Randvoorwaarden samenwerking steeds duidelijker

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Randvoorwaarden samenwerking steeds duidelijker"

Transcriptie

1 Met nieuwe energie in de regio arnhem Nijmegen v Pagina 2 Slimme distributie Stef Weijers: er is niet één oplossing die zaligmakend is. Pagina 3 MARN en MRA voor regionale aanpak energie en klimaat Randvoorwaarden samenwerking steeds duidelijker ARN: Put your money where your heart is Nu of nooit voor investeringsbesluit vergistingsinstallatie Afvalverwerker ARN, gevestigd op de grens van Nijmegen West en Weurt, combineert het verbranden van huishoudelijk afval met de productie van energie. Dit voorjaar nog besluit het bedrijf over de bouw van een vergistingsinstallatie op eigen terrein waarin GFT-afval tot groen gas kan worden verwerkt. Kansen grijpen Marcel Thijsen: duurzaamheid koppelen aan bestaande opgaven. Pagina 5 Startbijeenkomst Veel bouwstenen, nu vooral dingen gaan doen! Pagina 7 Halfgeleider Margreet van Gastel: overheid moet verbindingen leggen. Pagina 7 Echt Achterhoek Tafel van Groenlo wil regionale energiemaatschappij oprichten. Pagina 8 Koele maatregelen Gevolgen klimaatverandering ijlen nog tientallen jaren door. Tijdens de startbijeenkomst De Groene Kracht met nieuwe energie in de regio Arnhem Nijmegen, bleek dat het thema energie en klimaat lééft in de stadsregio. Meer dan 150 deelnemers deden mee en bedachten met elkaar tientallen ideeën voor nieuwe en kansrijke projecten. Twee ogenschijnlijk stille maanden later is er veel gebeurd. Tijd om een tussenbalans op te maken. Energie en klimaat komen niet uit de lucht vallen. Met het programma Eureka werkten regionale partners, waaronder MARN en MRA, samen met de Stadsregio Arnhem Nijmegen al vanaf 2007 aan verbetering van de regionale luchtkwaliteit. Eureka kwam voort uit het Nationaal Programma Luchtkwaliteit. De samenwerking tussen overheid, bedrijfsleven en kennisorganisaties legde de regio geen windeieren. Met een kapitaal van circa euro werd maar liefst 10 miljoen euro aan subsidies opgehaald. Tegelijk werd een aanzienlijke vermindering van fijn stof en stikstof dioxide concentraties gerealiseerd. Nut en noodzaak Samen met MARN en MRA zette de stadsregio met Eureka in op een betere luchtkwaliteit en tevens een (nog) betere regionale leefbaarheid en bereikbaarheid. Al doende groeide het besef dat er méér nodig is. Gas en olie worden in snel tempo duurder en onze afhankelijkheid van verre en instabiele regio s groeit. Daarnaast ontstaat bij verbranding van fossiele brandstoffen koolstofdioxide (CO2), dat fors bijdraagt aan het broeikaseffect en klimaatverandering. De MARN en MRA ontwikkelden een eigen klimaatbeleid. Een en ander leidde ertoe dat beide samenwerkingsverbanden de stadsregio begin 2010 verzochten een gezamenlijk regionaal programma voor energie en klimaat op te stellen. De vraag die nu voorligt is welke gemeenschappelijke verantwoordelijkheid de stadsregio hierin wil nemen. Medio maart zal het algemene bestuur van de stadsregio zich hierover uitspreken. lees verder op pag. 2 >> Nu al produceert ARN warmte die in de vorm van (groene) stroom geleverd wordt aan het openbare net, voldoende voor het verbruik van een stad van circa huishoudens. Was energie oorspronkelijk een bijproduct, tegenwoordig is bijna 25% van de omzet van ARN afkomstig uit de levering van energie. Nu nog fungeert ARN als overslagstation voor het GFT-afval uit de regio. De beoogde vergistingsinstallatie zal brandstof uit GFT-afval gaan produceren. Lokaal vervoer op brandstof uit lokaal afval, zou het credo kunnen worden. Daarmee biedt de toepassing een alternatief voor fossiele brandstoffen. Bovendien levert het gebruik van groen gas tot 75% minder uitstoot van CO2 op. Wat is de stand van zaken betreffende het besluit tot de bouw van een nieuwe vergistingsinstallatie? Gegarandeerde aanvoer GFT-afval De kosten van de vergistingsinstallatie bedragen 15 miljoen euro. De ARN heeft haast met het investeringsbesluit, maar kampt nog met een aantal onzekerheden. De investeringkosten moeten voor een belangrijk deel worden terugverdiend via het tarief voor de verwerking van het GFT-afval uit de tien MARN-gemeenten, die gezamenlijk de regio Nijmegen vormen. De MARN, voor een krappe 40% medeaandeelhouder van de ARN, is in de hoedanigheid van klant evenwel ook gebaat bij een laag tarief voor het verwerken van haar GFT-afval. De besluitvorming met betrekking tot het vergisten van het GFT-afval is nog niet rond. Duurzaamheid heeft op de korte termijn een prijs, aldus projectcoördinator Arnoud Rozestraten van de ARN. Als de gemeenten de opties voor verwerking van GFT-afval puur op prijs gaan vergelijken en de goedkoopste optie kiezen, is de kans op duurzame verwerking binnen de regio voorlopig verkeken. Samenwerking met de MARN is van groot belang. Wij zijn met elkaar in onderhandeling en wij hebben er alle vertrouwen in dat we er samen uit komen. lees verder op pag. 2 >> v 1

2 Randvoorwaarden samenwerking steeds duidelijker Nu of nooit voor investeringsbesluit vergistingsinstallatie >> Vervolg artikel pag. 1 >> Vervolg artikel pag. 1 Koers van de agenda De startbijeenkomst De Groene Kracht heeft niet alleen veel ideeën opgeleverd, maar ook aanwijzingen gegeven voor de koers van een gezamenlijke aanpak. Hoe concreter hoe beter klinkt uit de mond van velen. De agenda zal in hoofdzaak uit concrete projecten moeten bestaan waarvan de resultaten op kortere termijn zichtbaar zijn. Projecten waarvan de resultaten door grote én kleine gemeenten voelbaar zijn. Die de lokale klimaatprogramma s niet vervangen maar vooral aanvullen. En die gedragen en uitgevoerd worden door de regionale samenwerkingsverbanden MARN en MRA en door maatschappelijke partners waaronder het bedrijfsleven, hogeschool en universiteiten. Uitvoeren binnen bestaande opgaven Het is de taak van de overheid om verbindingen tussen partijen te leggen, initiatieven te stimuleren, kennisoverdracht te faciliteren en smoel te tonen richting subsidieverstrekkers. Zodat met relatief geringe investeringen veel kan worden bereikt. In die zin kan de nieuwe regionale energie en klimaatagenda de ingezette koers van het Eureka-programma volgen. Het is de kunst om maatregelen op het gebied van duurzaamheid, energie en klimaat uit te voeren binnen bestaande opgaven op het gebied van economische zaken, wonen en ruimte. Denk bijvoorbeeld aan duurzame nieuwbouw, collectieve inkoop van groene stroom, gemeenschappelijke aanbesteding van openbare verlichting of de verwerking van gemeentelijke groene afvalstromen. Maatregelen die consequent een besparing opleveren op de begroting van gemeenten en burgers. Economische spin off Nut en noodzaak alleen leggen in tijden van teruglopende budgetten onvoldoende gewicht in de schaal om met volle overtuiging voor energie en klimaat te gaan. Het is wenselijk dat de stadsregioraad een zorgvuldige afweging maakt: behoren energie en klimaat tot de prioriteiten, en kunnen we ons nu veroorloven om te anticiperen op bedreigingen op de lange termijn? Juist daarom zal een energie en klimaatagenda verbonden moeten worden met kansen op het vlak van onder meer economie, mobiliteit en RO, en met gegeven assets zoals bijvoorbeeld de gunstige ligging van de regio ten opzichte van snelwegen, waterwegen en spoor. Onder deze voorwaarden is het mogelijk de stap te zetten naar een gezamenlijke energie en klimaatagenda Energie en klimaat lééft in de regio; partners willen; het is nu aan de overheid om kansen zoals bus op banaan een krachtige zet te geven. Stroperig subsidietraject Vooralsnog is het niet zeker of de provincie Gelderland over de brug komt met financiële steun voor de vergistingsinstallatie. Hetzelfde geldt voor subsidie vanuit Agentschap.nl. Daar zit wat ons betreft te weinig beweging in, meent Rozestraten. Het rijk biedt subsidiemogelijkheden voor duurzame innovatie op het gebied van Milieu en Technologie. De innovatie bij ARN zit hem niet in de nieuwe vergistingsinstallatie an sich, maar wel in het integreren van het vergisten en het nacomposteren. Door deze technische innovatie wordt voorkomen dat er een vervuilende afvalwaterstroom vrijkomt. Dat betreft een door ontwikkeling van de traditionele vergistingstechniek. Lokale levering groen gas Een derde factor van betekenis voor de mogelijke keuze voor productie van groen gas is de aanbesteding van de OV-concessie in de stads regio. Die zou een langjarige afnamegarantie kunnen bieden. Hoewel ARN het groene gas ook elders kwijt zal kunnen, gaat de voorkeur uit naar de opwerking van regionaal afval tot lokaal te leveren groen gas. In totaal zal ARN jaarlijks 38 miljoen kilo GFT-afval kunnen verwerken tot brandstof voor circa 38 miljoen autokilo meters. Onlangs startte de stads regio de aanbestedingsprocedure voor het regionale openbare vervoer. Met de definitieve selectie van de winnende vervoerder zal ook duidelijkheid ontstaan over de rol van de ARN als mogelijke leverancier van duurzame brandstof. De ARN verwerkt onder meer het huisvuil van huishoudens in de MARN-gemeenten. Van GFT-afval tot groen gas Groen gas wordt gemeten in aardgasequivalenten. GFT-afval wordt eerst vergist tot biogas. Biogas bestaat voor 60% uit methaan (chemische naam voor het hoofdbestanddeel van aardgas). Het biogas wordt opgewerkt tot groen gas. In dit proces wordt koolstofdioxide (CO2) eruit gehaald en blijft 90% methaan over. Daarmee is groen gas een milieuvriendelijk alternatief voor de fossiele brandstof aardgas. De koolstof dioxide kan als bijproduct worden afgevangen en gebruikt in de (kas)tuinbouw als groeimiddel. Aanvragers willen sowieso met elkaar door Regions of knowledge Hoe kunnen we stedelijke en regionale distributie slim aan elkaar koppelen? Die vraag staat centraal in het project Regions of Knowledge, waarvoor de regio recent subsidie heeft aangevraagd in Brussel. Partners Hogeschool Arnhem Nijmegen (HAN), Lindus, Cornelissen Transport, Buck Consultants en de Stadsregio Arnhem Nijmegen hopen met dit project veel kennis op te doen en uit te wisselen. Daardoor kan de (letterlijk) gunstige positie van de regio nog beter worden benut. Met LZV-combinaties zijn eenderde minder kilometers nodig voor transport Stef Weijers is lector Logistiek en Allianties aan de HAN en tevens penvoerder namens de samenwerkende partijen. Weijers: Om de problematiek van stedelijke en regionale distributie op te lossen is medewerking nodig van zowel bestuurders van de steden als van de transporterende en verladende bedrijven zelf. Punt is dat beide partijen heel verschillende agenda s hebben en niet dezelfde taal spreken. De politiek is gefocust op het vergroten van de leefbaarheid en toegankelijkheid van onder andere de binnenstad, beperking van geluidsoverlast en een goede doorstroming van het verkeer. Voor gemeentebestuurders is de stad vaak het kader. Efficiënt netwerk Transporteurs hebben een andere agenda, vervolgt Weijers. Hun belang zit hem vooral in verhoging van het serviceniveau richting opdrachtgevers en in de inrichting van een efficiënt regionaal en (inter)nationaal netwerk. Uiteindelijk gaat het transportbedrijven natuurlijk om een rendabele bedrijfsvoering. Zowel politiek als bedrijfsleven zijn echter gebaat bij een slimme kop peling van stedelijke en regionale distributie. In Regions of Knowledge brengen we partijen bij elkaar en werken we samen met de kennisinstellingen aan slimme oplossingen. Europees project De aanvraag betreft een project waaraan behalve de regio Arnhem Nijmegen de regio s Lyon, Antwerpen, Valencia, Bologna en Noord Hongarije deelnemen. In eerste instantie nam de stadsregio het initiatief om hier in de regio de koppen bij elkaar te steken. In totaal is er een krappe 3 miljoen euro beschikbaar, waarvan de stadsregio zo n euro in de wacht hoopt te slepen. Uitwisseling met anderen Het project is in eerste instantie gericht op kennisontwikkeling en uitwisseling tussen de Europese regio s. Er is niet één oplossing die zaligmakend is, aldus Weijers. Juist de context en de omstandigheden bepalen wat werkt. Daarnaast biedt het project een partner als Cornelissen Transport ook de gelegenheid om het netwerk van collega-transporteurs in deelnemende regio s Antwerpen en Lyon uit te breiden. Regions of Knowledge is zeker geen puur onderzoeksproject, benadrukt Weijers. Het gaat juist ook om de uitwisseling van kennis en ervaringen, bijvoorbeeld via bijeenkomsten en een website. Die uitwisseling zal leiden tot meer kennis, maar ook tot plannen. We gaan samen een joint action program maken, waarin we slimme alternatieven gaan ontwikkelen en vanuit het project begeleiden. Wat moet je wel doen, en wat juist niet? Klik Weijers stelt dat de geschiedenis tot nu toe bewijst dat er nog geen panklaar recept is voor een succesvol stedelijk èn regionaal distributiebeleid. Het gaat er nu om de juiste partijen bij elkaar te brengen en de samenwerking goed te organiseren, op strategisch, tactisch en operationeel niveau. De eerste stap is in het kader van deze subsidieaanvraag in ieder geval al gelukt. Of de aanvraag wordt gehonoreerd wordt in de loop van volgend jaar duidelijk. Mocht dat onverhoopt niet het geval zijn, dan willen de partners toch met elkaar door. Er is wel een klik, aldus Weijers. 2

3 Marcel Thijsen wil vaart maken met regionale energie en klimaatagenda Geen tijd meer voor Echternachse processie terug; maar er is inderdaad wel een vliegwiel nodig om het proces te veranderen. Overheid en bedrijfsleven moeten samen voorbeeldprojecten starten waarin nieuwe technologieën worden uitgewerkt. Dat vergt een voorinvestering. Die kan betaald worden uit besparingen door collectieve aanbesteding van diensten en goederen. Waar staan we over een jaar? Eind 2011 staan de eerste projecten op het gebied van energieneutraal bouwen in de steigers. Eind 2011 zijn we als lokale overheden druk bezig met aanpassing van regelgeving waardoor duurzame initiatieven en projecten makkelijker van de grond komen. Marcel Thijsen heeft geen enkele twijfel over het belang van energie en klimaat op de politieke agenda. Het is het een kwestie van prioriteiten stellen, aldus het bestuurslid van de MARN, in het dagelijks leven wethouder in Wijchen. Over zestig jaar zijn de fossiele brandstoffen op. Het is nu of nooit. Doen we niets, dan schepen we onze (klein)kinderen op met een schuld waar de kredietcrisis niets bij is. Een jaar geleden vroegen MARN en MRA de stadsregio een regionale uitvoeringsagenda voor energie en klimaat op te stellen. Het algemene bestuur van de stadsregio wil eerst een principiële afweging, en neemt energie en klimaat mee in een dit voorjaar te houden takendiscussie. Hoe kijkt Thijsen daar tegenaan? Begrijpelijk dat, nu de lokale begrotingen onder druk staan, die vraag nog eens expliciet gesteld wordt in de stadsregioraad. Duurzaamheid is echter niet los te koppelen van bestaande opgaven, bijvoorbeeld in de woningbouw of in het openbaar vervoer. We moeten bestaande projecten en programma s zuinig, duurzaam en toekomstbestendig uitvoeren. De kansen liggen voor het grijpen. Partijen in de regio willen nu concreet aan de slag. Wat gaat u doen? De overheid kan zeker bijdragen, maar is geen grootgeldautomaat. Er zijn veel kansen voor het bedrijfsleven, waarbij de overheid kan faciliteren. Er zijn altijd honderd redenen om iets níet te doen. De overheid kan helpen door obstakels niet leidend te laten zijn, door méé te denken en door creatief met bijvoorbeeld juridische hindernissen om te gaan. Als overheid moeten we ons afvragen: heeft regelgeving nog wel het gewenste effect? Zo mag een woningcorporatie woningen bouwen tot maximaal 2 ton. Die regel is er om ook lagere inkomens in aanmerking te laten komen. Terwijl een investering van euro extra toekomstige bewoners elk jaar weer een aanzienlijke besparing op stookkosten oplevert. Wat kunnen bedrijfsleven en onderwijsorganisaties zelf doen? Er is nog veel onderzoek nodig, onder meer naar de meest efficiënte vorm van energie. Onderwijs en wetenschap hebben daar een rol en een adviesfunctie in. Het bedrijfsleven beweegt mee met de markt: over 10 jaar worden er uitsluitend energieneutrale woningen gebouwd. De overheid moet die trend faciliteren met richtlijnen die deze ontwikkeling stimuleren. Wat is de meerwaarde van een regionale uitvoeringsagenda? Collectieve inkoop van stroom in 2009 heeft de MARN gemeenten behalve een groencertificaat een besparing van maar liefst 1 miljoen euro opgeleverd. Met schaalv kunnen we veel doen. Denk bijvoorbeeld aan het collectief aanbesteden van afvalverwerking de grondstof van de toekomst. Zo heeft elk dossier zijn eigen ideale schaalgrootte; regionaal, nationaal of soms zelf Europees. Waar liggen op korte termijn de grootste kansen voor energie en klimaat? Op korte termijn liggen de grootste kansen in duurzame woningbouw, in aardgas en biogas en in de koppeling daarvan met de openbaar vervoerconcessie. Als grootaandeelhouder van de ARN wil de MARN een vergistinginstallatie laten bouwen. Door een collectief contract met de deelnemende gemeenten verzekert de ARN zich van een gegarandeerde aanvoer van groenafval, wat de gemeenten op hun beurt lagere tarieven en meer duurzaamheid oplevert. De OV concessie is een enorme kans, in die zin dat die een juist een continue afzet zou garanderen. Welke kansen op (middel)lange termijn mogen we als regio beslist niet laten liggen? Op de middel- en lange termijn liggen er kansen in het gebruik van afval als grondstof. Anders gezegd gaat het erom een kringloop te maken waarbij natuurlijke en industriële goederen opnieuw gebruikt kunnen worden. Zo ligt er nu meer koper op de stort dan in oude kopermijnen zelf, terwijl de prijs door het plafond gaat. Meestal gaan de kosten voor de baat uit. Waar moet hier in de regio het geld voor energie en klimaat vandaan komen? Duurzaamheid is onderdeel van de moderne economie. Investeringen verdienen zich Our bin suffers from obesity Wat kunnen we als individu zelf al doen? Het individu heeft de grootste macht! Als individu kunnen we recyclebare producten kopen en ons afval nog meer scheiden een kleine moeite! Bij grote investeringen als een auto of een woning kunnen we ons afvragen hoe duurzaam en toekomstbestendig die zijn. Als collectief heeft het individu een grote macht denk aan multinationals als BP en Shell die worden afgerekend op hun bijdragen aan een duurzame aarde. Ook de overheid mag af en toe best bang zijn voor die vraag vanuit het individu: En wat doet ú? 3

4 Startbijeenkomst in beeld Veel interactie tijdens de startbijeenkomst De Groene Kracht op 26 november jongstleden. Deelnemers, van links naar rechts: Jos IJkhout (Bureau Stroom) en Bart de Bruin (MARN) Zaal Arjan van den Broek (Electrabel) Margreet van Gastel (stadsregio), Annelies van der Kolk (provincie Gelderland) en Esther Jacobs (dagvoorzitter) Albert Anijs (Arnhem), Martijn Mentink en Paul Manders (stadsregio) Links: Ruud Mooij (Overbetuwe) Frits Witjes (Overbetuwe), Paul Stein (provincie Gelderland), Marianne de Wit (Arnhem) Birgit Hendriks (Binnenstadservice), Michiel Hustinx (Nijmegen) en Pieter Hameetman (BAM Vastgoed BV) Paul Manders (stadsregio), Marc de Kroon (Arnhem), Jan Luijten (Nijmegen) Marcel Thijsen (Wijchen) en Pieter Leroy (RUN) Arrien Sietsma (Arnhem) en Myrthe Stevens (Agentschap.NL) Arrien Sietsma (Arnhem) en Ron Josten (stadsregio) Marc de Kroon (Arnhem) Ron Josten (stadsregio) en Herman Wagter (Askary) Ruud Mooij (Overbetuwe) en Erik Heinrich (Renkum) slimme mobiliteit slimme mobiliteit Groene Economie 4

5 Waardering startbijeenkomst Deelnemers willen concretisering ideeën Ruim een derde van de deelnemers aan de startbijeenkomst De Groene Kracht eind november vorig jaar vulde de digitale evaluatie in. De bijeenkomst scoorde een ruime voldoende. Een groot deel van de respondenten gaf aan grote behoefte te hebben aan concretisering van ideeën. inhoud startbijeenkomst 7,5 resultaat startbijeenkomst 6,8 opbouw en variatie programma 7,8 inhoud workshops 7 resultaat workshops 6,5 Kansrijke projecten Het hart van de startbijeenkomst De Groene Kracht werd gevormd door een zestal workshops, gecentreerd rond de thema s energietransitie, energieneutraal bouwen, groene economie, duurzame mobiliteit en klimaatadaptatie. Deelnemers aan de workshops brachten tientallen ideeën in. Hieronder treft u enkele highlights aan. Ga voor het volledige verslag (per workshop) naar Naar energieneutraal bouwen Hoe zorgen we ervoor dat alle nieuwbouw in de regio in 2020 energieneutraal is zoals het Kabinet wil? Op diverse plekken in Nederland wordt al geëxperimenteerd met energieneutraal bouwen. Die kennis en ervaring moet worden overgedragen naar onze regio en vertaald naar concrete projecten. Daarnaast is er een transitiepad nodig waaruit blijkt hoeveel % van de woningbouw bijvoorbeeld in 2014 energieneutraal moet zijn. 2. Stel een E-label in, gekoppeld aan vergroening van de WOZ. 3. Bundel innovatiekracht bij corporaties en doe het samen. 4. Haal VVE s over de streep met subsidies, duurzaamheidleningen, ontzorging, en neem hiervoor voldoende tijd. Op de man af gevraagd Een aantal deelnemers werd op de man/vrouw af gevraagd wat opviel tijdens de startbijeenkomst, en wat volgens hem/haar het belangrijkste resultaat is. bestuurders, helaas weinig regioraadsleden. Resultaat: Veel goede ideeën met draagvlak; ook voor een groene OV concessie. Rijden op een banaan! Erik Heinrich, wethouder gemeente Renkum: Opvallend: Zeer gemêleerd gezelschap met veel deelnemers uit het bedrijfsleven. Ik bespeurde een algemeen gevoel: wij moeten nu vooral dingen gaan doen en niet meer te veel blijven praten; de handen uit de mouwen, aan het werk. Gijs Gerrits, strategisch beleidsmedewerker milieu, gemeente Beuningen: Opvallend:. een grote belangstelling vanuit overheid, bedrijfsleven en de kennisinstituten. Resultaat: Het enorme enthousiasme bij de aanwezigen is een goed fundament om met groene kracht de regio te verduurzamen! Johan Noppe, manager strategie en vastgoed, Portaal: Opvallend: Het onderwerp leeft enorm in de regio! Resultaat: Er zijn veel bouwstenen aangereikt voor de regionale agenda. Die moeten we dan wel gaan maken. Jan Luijten, adviseur duurzame ontwikkeling, gemeente Nijmegen: Opvallend: Goed bezochte bijeenkomst; veel positieve energie die zegt dat we moeten doorgaan. Veel enthousiaste Barry de Vries, onderzoeker Alterra, WUR: Opvallend: Veel mensen met enthousiasme, voornamelijk vanuit de energiehoek. De belangstelling voor klimaatadaptatie lijkt marginaal; is het de moeite waard hierop in te zetten? Resultaat: Belangrijkste resultaat van de bijeenkomst is draagvlak; het lijkt erop dat de stadsregio nu aan zet is. Arjan van den Broek, directeur Productie Electrabel Nederland N.V.: Opvallend: dat er heel veel bekenden waren. Wat is hier van het belang? Uiteindelijk gaan we samen oplossingen maken. Zo een bijeenkomst is elkaar weer zien, gedachten uitwisselen en samen ergens over nadenken. Als we zo samen komen, dan komen oplossingen op termijn vanzelf. Resultaat: De opgedane inspiratie. Als ik die kan doorgeven aan ondernemers en medewerkers, dan mobiliseren we nog meer mensen. Monique van Merrebach, beleidsmedewerker milieu en duurzaamheid, gemeente Rheden: Opvallend: veel partijen aanwezig met verschillende achtergronden en eigen doelstellingen. Maar toch met grotendeels een gemeenschappelijk belang als het gaat over klimaat en energie. Resultaat: Er zijn veel ideeën geopperd en kansen benoemd. Nu de (groene) krachten bundelen! 1. Committeer je als overheid aan een concreet stappenplan. 2. Stel een daadkrachtige Taskforce in, die mogelijke blokkades tackelt. Koppel er gedreven lokale en regionale bestuurders aan. 3. Organiseer betrokkenheid van burgers, corporaties en hypotheekverstrekkers. 4. Focus op snelle successen, zoals: - Snelle vergunning voor bouw van energieneutrale woningen - Geen WOZ voor energieneutrale woningen - Een groene hypotheek voor energieneutrale woningen Investeren in verduurzaming bestaande woningen Door de betrokkenheid van bewoners te vergroten en door succesvolle voorbeelden zichtbaar te maken kan verduurzaming van de bestaande voorraad versneld worden. Ontwikkel daarbij een aanpak-op-maat voor eigenaren, corporaties en VVE s. 1. Pak verduurzaming per wijk aan en zorg dat er een flow ontstaat. Nieuwe energie, transitie naar energievoorziening in de toekomst Duurzame opwekking van nieuwe energie is een must om CO2-neutraal te worden. Het gelijkmatiger uitsmeren van de energievraag over de dag helpt ook. De hamvraag blijft: hoe gaan wij groene energie in de regio realiseren? Conclusie van de deelnemers aan deze workshop luidt: de transitie moet ook geld kunnen opleveren. Decentraal en kleinschalig opgezette projecten hebben de voorkeur. Het is de kunst om op regionaal niveau een sluitende keten op te zetten. 1. Bedrijven stimuleren om zonne-energie op te wekken. Bijvoorbeeld door beloning van zonne-energie en inno vaties met gunstige aanbestedingregels. Of stimulering door de WOZ te verlagen. lees verder op pag. 6 >> 5

6 Kansrijke projecten >> Vervolg artikel pag. 5 Provinciale isolatiemaatregel succesvol 2. Biobased proefprojecten uitbreiden. Van groenafval en agrarische restproducten naar brandstof. Het gaat om het ophalen van kennis, het samenbrengen van partijen, het organiseren van de logistiek en het opschalen van lokale projecten. 3. Lokale, kleinschalige projecten organiseren met snel en zichtbaar resultaat. Bijvoorbeeld zonnepanelen of vergisting op wijkniveau. Succesfactoren zijn het mobiliseren van inwoners, het versnellen van milieuprocedures, creatieve financiering en het uitdragen van best practices door gemeenten. Groene economie, EMT bedrijven als motor van transitie De regio Arnhem Nijmegen telt bedrijven in de EMT (energie en milieu technologie), waarin totaal mensen werkzaam zijn. Hoe kunnen we de sector versterken en ons als regio met deze sector profileren? 1. Koppel nieuwe bedrijfjes ofwel jonge honden aan zogenaamde oude rotten. 2. Stimuleer groen gas door vraag (markt) en aanbod (productie) aan elkaar te koppelen. Goed voorbeeld is de aanbesteding van het regionale openbare vervoer aan groene energie uit lokaal en regionaal afval. 3. Geef als overheid meer helderheid t.a.v. randvoorwaarden en breng deskundigheid in (bijvoorbeeld door het mobiliseren van kennisinstellingen). Over schone en slimme mobiliteit gesproken De regio Arnhem Nijmegen is buitengewoon gunstig gelegen ten opzichte van vaar- en snelwegen en (inter)nationale hotspots van economische bedrijvigheid. Volop kansen dus voor transport en logistiek. Hoe kunnen we onze koploperspositie in duurzaam vervoer versterken? 1. Het is de kunst om bedrijven meer ladingen te laten bundelen. Overheden zullen verladende bedrijven en winkeliers moeten verplichten tot slimme stadsdistributie. 2. De regio Arnhem Nijmegen kan zich ontwikkelen tot een centrum of knooppunt voor alternatieve brandstoffen (Green Fuel Valley) door regionaal verworven biomassa te vergisten naar groengas of biolng. 3. We kunnen de bereikbaarheid verbeteren en de totale verkeersdruk verminderen door het nieuwe werken en leren te koppelen aan slimme ICT-toepassingen. Klimaatverandering en hoe we ons kunnen aanpassen Samen met de stadsregio werken de gemeenten Arnhem en Nijmegen in het project Future Cities (zie elders in deze uitgave het artikel: Prettige leefomgeving bij weer of geen weer). Hoe kunnen de gemeenten in de regio Arnhem Nijmegen in de gebouwde omgeving anticiperen op de gevolgen van klimaatverandering, zoals hittestress en wateroverlast? 1. Zet een bewustwordingsprogramma op om de problematiek en de urgentie daarvan onder de aandacht te brengen van bestuurders, ambtenaren, corporaties en ontwikkelaars. 2. Begin met relatieve quick wins, zoals bijvoorbeeld isolatie van publieke gebouwen, stedenbouwkundig ontwerp gericht op natuurlijke koeling, geen platte daken voor scholen en verzorgingshuizen, groene gevels en een klimaattoets in de procedure voor bestemmingsplannen. 3. Pas de Natural Step Methode toe: een systematische en wetenschappelijke methode om duurzaamheid in de maatschappij, maar ook in bedrijven en ruimtelijke planning te implementeren. Woningeigenaren kunnen via hun gemeente subsidie aanvragen voor het isoleren van hun woning. De provincie Gelderland heeft voor 2011 maar liefst 5 miljoen euro gereserveerd, ten opzichte van 1,4 miljoen in De regeling is voor eigenaren van woningen voor 1980 met een WOZ-waarde tot euro. De bijdrage is 500 euro per woning voor het isoleren van dak, buitenmuur en begane grondvloer (de schil van de woning). Boost voor bedrijfsleven Op basis van een inventarisatie bij alle gemeenten besloot Provinciale Staten in november voor 2011 substantieel meer geld uit te trekken voor de maatregel. Nu al stroomt het aantal aanvragen binnen bij de deelnemende gemeenten. Gedeputeerde Annelies van der Kolk reageert verheugd op het grote animo voor de regeling: Met name de isolatie van dak, gevel en vloer levert een grote besparing op. Isolatie verlaagt de woonlasten, geeft meer comfort en draagt bij aan een energiezuinig en klimaatbestendig Gelderland. Bovendien levert elke euro subsidie het lokale en regionale bedrijfsleven gemiddeld 6 euro omzet op. Het beschikbare bedrag zal vrijwel zeker benut worden. Gevoelig voor prikkel Uit proefprojecten in 2008 en 2009 bleek dat woningeigenaren wel willen isoleren, maar als puntje bij paaltje komt toch vaak andere prioriteiten stellen. Een grote groep bewoners blijkt gevoelig voor een eenmalige financiële prikkel. Die bedraagt eenderde van de gemaakte kosten tot een maximum van 500 euro. Bewoners kunnen bij hun eigen gemeente informatie inwinnen en hun aanvraag indienen. MARN verzorgt back office De isolatieregeling is een mooi voorbeeld van complementaire samenwerking tussen lokale, regionale en provinciale overheden. De MARN immers handelt namens de bij haar aangesloten gemeenten de aanvragen af. Veel gemeenten hebben daar zelf onvoldoende capaciteit voor. Door de back office aan de MARN uit te besteden kan de regeling efficiënter en goedkoper uitgevoerd worden. De regeling maakt deel uit van het Gelderse Klimaatprogramma Belangrijke doelen zijn het aanpakken van de energiehuishouding en het verminderen van de CO2-uitstoot, met een klimaatneutrale energiehuishouding in 2050 als einddoel. Gelderland moet vóór 2050 klimaatbestendig zijn ingericht. Gedeputeerde Annelies van der Kolk: De subsidie is goed voor het klimaat én de regionale economie. 6

7 Margreet van Gastel overtuigd van voordelen samenwerking Regionale profilering sleutel tot succes Als voorzitter van de MRA, wethouder in Arnhem en lid van het dagelijkse bestuur van de stadsregio pleit Margreet van Gastel voor een sterkere profilering van de regio. Het is de hoogste tijd om als regio aan de weg te timmeren, en bij Den Haag in beeld te komen. Van Gastel stelt vast dat de regio daar onvoldoende in slaagt: We dreigen achter het net te vissen. Het is nodig om onze stem in het rijks- en Europees beleid te laten doorklinken. Dat kan je als gemeente nooit alleen. De stadsregio is in dat opzicht een prachtige organisatie, maar helaas zijn de voordelen bij de regiogemeenten nog niet genoeg bekend. Daar ligt nog wel een taak. Brussel als vehikel Dat neemt niet weg dat Van Gastel een optimistisch toekomstbeeld heeft. Over tien jaar is iedereen in Nederland en daarbuiten er van doordrongen dat er in deze regio heel veel gebeurt op het gebied van energie en klimaat. Na Arnhem Energiestad en Groningen Energy Valley gaan wij hier in de stadsregio voor Energy Hill! Van Gastel meent dat de sleutel tot succes ligt in samenwerking en eenduidige regionale profilering, juist in deze periode van recessie. De regio zou daarmee sterker moeten inzetten op het binnenhalen van Europese subsidies. Ook in technische zin verdient Brussel meer aandacht, aldus Van Gastel. Subsidietrajecten vergen specifieke expertise. Ik ben er zeker van dat een subsidiebureau zichzelf zou terugverdienen. Overheid als halfgeleider Als voorzitter van de MRA kijkt Van Gastel met voldoening terug op de startbijeenkomst De Groene Kracht. Een groene economie als motor voor energie en klimaat moet natuurlijk vooral komen vanuit de onderzoeksinstellingen en het bedrijfsleven zelf. Ik zie de overheid vooral als een halfgeleider die de weg effent en verbindingen legt. Dat vergt een alerte en actieve Achterhoek timmert aan de weg De Achterhoek produceert voldoende biomassa om in 2020 alle huishoudens in de regio van energie te voorzien. De Tafel van Groenlo, een platform van Achterhoekse ondernemers, kennisinstellingen en overheid heeft al vijf concrete pilotprojecten in de startblokken staan. Het wachten is nog op aanpassingen in regelgeving door het Rijk. Eind november overhandigde de medio 2009 opgerichte Tafel van Groenlo drie moties aan een delegatie van de Tweede Kamer waarin op aanpassing wordt aangedrongen. Praktisch zelfvoorzienend in energie Door opschaling van een aantal pilotprojecten op het gebied van duurzame energieopwekking verwacht de regio in 2020 praktisch zelfvoorzienend te worden. Met de pilotprojecten worden lokaal en regionaal biogas en zonne-energie opgewekt voor lokaal en regionaal gebruik. De enorme hoeveelheid biomassa in de Achterhoek kan 100 miljoen kubieke meter biogas opleveren. Ook energie uit zon kan een grote bijdrage leveren. De projecten zijn gericht op de productie van onder meer biogas uit (verse) mest en lokale biomassa afvalstromen tot zonne-energie uit een grid van publieke en private daken in de regio. Een blik in de keuken van onze buren leert dat de Achterhoek een actieve lobby voert om proefregio te worden op het gebied van duurzame energieopwekking. De Achterhoek combineert een groene omgeving met innovatiekracht maar heeft wel steun van het Rijk nodig om haar ambities waar te maken. Het gaat daarbij onder meer om aanpassing van milieuwetgeving en fiscale maatregelen. opstelling. Door het organiseren van een startbijeenkomst hebben we betrokken partijen een platform bezorgd en met elkaar in contact gebracht. De Open Days is een jaarlijks EUevent in Brussel waarbij steden en regio s hun economische groeipotentie presenteren. Het thema van 2011 is smart, sustainable and inclusive growth. Van Gastel zet in op profilering van de regio Arnhem Nijmegen met focus op groene energie en smart grids. Inzet Van Gastel hamert op de noodzaak van doortrekking van de A15. Daar moet nu eens een finale klap op worden gegeven! Doortrekking garandeert een betere doorstroming op het regionale wegennet en een verbetering van de luchtkwaliteit. Op kortere termijn ziet zij veel potentie in vergisting van groen afval op Roelofshoeve en in Bergerden voor openbaar vervoer en transport. Als overheid kunnen we een rol spelen door vraag en aanbod bij elkaar te brengen. En een vulpunt op IJsseloord hebben we al! Economisch interessant De Tafel van Groenlo wil een regionale energiemaatschappij oprichten om de financieel technische kant van de pilotprojecten in goede banen te leiden. Deze Achterhoekse Groene Energie Maatschappij (AGEM) zal onder meer subsidiestromen, bancaire arrangementen en borgstellingen moeten regelen. Daarnaast zal de regionale energiemaatschappij toezien op de uitgifte van aandelen en het sluiten van contracten met afnemers en leveranciers. De Tafel van Groenlo verwacht dat het opwekken van biogas de regio in de toekomst geen windeieren zal leggen. De Tweede Kamerleden reageerden positief op de voorstellen. Het Achterhoekse platform houdt druk op de Haagse ketel en hoopt in de loop van dit jaar op concrete vorderingen. Meer informatie: Binnenstadservice in Beuningen? Is Binnenstadservice ook voor de gemeente Beuningen een goed concept? Om daar achter te komen laat Beuningen een haalbaarheidsonderzoek uitvoeren. Het onderzoek richt zich op de interesse onder winkeliers en bedrijven en stelt ook een financiële prognose op voor de eerste twee jaar. Binnenstadservice helpt uitstoot van schadelijke uitlaatgassen te verminderen. Dat kan door leveranties aan winkels en bedrijven in de (binnen)stad slim te bundelen op een locatie aan de rand van de stad, en vervolgens in kleine, schone voertuigen naar de binnenstad te vervoeren. Zowel Arnhem als Nijmegen hebben een vestiging. Eerder dit jaar besloot ook Wijchen de kansen voor Binnenstadservice te onderzoeken. Het onderzoek is in een afrondende fase. Collectief aanbesteden gemeentelijk groenafval Gezamenlijke aanbesteding van de verwerking van gemeentelijk groenafval is efficiënter, goedkoper en vriendelijker voor het klimaat. Gemeenten produceren een grote hoeveelheid groenafval, zoals snoeihout, bermmaaisel, houtsnippers en grof hout. Door collectieve (Europese) aanbesteding van een grote hoeveelheid (bio)massa ineens hopen de stadsregiogemeenten financiële winst te boeken en CO2-uitstoot te verminderen. Dat laatste gebeurt doordat met deze biomassa duurzame energie wordt geproduceerd. Eerst wordt een inventarisatie gemaakt van de omvang van de biomassastromen. Daarnaast wordt een programma van eisen en een bestek opgesteld. Uit de marktscan die eind januari plaatsvindt zal blijken welke marktpartijen interesse hebben. Het aanbestedingstraject wordt naar verwachting dit najaar afgerond. Eerste publieke waterstoftankstation van Nederland Op 3 december jl. ging in Arnhem het eerste publieke waterstoftankstation van Nederland open. Het tankstation is onderdeel van HyMove, een ambitieus project in de regio Arnhem om ervaring op te doen met het gebruik van waterstof in bussen en auto s. De officiële openingshandeling van het tankstation bestond uit een eerste tankbeurt van onder meer de Honda Clarity en de overhandiging van een Fiat Doblo aan de gemeente Arnhem. Een OV-bus op waterstof zal nog voor de zomer in de dienstregeling van Connexxion rijden. De initiatiefnemers van het HyMove-project, waaronder overheden, bedrijfsleven en HAN, zien het project als onderdeel van een verkenning van schone en klimaatneutrale manieren van vervoer. De waterstoftankzuil bij AVIA tankstation VéBé van Steijn in Arnhem zal overigens volgend jaar verhuizen naar bedrijventerrein Kleefse Waard en dan een veel grotere capaciteit krijgen. Truck van de toekomst Truck van de Toekomst is een subsidi eprogramma van het voormalige ministerie van Verkeer en Waterstaat. Het stimuleert het testen van nieuwe technologieën om vrachtverkeer schoner te laten rijden. Bijvoorbeeld door rijden op LNG (Liquefied Natural Gas). LNG is een goed alternatief voor diesel EEV, maar er zijn in Nederland nog nauwelijks vulpunten. De gemeente Nijmegen en de stadsregio laten een subsidieaanvraag opstellen voor de aanschaf van ongeveer 20 LNG-trucks en minimaal één vulpunt in de regio. Uit een eerste gespreksronde met een aantal belangrijke lokale en regionale transportbedrijven blijkt dat er zeker belangstelling is. 7

8 Kort door de bocht! Zeven stellingen over energie en klimaat Prettige leef omgeving bij weer of geen weer In de Van Muijlwijkstraat in Arnhem wordt dit jaar begonnen met een onderzoek naar het effect van bomen en groene gevels op de binnen- en buitentemperatuur. Na een nulmeting worden in de straat tijdelijke maatregelen genomen als bomen (in bakken) en een groene gevel. Daarna wordt de straat opnieuw doorgemeten. De proef is mede mogelijk gemaakt dankzij het Europese subsidieproject Future Cities. Collectieve verwarming in Groot Holthuizen / Zevenaar Isolatie bestaande woningvoorraad Monique van Merrebach en Gijs Gerrits, beide werkzaam op het gebied van milieu en duurzaamheid in respectievelijk de gemeenten Rheden en Beuningen, lieten zich uit de tent lokken. 1. duurzame energie is een probleem voor het kabinet Gijs: Duurzame energie is geen probléém voor het kabinet maar juist een oplossing, voor het kabinet, het bedrijfsleven en voor burgers. Duurzame energie levert een bijdrage aan een schone economie, aan meer werkgelegenheid en het is een boost voor het kennispotentieel in dit land. Monique: De bijgestelde opgave (van 20 naar 14% duurzame energie in 2020) is géén signaal om nu maar achterover te gaan leunen. Met het huidige aandeel van 4% gaan we in Nederland nog niet zo hard. De Europese norm zal voor het kabinet nog een hele opgave zijn. 2. er bestaat geen lokaal klimaatbeleid, hoogstens een stapel projecten Monique: Op lokaal niveau worden veel projecten uitgevoerd die vaak heel succesvol zijn, maar uiteindelijk slechts een kleine bijdrage leveren aan de aanpak van het probleem. Wat niet wegneemt dat die projecten van groot belang zijn voor het creëren van bewustzijn en draagvlak onder inwoners. Maar om meters te kunnen maken moeten we de handen ineen slaan. Gijs: Om een significante bijdrage te leveren aan CO2 reductie is enkel en alleen lokaal klimaatbeleid onvoldoende. Gemeenten moeten samenwerken om gemeente overstijgende klimaatambities waar te maken. Door opschaling kunnen we meer kansrijke projecten concretiseren. Monique: Juist op dit niveau kan de stadsregio als verlengd lokaal bestuur een belangrijke rol spelen. 3. energie en klimaat gaan niet over milieu maar over economie Monique: Energie en klimaat gaan over beide. Gijs: Wereldwijd staan we voor een mooie en tegelijk grote opgave: het duurzaam inrichten van onze woon-, werk- en leef wereld. Daarvoor is een duurzame economie nodig; een beter milieu is één van de resul taten van dit transitieproces. 4. Klimaatbeleid stimuleert de lokale economie Gijs: Waar! Klimaatbeleid schept kansen voor vernieuwende technieken en het komt de lokale werkgelegenheid ten goede. Monique: Denk aan de aanpak van de bestaande woningvoorraad. Zeker nu er nauwelijks nieuw gebouwd wordt ligt daar veel werk voor lokale en regionale bouwbedrijven, zoals aannemers, glas zetters- en isolatiespecialisten. 5. een groene economie vraagt om meer overheid en minder markt Monique: Een groene economie kan alleen slagen als er voldoende te verdienen valt. Gijs: In het begin van de transitie naar een groene economie is het aan de overheid om projecten aan te jagen en te stimuleren. Uiteindelijk zal de markt haar eigen weg vinden en hoeft de overheid alleen te faciliteren. 6. burgers zijn nog niet klaar voor duurzame energie Monique: Er vindt al veel voorlichting plaats en er is nog heel veel nodig. Bij voorkeur op maat gesneden voorlichting, niet alleen gericht op burgers, maar ook op bedrijfsleven, ontwikkelaars, installatiebedrijven en overheden zelf. Gijs: Voorlichting is niet genoeg. Financiële prikkels blijven gewenst. Vergelijk het aantal zonnepanelen op woningen in ons land eens met Duitsland. Daaruit blijkt dat je met goed financieel beleid veel kan bereiken. 7. niets doen is de beste strategie Gijs: Niets doen is een gemiste kans voor de ontwikkeling van de regio op het gebied van kennis en techniek. Niets doen betekent dat we de rekening (onbetaalbare energielasten, achterblijvende bedrijvigheid, geen kennisontwikkeling, risico s van klimaatverandering) later keihard gepresenteerd krijgen. Monique: We hebben als land al veel te lang niet hard genoeg gelopen. Op veel terreinen zijn we al ingehaald. Zonne-energie is booming business in Duitsland en China. Windenergie zijn we al kwijt aan koploper Denemarken. Het wordt hoog tijd dat Nederland als kennis- en technologieland een tandje bijzet. Samen met Rotterdam, Amsterdam, Den Haag en Tilburg behoort de stadsregio tot de koplopers op het gebied van klimaatadaptatie. Hans van Ammers, senior beleidsadviseur openbare ruimte bij de gemeente Arnhem, legt uit wat het Future Cities project gemeenten te bieden heeft. Ook al stoppen we morgen met fossiele brandstoffen, de gevolgen voor het klimaat ijlen nog vijftig jaar door. Begrijpelijk dat gemeenten focussen op vermindering van CO2-uitstoot, maar laten we ons tegelijkertijd voorbereiden op de gevolgen van klimaatverandering. Dat zijn twee kanten van dezelfde medaille. Groene daken en gevels We krijgen vaker en langer te maken met perioden van extreme hitte, droogte en neerslag, aldus Hans van Ammers. Aan het omgaan met veel water zijn we in Nederland wel gewend. Daarom ligt binnen Future Cities de nadruk op hitte. Volgend jaar komt er een regionale hittekaart die de opwarming van bebouwde omgeving in beeld brengt. Die is er nu al van Arnhem. Aan een kaart voor Nijmegen wordt momenteel gewerkt. Daarnaast levert het project straks een toolbox op waarmee gebruikers kunnen uitrekenen wat de kosten en baten van aanpassingsmaatregelen zijn. Wat is bijvoorbeeld het effect van een enkel groen dak, van aanplanting in een straat, een wijk of een hele gemeente. Aanbevelingen op maat Natuurlijk is dat interessant voor de steden, maar net zo goed voor wijken en winkelcentra in kleinere steden en dorpen, aldus Van Ammers. Een stedenbouwkundige werkzaam bij gemeente of architectenbureau krijgt straks inzicht in het effect van bepaalde maatregelen. Wat doet bijvoorbeeld meer water of groen in het centrum; en wat levert het gebruik van duurzame energie op, of corridors voor windcirculatie in de stedelijke inrichting? Afhankelijk van de bestuurlijke prioriteiten (bijvoorbeeld vermindering van gezondheidsrisico s of een aantrekkelijker stadscentrum) leidt dat tot aanbevelingen voor de inrichting van dorp of stad. Van regionale naar nationale toolbox Om te voorkomen dat de in Future Cities project opgebouwde kennis na beëindiging van het project eind 2012 niet verloren gaat, participeert de Stadsregio Arnhem Nijmegen in het Nationale kennisprogramma Kennis voor Klimaat. Kennis voor Klimaat is het programma dat onderzoek doet naar de gevolgen van de klimaatverandering voor het ruimtegebruik in Nederland. Praktisch gezien levert Kennis voor Klimaat straks ook een nationale toolbox op waarin alle informatie te vinden is over klimaatadaptatie.. Meer informatie: en www. klimaatonderzoeknederland.nl Colofon Dit is een uitgave van MARN, MRA en Stadsregio Arnhem Nijmegen Januari 2011 Tekst: Stadsregio Arnhem Nijmegen Fotografie: Luuk van der Lee, Velp Vormgeving: Mooijekind Ontwerpers, Loenen (Gld.) Druk: Totdrukwerk, Apeldoorn 8

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Regie op energie. Investeren in de productie van duurzame energie in de regio Arnhem-Nijmegen

Regie op energie. Investeren in de productie van duurzame energie in de regio Arnhem-Nijmegen Investeren in de productie van duurzame energie in de regio Arnhem-Nijmegen Regie op energie Wij, de 22 gemeenten in de regio Arnhem- Nijmegen, maken ons sterk voor een versnelde transitie van fossiele

Nadere informatie

Gas geven voor duurzame energie

Gas geven voor duurzame energie Gas geven voor duurzame energie Programma Programma Thema Thema Workshops Workshops Lokatie Lokatie Gelders Gelders netwerk netwerk voor voor duurzame duurzame energie energie Uitnodiging Netwerkbijeenkomst

Nadere informatie

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013 Lijst Lammers Papendrecht 21 januari 2013 Aan de voorzitter van de gemeenteraad van de gemeente Papendrecht, de heer C.J.M. de Bruin Markt 22 3351 PB Papendrecht Betreft: gemeente Papendrecht aansluiten

Nadere informatie

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas?

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Lijst Lammers KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013 Persbericht Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Fractie Lijst Lammers pleit voor de Zonatlas in Papendrecht en vraagt

Nadere informatie

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Fons Claessen sr.adviseur klimaat, energie & duurzaamheid Gemeente Nijmegen Waarom moeten we iets doen?? 1: Klimaatverandering 2: Energie en grondstoffen 3.

Nadere informatie

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Symposium De Groene Delta van Nijmegen Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Noodzaak tot veranderen 13-10-2014 2 En toen was daar... http://www.energieakkoordser.nl/ https://energiekgelderland.nl/paginas/default.aspx

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

Memo. De leden van de commissie Bestuur & Financiën Erik Zweers (programmamanager Eureka)

Memo. De leden van de commissie Bestuur & Financiën Erik Zweers (programmamanager Eureka) aan van cc Memo De leden van de commissie Bestuur & Financiën Erik Zweers (programmamanager Eureka) datum 2 december 2009 soort memo beleidsterrein(en) onderwerp Ter kennisgeving Financiën Financiële kaders

Nadere informatie

Klimaatbestendige steden

Klimaatbestendige steden Klimaatbestendige steden Klimaatbeleid en praktijk in Nederland Inspiratie voor Amersfoort Michaël Meijer Introductie Michaël Meijer Tuin- en Landschapsinrichting @ IAH Larenstein Planologie @ Radboud

Nadere informatie

praktijkcase groene aanbesteding stadsregio Arnhem Nijmegen

praktijkcase groene aanbesteding stadsregio Arnhem Nijmegen praktijkcase groene aanbesteding stadsregio Arnhem Nijmegen 1. ambitie en aanbesteding als middel idee / visie / proces / conclusie 2. model de Groene Cockpit ontwikkeling / structuur / toepassingsgebieden

Nadere informatie

Gemeente Langedijk. Voorstel aan de raad

Gemeente Langedijk. Voorstel aan de raad Gemeente Langedijk Raadsvergadering : 22 januari 2013 Agendanummer : 15 Portefeuillehouder Afdeling Opsteller : H.J.M. Schrijver : Beleid en Projecten : Schutten Voorstel aan de raad Onderwerp : Nota Langedijk

Nadere informatie

Innovatienetwerk Nieuwe Energie Systemen (INES) Kies voor slimme technologie en bespaar energie

Innovatienetwerk Nieuwe Energie Systemen (INES) Kies voor slimme technologie en bespaar energie Innovatienetwerk Nieuwe Energie Systemen (INES) Kies voor slimme technologie en bespaar energie januari 2011 Alle tuinders in Gelderland kunnen besparen Wilt u uw energiekosten verlagen? Door energie te

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

De Cleantech Regio Stedendriehoek 1 daagt uit!

De Cleantech Regio Stedendriehoek 1 daagt uit! Stedendriehoek 1 daagt uit! Eo Wijers-prijsvraag 2014-2015 1 Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst en Zutphen eo wijers-stichting voor ruimtelijke kwaliteit in de regio Stedendriehoek daagt

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

Programma Energie 2012-2015 Samenvatting Projectplan

Programma Energie 2012-2015 Samenvatting Projectplan Programma Energie 2012-2015 Samenvatting Projectplan Lokale Energie Lokale Energie - 4 Lokale energie-initiatieven - Een loket voor buurt- en dorpsinitiatieven Projectnaam : Lokale Energie Opdrachtgever

Nadere informatie

Zon Op School. Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013. Initiatiefvoorstel aan de Raad GROENLINKS NIJIVIEGEN ~- INQEKDMEN. GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy..

Zon Op School. Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013. Initiatiefvoorstel aan de Raad GROENLINKS NIJIVIEGEN ~- INQEKDMEN. GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy.. regjw. /3. 00 0 60 3 5 proowverartw.: 'So ~- INQEKDMEN Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013 GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy..si Zon Op School Initiatiefvoorstel aan de Raad Jos Reinhoudt, GroenLinl

Nadere informatie

gemeente Eindhoven Hierin wil GroenLinks in ieder geval de volgende vragen beantwoord hebben.

gemeente Eindhoven Hierin wil GroenLinks in ieder geval de volgende vragen beantwoord hebben. gemeente Eindhoven Inboeknummer 15bst00959 Beslisdatum B&W 14 juli 2015 Dossiernummer 15.29.103 (2.3.1) Raadsvragen Van het raadslid dhr. R. Thijs (GroenLinks) over klimaatambities Eindhoven na gerechtelijke

Nadere informatie

Grootschalige verduurzaming door creatieve coalities

Grootschalige verduurzaming door creatieve coalities Grootschalige verduurzaming door creatieve coalities André de Groot gemeente Rotterdam, programma Versnelling010 27 januari 2015 Opbouw stedelijk programma Duurzaam Groene, gezonde en veerkrachtige stad

Nadere informatie

Duurzame ontwikkeling:

Duurzame ontwikkeling: Duurzaam Tynaarlo Duurzame ontwikkeling: Een ontwikkeling die kan voorzien in de behoeften van de huidige generaties zonder die van de toekomstige generaties in gevaar te brengen. (Our common future 1987)

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie

Nieuwsbrief Energie april 2013

Nieuwsbrief Energie april 2013 b6agina 1 van 6 Nieuwsbrief Energie april 2013 Inhoud Nieuws Duurzame energieveiling van start Nieuwe visie ontwikkeling biogas Algen en zeewier: hoe duurzaam is de productie? Kwaliteitsborging helpt bij

Nadere informatie

Doelstelling en doelgroep

Doelstelling en doelgroep klimaat op maat Klimaat op maat Het klimaat verandert en de olievoorraden raken langzaamaan op. Dat laatste betekent concreet dat de energieprijzen naar verwachting flink stijgen in de komende decennia.

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

In deze nieuwsbrief:

In deze nieuwsbrief: Nr. 66-5 maart 2010 In deze nieuwsbrief: Onderzoek naar glazen overkapping deel A27 Het verkeer over de A27 neemt toe en een deel van de snelweg zal in de toekomst worden verbreed. Omdat meer verkeer ook

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

www.begreenenergy.nl

www.begreenenergy.nl www.begreenenergy.nl Fueling the future Steeds meer consumenten en ondernemers zijn zich ervan bewust dat het tegengaan van klimaatverandering een verantwoordelijkheid is voor iedereen. De wereldwijde

Nadere informatie

Energie uit afval, een schone zaak

Energie uit afval, een schone zaak Energie uit afval, een schone zaak Vergisten van GFT-afval ARN meer dan 25 jaar begaan met het milieu Aandeelhouders ARN B.V. Regio Regio Regio REMONDIS Nijmegen De Vallei Rivierenland (privaat) 37,5%

Nadere informatie

Duurzame mobiliteit binnen het Nordic-Baltic Network. Kansen voor het Nederlandse bedrijfsleven. Nordic-Baltic Network

Duurzame mobiliteit binnen het Nordic-Baltic Network. Kansen voor het Nederlandse bedrijfsleven. Nordic-Baltic Network emarken Estland Finland Letland Litouwen Noorwegen IJsland Zweden Denemarken Estland Finland Letland Litouwen Noorwegen IJsland Zweden France Netherlansds Frankrijk Duurzame mobiliteit binnen het Nordic-Baltic

Nadere informatie

Waarom doen we het ook alweer?

Waarom doen we het ook alweer? Apart inzamelen van gft-afval Als Vereniging Afvalbedrijven stimuleren we dat al het afval in Nederland op de juiste manier wordt verwerkt. Hierbij houden we rekening met het milieu en de kosten. De meest

Nadere informatie

VNG Raadsledencampagne

VNG Raadsledencampagne Duurzaam Drimmelen VNG Raadsledencampagne Klimaat niet zonder de Raad Invloed raadsleden Borging beleid Collegiaal bestuur Collegeakkoord 2010-2014 Duurzame ontwikkeling: Een ontwikkeling die kan voorzien

Nadere informatie

Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten

Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten voor financiering van duurzame energie 4 Voorwoord Euro s zijn vaak de sleutel om projecten voor de opwekking van duurzame

Nadere informatie

MEMO GAD BNG 28.50.30.701 ISO 14001. Gewestelijke Afvalstoffen Dienst. Portefeuillehouders Milieu. Werkgroep biomassa en 'rijden op groen gas'

MEMO GAD BNG 28.50.30.701 ISO 14001. Gewestelijke Afvalstoffen Dienst. Portefeuillehouders Milieu. Werkgroep biomassa en 'rijden op groen gas' Gewestelijke Afvalstoffen Dienst Gooi en Vechtstreek Postadres: Postbus 514 1200 AM Hilversum Bezoekadres: Hooftlaan 32 1401 EE Bussum Telefoon: (035) 699 18 88 Fax: (035) 694 17 45 Internet: www.gad.nl

Nadere informatie

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving 16 september 2014-15:25 Het ministerie van Infrastructuur en Milieu besteedt in 2015 9,2 miljard euro aan een gezond, duurzaam

Nadere informatie

Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta)

Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta) Agenda Stad Concernstaf CSADV Stadhuis Grote Kerkplein 15 Postbus 538 8000 AM Zwolle Telefoon (038) 498 2092 www.zwolle.nl Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta) Hoe houden we onze delta leefbaar

Nadere informatie

Almere. Uitkomsten van de zoektocht naar dé klimaatneutrale gemeente in Flevoland 2015

Almere. Uitkomsten van de zoektocht naar dé klimaatneutrale gemeente in Flevoland 2015 Uitkomsten van de zoektocht naar dé klimaatneutrale gemeente in Flevoland 2015 Natuur en Milieufederatie Flevoland heeft ook dit jaar weer een verkenning gedaan naar het klimaatneutrale gehalte van de

Nadere informatie

tot eind 2025 - LED verlichting bij vervanging - inzet slimme verlichtingsconcepten

tot eind 2025 - LED verlichting bij vervanging - inzet slimme verlichtingsconcepten Doelstelling Actie Doorlooptijd Wat gaan we doen Eigenaarschap Eigen organisatie 20% energiebesparing t.o.v. 2015 Energiebesparing gemeentelijke gebouwen 20% transitie naar hernieuwbare energie t.o.v.

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

Spreektekst wethouder Hans Haring Werkconferentie Energiek Zoetermeer 11 juni 2013

Spreektekst wethouder Hans Haring Werkconferentie Energiek Zoetermeer 11 juni 2013 Spreektekst wethouder Hans Haring Werkconferentie Energiek Zoetermeer 11 juni 2013 Welkom allemaal! Om te beginnen fantastisch dat we met zo n grote groep en uit diverse geledingen hier bij elkaar zijn

Nadere informatie

UITVOERINGSPROGRAMMA 2015-2020

UITVOERINGSPROGRAMMA 2015-2020 UITVOERINGSPROGRAMMA Het Uitvoeringsprogramma van het Milieubeleidsplan omvat negentien projecten waarin de verschillende milieurelevante thema s en de vier benoemde doelgroepen (inwoners, bedrijven, samenkomen.

Nadere informatie

12-12-2014 thuis in energie presentatie Duurzaam4Life 3

12-12-2014 thuis in energie presentatie Duurzaam4Life 3 Programma 20:00 Plenaire aftrap VKK Energie inspiratie Otto Willemsen AGEM samen op weg Guus Ydema Provinciale regelingen Maarten Visschers Leefbaarheid en gemeenschapsvoorzieningen Peter van Heek 20:30

Nadere informatie

Vario Grass B.V. Keteninitiatieven. Masters in Green. CO2-Prestatieladder Eis: 1.D.1, 1.D.2 en 3.D.1. Koningslinde 5b. 7131 MP, Lichtenvoorde

Vario Grass B.V. Keteninitiatieven. Masters in Green. CO2-Prestatieladder Eis: 1.D.1, 1.D.2 en 3.D.1. Koningslinde 5b. 7131 MP, Lichtenvoorde Keteninitiatieven CO2-Prestatieladder Eis: 1.D.1, 1.D.2 en 3.D.1 Vario Grass Masters in Green Organisatie: Adres: Opgesteld door: Vario Grass B.V. Koningslinde 5b 7131 MP, Lichtenvoorde Jasper Eppingbroek

Nadere informatie

Schoon en hoogwaardig openbaar vervoer in Nijmegen

Schoon en hoogwaardig openbaar vervoer in Nijmegen Schoon en hoogwaardig openbaar vervoer in Nijmegen Symposium Op weg naar een gezonde spits Dinsdag 5 oktober 2010 Klaas-Jan Gräfe Senior beleidsmedewerker mobiliteit 1 Inhoud Knelpunten luchtkwaliteit

Nadere informatie

5.2 Energiebesparing in de bestaande bouw: Op zoek naar een business case voor lokale initiatieven

5.2 Energiebesparing in de bestaande bouw: Op zoek naar een business case voor lokale initiatieven 5.2 Energiebesparing in de bestaande bouw: Op zoek naar een business case voor lokale initiatieven Alfons Ramb Energiek Leiden Rolf Steenwinkel Amsterdam Energie Ron de Graaf Hoom Renske den Exter - Hoom

Nadere informatie

Minder emissies, betere bereikbaarheid. Afscheid Frans v.d. Steen, 26 juni 2014 Huib van Essen, manager Verkeer, CE Delft

Minder emissies, betere bereikbaarheid. Afscheid Frans v.d. Steen, 26 juni 2014 Huib van Essen, manager Verkeer, CE Delft Minder emissies, betere bereikbaarheid Afscheid Frans v.d. Steen, 26 juni 2014 Huib van Essen, manager Verkeer, CE Delft CE Delft Onafhankelijk, not-for-profit consultancy, opgericht in 1978 Ca. 40 medewerkers

Nadere informatie

HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH

HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH PS2009- INITIATIEFVOORSTEL Aan de leden van Provinciale Staten Initiatief voorstel Duurzaamheidsfonds Gelderland Beknopte samenvatting van inhoud voorstel: Bij de voorjaarsnota 2009 (PS2009-447) is ingestemd

Nadere informatie

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland en de Provincie Gelderland 22 maart 2016 Overwegende dat: De provincie Gelderland veel waarde hecht aan de aanwezigheid van onderwijs/kennisinstellingen in haar Provincie. Uiteraard in hun functie van

Nadere informatie

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo Maak werk van zon & wind Tynaarlo Aanleiding Najaarsnota 2008 aankondiging plannen voor duurzame energie Voorjaar 2009 ontwikkelen scenario s Mei 2009 raadpleging inwoners Tynaarlo Juni 2009 voorstellen

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

STARTDOCUMENT. 1. De kracht van samenwerking. 2. Waarom een NWP

STARTDOCUMENT. 1. De kracht van samenwerking. 2. Waarom een NWP STARTDOCUMENT 1. De kracht van samenwerking Deltalinqs Energy Forum, Havenbedrijf Rotterdam, Havenbedrijf Amsterdam, Havenbedrijf Eemsmond, Energy Valley, Stichting Zero Emissie Busvervoer, RAI Platform

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Verduurzamen begint bij jezelf Inspiratieavond Langstraat Energie Waalwijk, 11 december 2016

Verduurzamen begint bij jezelf Inspiratieavond Langstraat Energie Waalwijk, 11 december 2016 Verduurzamen begint bij jezelf Inspiratieavond Langstraat Energie Waalwijk, 11 december 2016 Koos Kerstholt 0-energie Anna Provoost Kennisoverdracht Wanda Kruijt Zorg Adrie van Duijne Directeur Inspiratietafels

Nadere informatie

Raadsmededeling. De volgende stukken zijn voor u bijgevoegd: Globale evaluatie van het project De Achterhoek Bespaart 2009

Raadsmededeling. De volgende stukken zijn voor u bijgevoegd: Globale evaluatie van het project De Achterhoek Bespaart 2009 Raadsmededeling Nummer : 82/2009 Datum : 9 december 2009 B&W datum : - Portefeuillehouder : J. Teeuwsen Onderwerp : Tussentijdse evaluatie subsidieverordening 'Achterhoek Bespaart 2009' Aanleiding Brief

Nadere informatie

Sterker, Slimmer, Schoner

Sterker, Slimmer, Schoner Sterker, Slimmer, Schoner D66 visie op duurzaamheid en groei C100 01-11-2014 Stientje van Veldhoven Groene genen Van Mierlo Terlouw Club van Rome Richtingwijzer: streef naar een duurzame en harmonieuze

Nadere informatie

Stappenplan Zon op Huurwoning Amsterdam

Stappenplan Zon op Huurwoning Amsterdam Context Klimaatprobleem Er is sprake van een wereldwijd klimaatprobleem, waarbij de temperatuur over de afgelopen decennia structureel is opgelopen. Deze trend wordt veroorzaakt door de uitstoot van broeikasgas,

Nadere informatie

www.begreenenergy.nl

www.begreenenergy.nl www.begreenenergy.nl Fueling the Future De wereldwijde vraag naar energie stijgt snel en sommige voorspellingen komen uit op een verdubbeling van de energievraag in 2050. Daarnaast zoeken consumenten,

Nadere informatie

ENERGIE IN EIGEN HAND

ENERGIE IN EIGEN HAND Zonne-energie voor bedrijven? ENERGIE IN EIGEN HAND De Stichting Beheer Bedrijvenpark Merm, heeft een onderzoek gedaan naar de mogelijkheden voor bedrijven om d.m.v. aanbrengen van zonnepanelen op het

Nadere informatie

Uitvoeringsprogramma Klimaatbeleid Vaals 2012-2015

Uitvoeringsprogramma Klimaatbeleid Vaals 2012-2015 Uitvoeringsprogramma Klimaatbeleid Vaals 2012-2015 Projectcode GEMEENTE 1 Energiebesparing gemeentelijke gebouwen Doelstelling Het verbeteren van de energieprestatie van gemeentelijke gebouwen door 3%

Nadere informatie

Duurzame Ruimtelijke Ordening in Nederland: De regio is slagvaardiger in klimaatbeleid De tussenstand van onze verkenning: West en Noord Nederland

Duurzame Ruimtelijke Ordening in Nederland: De regio is slagvaardiger in klimaatbeleid De tussenstand van onze verkenning: West en Noord Nederland Duurzame Ruimtelijke Ordening in Nederland: De regio is slagvaardiger in klimaatbeleid De tussenstand van onze verkenning: West en Noord Nederland Ir. Martin Dubbeling, stedenbouwkundige bij SAB Drs. Wouter

Nadere informatie

Watersysteem van de Toekomst: vervolg debat-diner

Watersysteem van de Toekomst: vervolg debat-diner Memo Aan deelnemers diner-debat Eye Kopie aan Contactpersoon Rik van Terwisga Datum 8 januari 2015 Onderwerp Vervolg Debat-diner "Watersysteem van de Toekomst" Watersysteem van de Toekomst: vervolg

Nadere informatie

De toekomst van biogasproductie uit dierlijke mest

De toekomst van biogasproductie uit dierlijke mest Themamiddag Kansen voor verwaarden van dierlijke mest De toekomst van biogasproductie uit dierlijke mest Auke Jan Veenstra 28-03-2014 Missie Groen Gas Nederland bundelt kennis, stimuleert projecten en

Nadere informatie

Beter worden in wat we samen zijn!

Beter worden in wat we samen zijn! Beter worden in wat we samen zijn! Wie zijn we? Wat doen we? De gemeenten in de regio Stedendriehoek werken samen. Samen staan we sterk en maken we ons sterk voor het nog verder verbeteren van het VESTIGINGSKLIMAAT.

Nadere informatie

Bouwen is Vooruitzien

Bouwen is Vooruitzien Bouwen is Vooruitzien Energie van visie tot projecten Peter Op t Veld Inhoud Waar staan we? Europees energie en klimaatbeleid Tegenstelling collectief belang individueel belang Waar gaan we naar toe?

Nadere informatie

Welkom Energie besparen en opwekken met PV panelen ECOPARK DE LIMES, ALPHEN AAN DEN RIJN, 16 JULI 2015

Welkom Energie besparen en opwekken met PV panelen ECOPARK DE LIMES, ALPHEN AAN DEN RIJN, 16 JULI 2015 Welkom Energie besparen en opwekken met PV panelen ECOPARK DE LIMES, ALPHEN AAN DEN RIJN, 16 JULI 2015 Een beter klimaat begint bij jezelf! Erik de Ruijter, Coöperatie EnergiekAlphen SAMEN, LOKAAL EN DUURZAAM

Nadere informatie

Op eigen hout. Stimulering duurzame energie uit hout Provincie Gelderland. Johan Willemsen & Jeroen Sluijsmans, 27-01-2011

Op eigen hout. Stimulering duurzame energie uit hout Provincie Gelderland. Johan Willemsen & Jeroen Sluijsmans, 27-01-2011 Op eigen hout Stimulering duurzame energie uit hout Provincie Gelderland Johan Willemsen & Jeroen Sluijsmans, 27-01-2011 1 Doel van de presentatie 1. Informeren over de Gelderse aanpak 2. Inspireren en

Nadere informatie

Akkoord Bespreken Naam Datum

Akkoord Bespreken Naam Datum Reg. nr.: 1310125 Afdeling: Ruimtelijke Ontwikkeling Onderwerp Biomassaplein Samenvatting De gemeenten Boxtel, Schijndel, Sint-Michielsgestel, Vught, Best en mogelijk Oisterwijk willen samen een biomassaplein

Nadere informatie

ECO Oostermoer in oprichting

ECO Oostermoer in oprichting Samen sterk voor een leefbaar en duurzaam platteland ECO Oostermoer in oprichting Nieuwsbrief 18 juni 2012 Voor u ligt de eerste nieuwsbrief van ECO Oostermoer, waarin wij u nader informeren over de stand

Nadere informatie

2013, peiling 2 juli 2013

2013, peiling 2 juli 2013 resultaten 2013, peiling 2 juli 2013 Van 14 mei tot en met 26 mei 2013 is een peiling onder het HengeloPanel gehouden. Van de 2.715 panelleden die waren uitgenodigd, hebben 1.615 leden de vragenlijst ingevuld.

Nadere informatie

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd 1E SCHOOL duurzaam gerenoveerd DUURZAAM RENOVEREN investeren in MEERVOUDIGE OPBRENGST INHOUD PRESENTATIE 1 Niet duurzame school 2 Duurzaam bouwen & leven 3 Duurzame energie, kleinschalig opgewekt 4 Passief

Nadere informatie

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF De Eshof op weg naar energie neutraal! = woningen Eshof naar nul op de meter = Inhoud 1. Ambitie: naar meest duurzame wijk van Elst? 2. Meten is weten: per wijk per

Nadere informatie

Duurzaamheidvisie Gemeente Staphorst

Duurzaamheidvisie Gemeente Staphorst r 2018 Duurzaamheidvisie Gemeente Staphorst Versie: Definitief (inclusief aangenomen amendementen) Duurzaamheidvisie Gemeente Staphorst Pagina 1 van 6 Inhoudsopgave 1. Verrekijker 2018 2. Essentie Duurzaamheidvisie

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

Vooruit naar de oorsprong

Vooruit naar de oorsprong Vooruit naar de oorsprong strategisch kader 2014-2016 1 Strategisch kader in 12 puntjes 1 We zien goed en plezierig wonen als basis van bestaan 2 We bieden mensen met lagere inkomens goede, passende woonruimte

Nadere informatie

Echt thuis. Ondernemingsplan 2011-2015

Echt thuis. Ondernemingsplan 2011-2015 Echt thuis Ondernemingsplan 2011-2015 2 INLEIDING Mooiland is een woningcorporatie met circa 27.000 woningen verspreid over ruim 150 gemeenten in heel Nederland. Daarmee zijn wij een van de twintig grootste

Nadere informatie

Actieplan Goederenvervoer en Actieplan Schoon Vervoer

Actieplan Goederenvervoer en Actieplan Schoon Vervoer StadsOntwikkeling Actieplan Goederenvervoer en Actieplan Schoon Vervoer Raadsinformatieavond 4 januari 2011 6-1-2011 1 Schoon vervoer en goederenvervoer in Collegeprogramma 2010 2014 OV én fiets Zo schoon

Nadere informatie

Stadsdialoog particuliere woningverbetering

Stadsdialoog particuliere woningverbetering Stadsdialoog particuliere woningverbetering Jasper van der Wal, Hiske de Ridder en Rob van Beek 6 oktober 2013 14.30 uur Opening 14.35 uur Terugkoppeling resultaten van de stadsenqûete 14.45 uur Nadere

Nadere informatie

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie.

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie. Welkomstwoord van Jan Franssen, Commissaris van de Koningin in Zuid-Holland, bij het Lustrumcongres 'Geothermal Heat is Cool' van het Platform Geothermie, Den Haag, 24 oktober 2012 ---------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Energizing the city: Almere energy axis

Energizing the city: Almere energy axis Inhoud Energizing the city: Almere energy axis... 3 Van Noord/West naar Zuid/Ooost... 4 Energie die stroomt door de as... 5 Focus on knowledge & education... 6 Focus on innovation & experiments... 7 Focus

Nadere informatie

TITEL Deelname regionale aanbesteding van oplaadpunten voor elektrische auto s.

TITEL Deelname regionale aanbesteding van oplaadpunten voor elektrische auto s. RAADSVOORSTEL Van : Burgemeester en Wethouders Reg.nr. : 4562162 Aan : Gemeenteraad Datum : 17 december 2013 Portefeuillehouder : Wethouder J.C. Buijtelaar Wethouder C. van Eijk Agendapunt : B&W-vergadering

Nadere informatie

Bouw met lef, bouw voor het leven

Bouw met lef, bouw voor het leven Bouw met lef, bouw voor het leven De nieuwe aanpak Energie-efficiënt en duurzaam. Dat is de toekomst van de bouw en installatietechniek. De nieuwe aanpak is intelligent bouwen. Kennis en techniek zijn

Nadere informatie

Ervaar het duurzame comfort van het nieuwe verwarmen met de Daikin Intergas Hybride.

Ervaar het duurzame comfort van het nieuwe verwarmen met de Daikin Intergas Hybride. minimaal 50% minder co 2 -uitstoot door halvering van uw gasverbruik Ervaar het duurzame comfort van het nieuwe verwarmen met de Daikin Intergas Hybride. Verwarm uw huis zoals u altijd gedaan heeft. Maar

Nadere informatie

1. Wethouder Tiemens te machtigen voor het ondertekenen van het Gelders Energie Akkoord.

1. Wethouder Tiemens te machtigen voor het ondertekenen van het Gelders Energie Akkoord. Collegevoorstel Openbaar Onderwerp Deelname Gelders Energieakkoord Programma Duurzaamheid Portefeuillehouder H. Tiemens Samenvatting Het Klimaatverbond, Alliander en Gelderse Natuur en Milieufederatie

Nadere informatie

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl 12-11-2007Sheet nummer 1 Ontwikkelingen wereldwijd Heeft de Al Gore film impact?

Nadere informatie

Monitor klimaatbeleid. Gemeente Hunsum (fictief)

Monitor klimaatbeleid. Gemeente Hunsum (fictief) Inleiding Behaalt uw gemeente de klimaatdoelstellingen? Wilt u weten hoeveel duurzame energie in uw gemeente wordt geproduceerd of energie wordt bespaard? Zoekt u inzicht in welke maatregelen succesvol

Nadere informatie

Den Haag gaat voor klimaatneutraal in 2050

Den Haag gaat voor klimaatneutraal in 2050 Henry Terlouw realiseert ambitieus klimaatbeleid in de Hofstad Den Haag gaat voor klimaatneutraal in 2050 Ga even mee naar het Den Haag van 2050. Deze klimaatneutrale stad heeft volledig emissievrij vervoer.

Nadere informatie

FAQ over AGEM Wat is de aanleiding voor het oprichten van AGEM? Wat willen we met de AGEM bereiken? Waarom is de AGEM nodig? Wat gaat de AGEM doen?

FAQ over AGEM Wat is de aanleiding voor het oprichten van AGEM? Wat willen we met de AGEM bereiken? Waarom is de AGEM nodig? Wat gaat de AGEM doen? FAQ over AGEM Wat is de aanleiding voor het oprichten van AGEM? De opwekking van duurzame energie loopt nog niet zo n vaart, ook niet in de Achterhoek. En zeker de wat grotere initiatieven, ook van bestaande

Nadere informatie

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen.

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. Inhoud De warmtemarkt Warmtevraag woningen Warmtemarkt voor woningen Gasdistributie en CV ketel Elektriciteitsdistributie

Nadere informatie

Regio Stedendriehoek

Regio Stedendriehoek Regio Stedendriehoek 1 Energieneutrale regio Energietransitie Stedendriehoek Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst,Zutphen Netbeheer en Duurzame Gebiedsontwikkeling Pieter van der Ploeg, Alliander

Nadere informatie

Oosterhout Nieuwe Energie Voorbereiding oprichting coöperatie

Oosterhout Nieuwe Energie Voorbereiding oprichting coöperatie 1 Oosterhout Nieuwe Energie Voorbereiding oprichting coöperatie Wij willen Betaalbare, Duurzame, Eigen Energie in Oosterhout 3 Waarom ONE Betaalbaar Duurzaam Eigen Samen Goedkoper dan de markt Winsten

Nadere informatie

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken;

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken; INTENTIEVERKLARING CO 2 AFVANG, TRANSPORT en OPSLAG Partijen 1. De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, vertegenwoordigd door de heer ir. J. van der Vlist, Secretaris-Generaal

Nadere informatie

Duurzame stedelijke distributie

Duurzame stedelijke distributie Dagrand Distributie Duurzame stedelijke distributie PIEK Inhoud Aanleiding/ beleid Problematiek Doelstellingen Aanpak 1 proces 2 onderzoek 3 projecten > dagranddistributie 2 Rotterdam Rotterdam 582.000

Nadere informatie

Achtergrond informatie Eemstroom - Energiecoöperatie Amersfoort

Achtergrond informatie Eemstroom - Energiecoöperatie Amersfoort Achtergrond informatie Eemstroom - Energiecoöperatie Amersfoort Doel van dit document is het bieden van achtergrond informatie over het principe van Eemstroom -Energiecoöperatie Amersfoort. Eemstroom One

Nadere informatie

Inleiding Ab van Marrewijk, directeur Wematrans

Inleiding Ab van Marrewijk, directeur Wematrans Inleiding Ab van Marrewijk, directeur Wematrans Mij is gevraagd iets te vertellen over onze pogingen om rendement in de bedrijfsvoering te verbinden met duurzaamheid. Dat is vooral een kwestie om met boerenverstand

Nadere informatie

ECFD/U201400578 Lbr. 14/019

ECFD/U201400578 Lbr. 14/019 Brief aan de leden T.a.v. het college en de raad informatiecentrum tel. (070) 373 8393 betreft Ondersteuningsprogramma Energie uw kenmerk ons kenmerk ECFD/U201400578 Lbr. 14/019 bijlage(n) 2 datum 20 maart

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Voorstel 2: Creëer grondstoffenhubs en recycle bedrijfsafval

Voorstel 2: Creëer grondstoffenhubs en recycle bedrijfsafval Gemeenteblad Initiatiefvoorstel voor de raadsvergadering van.. Jaar 2015 Nummer Publicatiedatum Agendapunt initiatiefvoorstel Onderwerp Initiatiefvoorstel van het raadslid

Nadere informatie