden loopt op tot 48 procent

Pensioenkloof tussen België en haar buurlanden loopt op tot 48 procent Pensioenkloof tussen België en haar buurlanden loopt op tot 48 procent Studiedienst PVDA Kim De Witte 1 Pensioenkloof tussen België en haar buurlanden... 2 1.1 Wettelijke pensioenrechten in vergelijking

Nadere informatie

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU?

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Als gevolg van de wereldwijde economische en financiële crisis heeft de EU met een laag investeringsniveau te kampen. Alleen met gezamenlijke gecoördineerde

Nadere informatie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie Productiviteit, concurrentiekracht en economische ontwikkeling Concurrentiekracht wordt vaak beschouwd als een indicatie voor succes of mislukking van economisch beleid. Letterlijk verwijst het begrip

Nadere informatie

Belastingen en inkomensongelijkheid: België in een internationaal perspectief

Belastingen en inkomensongelijkheid: België in een internationaal perspectief Belastingen en inkomensongelijkheid: België in een internationaal perspectief Verbist, G. (2003). De fiscus als herverdeler. Personenbelasting en inkomensongelijkheid in België en andere OESO-landen. Antwerpen:

Nadere informatie

De hardwerkende Vlaming: mythe of realiteit?

De hardwerkende Vlaming: mythe of realiteit? De hardwerkende Vlaming: mythe of realiteit? Arbeidsvolume en arbeidsduur in Vlaanderen en Europa Tielens, M. & Herremans, W. 2007. Leuven: Steunpunt WSE. Klopt het beeld van de hardwerkende Vlaming; van

Nadere informatie

Exportmonitor 2011. Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler

Exportmonitor 2011. Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler Exportmonitor 2011 Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler Uit de Exportmonitor 2011 blijkt dat het noordelijk bedrijfsleven steeds meer aansluiting vindt bij de wereldeconomie. De Exportmonitor

Nadere informatie

Statistieken 2013 97 ste Vierdaagse

Statistieken 2013 97 ste Vierdaagse Statistieken 2013 97 ste Vierdaagse De limiet voor het aantal inschrijvingen is in 2013 gesteld op 46.000. In totaal zijn 4.314 personen uitgeloot voor de Vierdaagse. Barometer 2013 alle lopers % uitval

Nadere informatie

Perscommuniqué van het Federaal Planbureau

Perscommuniqué van het Federaal Planbureau Brussel, 01/06/2006 Meer informatie Michel aintrain Tel.: 02/507.74.57 ms@plan.be Kunstlaan 47-49 1000 Brussel Tel: +32 2 507.73.11 Fax: +32 2 507.73.73 E-mail: contact@plan.be http://www.plan.be... Het

Nadere informatie

P E R S B E R I C H T. De jaarlijkse conjunctuurnota van DEXIA noteert een recordgroei van de investeringen met 6,6%

P E R S B E R I C H T. De jaarlijkse conjunctuurnota van DEXIA noteert een recordgroei van de investeringen met 6,6% P E R S B E R I C H T Dexia N.V., Rogierplein 11, B-1210 Brussel / 1, Passerelle des Reflets, Paris-La Défense 2, F-92919 La Défense Cedex Rekeningnr. : 068-2113620-17 - RPR Brussel BTW BE 0458.548.296.

Nadere informatie

Toenemende zorgvraag versus bezuinigingen Bieden private investeerders soelaas?

Toenemende zorgvraag versus bezuinigingen Bieden private investeerders soelaas? Toenemende zorgvraag versus bezuinigingen Bieden private investeerders soelaas? Onderzoeksvragen Hoe scoort gezondheidszorg in een maatschappelijke issue-ranking? Waaraan dankt de zorg zijn bijzondere

Nadere informatie

World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 2010-2011

World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 2010-2011 PERSBERICHT World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 20-2011 Nederland zakt naar de 11e plaats op ranglijst van WEF Global Information Technology Report, en de opkomende economieën

Nadere informatie

Beantwoording vragen Tweede Kamer bij rapport Financiering onderwijs vernieuwingen voortgezet onderwijs 1990-2007 (30 november 2007)

Beantwoording vragen Tweede Kamer bij rapport Financiering onderwijs vernieuwingen voortgezet onderwijs 1990-2007 (30 november 2007) Algemene Rekenkamer Lange Voorhout 8 Postbus 20015 2500 EA Den Haag T 070-3424344 BEZORGEN F 070-3424130 De Voorzitter van de Tweede Kamer E voorljchting@rekenkamer.ni der Staten-Generaal w www.rekenkamer.ni

Nadere informatie

De toekomst van de welvaartsstaat. Frank Vandenbroucke Kortrijk 18 maart 2015

De toekomst van de welvaartsstaat. Frank Vandenbroucke Kortrijk 18 maart 2015 De toekomst van de welvaartsstaat Frank Vandenbroucke Kortrijk 18 maart 2015 De actieve welvaartsstaat herbekeken De duurzaamheid van het succes van de welvaartsstaat Investeren in kinderen Beleidsuitdagingen

Nadere informatie

Emissielekken in België

Emissielekken in België Milieu-economische analyses voor België, de Gewesten en Europa 13 september 2012 Emissielekken in België Guy Vandille Federaal Planbureau Wat is een emissielek? Emissielek = verschil tussen : emissies

Nadere informatie

De arbeidsmarkt in april 2015

De arbeidsmarkt in april 2015 De arbeidsmarkt in april 2015 Datum: 12 mei 2015 Van: Stad Antwerpen Ondernemen & stadsmarketing Business en innovatie Betreft: Arbeidsmarktfiche april 2015 In deze arbeidsmarktfiche zien we 1. dat Antwerpen

Nadere informatie

FORUM Factsheet Jeugdwerkloosheid,

FORUM Factsheet Jeugdwerkloosheid, FORUM Factsheet Jeugdwerkloosheid, @ FORUM, Instituut voor Multiculturele Ontwikkeling, september 29 Samenvatting De werkloosheid onder de 1 tot 2 jarige Nederlanders is in het 2 e kwartaal van 29 met

Nadere informatie

~ :-.~? 'J~ ~ Vlaamse Regering. DE VLAAMSE MINISTER VAN WEL2;IJN, VOLKSGEZONDHEID EN GEZI1ir

~ :-.~? 'J~ ~ Vlaamse Regering. DE VLAAMSE MINISTER VAN WEL2;IJN, VOLKSGEZONDHEID EN GEZI1ir I 'J~ ~ ~ :-.~? Vlaamse Regering DE VLAAMSE MINISTER VAN WEL2;IJN, VOLKSGEZONDHEID EN GEZI1ir Omzendbrief betreffende de toepassing van de Vlaamse zorgverzekering voor Belgisch sociaal verzekerden met:

Nadere informatie

BRUSSELS ARMOEDERAPPORT 2015 Welzijnsbarometer: samenvatting

BRUSSELS ARMOEDERAPPORT 2015 Welzijnsbarometer: samenvatting BRUSSELS ARMOEDERAPPORT 2015 Welzijnsbarometer: samenvatting De Welzijnsbarometer verzamelt jaarlijks een reeks indicatoren die verschillende aspecten van armoede in het Brussels Gewest belichten. De sociaaleconomische

Nadere informatie

5 Het wettelijk minimumjeugdloon in internationaal perspectief

5 Het wettelijk minimumjeugdloon in internationaal perspectief 5 Het wettelijk minimumjeugdloon in internationaal perspectief 5.1 Vergelijking van bruto wettelijk minimumjeugdlonen Ook andere landen kennen minimumjeugdlonen. In de helft van de OESO-landen is dat het

Nadere informatie

Crisis in de EU docentenhandleiding

Crisis in de EU docentenhandleiding Crisis in de EU docentenhandleiding In deze les vergelijken leerlingen de economische situatie van verschillende EU-leden met elkaar. Daarbij maken zij gebruik van de interactieve kaart en grafiek Economische

Nadere informatie

Studentenhuisvesting Feiten en trends 2010

Studentenhuisvesting Feiten en trends 2010 Studentenhuisvesting Feiten en trends 2010 Studentenhuisvesting - Feiten en trends 2010-1- Studenten Aantal ingeschreven voltijd studenten in bekostigde HBO- en WO-instellingen in Nederland 2009-2010 2008-2009

Nadere informatie

Eindexamen economie havo II

Eindexamen economie havo II Opgave 1 Buitenland en overheid in de kringloop In de economische wetenschap wordt gebruikgemaakt van modellen. Een kringloopschema is een model waarmee een vereenvoudigd beeld van de economie van een

Nadere informatie