BIJLAGE EEN WANDELING DOOR DE TIJD

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "BIJLAGE EEN WANDELING DOOR DE TIJD"

Transcriptie

1 Fysica 3 & 4 TSO (v2002/1) Bijlage 01 - Een wandeling door de tijd BIJLAGE EEN WANDELING DOOR DE TIJD OUDE KALENDERS Hemellichamen (de zon, de maan, planeten, sterren) hebben de mens doorheen heel zijn geschiedenis een manier verschaft om de tijd te meten. Oude beschavingen vertrouwden op de schijnbare beweging van die hemellichamen om seizoenen, maanden en jaren te bepalen. We weten vrij weinig over de preciese manieren om de tijd te meten in prehistorische tijden maar overal waar we overblijfselen vinden van menselijke bewoning, vinden we meestal ook aanwijzingen voor het feit dat in die cultuur wel personen waren wiens werk het was om het verstrijken van de tijd te meten en bij te houden. Twintigduizend jaar geleden kerfden jagers uit Europa al lijnen in stokken en beenderen of boorden ze er gaten in, waarschijnlijk om de dagen te tellen tussen de fasen van de maan.vijfduizend jaar geleden hadden de Sumeriërs, die leefden in een gebied dat nu tot Irak behoort, een kalender die een jaar verdeelde in maanden van 30 dagen, elke dag verdeelde in 12 perioden en elk van die perioden nog eens onderverdeelde in 30 delen. Over Stonehenge, 4000 jaar geleden gebouwd in Zuid-Engeland, hebben we geen geschreven bronnen maar de uitlijning van de stenen laat ons sterk vermoeden dat de bedoeling van dit bouwwerk was om seizoenen en hemelverschijnselen als maansverduisteringen en zonnewendes te bepalen. De vroegste Egyptische kalender was gebaseerd op de cyclus van de maan maar later realiseerden ze zich dat de ster Sirius om de 365 dagen opkomt in de buurt van de zon en dat dit verschijnsel ongeveer samenvalt met de steeds terugkerende overstroming van de Nijl. Gewapend met die kennis voerden de een jaar van 365 dagen in. Deze nieuwe kalender begon waarschijnlijk in 4236 voor onze jaartelling, het vroegste jaar dat in de geschiedenis werd opgetekend. In Babylonië, ook in het huidige Irak, deelde men vóór 2000 voor onze jaartelling een jaar in in 12 maanden van afwisselend 29 en 30 maanmaanden zodat ze uitkwamen op een jaar van in het totaal 364 dagen. Daar tegenover staat dat de Maya's uit Centraal-Amerika zich niet alleen op de maan en de zon baseerden maar ook de beweging van de planeet Venus in rekening brachten. Zo kwamen ze tot een kalender met 260 dagen per jaar en een kalender met 365 dagen per jaar. Zij lieten ons geschreven bronnen na die aangeven dat ze geloofden dat de wereld ontstaan is in 3113 voor onze jaartelling. Hun kalenders gingen later deel uit maken van de grootse kalenderstenen van de Azteken. Andere beschavingen, zoals de onze, gebruikten en gebruiken een zonnekalender van 365 dagen met om de vier jaar een schrikkeljaar van één dag meer.

2 Fysica 3 & 4 TSO (v2002/1) Bijlage 01 - Een wandeling door de tijd DE VROEGSTE KLOKKEN In de menselijke geschiedenis is het een vrij recent verschijnsel dat mensen de behoefte hebben om te weten hoe laat het is. Voor zover wij weten zijn de grote beschavingen uit het Midden-Oosten en uit Noord-Afrika 5000 tot 6000 jaar geleden begonnen met het ontwerpen van klokken. Omwille van hun maatschappelijke organisatie en hun religie vonden zij het nodig om hun tijd efficiënter in te delen. ZONNEKLOKKEN Nadat de Sumerische beschaving was verdwenen zonder haar kennis door te geven, waren de Egyptenaren de volgenden om hun dagen onder te verdelen. Obelisken werden al gebouwd rond 3500 voor onze jaartelling. Hun bewegende schaduw was een soort zonnewijzer die de bevolking toeliet om de dagen in twee stukken onder te verdelen omdat hij de middag (kortste schaduw, wijzend naar het noorden) aangaf. De obelisken toonden ook de kortste en langste dagen van het jaar (door resp. de langste en de kortste middagschaduw). Later zouden meer markeringen verdere onderverdelingen van de dag tonen. Een andere Egyptische schaduwklok of zonnewijzer, en waarschijnlijk de eerste draagbare klok, kwam in gebruik rond 1500 voor onze jaartelling. Dit toestel verdeelde de dag in 10 delen en 2 "schemeruren", 's morgens en 's avonds. Als deze klok met vijf markeringen in de voormiddag naar het oosten werd gericht, dan viel er een schaduw van een verheven dwarsbalk over de markeringen en gaf zo de tijd aan. 's Middags werd het toestel omgekeerd gezet om de "namiddaguren" aan te geven. De merkhet, het oudst bekende sterrenkundig meettoestel, was een Egyptische uitvinding van rond 600 voor onze jaartelling. Twee merkhets werden gebruikt om de richting noord-zuid te bepalen door ze op te lijnen met de poolster. Daarna konden ze gebruikt worden om nachturen te bepalen door te kijken welke sterren die lijn passeerden. Op zoek naar meer preciesie, hebben mensen de moeite gedaan om steeds betere zonnewijzers te ontwikkelen. In 30 voor onze jaartelling beschreef Vitruvius dertien verschillende types van zonnewijzers die toen werden gebruikt in Griekenland, Klein Azië en Italië. DE ELEMENTEN VAN EEN KLOK Nu we een aantal manieren hebben beschreven waarop mensen gedurende de afgelopen millennia de tijd hebben gemeten, is het zeer leerzaam om even te kijken uit wat een klok nu eigenlijk moet bestaan. Alle klokken moeten twee basiselementen bezitten: een regelmatig, constant of repetitief proces om gelijke tijdsintervallen te kunnen afpassen. Vroege voorbeelden van dergelijke processen zijn o.a. de beweging van de zon langs de hemel, gemarkeerde kaarsen, olielampen met gemarkeerde reservoirs, zandlopers en in het Oosten kleine stenen of metalen vormen die werden gevuld met geurstoffen die in een bepaalde tijd opbranden. een manier om de tijdsverdelingen bij te houden en het resultaat af te lezen. Onze manier om de tijd af te lezen berust op de positie van de wijzers van een klok of op een digitaal display. De geschiedenis van het bijhouden van de tijd is het verhaal van een zoektocht naar steeds nauwkeuriger processen om een klok te maken.

3 Fysica 3 & 4 TSO (v2002/1) Bijlage 01 - Een wandeling door de tijd WATERKLOKKEN Waterklokken waren mee van de eerste klokken die niet afhingen van het waarnemen van hemellichamen. Eén van de oudste heeft men gevonden in de graftombe van Amenhotep I, die rond 1500 voor onze jaartelling stierf. De Grieken begonnen deze klokken, die ze clepsydras (letterlijk "waterdief") noemden, rond 325 voor onze jaartelling te gebruiken. Het waren eigenlijk niet meer dan stenen kommen waarin onderaan een gaatje zat zodat het water er aan een nagenoeg constant debiet in liep. Markeringen op de binnenzijde gaven het "uur" aan als het waterpeil ze bereikte. Deze klokken gebruikte men zeker nachts maar mogelijk ook overdag. Een variant van een dergelijke klok werd in de 20e eeuw nog steeds gebruikt in Noord-Afrika. Meer uitgewerkte en indrukwekkende waterklokken werden vanaf 100 voor onze jaartelling gemaakt door Griekse en Romeinse horlogisten en sterrenkundigen. Het was de bedoeling om de waterstroom meer constant te houden en daardoor waren deze klokken ook ingewikkelder. Verder werden ze uitgevoerd met leuke snufjes om de tijd aan te geven. Sommige van die klokken hadden bellen en gongen, andere openden deurtjes waarachter figuurtjes de tijd aangaven of hadden bewegende wijzers of een astrologisch model van het universum. Onder supervisie van Andronikos, een Griekse astronoom, bouwde Athene in de eerste eeuw voor onze jaartelling de zgn. Windtoren. Deze achthoekige structuur had zowel zonnewijzers als mechanische klokken. Er zat onder andere een 24-uur clepsydra op en ook wijzers die acht windrichtingen konden aangeven, vandaar de naam voor de toren. Verder stonden er ook de seizoenen op aangegeven en een aantal astrologische data en perioden. De Romeinen ontwikkelden ook mechanische clepsydras, hoewel de steeds groter wordende complexiteit ervan maar weinig bijdroeg tot de nauwkeurigheid. In het Verre Oosten was er tussen 200 en 1300 een ontwikkeling van mechanische astronomisch/astrologische klokken. Derde-eeuwse Chinese clepsydras brachten diverse systemen in werking om astronomische fenomenen te illustreren. Eén van de meest uitgebreide kloktorens werd gebouwd door Su Sung en zijn medewerkers in Hij gebruikte een systeem van wateraandrijving dat uitgevonden was in 725. Zijn toren was meer dan 10 meter hoog en bevatte een uit bronzen ringen bestaande bol voor astronomische waarnemingen, een automatisch draaiende aardbol en vijf frontpanelen met deuren die veranderende figuren lieten zien die bellen of gongen lieten weerklinken en tabletten vasthielden waarop het uur of andere speciale tijden van de dag stonden genoteerd.

4 Fysica 3 & 4 TSO (v2002/1) Bijlage 01 - Een wandeling door de tijd Het is echter moeilijk om het debiet van water nauwkeurig onder controle te houden en een klok die hierop is gebaseerd zal de tijd ten hoogste in goede benadering kunnen weergeven. Daarom zochten de mensen naar andere manieren om de tijd te meten. EEN REVOLUTIE IN TIJDMETING De technologische vooruitgang in Europa stond gedurende de Middeleeuwen (ruwweg van 500 tot 1500) vrijwel stil. Men maakte wel nieuwe types van zonnewijzers maar hun principes waren niet veel verschillend van die die al in het oude Egypte bekend waren. Gedurende die periode waren eenvoudige zonnewijzers boven deuren heel gewoon. Ze lieten zien wanneer het middag was en verdeelden de dag in vier perioden. Tegen de 10e eeuw bestonden er al zakzonnewijzers. Een bekend Engels model duidde ook die vier perioden aan maar compenseerde daarenboven voor de veranderingen in zonnestand gedurende de verschillende seizoenen. Dan, in het begin tot het midden van de 14e eeuw, begonnen er grote mechanische klokken op te duiken in de torens van verschillende grote Italiaanse steden. Omtrent de voorlopers van deze klokken hebben onderzoekers geen aanwijzingen kunnen vinden maar ze werden allemaal aangedreven door zware gewichten en geregeld door een oscillerende as. Dit soort mechanismen beheerste de tijdmeting gedurende de volgende 300 jaar maar de oscillerende as was moeilijk te regelen en dus was er van grote nauwkeurigheid nog steeds geen sprake. Een andere vooruitgang was de uitvinding van klokken die worden aangedreven door een veer. Deze uitvinding wordt toegeschreven aan Peter Henlein uit Nüremberg en gebeurde tussen 1500 en Aangezien de zware gewichten werden vervangen door de veer, liet dit klokkenbouwers toe om kleinere (en draagbare) klokken te maken. Alhoewel ze vertraagden als de veer zich ontspande, waren deze klokken heel populair bij de rijken. Ze waren immers klein en elegant en je moest ze niet meer aan de muur hangen. Deze vooruitgangen in design waren de voorlopers van echt nauwkeurige tijdmeting. NAUWKEURIGE MECHANISCHE KLOKKEN In 1656 maakte de Nederlandse wetenschapper Christiaan Huygens de eerste klok met een slinger. Op die manier kon een klok afgesteld worden door gebruik te maken van een systeem met een "natuurlijke" frequentie. Alhoewel de uitvinding van de slinger vaak wordt toegeschreven aan Galileo Galilei en hij de slingerperiode al in 1582 bestudeerde, werd Galileo's ontwerp voor een klok niet voor zijn dood gebruikt. De slingerklok van Huygens had maar een afwijking van 1 minuut per dag, een nauwkeurigheid die hij later nog opdreef tot een afwijking van 10 seconden per dag. Rond 1675 ontwikkelde Huygens een wiel-en-veer systeem, iets wat nog steeds in sommige hedendaagse uurwerken wordt gebruikt. Deze verbetering zorgde er voor dat 17e eeuwse uurwerken nog maar 10 minuten per dag verliepen. En in Londen in 1671 bracht William Clement verbeteringen aan in het systeem van de Italiaanse klokken van de 14e eeuw. In 1721 dreef George Graham de klokvastheid van de slingerklok op tot 1 seconde per dag door rekening te houden met de veranderingen in de lengte van de slinger omwille van temperatuurverschillen. John Harrison, schrijnwerker en self-made klokkenmaker, verbeterde

5 Fysica 3 & 4 TSO (v2002/1) Bijlage 01 - Een wandeling door de tijd Grahams ontwerp nog en voegde nieuwe technieken toe om de wrijving in een klok te reduceren. Tegen 1761 had hij een scheepschronometer gebouwd waarmee hij een fortuin aan prijzengeld in de wacht sleepte bij een wedstrijd die was uitgeschreven door de Britse regering. Met zijn scheepsklok was het mogelijk geworden om de geografische lengte tot op een halve graad nauwkeurig te bepalen na een reis naar West-Indië. De klok verliep aan boord van een stampend schip slechts een vijfde van een seconde per dag, wat bijna zo goed was als een slingerklok op het land en bovendien tien keer beter dan vereist was om de wedstrijd te winnen. De verbeteringen in de volgende eeuw leidden in 1889 tot de klok van Siegmund Riefler, die een slinger had die wrijvingsloos was opgesteld. De klok had een nauwkeurigheid van een honderdste van een seconde per dag en werd de standaard in veel astronomische observatoria. Een echte wrijvingsloze slinger werd rond 1898 geïntroduceerd door R.J. Rudd. Gebruik makend van zijn principe demonstreerde W.H. Shortt in 1921 een klok die zo nauwkeurig was dat in veel observatoria de klok van Riesler werd vervangen. KWARTSHORLOGES De klok van Shortt werd als standaard vervangen door klokken met een kwartskristal in de jaren 30 en 40, waardoor het bepalen van tijden veel nauwkeuriger werd dan met mechanisch systemen mogelijk zou zijn. De werking van een kwartsklok is gebaseerd op het piezoelektrisch effect in kwartskristallen. Als je een dergelijk kristal in een elektrisch veld brengt, dat verandert het van vorm en omgekeerd, als je het plooit of samendrukt, dan wekt het een elektrisch veld op. Wanneer je het in een gepast elektronisch circuit zet dan zorgt het samenspel tussen vervorming en elektrisch veld ervoor dat het kristal gaat trillen en zo krijg je een elektrisch signaal met een heel preciese frequentie. Dit signaal kan je dan gebruiken om een klok te sturen. Kwartsklokken zijn beter dan alle voorgaande omdat geen enkel onderdeel het natuurlijke ritme van het kwartskristal verstoord. Maar de trilling van het kwartskristal hangt nog wel af van zijn vorm en zijn grootte en geen enkel kristal is identiek aan een ander, wat maakt dat het ritme waarmee ze trillen ook een (miniem) verschil vertoont. Toch zijn kwartsklokken zo nauwkeurig en zo goedkoop dat ze de markt volledig domineren maar voor wetenschappelijke experimenten is vaak een nog grotere nauwkeurigheid vereist en daarom hebben kwartsklokken in hedendaagse laboratoria baan moeten ruimen voor atoomklokken. HET ATOOMTIJDPERK VAN DE TIJD Wetenschappers weten al geruime tijd dat atomen (en moleculen) trillen met een welbepaald ritme. Elk chemisch element en elke chemische stof absorbeert elektromagnetische straling van welbepaalde frequenties en kan diezelfde straling ook uitzenden. Die trillingen zijn in ruimte en tijd volkomen stabiel. Een watersofatoom hier en nu ziet er exact hetzelfde uit als een watersofatoom een miljard jaar geleden in een ander melkwegstelsel. En deze eigenschappen zijn nu precies wat we kunnen gebruiken voor nóg nauwkeuriger klokken als we atomen dezelfde rol laten spelen als de slingers van oude klokken. De ontwikkeling van de radar en van EHF radiocommunicatie in de jaren 30 en 40 maakte het mogelijk om die elektromagnetische straling op te wekken die atomen beïnvloedt: microgolven. Onderzoek naar de ontwikkeling van een atoomklok was er eerst op gericht om met microgolven ammoniakmoleculen te laten trillen. In 1949 bouwde het NIST (National Institute of Standards and Technology in de V.S.) de eerste atoomklok, gebaseerd op ammoniak. Nochtans was deze atoomklok niet veel beter dan de toenmalige standaard en daarom richtte men zijn aandacht bijna onmiddellijk op de meer belovende toestellen die werken met atoombundels cesium. In 1957 was de eerste cesiumklok operationeel en kort daarna een tweede om vergelijkende tests te kunnen uitvoeren. Tegen 1960 was de cesiumstandaard voldoende op punt gesteld om de oude tijdstandaard te vervangen. In 1967 werd de natuurlijke frequentie van het cesiumatoom officieel gebruikt voor de internationale eenheid van tijd: de seconde werd gedefinieerd als precies trillingen met het natuurlijke

6 Fysica 3 & 4 TSO (v2002/1) Bijlage 01 - Een wandeling door de tijd ritme van een cesiumatoom. Deze definitie van de seconde verving de oude die nog was gebaseerd op de bewegingen die de aarde maakt. De seconde werd vlug de fysische grootheid die het meest nauwkeurig kon worden gemeten. De beste cesiumklokken zijn tegenwoordig nauwkeurig tot op ongeveer een miljoenste van een seconde per jaar. Een groot deel van ons modern leven hangt af van een preciese tijdmeting. De tijd dat we voldoende hadden aan een klokje dat ongeveer nauwkeurig was tot het dichtsbije kwartier is lang voorbij. Transport, communicatie, processen in fabrieken, elektrische stroomvoorziening en nog vele andere technologieën zijn afhankelijk van supernauwkeurige klokken. Wetenschappelijk onderzoek en de eisen van de moderne technologie zetten aan tot een zoektocht naar steeds nauwkeuriger klokken. Men is momenteel in laboratoria over heel de wereld aan het werken aan een volgende generatie cesiumklokken. TIJD VOOR DE WERELD In de jaren 40 van de 19e eeuw werd een standaardtijd voor heel Engeland, Schotland en Wales ingevoerd, die de verschillende "lokale tijden" moest vervangen. De Koninklijke Sterrenwacht van Greenwich was de spil rond deze hervorming omdat het een sleutelrol had gespeeld in navigatie op zee, gebaseerd op het accuraat bijhouden van de tijd. Greenwich Mean Time (GMT) vervulde vervolgens tot in 1972 de rol van officiële tijdsreferentie voor de hele wereld. De Verenigde Staten richtten in 1830 the U.S. Naval Observatory op om samen te werken met Greenwich en andere sterrenwachten wat betreft de tijdrekening gebaseerd op sterrenkundige waarnemingen. De vroege manier om de tijd te bepalen was nog altijd gebaseerd op navigatie. Het bijhouden van de tijd moest dus de veranderingen in de rotatiesnelheid van de aarde weerspiegelen opdat navigators geen fouten zouden maken. Zodoende werd de USNO belast met het bijhouden van een tijdrekening die verband hield met "aarde-tijd" en ook andere diensten aan te bieden die nodig zijn voor navigatie in de lucht en op zee. Met de komst van zeer preciese atoomklokken beseften geleerden dat het onvoldoende was om tijdrekening te baseren op de beweging van de aarde, die elk jaar enkele duizendsten van een seconde per dag verandert. De nieuwe definitie van de seconde in 1967 verschafte een excellente basis voor het nauwkeuriger meten van tijdsintervallen maar pogingen om deze definitie te koppelen aan GMT (gebaseerd op de aardbeweging) gaven geen voldoening. Uiteindelijk werd een tussenoplossing aangenomen en sinds 1 januari 1972 werd de nieuwe Gecoördineerd Universele Tijd (UTC) de internationaal aanvaarde tijd. UTC loopt in de pas met de atoomklokken maar wanneer het verschil tussen deze atoomtijd en de aarde-tijd ongeveer één seconde is, dan wordt in UTC een "schrikkelseconde" toegevoegd. Atoomklokken in meer dan 25 landen over de hele wereld leveren hun bijdrage tot de gegevens die leiden tot UTC en de hele boel wordt gecoördineerd door het Internationaal Bureau voor Maten en Gewichten in Parijs.

7 Fysica 3 & 4 TSO (v2002/1) Bijlage 01 - Een wandeling door de tijd DE TIJDZONES Tijdzones waren redelijk overbodig tot de ontwikkeling van nieuwe transportmiddelen het mogelijk maakte om honderden kilometers per dag te reizen. Tot ver in de 19e eeuw rekenden de meeste steden op hun eigen lokale zonnetijd, maar die tijd verandert natuurlijk naarmate je naar het oosten of westen gaat. Onder impuls van het treinverkeer begon langzaamaan het besef te groeien dat het zo niet verder kon en op 1 november 1884 verdeelde de Internationale Meridiaanconferentie in Washington D.C. de wereld in in 24 tijdzones. De 24 standaardmeridianen, elke 15 oost en west van de 0 in Greenwich, werden aangeduid als de middellijnen van de zones. De internationale datumgrens werd zo vastgelegd dat ze ongeveer de meridiaan van 180 in de Stille Oceaan volgt. Omdat sommige landen niet wilden verdeeld worden in verschillende tijdzones, wijken de grenzen tussen de zones soms sterk af van de noord-zuid richting. Surf ook naar

Ten noorden van de evenaar ligt het noordelijk halfrond. Ten zuiden daarvan het zuidelijk halfrond.

Ten noorden van de evenaar ligt het noordelijk halfrond. Ten zuiden daarvan het zuidelijk halfrond. Rekenen aan de aarde Introductie Bij het vak aardrijkskunde wordt de aarde bestudeerd. De aarde is een bol. Om te bepalen waar je je op deze bol bevindt zijn denkbeeldige lijnen over de aarde getrokken,

Nadere informatie

Tijd. Thijs Boom Groep 7

Tijd. Thijs Boom Groep 7 Tijd Thijs Boom Groep 7 Maart - April 2016 Voorwoord In 2014 was ik in Amerika, toen ben ik begonnen met nadenken over tijd. Ik werd om drie uur s nachts wakker, door een jetlag. Ik wou weten hoe dat kwam

Nadere informatie

12 Tijd. Klokkijken. Een plank van 3 m en 20 cm wordt in 4 gelijke stukken gezaagd. Hoe lang is elk stuk? 3 m en 20 cm = 320 cm. 320 cm : 4 = 80 cm

12 Tijd. Klokkijken. Een plank van 3 m en 20 cm wordt in 4 gelijke stukken gezaagd. Hoe lang is elk stuk? 3 m en 20 cm = 320 cm. 320 cm : 4 = 80 cm Regel Een plank van m en 0 cm wordt in gelijke stukken gezaagd. Hoe lang is elk stuk? m en 0 cm 0 cm. 0 cm : 0 cm De opbrengst van de boer is ton aardappelen. Hij houdt deel zelf. De rest gaat naar de

Nadere informatie

Andere boeken in deze serie:

Andere boeken in deze serie: Andere boeken in deze serie: 978-94-6175-157-7 (HB) 978-94-6175-964-1 (e-book) 978-94-6175-218-5 (HB) 978-94-6175-960-3 (e-book) 978-94-6175-216-1 (HB) 978-94-6175-158-4 (HB) 978-94-6175-958-0 (e-book)

Nadere informatie

12 Tijd VOORBEELDPAGINA S. Bestelnr Het grote rekenboek - overzicht - Hoofdstuk Tijd. Klokkijken

12 Tijd VOORBEELDPAGINA S. Bestelnr Het grote rekenboek - overzicht - Hoofdstuk Tijd. Klokkijken Bestelnr. Het grote rekenboek - overzicht - Hoofdstuk Tijd K-Publisher B.V. Prins Hendrikstraat NL- CS Bodegraven Telefoon +(0)- 0 Telefax +(0)- info@k-publisher.nl www.k-publisher.nl Regel Een plank van

Nadere informatie

Afstanden in de sterrenkunde

Afstanden in de sterrenkunde Afstanden in de sterrenkunde Inleiding. In de sterrenkunde bestaat een fundamenteel probleem; we kunnen misschien wel heel precies waarnemen waar een object aan de hemel staat, maar hoe kunnen we achterhalen

Nadere informatie

een kleine zonnewijzer binnen een grote zonnewijzer buiten

een kleine zonnewijzer binnen een grote zonnewijzer buiten Gebruik de zon GROEP 5-6 52 55 minuten, verspreid over twee dagen 1, 23, 32, 42, 46 en 51 De leerling: weet dat een zonnewijzer de tijd aangeeft kan de tijd aflezen door gebruik te maken van de zon ontdekt

Nadere informatie

N 56. JACQUES NÈVE Uurwerkmaker - Horloger d Art + 32 (0) RICHARD HORNBY ( ) Liverpool

N 56. JACQUES NÈVE Uurwerkmaker - Horloger d Art + 32 (0) RICHARD HORNBY ( ) Liverpool N 56 JACQUES NÈVE Uurwerkmaker - Horloger d Art + 32 (0)477 27 19 08 - jneve@horloger.net - www.horloger.net RICHARD HORNBY (1810-1872) Liverpool MARINECHRONOMETER VAN KLEINE AFMETINGEN Omstreeks 1850

Nadere informatie

PG+ Sterrenkunde. Ellen Schallig. 14 november 2013

PG+ Sterrenkunde. Ellen Schallig. 14 november 2013 PG+ Sterrenkunde Ellen Schallig 14 november 2013 Inhoudsopgave Huishoudelijke mededelingen Recap: Het heelal is groot en leeg De Babyloniërs De Grieken Sprong naar zestiende eeuw Huishoudelijke mededelingen

Nadere informatie

Per seconde nauwkeuriger

Per seconde nauwkeuriger Per seconde nauwkeuriger In dit artikel wil ik een overzicht geven van de ontwikkelingen van het slingeruurwerk. Hoe is de behoefte aan tijdregistratie ontstaan? Welke stappen zijn er gezet en waarom en

Nadere informatie

1. Het Heelal. De aarde lijkt groot, maar onze planeet is niet meer dan een stip in een onmetelijke ruimte.

1. Het Heelal. De aarde lijkt groot, maar onze planeet is niet meer dan een stip in een onmetelijke ruimte. De aarde 1. Het Heelal De aarde lijkt groot, maar onze planeet is niet meer dan een stip in een onmetelijke ruimte. De oerknal Wetenschappers denken dat er meer dan 15 miljoen jaar geleden een enorme ontploffing

Nadere informatie

Ruimte, Ether, Lichtsnelheid en de Speciale Relativiteitstheorie. Een korte inleiding:

Ruimte, Ether, Lichtsnelheid en de Speciale Relativiteitstheorie. Een korte inleiding: 1 Ruimte, Ether, Lichtsnelheid en de Speciale Relativiteitstheorie. 23-09-2015 -------------------------------------------- ( j.eitjes@upcmail.nl) Een korte inleiding: Is Ruimte zoiets als Leegte, een

Nadere informatie

Hoe een hoepelzonnewijzer correct opstellen? (Willy Ory)

Hoe een hoepelzonnewijzer correct opstellen? (Willy Ory) Hoe een hoepelzonnewijzer correct opstellen? (Willy Ory) Heel wat tuinzonnewijzers staan slecht opgesteld. Dikwijls zijn zulke ornamenten gekocht in tuincentra of ergens in het buitenland tijdens een vakantietrip,

Nadere informatie

Naam: TIJD EN SEIZOENEN

Naam: TIJD EN SEIZOENEN Naam: TIJD EN SEIZOENEN Tijd is belangrijk. Je moet op veel plaatsen op tijd komen. Op tijd op school, op tijd thuis, op tijd voor de bus of de trein. Om te zien hoe laat het is, kijk je op je horloge.

Nadere informatie

Wetenschap hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie.

Wetenschap hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd 15 December 2016 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/61310 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken

Nadere informatie

515186_026_Samuel IJsseling De tijd, het schrift, het verschil_2207.indd 3

515186_026_Samuel IJsseling De tijd, het schrift, het verschil_2207.indd 3 515186_026_Samuel IJsseling De tijd, het schrift, het verschil_2207.indd 3 5/08/15 10:26 Voor Suzan Langenberg en de anderen INHOUD De tijd 7 De tijd I 9 De tijd II 27 Het schrift 51 Oorsprong en wezen

Nadere informatie

Geschiedenis hoofdstuk 3

Geschiedenis hoofdstuk 3 Geschiedenis hoofdstuk 3 Romeinse rijk 500 v Christus 500 na Christus Rome de eeuwige stad : deze stad bestaat al eeuwenlang. De tijdlijn Het Romeinse rijk begint 500v Chr. En eindigt 500 na Christus.

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info De Chinese Muur 1. Voorwoord. 2. Wat is de Chinese Muur? 3. Waar ligt de Chinese Muur? 4. Waarom bouwden de Chinezen de Chinese Muur? 5. Hoe bouwden de Chinezen de Chinese Muur? 6. Hoe lang en hoe groot

Nadere informatie

De rol van metrologische instituten bij tijdsbepaling

De rol van metrologische instituten bij tijdsbepaling De rol van metrologische instituten bij tijdsbepaling Erik Dierikx 16 oktober 2015 Nederlands Instituut voor Navigatie Symposium: "Time is of the essence" Inhoud Wat is tijd Basis principes Geschiedenis

Nadere informatie

Sterrenkunde in de prehistorie: Lascaux : COLLEGE II : RECAPITULATIE COLLEGE I. Ontzag voor hemelverschijnselen.

Sterrenkunde in de prehistorie: Lascaux : COLLEGE II : RECAPITULATIE COLLEGE I. Ontzag voor hemelverschijnselen. RECAPITULATIE COLLEGE I Eerste kennismaking - planeten! clusters van sterrenstelsels - leegte, grootte, ruimte-tijd Simpele waarnemingen - sterren, & sterrenbeelden, - Zon, Maan, planeten, kometen - verduisteringen,

Nadere informatie

Zon, aarde en maan. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/87197

Zon, aarde en maan. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/87197 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 16 december 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie https://maken.wikiwijs.nl/87197 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs van Kennisnet. Wikiwijs

Nadere informatie

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen Geloven, wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen pagina 10 Hoe is de wereld ontstaan? pagina 26 Waarom bestaat de mens? pagina 42 Wat is geloven? pagina 58 Wie is God? pagina 74 Waarom heeft

Nadere informatie

GLORIETIJD VAN DE ZEEVAART (7) Navigatie en hydrografie. (Overdruk uit: Van Kitsen en Klippers)

GLORIETIJD VAN DE ZEEVAART (7) Navigatie en hydrografie. (Overdruk uit: Van Kitsen en Klippers) GLORIETIJD VAN DE ZEEVAART (7) Navigatie en hydrografie (Overdruk uit: Van Kitsen en Klippers) Gemma Frisius had al in 1530 begrepen dat de geografische lengte kon worden berekend door de tijd waarop de

Nadere informatie

Speurtocht: De wereld op zak

Speurtocht: De wereld op zak Speurtocht: De wereld op zak Zaal 1 Het rariteiten kabinet bij het Anatomisch Theater Dit is het rariteitenkabinet bij het Anatomisch Theater. Een Rariteitenkabinet betekende vroeger een kamer met bijzonderheden.

Nadere informatie

VAN SCHETS. De locatie: het geplande Internationaal Ecologisch Onderzoekscentrum en Resort in de Republiek Malta. Inleiding NAARBIM VECTORWORKS:

VAN SCHETS. De locatie: het geplande Internationaal Ecologisch Onderzoekscentrum en Resort in de Republiek Malta. Inleiding NAARBIM VECTORWORKS: VECTORWORKS: VAN SCHETS NAARBIM De locatie: het geplande Internationaal Ecologisch Onderzoekscentrum en Resort in de Republiek Malta Inleiding De opdrachtgever van dit project is een Noord-Amerikaans bedrijf

Nadere informatie

1. Overzicht Hemelmechanica 2. Elektromagnetische straling 3. Zonnestelsel(s) 4. Sterren: fysische eigenschappen 5. Sterren: struktuur + evolutie 6.

1. Overzicht Hemelmechanica 2. Elektromagnetische straling 3. Zonnestelsel(s) 4. Sterren: fysische eigenschappen 5. Sterren: struktuur + evolutie 6. Inleiding Astrofysica 1. Overzicht Hemelmechanica 2. Elektromagnetische straling 3. Zonnestelsel(s) 4. Sterren: fysische eigenschappen 5. Sterren: struktuur + evolutie 6. Sterren: stervorming, sterdood

Nadere informatie

WELKOM! Inleiding Astrofysica College 1 7 september Ignas Snellen

WELKOM! Inleiding Astrofysica College 1 7 september Ignas Snellen WELKOM! Inleiding Astrofysica College 1 7 september 2015 13.45 15.30 Ignas Snellen Docent: Ignas Snellen Assistenten: Joris Witstok, Charlotte Brand, Niels Ligterink, Mieke Paalvast Doel, Inleiding Astrofysica:

Nadere informatie

Andere boeken in deze serie:

Andere boeken in deze serie: Andere boeken in deze serie: 978-94-6175-157-7 (HB) 978-94-6175-964-1 (e-book) 978-94-6175-218-5 (HB) 978-94-6175-960-3 (e-book) 978-94-6175-216-1 (HB) 978-94-6175-158-4 (HB) 978-94-6175-958-0 (e-book)

Nadere informatie

Doe-bundel Neerpede. Klas:

Doe-bundel Neerpede. Klas: Doe-bundel Neerpede Naam: Klas: Datum: Gegevens Neerpede 1. De weg van de school naar Pede. 1.1 Zoek uit op welke manier we het goedkoopst en het snelst in Neerpede geraken. 1.2 Zoek ook uit hoe we na

Nadere informatie

Andere boeken in deze serie:

Andere boeken in deze serie: Andere boeken in deze serie: 978-94-6175-157-7 (HB) 978-94-6175-964-1 (e-book) 978-94-6175-218-5 (HB) 978-94-6175-960-3 (e-book) 978-94-6175-215-4 (HB) 978-94-6175-957-3 (e-book) 978-94-6175-158-4 (HB)

Nadere informatie

Test je kennis! De heelalquiz

Test je kennis! De heelalquiz Test je kennis! heelalquiz Introductie les 3 Planeten, sterren, manen, de oerknal. Het zijn termen die leerlingen vast wel eens voorbij hebben horen komen. Maar wat weten de leerlingen eigenlijk al van

Nadere informatie

De mens verovert de ruimte!

De mens verovert de ruimte! Gerwin De Decker Astronowat? Geschiedenis van de astronomie Heel lang geleden al dachten mensen na over de beweging van de hemellichamen. Ze gebruikten die om wat op aarde gebeurde te verklaren of om voorspellingen

Nadere informatie

DE STER VAN BETHLEHEM

DE STER VAN BETHLEHEM 1 EEN VERSCHIJNSEL DAT DE WERELD VERBAASDE: DE STER VAN BETHLEHEM De ster van Bethlehem fascineert al eeuwenlang gelovigen, ongelovigen en de nieuwsgierigen van onze wereld. De Bijbel vertelt namelijk

Nadere informatie

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur.

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur. Psalmen Psalm 78 1 Een lied van Asaf. De lessen van het verleden Luister allemaal naar mijn woorden. Luister goed, want ik wil jullie iets leren. 2 Wijze woorden wil ik spreken, wijze woorden over het

Nadere informatie

Experimentele Archeologie

Experimentele Archeologie Experimentele Archeologie o 1 "Alles dat we als archeologen opgraven, onderzoeken we grondig. Zo willen we zoveel mogelijk te weten komen over het verleden. Maar soms is het mysterie te groot en moeten

Nadere informatie

Thema Energiegebruik Onderwerp Leeftijd Duurzame Ontwikkeling Energiebesparing Hernieuwbare energie Verkeer en vervoer

Thema Energiegebruik Onderwerp Leeftijd Duurzame Ontwikkeling Energiebesparing Hernieuwbare energie Verkeer en vervoer DE BAAN VAN DE ZON Thema Energiegebruik Onderwerp Leeftijd Duurzame Ontwikkeling Energiebesparing Hernieuwbare energie Verkeer en vervoer Verwarming/Koeling Warm water CO 2 -zuinig vervoer Verlichting

Nadere informatie

Maak een waterklok die na één minuut een belsignaal geeft. Welke klok is het meest nauwkeurig?

Maak een waterklok die na één minuut een belsignaal geeft. Welke klok is het meest nauwkeurig? Wedstrijdbrief DE WATERKLOK WEDSTRIJDBRIEF VOOR DE LEERKRACHT GROEP 5-6 Team van maximaal 4 leerlingen. DE UITDAGING Maak een waterklok die na één minuut een belsignaal geeft. Welke klok is het meest nauwkeurig?

Nadere informatie

ERATOSTHENES EXPERIMENT LEERKRACHTENHANDLEIDING

ERATOSTHENES EXPERIMENT LEERKRACHTENHANDLEIDING ERATOSTHENES EXPERIMENT LEERKRACHTENHANDLEIDING INLEIDING Reeds in de derde eeuw voor Christus bepaalde de Griek Eratosthenes de omtrek van de aarde, zonder Egypte te verlaten. Zijn schatting werd voor

Nadere informatie

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

Naam: De Romeinen. Vraag 1. De Romeinen hebben veel gebouwd. Noem vijf verschillende toepassingen. pagina 1 van 6

Naam: De Romeinen. Vraag 1. De Romeinen hebben veel gebouwd. Noem vijf verschillende toepassingen. pagina 1 van 6 Naam: De Romeinen De Romeinse bouwkunst. De Romeinen behoren tot de beste bouwers uit de geschiedenis. Ze bouwden tempels, riolen, waterleidingen, wegen, kanalen, huizen, aquaducten, havens, bruggen en

Nadere informatie

Samenvatting. Wat is licht

Samenvatting. Wat is licht Samenvatting In dit onderdeel zal worden getracht de essentie van het onderzoek beschreven in dit proefschrift te presenteren zodanig dat het te begrijpen is door familie, vrienden en vakgenoten zonder

Nadere informatie

Wat is wiskunde? college door Jan Hogendijk, 12 september 2016

Wat is wiskunde? college door Jan Hogendijk, 12 september 2016 Wat is wiskunde? college door Jan Hogendijk, 12 september 2016 Wiskunde is een wetenschap waarin precies geredeneerd wordt over getallen, figuren in de ruimte, of formele structuren in het algemeen. In

Nadere informatie

3 Kermis aan de hemel

3 Kermis aan de hemel 3 Kermis aan de hemel In deze paragraaf onderzoeken en leren we over de beweging van de aarde om de zon, de draaiing van de aarde om haar as, de beweging van de maan rond de aarde, en hoe die bewegingen

Nadere informatie

Leerervaringen Tijd voor Onder, Midden en Bovenbouw

Leerervaringen Tijd voor Onder, Midden en Bovenbouw Leerervaringen Tijd voor Onder, Midden en Bovenbouw Leren over Tijd 1. Onderbouw Dag en dagen. 1.tijd meten aan de natuur * volgen zon gedurende de dag met schaduw 1.tijd meten aan de natuur * zonnewijzer

Nadere informatie

Lespakket basisonderwijs

Lespakket basisonderwijs Eise Eisinga en zijn planetarium In de Friese plaats Franeker bevindt zich het oudste nog werkende planetarium ter wereld. In zijn eigen huis bouwde Eise Eisinga een nauwkeurig bewegend model van het zonnestelsel.

Nadere informatie

Leraar: H. Desmet, W.Van Dyck Handtekening: Pedagogisch begeleider: G. Tibau

Leraar: H. Desmet, W.Van Dyck Handtekening: Pedagogisch begeleider: G. Tibau Schooljaar: 2010/2011 Tri-/semester: 2 Score 107 Max. Naam:... Nr.:... Studierichting: TSO Klas:... Graad: 3 Leerjaar: 1 Dag en datum: dinsdag 16 juni 2011 Leraar: H. Desmet, W.Van Dyck Handtekening: Pedagogisch

Nadere informatie

Klassieke Muziekgeschiedenis De Middeleeuwen (500 1500)

Klassieke Muziekgeschiedenis De Middeleeuwen (500 1500) Klassieke Muziekgeschiedenis De Middeleeuwen (500 1500) Algemeen Als je aan de Middeleeuwen denkt, dan denk je waarschijnlijk aan grote kastelen, ridders en jonkvrouwen. Natuurlijk, dit is een gedeelte

Nadere informatie

Lessen over Cosmografie

Lessen over Cosmografie Lessen over Cosmografie Les 1 : Geografische coördinaten Meridianen en parallellen Orthodromen of grootcirkels Geografische lengte en breedte Afstand gemeten langs meridiaan en parallel Orthodromische

Nadere informatie

Bethlehem, wat betekent die ster?

Bethlehem, wat betekent die ster? Bethlehem, wat betekent die ster? Het woord ster kan verschillende betekenissen hebben. Een ster is in eerste instantie een hemellichaam. Als het donker en onbewolkte is, kan men sterren waarnemen. Een

Nadere informatie

Sterre, de familie Huygens in de Gouden Eeuw. van Rieks Veenker. Voor groep 6, 7 en 8

Sterre, de familie Huygens in de Gouden Eeuw. van Rieks Veenker. Voor groep 6, 7 en 8 Sterre, de familie Huygens in de Gouden Eeuw van Rieks Veenker Voor groep 6, 7 en 8 Vooraf Sterre is de zus van Christiaan Huygens. Hij is natuurkundige en een kei in wiskunde en astronomie. Hij doet een

Nadere informatie

HOOFDSTUK 18 : INLEIDING TOT DE RITMIEK

HOOFDSTUK 18 : INLEIDING TOT DE RITMIEK HOOFDSTUK 18 : INLEIDING TOT DE RITMIEK Hierbij starten we met het 2de deel van deze gitaarcursus; de ritmiek. Het noteren van ritmische patronen is in de muzieknotatie als laatste ingevoerd, in het begin

Nadere informatie

Hoofdstuk 8. Samenvatting. 8.1 Sterren en sterrenhopen

Hoofdstuk 8. Samenvatting. 8.1 Sterren en sterrenhopen Hoofdstuk 8 Samenvatting Een verlaten strand en een onbewolkte lucht, zoals op de voorkant van dit proefschrift, zijn ideaal om te genieten van de sterren: overdag van de Zon de dichtstbijzijnde ster en

Nadere informatie

Sterrenkunde in klas 6

Sterrenkunde in klas 6 Sterrenkunde in klas 6 Grondervaringen van de mens: de oerlijn, de oercirkel en het oerkruis; geometrie en kosmologie In dit inleidende hoofdstuk gaan we uit van drie oerervaringen die we aan de hemel

Nadere informatie

Werkgroep Bouwhistorie Zutphen. Informatiekaart St. Janskerk. St. Janskerk

Werkgroep Bouwhistorie Zutphen. Informatiekaart St. Janskerk. St. Janskerk Informatiekaart St. Janskerk St. Janskerk De spits van deze lange slanke toren staat al eeuwen scheef. Hoe dat komt weten we niet, maar het zal tot in lengte van dagen wel zo blijven. De toren heeft niet

Nadere informatie

Project Prehistorie, Grieken en Romeinen ABC

Project Prehistorie, Grieken en Romeinen ABC Project Prehistorie, Grieken en Romeinen ABC Week 1ABC: Algemeen Info: Prehistorie De geschiedenis in Nederland begint al heel lang geleden. Lang voordat de Romeinen in Nederland kwamen, waren er al mensen.

Nadere informatie

Leergebied: West Nederland. Besturing. In oude tijden droegen de mensen geen horloges. Toch konden ze de tijd meten!

Leergebied: West Nederland. Besturing. In oude tijden droegen de mensen geen horloges. Toch konden ze de tijd meten! Techniekkit: Domein: Competentie: Leergebied: West Nederland Besturing Ontwerpen Geschiedenis Toepassen Reflectie In oude tijden droegen de mensen geen horloges. Toch konden ze de tijd meten! A. Waarom

Nadere informatie

Samenvatting ANW, PTA 2.

Samenvatting ANW, PTA 2. Samenvatting ANW, PTA 2. Zonnestelsel en heelal Hoofdstuk 47. Sterrenbeelden die wij kennen zijn afkomstig van gebieden rond de middellandse zee en de namen zijn afkomstig uit de Griekse mythologie. De

Nadere informatie

Getallen vanaf 20 worden geschreven door deze te combineren.

Getallen vanaf 20 worden geschreven door deze te combineren. Wiskunde bij de Maya s inhoudstafel 1. 2. 3. 4. 5. 1 Inleiding Het talstelsel Het rekensysteem Heilige getallen Tijdsmeting Geraadpleegde bronnen De Maya s waren een groot en machtig volk dat leefde in

Nadere informatie

Galileo Galileï

Galileo Galileï Galileo Galileï 1564-1642 Waarom het conflict rond Galio Galileï geen conflict is tussen geloof en wetenschap of godsdienst en wetenschap! Geen conflict tussen geloof en wetenschap! 1. Galileo beschouwde

Nadere informatie

15-12-2015 ONS VERANDERENDE WERELDBEELD

15-12-2015 ONS VERANDERENDE WERELDBEELD 15-12-2015 ONS VERANDERENDE WERELDBEELD 1 15-12-2015 ONS VERANDERENDE WERELDBEELD 2 MENSEN WILLEN STRUCTUREN ZIEN 15-12-2015 ONS VERANDERENDE WERELDBEELD 3 DE MENS BEGON TE BESCHRIJVEN WAT HIJ AAN DE HEMEL

Nadere informatie

Kloklezen. Geschiedenis van de klok. Egyptenaren. Oudheid. Middeleeuwen (500-1500) Achttiende eeuw

Kloklezen. Geschiedenis van de klok. Egyptenaren. Oudheid. Middeleeuwen (500-1500) Achttiende eeuw Kloklezen Geschiedenis van de klok 1. Wat is tijd? Tijd is iets dat niemand kan uitleggen, maar gans ons leven is erop gebaseerd. D.m.v. tijd kunnen we orde en structuur (o.a. planningen) in ons leven

Nadere informatie

TULE inhouden & activiteiten Oriëntatie op jezelf en de wereld - natuur en techniek. Kerndoel 46. Toelichting en verantwoording

TULE inhouden & activiteiten Oriëntatie op jezelf en de wereld - natuur en techniek. Kerndoel 46. Toelichting en verantwoording TULE - ORIËNTATIE OP JEZELF EN DE WERELD KERNDOEL 46 162 TULE inhouden & activiteiten Oriëntatie op jezelf en de wereld - natuur en techniek Kerndoel 46 De leerlingen leren dat de positie van de aarde

Nadere informatie

Het veranderende wereldbeeld

Het veranderende wereldbeeld Pas in de 20 ste eeuw zijn onderzoekers erin geslaagd de hele wereld nauwkeurig in kaart te brengen. Vroeger was er altijd een deel van de wereld dat de mensen helemaal niet of niet goed kenden. In deze

Nadere informatie

Wereldverhalen. Reisimpressies

Wereldverhalen. Reisimpressies Wereldverhalen Reisimpressies 5 6 Wereldverhalen Reisimpressies Hans van de Sande 7 Schrijver: Hans van de Sande Coverontwerp: Hans van de Sande ISBN: 9789402156492 8 Inhoud Voorwoord

Nadere informatie

Bi_gnomon zonnewijzers. Hendrik Hollander

Bi_gnomon zonnewijzers. Hendrik Hollander Bi_gnomon zonnewijzers. Hendrik Hollander 7 november 2005 In maart 2005 heeft Fred Sawyer 1) een artikel gepubliceerd over een nieuw type zonnewijzer die gebaseerd is op een al bestaande kaart-projectiemethode.

Nadere informatie

GPS. Global Positioning System, werking en toepassingen. Maarten Mennes Mei 2006.

GPS. Global Positioning System, werking en toepassingen. Maarten Mennes Mei 2006. GPS. Global Positioning System, werking en toepassingen. Maarten Mennes Mei 2006. GPS is de afkorting voor Global Positioning System. In dit werkstuk zal ik uitleggen hoe het systeem werkt en wat je ermee

Nadere informatie

Hoofdstuk 7: METING VAN DE FREQUENTIE- NAUWKEURIGHEID

Hoofdstuk 7: METING VAN DE FREQUENTIE- NAUWKEURIGHEID Hoofdstuk 7: METING VAN DE FREQUENTIE- NAUWKEURIGHEID 7.1. Inleiding In dit hoofdstuk zullen we enkele methoden bespreken voor het bepalen van de nauwkeurigheid van de door ons te distribueren frequentiestandaard.

Nadere informatie

Hoe leg ik uit wat NANOTECHNOLOGIE. is?

Hoe leg ik uit wat NANOTECHNOLOGIE. is? Hoe leg ik uit wat NANOTECHNOLOGIE is? Je weet toch nog dat alles uit atomen is opgebouwd? Een steen, een pen, een videospelletje, een TV, een hond en ook jijzelf zijn uit atomen opgebouwd. Atomen vormen

Nadere informatie

Tweede Bijeenkomst: Zoektocht naar het Verborgen Hemelbeeld. Rond de Waterput donderdag 31 oktober 2013 Allan R. de Monchy

Tweede Bijeenkomst: Zoektocht naar het Verborgen Hemelbeeld. Rond de Waterput donderdag 31 oktober 2013 Allan R. de Monchy Tweede Bijeenkomst: Zoektocht naar het Verborgen Hemelbeeld Rond de Waterput donderdag 31 oktober 2013 Allan R. de Monchy Twee bijeenkomsten: Donderdag 17 oktober 2013: Historische ontwikkelingen van Astrologie.

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

Kaart en kompas. Oriënteren met kaart en kompas. Amundsenvendel Ermelo. Kaart en kompas. E r m e l o

Kaart en kompas. Oriënteren met kaart en kompas. Amundsenvendel Ermelo. Kaart en kompas. E r m e l o 3 Oriënteren met kaart en kompas Amundsenvendel Ermelo 2001 H USKY PUBLICATIES E r m e l o Pagina 2 Pagina 11 Inhoudsopgave Het kompas 3 Oriënteren met het kompas Oriënteren van de kaart 4 eerste handgreep

Nadere informatie

De meest revolutionaire momenten belicht, de momenten waarin iets gebeurde waardoor nieuwe dingen ontstonden.

De meest revolutionaire momenten belicht, de momenten waarin iets gebeurde waardoor nieuwe dingen ontstonden. De acht drempels van David Christian. De meest revolutionaire momenten belicht, de momenten waarin iets gebeurde waardoor nieuwe dingen ontstonden. De Big Bang. De sterren lichten op. Nieuwe chemische

Nadere informatie

Maak een wekker die eerst géén, maar daarna met regelmatige tussenpozen véél geluid maakt. Welke wekker doet dat precies op tijd?

Maak een wekker die eerst géén, maar daarna met regelmatige tussenpozen véél geluid maakt. Welke wekker doet dat precies op tijd? Wedstrijdbrief DE VERTRAAGDE WEKKER WEDSTRIJDBRIEF VOOR DE LEERKRACHT GROEP 7-8 Team van maximaal 4 leerlingen. DE UITDAGING Maak een wekker die eerst géén, maar daarna met regelmatige tussenpozen véél

Nadere informatie

Niets vind ik raadselachtiger dan tijd en ruimte, en toch lig ik er nooit van wakker omdat ik er nooit aan denk.

Niets vind ik raadselachtiger dan tijd en ruimte, en toch lig ik er nooit van wakker omdat ik er nooit aan denk. DE TIJD VOLGENS JACOB INLEIDING Onlangs schrok ik s nachts plotseling wakker, ging aan het piekeren en bedacht me dat ik eigenlijk niet zo veel tijd meer over heb. M n tachtigste levensjaar nadert snel

Nadere informatie

Tijd. Uren. Hemellichamen. Uurwerk. Invloed. Plaatselijke tijd. Indeling van het uur

Tijd. Uren. Hemellichamen. Uurwerk. Invloed. Plaatselijke tijd. Indeling van het uur Tijd Hemellichamen De voortgang van het leven, zoals wij mensen op aarde die ervaren, noemen we tijd. Het verloop van de tijd herkennen we aan de veranderingen van de zon, de maan en de sterren. Een indeling

Nadere informatie

De chip: hoe iets piepkleins een ware wereldrevolutie veroorzaakte

De chip: hoe iets piepkleins een ware wereldrevolutie veroorzaakte De chip: hoe iets piepkleins een ware wereldrevolutie veroorzaakte Gilbert Declerck, CEO IMEC Imke Debecker, Outreach Communications Katrien Marent, Corporate Communications Director Zonder de uitvinding

Nadere informatie

1 Kun je aan planten zien wat je aan moet?

1 Kun je aan planten zien wat je aan moet? 1 Kun je aan planten zien wat je aan moet? Hoofdstuk 1 Les 1 Zoek het op Bij de evenaar staat de zon hoog. Het is er warm en daardoor verdampt het water. Die warme damp stijgt op en koelt af: dan gaat

Nadere informatie

Door: Laura Kursten Het Nieuwe Eemland Klas: B2d

Door: Laura Kursten Het Nieuwe Eemland Klas: B2d Door: Laura Kursten Het Nieuwe Eemland Klas: B2d 1 Onderwerp: Bladzijde nummer: Geschiedenis 3 Hoe werkt het? 4 Soorten magnetrons 5 Magnetron ongezond? 6 Evaluatie 7 Bronvermelding 8 2 De magnetron is

Nadere informatie

Van analog naar digital, een beknopt overzicht.

Van analog naar digital, een beknopt overzicht. KASK 2BA - technologie Van analoog naar digitaal 1 of 6 Van analog naar digital, een beknopt overzicht. Een van de eerste digitale dingen waar de modale burger op grote schaal bewust geconfronteerd werd

Nadere informatie

Geografische coördinaten

Geografische coördinaten Geografische coördinaten Het bepalen van een plaats op aarde geschiedt met behulp van twee verschillende soorten cirkels. Eerst tekenen we de cirkels die noord- en zuidpool verbinden. Die cirkels worden

Nadere informatie

Ontdek de planeten van ons zonnestelsel. In 90 minuten door het helal. Tijdens een wandeling tussen Ehrenfriedensdorf en Drebach

Ontdek de planeten van ons zonnestelsel. In 90 minuten door het helal. Tijdens een wandeling tussen Ehrenfriedensdorf en Drebach Ontdek de planeten van ons zonnestelsel In 90 minuten door het helal Tijdens een wandeling tussen Ehrenfriedensdorf en Drebach Zonnestelsel Sonnensystem Het zonnestelsel bestaat uit de Zon en de hemellichamen

Nadere informatie

Overzicht. Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014

Overzicht. Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014 Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014 De aarde en de maan Boek: hoofdstuk 2.6 Overzicht Halley en de maan meting afstand van de Maan en verandering erin getijden: koppeling tussen lengte van

Nadere informatie

Avontuurlijke ruimtestages. 6 dagen / 5 nachten (van dag 1 om 17 u. tot en met dag 6 om 15 u.)

Avontuurlijke ruimtestages. 6 dagen / 5 nachten (van dag 1 om 17 u. tot en met dag 6 om 15 u.) Euro Space Center 15/12/2013 1/5 ACTIVITEITENPROGRAMMA Astronomiestage 6 dagen - 5 nachten Duur 6 dagen / 5 nachten (van dag 1 om 17 u. tot en met dag 6 om 15 u.) Timing n Dag 1 17.00 u : Aankomst / onthaal

Nadere informatie

Zonnestraling. Samenvatting. Elektromagnetisme

Zonnestraling. Samenvatting. Elektromagnetisme Zonnestraling Samenvatting De Zon zendt elektromagnetische straling uit. Hierbij verplaatst energie zich via elektromagnetische golven. De golflengte van de straling hangt samen met de energie-inhoud.

Nadere informatie

Aristoteles. ( v. C.)

Aristoteles. ( v. C.) Aristoteles geschiedenis (384-322 v. C.) Een Europese verklaring van de wereld van vóór er moderne wetenschap was? Waar is de Europese cultuur ontstaan? Vóór de Grieken XVIIIde dynastie, tussen 1379 en

Nadere informatie

1 Inleiding. Worden de maanden langer of korter?

1 Inleiding. Worden de maanden langer of korter? 1 Inleiding Worden de maanden langer of korter? In 1695 had de Engelse astronoom Halley berekend dat in de loop van de laatste 800 jaar (vóór 1695) de maanden korter waren geworden. In zijn tijd zou een

Nadere informatie

Unidentified Aerospace Phenomena Waarneming Rapport Formulier

Unidentified Aerospace Phenomena Waarneming Rapport Formulier Unidentified Aerospace Phenomena Waarneming Rapport Formulier Wees zo nauwkeurig en compleet mogelijk, des te meer informatie over de waarneming we kunnen verzamelen des te beter zal onze analyse kunnen

Nadere informatie

www.pauldekort.nl info@pauldekort.nl 2009 HET GETIJDENPARK VAN SAENDELFT Paul de Kort

www.pauldekort.nl info@pauldekort.nl 2009 HET GETIJDENPARK VAN SAENDELFT Paul de Kort Paul de Kort Paul de Kort www.pauldekort.nl info@pauldekort.nl 2009 HET GETIJDENPARK VAN SAENDELFT Paul de Kort Het Catharijne Convent in Utrecht heeft een heel bijzonder boek in haar collectie; het Getijdenboek

Nadere informatie

Mercurius Op bijna 58 miljoen kilometer afstand van de Zon staat Mercurius. Met de Zon vergeleken is het maar een kruimeltje. Hij staat op 57 miljoen

Mercurius Op bijna 58 miljoen kilometer afstand van de Zon staat Mercurius. Met de Zon vergeleken is het maar een kruimeltje. Hij staat op 57 miljoen Mercurius Op bijna 58 miljoen kilometer afstand van de Zon staat Mercurius. Met de Zon vergeleken is het maar een kruimeltje. Hij staat op 57 miljoen kilometer van de Zon en het is er dus gloeiendheet,

Nadere informatie

staat waar iedereen uit de klas woont

staat waar iedereen uit de klas woont Wonen GROEP 5-6 45 70 minuten 1, 42 en 50 De leerling: weet wie Christoffel Columbus is kan op een kaart van Nederland zijn woonplaats aanwijzen leert met een kompas te werken kent vier verschillende windrichtingen

Nadere informatie

Londen ipad. Londen. British Museum. Samengesteld door: BusTic.nl

Londen ipad. Londen. British Museum. Samengesteld door: BusTic.nl Londen British Museum 1 British Museum Londen ipad Het British Museum is het grootste museum van Groot-Brittanië met meer dan 6 miljoen kunstwerken. De collectie is verspreid over meer dan 90 zalen waarin

Nadere informatie

Het irrationaal getal phi (φ)

Het irrationaal getal phi (φ) Het irrationaal getal phi (φ) De gulden snede Het irrationaal φ is ongeveer 1,6180339887 Dit getal is terug te vinden in veel maten en verhoudingen van lengtes van oude Griekse beeldhouwwerken, architectuur

Nadere informatie

Cursus Inleiding in de Sterrenkunde

Cursus Inleiding in de Sterrenkunde Cursus Inleiding in de Sterrenkunde Sterrenbeelden naamgeving ca. 3000 v Chr. (Kreta) 48 klassieke sterrenbeelden, w.o. Dierenriem nu 88 officieel (door I.A.U.) met blote oog ca. 6000 sterren sternamen:

Nadere informatie

Profielwerkstuk Gekoppelde slingers havovwo.nl januari 2003

Profielwerkstuk Gekoppelde slingers havovwo.nl januari 2003 , www.havovwo.nl Door welke variabelen wordt hun beweging bepaald? Auteurs Simone Geerts & Anouk Loonen, Klas 6F Vakken natuurkunde & wiskunde Inleverdatum woensdag 15 januari 11.00 uur, www.havovwo.nl

Nadere informatie

Wanneer werd Dublin, de hoofdstad van Ierland, gesticht en door wie? Wat hebben de kleur groen en de datum 17 maart gemeen?

Wanneer werd Dublin, de hoofdstad van Ierland, gesticht en door wie? Wat hebben de kleur groen en de datum 17 maart gemeen? 1 2 Wat hebben de kleur groen en de datum 17 maart gemeen? Wanneer werd Dublin, de hoofdstad van, gesticht en door wie? 3 4 Het regent nogal vaak in ierland. Hoeveel dagen per jaar, denk je, kun je daar

Nadere informatie

10 Materie en warmte. Onderwerpen. 3.2 Temperatuur en warmte.

10 Materie en warmte. Onderwerpen. 3.2 Temperatuur en warmte. 1 Materie en warmte Onderwerpen - Temperatuur en warmte. - Verschillende temperatuurschalen - Berekening hoeveelheid warmte t.o.v. bepaalde temperatuur. - Thermische geleidbaarheid van een stof. - Warmteweerstand

Nadere informatie

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus 138 Tijdwijzer Het begin Op deze tijdbalk past niet de hele geschiedenis van de mens. Er lopen namelijk al zo n 100.000 jaar mensen rond op aarde. Eigenlijk zou er dus nog 95.000 jaar bij moeten op de

Nadere informatie

Afdrukken pagina 2-19 dubbelzijdig formaat A4 naar behoefte kunnen lege A4-pagina s worden tussengevoegd

Afdrukken pagina 2-19 dubbelzijdig formaat A4 naar behoefte kunnen lege A4-pagina s worden tussengevoegd Gebruiksaanwijzing leerdagboek Exempel Rond de toren Afdrukken pagina 2-19 dubbelzijdig formaat A4 naar behoefte kunnen lege A4-pagina s worden tussengevoegd Aanwijzingen Schrijf- en tekenruimte in leerdagboek

Nadere informatie

Historisch denken. Historische benaderingen

Historisch denken. Historische benaderingen Historisch denken Inleiding Mensen hebben een besef van verleden, heden en toekomst. Ze hebben een bepaald beeld van wat er in hun leven is gebeurd tot op de dag van vandaag. Ze kunnen hun bestaan in het

Nadere informatie

LogTag Recorders. Praxas B.V. www.praxas.com info@praxas.com +31 (0)76 5040 268 7

LogTag Recorders. Praxas B.V. www.praxas.com info@praxas.com +31 (0)76 5040 268 7 7 staat voor levering van hoge prestaties, hoge kwaliteit en scherpgeprijsde elektronische recorders. is ontworpen om aan de wereldwijde vraag naar hoog presterende recorders te voldoen. Het combineren

Nadere informatie