PICTURAAL PRONKEN DE HANGER IN DE PORTRETKUNST TIJDENS DE NEDERLANDSE RENAISSANCE DEEL I: TEKST

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "PICTURAAL PRONKEN DE HANGER IN DE PORTRETKUNST TIJDENS DE NEDERLANDSE RENAISSANCE DEEL I: TEKST"

Transcriptie

1 Schooljaar PICTURAAL PRONKEN DE HANGER IN DE PORTRETKUNST TIJDENS DE NEDERLANDSE RENAISSANCE DEEL I: TEKST Masterproef voorgelegd aan de Faculteit Letteren en Wijsbegeerte Vakgroep Kunst-, Muziek- en Theaterwetenschappen Voor het verkrijgen van de graad van Master Laurence Ostyn ( ) Promotor: Prof. Dr. Koenraad Jonckheere

2 INHOUDSTAFEL DEEL I: TEKST 1 INLEIDING 2 2 HISTORISCHE ACHTERGROND HANDEL HANDEL VANAF VRIJE MARKT 13 3 PORTRETKUNST ONTSTAAN VAN PORTRETKUNST GELIJKENIS EN IDEALISERING SOCIALE STATUS 21 4 SIERAADKUNST IJDELHEID HET RENAISSANCESIERAAD WAT VOORAF GING VROEGE RENAISSANCE RENAISSANCE IN BLOEI LATE RENAISSANCE DE RENAISSANCEVORMENTAAL INTERDISCIPLINAIRE CULTUUR INVLOED ARCHITECTUUR THEMATIEK INVLOED RELIGIE PORTRET POMANDER DIERENSYMBOLIEK MARITIEME THEMATIEK MILITAIRE THEMATIEK 68 5 BESLUIT 70 6 BIBLIOGRAFIE 77 DEEL II: BIJLAGE 1 AFBEELDINGEN 2 2 CATALOGUS 52 3 HERKOMST AFBEELDINGEN AFBEELDINGEN CATOLOGUS BIJLAGEN 110 1

3 1 INLEIDING Het maken van sieraden behoort tot een van de oudste kunstvormen en beantwoordt aan de behoefte van de mens om het lichaam mooier te maken. Door de gloed, zeldzaamheid en eeuwige schittering zijn juwelen het symbool van onvergankelijkheid en dragers van bovennatuurlijke en goddelijke krachten. Hoelang de mens deze kleinoden reeds als opsmuk gebruikt is niet geweten, maar het staat vast dat de sieraadkunst een ongekende bloei kent in de culturele context van de Renaissance. Dit hoogtepunt wordt enerzijds veroorzaakt door het humanistisch gedachtegoed waarin de mens als autonoom individu centraal geplaatst wordt en anderzijds door de toenemende internationale handel waardoor een resem aan ongekende kostbare materialen ontdekt wordt. Kenmerkend voor de Renaissance zijn de genezende en beschermende krachten die toegeschreven worden aan edelstenen en parels. 1 Door de toeschrijving van de vele positieve eigenschappen en de aantrekkelijke schittering worden edelstenen in juwelen geïntegreerd, zodat de bezitter op een comfortabele manier van deze kwaliteiten kan genieten. 2 Net als de wetenschap, moet ook de kunst tijdens de Renaissance van kennis getuigen en wil men door de kwaliteit van de materialen en toegepaste technieken verbazing verwekken. Door deze grote interesse in nieuwe technieken, de waardigheid van het individu en de ongekende materialen bereikt het sieraad tijdens de Renaissance een artistiek peil dat vergelijkbaar is met dat van de schone kunsten en wordt er gestreefd naar originaliteit, hoog technisch vakmanschap en vernieuwende thematiek. 3 Aangezien juwelen verbonden zijn aan modeverschijnselen, worden reeds bestaande sieraden doorheen de tijd bewerkt en aangepast aan de contemporaine wensen. Deze ontmantelingen vormen de oorzaak voor het geringe aantal sieraden dat aan ons is overgeleverd. Om te achterhalen welke juwelen in een periode gedragen worden, kan de eigentijdse portretkunst geraadpleegd worden. In dit werkstuk worden de juweel- en portretkunst aan elkaar gelinkt om een algemeen beeld van de Renaissance sieraadontwerpen in de 16 de eeuwse Nederlanden te bekomen en worden de verschillen bestudeerd tussen de overgeleverde sieraden en deze op de portretten. In bijlage is een catalogus van 131 portretten toegevoegd waarop juwelen worden afgebeeld. De schilderijen 1 Giltay- Nijssen, L.. Pouwels, Pieter. Juwelen. (Bussum: 1961), Bayer, Patricia. et al. Juwelen Bronnenboek. (Houten: 1990), Hackenbroch, Yvonne. Renaissance Jewellery. (Londen: 1979), Inleiding. 2

4 dateren uit de lange 16 de eeuw en zijn te situeren in de Nederlanden. De lijst omvat werken uit zowel museale en openbare kunstcollecties als uit privéverzamelingen, maar is door de grote productie aan portretkunst niet exhaustief. Doorheen de uiteenzetting wordt de evolutie van de 16 de eeuwse sieraden in de Nederlanden geïllustreerd en gestaafd door middel van deze kunstwerken. De voorkeur voor de 16 de eeuw als tijdsafbakening gaat samen met de Renaissance die tijdens deze periode haar hoogtepunt in de Nederlanden bereikt. De wedergeboorte van de Klassieke Oudheid spoort de mens aan op zoek te gaan naar de ontwikkeling van een eigen identiteit. Deze zoektocht naar individualiteit gaat gepaard met het uiterlijk vertoon van welvaart en sociale status, dat onder meer terug te vinden is in de portretkunst. Het debat omtrent de idealisering en de fysionomische gelijkenis in de 16 de eeuwse portretkunst is het gevolg van het verlangen van de mens om zichzelf als autonoom individu te profileren. In deze context van culturele interesse is het uitermate geschikt om te onderzoeken of de sieraadkunst eveneens meegeniet van de artistieke hoogtepunten. Betekenen de kunstenaarsreizen naar Italië in functie van het bestuderen van de Klassieke Oudheid, net als bij de schilder- en beeldhouwkunst, een meerwaarde voor de sieraadkunst, of ontwikkelt deze kunstvorm zich doorheen de 16 de eeuw als een autonome discipline. Indien deze mobiliteit bij kunstenaars relevant is voor de juweelkunst, kan nagegaan worden of het teruggrijpen naar de Antieke Oudheid als inspiratiebron ook geldt binnen de ornamentiek van de sieraden. Bovendien kan met de typerende renaissancistische idee van de homo universalis in het achterhoofd onderzocht worden of het ambacht van het sieraadontwerpen en het goudsmeden in relatie met andere kunstuitoefeningen geplaatst kan worden en of er gemeenschappelijke kenmerken binnen de vormentaal van de verschillende kunstvormen aan te treffen zijn. Behalve de ornamentiek kan eveneens de gebruikte thematiek binnen de juwelen bestudeerd worden en de mogelijke link met de literatuur uit de Antieke Traditie blootgelegd worden. De keuze voor de ontwikkeling van de Renaissance met het accent op de Nederlanden hangt samen met de interessante eigentijdse turbulenties binnen de politiek enerzijds en de religie anderzijds. In dit werkstuk wordt bestudeerd hoe de economische bloei van de Nederlanden onder het bewind van de Habsburgers en de latere Spaanse bezetting met de Hertog van Alva een rol speelt in de sieraadontwikkeling. Ook wordt de 16 de eeuwse juweelontwikkeling 3

5 in functie van de strubbelingen tussen de Noordelijke en de Zuidelijke Nederlanden onder de loep genomen en wordt onderzocht of de verschillende geloofsovertuigingen die de Nederlanden in twee segmenten opdeelt, uiting krijgen in de vormentaal en onderwerpskeuze binnen de sieraadkunst. In het eerste deel van deze scriptie wordt het economisch aspect belicht en wordt de rol van de Nederlanden binnen de internationale sieraadhandel nagegaan. De Nederlanden zijn een invloedrijke handelspartner in de 16 de eeuw die, omwille van hun gunstig gelegen positie een uitgebreid klantenbestand aanwerven en zo meespelen in de internationale economie van luxegoederen. Door de ontwikkeling van de scheepvaart en de ontdekkingsreizen groeit de internationale economie en is er een ongeziene handel van kostbare kleinoden als edelstenen en metalen. Er wordt onderzocht welke steden als culturele centra van de Nederlanden binnen de ontwikkeling van de sieraadkunst functioneren en hoe de situatie na 1585 met het afsluiten van de Schelde verandert. Vervolgens gaat het werkstuk verder met het schetsen van de doorbraak van het humanistisch gedachtengoed binnen de Nederlanden en de daarmee samenhangende evolutie binnen de portretkunst. Het debat omtrent de idealisering en fysionomische gelijkenis wordt aangehaald en gekoppeld aan het toenemend verlangen naar het creëren van een eigen identiteit en het uitstralen van de sociale status. Hierbij wordt er dieper in gegaan op de toevoeging van rekwisieten, meer bepaald sieraden, als middel om de macht en rijkdom van de geportretteerde te legitimeren en te bevestigen. In het derde deel van dit werkstuk wordt de ontwikkeling van het renaissancesieraad tegen de achtergrond van een korte juweelgeschiedenis geplaatst, die het ontstaan van de hanger als meest kenmerkend sieraadontwerp in de 16 de eeuwse Nederlanden aantoont. Er wordt onderzocht hoe de Klassieke Oudheid invloed uitoefent op de sieraadontwerpen en welke bijdrage het humanistisch gedachtegoed levert bij het dragen van juwelen. Vervolgens wordt de evolutie van de hanger aangehaald en worden de meest voorkomende ontwerpen uit de 16 de eeuw toegelicht. Hierbij worden zowel de ontwikkelingen in de vormelijke opbouw als de verschuivingen in het materiaalgebruik geanalyseerd en in verband gebracht met het internationale en interdisciplinaire karakter van de Renaissance vormentaal. Na deze vormelijke ontledingen wordt als laatste de thematiek binnen de 16 de eeuwse sieraadkunst 4

6 uiteengezet. Er wordt onderzocht welke rol de Spaanse bezetting speelt binnen de onderwerpkeuze en of de verschillende godsdienstovertuigingen in de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden een invloed op de representatievormen teweegbrengen. Naast deze religieuze thematiek, wordt het gebruik van mythologische taferelen en allegorieën in relatie tot de algemene invloed vanuit de Klassieke Oudheid geanalyseerd. Vervolgens worden de portrethanger en de pomander toegelicht en tot slot wordt er dieper ingegaan op de representatie van dieren, maritieme wezens en militaire thematiek. Het onderzoek naar de evolutie van de sieraadkunst in de 16 de eeuwse Nederlanden vloeit voort uit een voorafgaande studie in de bachelorproef rond de algemene ontwikkeling van de juweelkunst tijdens de 15 de en 16 de eeuw in de Nederlanden en Italië, eveneens aan de hand van de portretkunst. Aangezien het aantal wetenschappelijke bronnen over sieraden die ouder zijn dan de 17 de eeuw beperkt is, dient de algemene schets van de sieraadgeschiedenis tijdens de Renaissance die tot stand kwam in de bachelorproef als basis voor deze scriptie. Net als bij de bachelorproef is ook dit onderzoek vertrokken uit de samenstelling van een catalogus met portretten, die beschikken over de weergave van sieraden. De portretten die opgenomen zijn in de catalogus dateren uit de 16 de eeuw en zijn te situeren in de Nederlanden. Om een algemeen beeld te krijgen van de sieraadontwikkeling tijdens de Renaissance werden de gerepresenteerde juwelen op de portretten visueel geanalyseerd en werd de vormelijke en thematische diversiteit doorheen de 16 de eeuw vastgelegd. Vervolgens werd de collectie met sieraden uit de portretten uitgebreid en vergeleken met de overgeleverde juweelontwerpen uit die tijd om tot een meer volledige sieraadevolutie te komen. Na dit visueel onderzoek werd de juweelkunst binnen de historische context van de 16 de eeuwse Nederlanden geplaatst en in verband gebracht met de eigentijdse politieke en economische belangen. Behalve het onderzoeken van deze twee aspecten, wordt ook de religieuze verdeeldheid die een prominente rol speelt binnen de geschiedenis van de 16 de eeuwse Nederlanden belicht en gerelateerd aan de sieraadkunst. Aangezien het aantal wetenschappelijke bronnen omtrent de sieraadkunst tijdens de Nederlandse Renaissance beperkt is, betekende het bestuderen van de historische context, dat resulteerde in het vinden van bronnen rond de 16 de eeuwse sieraadkunst in Spanje, een meerwaarde voor dit onderzoek. Door de bezetting van de Zuidelijke 5

7 Nederlanden oefent Spanje een grote invloed uit op de ontwikkeling van de Nederlandse sieraadkunst. Deze Spaanse invloed is tweezijdig, enerzijds nemen de bezette zuidelijke gebieden de Spaanse vormentaal over en anderzijds verzetten de Noordelijke Nederlanden zich tegen de Spaanse bezetting door zich af te zetten tegen deze vormentaal en geheel eigen sieraadontwerpen te creëren. Door het onderzoeken van de Spaanse juweelkunst kwamen belangrijke aspecten uit de Nederlandse sieraadkunst, waaronder het gebruik van religieuze thematiek, aan bod, die anders onderbelicht zouden geweest zijn. De instelling die voor het onderzoek naar de geschiedenis van de Nederlandse sieraadkunst uit de 16 de eeuw de voornaamste wetenschappelijke bronnen te bieden heeft, is de bibliotheek van het Design Museum Gent. Lieven Daenens, de voormalige directeur van het museum breidde de boekencollectie rond de geschiedenis van de sieraadkunst tijdens zijn beleid aanzienlijk uit, waardoor het museum vandaag zelfs over enkele zeldzame toppublicaties beschikt. Een factor die reeds in het onderzoek voor de bachelorproef een obstakel vormde, is het moeilijk vinden van afbeeldingen in hoge resolutie. Deze belemmering speelt zowel een rol in het onderzoek op portretten voor het samenstellen van de catalogus, als in het vinden van voorstellingen van overgeleverde sieraden. Vaak zijn er op portretten hangers te zien die over een interessante figuratieve voorstelling of een merkwaardige ornamentiek beschikken, maar door de lage kwaliteit van de afbeelding niet verder onderzocht kunnen worden. Dit fenomeen komt eveneens voor in het bestuderen van de overgeleverde sieraden en brengt een onvolledigheid in het onderzoek naar de ontwikkeling van de 16 de eeuwse sieraadkunst met zich mee. De meerwaarde die dit onderzoek met zich meebrengt, komt tot stand door het plaatsen van de sieraadevolutie binnen de sociaal- politiek- economische context van de 16 de eeuw en de algemene Renaissance vormentaal. Voorgaande studies naar de geschiedenis van de juweelkunst zijn veelal gebaseerd op het geringe aantal overgeleverde sieraden, waardoor niet alle aspecten binnen de evolutie van de juweelkunst behandeld worden, aangezien een grote hoeveelheid Renaissance sieraden doorheen de geschiedenis verloren gegaan zijn door het herwerken van de ontwerpen naar de eigentijdse smaken of door ontmanteling. In enkele gevallen wordt het onderzoek naar de geschiedenis van de juwelen tijdens de Renaissance gekoppeld aan de portretkunst en uitgebreid met geschilderde 6

8 sieraadontwerpen waardoor de hiaten die aan te treffen zijn in de studies op basis van de overgeleverd ontwerpen deels weggewerkt worden. Opvallend is dat het verband met de eigentijdse sociale, politieke en economische belangen slechts in geringe mate aan bod komt en veelal geen diepgaande uitwerking krijgt. Zo worden er in de vooraanstaande publicatie van Yvonne Hackenborch verwijzingen gemaakt naar de bloei van de boekdrukkunst in de Nederlanden waardoor de Nederlandse sieraadontwerpen die opgenomen worden in de modelboeken een grote verspreiding kennen, en naar de Spaanse bezetting in de Zuidelijke Nederlanden en de onenigheid in de geloofsovertuiging tussen de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden, maar worden deze historische gebeurtenissen niet gekoppeld aan de evolutie in de vormentaal en uitwerking van de sieraadkunst. Behalve dit aspect wordt er in dit werkstuk eveneens ingegaan op de algemene ontwikkeling van de Renaissance en de daarmee samenhangende culturele interesse en zoektocht naar individualiteit. Hierbij wordt de sieraadkunst naast de schone kunsten geplaatst en wordt er gekeken of er vormelijke verbanden tussen de verschillende kunstdisciplines aan te treffen zijn. 7

9 2 HISTORISCHE ACHTERGROND De bloei van de sieraadkunst in de 16 de eeuwse Nederlanden hangt samen met toenemende politieke en economische belangen. De ontwikkelingen in de scheepvaart en het groeiend aantal internationale handelscontacten zorgt ervoor dat de Nederlanden een prominente rol spelen binnen de eigentijdse economie en dat kunstenaars door de toenemende invoer uit het buitenland in contact komen met kostbare materialen als edelmetalen en stenen. Door de politieke turbulenties ondergaat de economie in de Nederlanden belangrijke verschuivingen, die betrekking hebben tot de productie- en handelscentra van luxegoederen, waaronder sieraden. Om deze reden wordt een korte historische en economische achtergrond van de Nederlanden geschetst HANDEL Vanaf de 16 de eeuw krijgt de handel rondom de Middellandse Zee een intercontinentaal karakter en ontstaat een mondiale economie met netwerken in Europa, Amerika, Oost- Azië en West- Afrika. Voor de zestiende eeuwse schipper is het moeilijk om een nauwkeurig tijdstip van aankomst te bepalen, waardoor er een stijgende vraag is naar een grote centraal gelegen markt waar goederen uit heel Europa verzameld en aangeboden worden. 5 Door deze markt is men verzekert van een constant aanbod, stabiele, niet al te hoge prijzen en een permanente vraag naar de producten. De Nederlanden komen omwille van de gunstige ligging in aanmerking om de taak van stapelmarkt te vervullen. 6 Hierdoor zakken kooplieden van over de hele wereld af naar de Nederlanden om hun koopwaren te verhandelen en groeien de Nederlandse steden uit tot volwaardige metropolen. 7 Door de onstabiele politieke omstandigheden in het noorden tijdens de eerste helft van de 16 de eeuw genieten de Zuidelijke Nederlanden van een economische welvaart met handel in materialen als zilver, goud en edelstenen. De circulatie van deze luxegoederen zorgt ervoor dat de evolutie van de sieraadkunst gestimuleerd wordt en de voornaamste ontwikkelingen tijdens de eerste helft van de 16 de eeuw in de Zuidelijke Nederlanden te situeren zijn. 8 De wereldwijde 4 Blom, J.C.H.. Lamberts, E. Geschiedenis van de Nederlanden. (Rijkswijk: 1993), Os, Henk Van. Kok, Jan Piet Filedt. Luijten, Ger. et al. Nederlandse kunst in het Rijksmuseum (Zwolle: 2000), Blom, J.C.H.. Lamberts, E. Geschiedenis van de Nederlanden. (Rijkswijk: 1993), Os, Henk Van. Kok, Jan Piet Filedt. Luijten, Ger. et al. Nederlandse kunst in het Rijksmuseum (Zwolle: 2000), Ibid.,

10 contacten die voortkomen uit de handel in het zuiden creëren in de kringen van adel en rijke kooplieden een klimaat van nieuwsgierigheid naar het onbekende en begeerte naar luxegoederen die hun hoge sociale status bevestigen. 9 De meest vooraanstaande handelssteden in de Zuidelijke Nederlanden tijdens de eerste helft van de 16 de eeuw zijn Mechelen, Brugge en Antwerpen. Mechelen dankt haar culturele bloei aan het bewind van Margaretha van Oostenrijk ( ), die de taak van Generale Gouverneur over de Nederlanden van op zich neemt en van haar hof een belangrijke ontmoetingsplaats maakt voor humanisten en kunstenaars. Net als de hertogen van Sforza en Groothertogen De Medici in Italië, treedt Margaretha, als een van de enigen in de Nederlanden, naar voren als mecenas en is ze bijzonder belangrijk voor de ontwikkeling van kunst en cultuur in de Nederlanden. 10 Kunstenaars, zowel uit het binnenland als het buitenland, kunnen onder haar bescherming rekenen op private commissies en publieke erkenning. Door de aanwezigheid van het groot aantal kunstenaars in Mechelen is er een sterke wederzijdse beïnvloeding tussen buitenlandse en Nederlandse kunstenaars en worden nieuwe technieken en elementen in de vormentaal snel verspreid en opgenomen in het oeuvre van kunstenaars en goudsmeden. Op die manier wordt Mechelen een belangrijk cultureel centrum waar de invloed van de Renaissance duidelijk zichtbaar is. 11 Later neemt Maria van Hongarije de taak van Generale Gouverneur over de Nederlanden over en regeert zij vanuit Brussel, waardoor Mechelen naar de achtergrond geschoven wordt en het belang van de stad binnen de culturele ontwikkeling afneemt naarmate de 16 de eeuw vordert. 12 De economische welvaart in Brugge tijdens de eerste helft van de 16 de eeuw komt tot stand door de verschillende kanalen, die het centrum van de stad verbinden met de toegang tot zee. Hierdoor groeit Brugge uit tot een stad met internationale belangen voor de handel in kostbare producten als wijn, textiel, specerijen, ivoor, sieraden en luxueuze voedingswaren. Reeds in de late 15 de eeuw beschikt de Brugse economie over netwerken in Portugal, Spanje en Italië en speelt de stad, omwille van haar gunstige ligging en grote bereikbaarheid, een belangrijke rol als afzetmarkt en contactpunt met de mediterrane wereld. 13 De internationale positie van Brugge wordt duidelijk geïllustreerd op het gebied van de 9 Ibid., Hackenbroch, Yvonne. Renaissance Jewellery. (Londen: 1979), Os, Henk Van. Kok, Jan Piet Filedt. Luijten, Ger. et al. Nederlandse kunst in het Rijksmuseum (Zwolle: 2000), Kockelbergh, Iris. et al. The Brilliant Story of Antwerp Diamonds. (Antwerpen: 1992), Vandewalle, André. Hanzekooplui en Medicibankiers; Brugge, wisselmarkt van Europese culturen. (Oostkamp: 2002),

11 kunstkwaliteit. Buitenlandse kunstenaars vervaardigen kunstwerken voor gegoede burgers van talrijke naties die zich in de economisch en cultureel welvarende stad vestigen. 14 De schilderkunst van de Vlaamse Primitieven betreft de meest prestigieuze kunstexport en wordt uitgebreid met diverse disciplines van kunstnijverheid waaronder koperwerk, instrumentenbouw en sieraden. 15 De geleidelijke degradatie van Brugge tot minderwaardig handelscentrum tijdens de overgang naar de 16 de eeuw is verweven met interne politieke problemen omtrent het verzet tegen Maximiliaan van Oostenrijk ( ), de verzanding van het Zwin 16, het gebruik van nieuwe routes over land en het toenemende permanente karakter van de Antwerpse jaarmarkten in tegenstelling tot de tijdelijke Brugse jaarmarkten. 17 Deze factoren zorgen ervoor dat de handel in luxegoederen, waaronder schilderkunst en sieraden, verschuift naar Antwerpen en er een einde komt aan de economische integratie van de Middellandse Zee, de Atlantische Oceaan en de Oostzee in Brugge. 18 De bloeiende economie in Antwerpen wordt veroorzaakt door de commerciële infrastructuur en de organisatie van jaarmarkten, die niet onder de gildedwang vallen en bijgevolg veel handelaars uit het buitenland lokken. 19 De grote en diverse kunstenaarspopulatie, de levendige kunstmarkt en het goede netwerk van handelscontacten en exportmogelijkheden zorgt ervoor dat juweelontwerpers, goudsmeden en edelsteen- bewerkers uit binnen- en buitenland afzakken naar Antwerpen om hun ambacht naar een hoger niveau te tillen. Hierdoor groeit de havenstad uit tot een groot artistiek innovatief productiecentrum, die de omliggende wereld cultureel voedt. 20 Net als in de rest van de Nederlanden, wordt de diamanten- en juweelhandel ook in Antwerpen door Italiaanse - meer bepaald Venetiaanse koopfamilies 21 - beheerd en verkopen zij naast kostbaar fruit, textiel en suiker een van de meest luxueuze goederen, namelijk juwelen. 22 De eerste Italiaanse diamanthandelaars settelen zich reeds in 1491 in Antwerpen en vanaf het begin van de 16 de eeuw speelt de stad een prominente rol in de internationale juweelhandel. 23 De dominante positie van de Italiaanse koopfamilies binnen de Nederlandse sieraadhandel is 14 Vermeersch, Valentin. Brugge en Europa. (Antwerpen: 1992), Os, Henk Van. Kok, Jan Piet Filedt. Luijten, Ger. et al. Nederlandse kunst in het Rijksmuseum (Zwolle: 2000), Vermeersch, Valentin. Brugge en Europa. (Antwerpen: 1992), Martens, Maximiliaan P.J.. Brugge en de Renaissance: van Memling tot Pourbus. (Brugge: 1998), Vandewalle, André. Hanzekooplui en Medicibankiers; Brugge, wisselmarkt van Europese culturen. (Oostkamp: 2002), Os, Henk Van. Kok, Jan Piet Filedt. Luijten, Ger. et al. Nederlandse kunst in het Rijksmuseum (Zwolle: 2000), Kockelbergh, Iris. et al. The Brilliant Story of Antwerp Diamonds. (Antwerpen: 1992), Ibid., Os, Henk Van. Kok, Jan Piet Filedt. Luijten, Ger. et al. Nederlandse kunst in het Rijksmuseum (Zwolle: 2000), Bari, Hubert. Sautter, Violaine. Diamonds: In the Heart of the Earth, in the Heart of Stars, at the Heart of Power. (Parijs: 2001),

12 het resultaat van de leidinggevende rol die de Italiaanse havenstad Venetië reeds op het einde van de 14 de eeuw vertolkt. Door haar gunstige ligging vormt Venetië het commerciële centrum en het knooppunt tussen het Oosten en het Westen voor de in- en uitvoer van kostbare materialen en juwelen. Tot in de 16 de eeuw heeft Venetië een monopolie op de aanvoer van diamanten uit India, het enige land vanwaar diamanten doorheen de hele geschiedenis op regelmatige basis worden aangevoerd. Behalve de controle op de diamantenhandel vanuit India, beschikt Venetië ook over een eigen industrie, die voornamelijk gericht is op het polijsten van edelstenen. 24 Een van de meest bekende families binnen de juweel- en edelsteenhandel is de Italiaanse familie Affaitadi, die te Cremona nabij Venetië woont. Deze adellijke familie voert handel in suiker en kruiden en is bovendien betrokken bij de banktransacties van de hoofdhandelscentra uit het Westen, zoals Brugge, Lissabon, Londen, Rome en Venetië. Omwille van de succesvolle praktijken in de kruidenhandel en suikereconomie kan Juan Carlo Affaitadi zich toeleggen op handel in luxegoederen en exporteert hij diamanten uit India, via Lissabon naar Antwerpen, om ze daar te bewerken. Het overgrote deel van de afgewerkte edelstenen wordt vervolgens opnieuw naar Italië en Portugal geëxporteerd om in sieraden te verwerken. 25 Vanaf de jaren 1560 nemen de Portugezen de dominante positie van de Italianen in de Nederlandse sieraadhandel over en reeds in 1572 beheert de Portugese natie 94 handelshuizen, die zich focussen op de handel in koloniale goederen, waaronder edelstenen en juwelen, uit Afrika en Azië HANDEL VANAF 1560 De droom van een economisch sterk Nederland wordt in de jaren 1560 bemoeilijkt door politieke en religieuze turbulenties, die voortvloeien uit het verzet van de Protestanten onder leiding van Willem I van Oranje ( ), stadhouder van Holland en Zeeland, tegen het door Filips II ( ) opgelegde Rooms- Katholicisme. 27 De periode van opstand is echter van korte duur, want reeds in 1567 besluit Filips II, na het ervaren van de 24 Ibid., Kockelbergh, Iris. et al. The Brilliant Story of Antwerp Diamonds. (Antwerpen: 1992), 38-42, Bari, Hubert. Sautter, Violaine. Diamonds: In the Heart of the Earth, in the Heart of Stars, at the Heart of Power. (Parijs: 2001), Blom, J.C.H.. Lamberts, E. Geschiedenis van de Nederlanden. (Rijkswijk: 1993),

13 tegenstand, de Hertog van Alva ( ) als landvoogd aan te stellen. 28 De aankomst van Alva met de Spaanse legers in 1567 in Brussel en het oprichten van de Raad van Beroerten, een uitzonderingsrechtbank die zich speciaal toelegt op de bestraffing van de leiders die verantwoordelijk zijn voor de troebelen, zorgt voor politieke onrust. Deze geloofsvervolgingen zorgen samen met de politiek ongunstige situatie voor een ware volksverhuizing, van onder andere ambachtsmannen en handelaars, naar minder woelige plaatsen in onder meer Engeland, Scandinavië, Duitsland, Zwitserland en de Noordelijke Nederlanden, waardoor het maatschappelijke en culturele leven in de Zuidelijke Nederlanden langzamerhand ontwricht wordt. 29 De beeldenstorm, de verschillende opstanden en de grote volksovergang naar de Noord Nederlandse steden, zorgen voor het verbreken van de samenhang tussen de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden. Door de bloei van de steden en de emigratie van de kunstenaars en ambachtslieden uit het zuiden krijgt de kunstproductie in de Noordelijke Nederlanden een sterke impuls. 30 Er ontstaat een nieuwe burgerlijke elite, onder wie een toenemend aantal gefortuneerde verzamelaars en kunstliefhebbers, die zich omringen met luxegoederen als portret- en sieraadkunst. 31 De hoge kwaliteit binnen de kunstproductie is te wijten aan de immigratie van een groot vakmanschap uit het zuiden. 32 Terwijl de Zuidelijke Nederlanden door de Hertog van Alva en de Spaanse troepen onderdrukt worden, verplaats de dynamiek van het economisch leven zich naar de opstandige provincies in de Noordelijke Nederlanden, die in 1579 het verbond de Unie van Utrecht sluiten en zich gezamenlijk verzetten tegen de Spaanse overheersing. De zeven betrokken provinciën, Holland, Zeeland, Utrecht, Gelderland, Overijssel, Friesland en Groningen, genieten dankzij hun onafhankelijkheid van een economische groei met belangrijke handelssteden als Haarlem, Leiden en Utrecht enerzijds en Amsterdam als commerciële hoofdstad van Europa anderzijds. 33 Deze economische opmars van Amsterdam wordt versterkt door de Spaanse verovering van Antwerpen en het afsluiten van de Schelde in 1585, waardoor de superioriteit van Antwerpen als havenstad afneemt. 34 De samenballing van cultuur en kennis zorgt, samen met de aanwezige maritieme deskundigheid en het 28 Blockmans, Wim. (red) Pleij, Herman. (red) Plaatsen van Herinnering; Nederland van Prehistorie tot Beeldenstorm. (Amsterdam: 2007), Vlieghe, Hans. Flemish Art and Architecture (New Haven: 1998), Os, Henk Van. Kok, Jan Piet Filedt. Luijten, Ger. et al. Nederlandse kunst in het Rijksmuseum (Zwolle: 2000), Filedt Kok. Jan Piet. (red) Halsema- Kubes, Willy. (red) Kloek, Wouter Theodoor. (red) Kunst voor de Beeldenstorm; Noordnederlandse kunst ( s- Gravenhage: 1986), Os, Henk Van. Kok, Jan Piet Filedt. Luijten, Ger. et al. Nederlandse kunst in het Rijksmuseum (Zwolle: 2000), Seymour, Slive. Dutch Painting (New Haven: 1995), Kockelbergh, Iris. et al. The Brilliant Story of Antwerp Diamonds. (Antwerpen: 1992),

14 arbeidspotentieel voor het ontstaan van een enorme groei binnen overzeese handel en scheepvaart, wat de aanvoer van luxegoederen, waaronder edelstenen en metalen, doet toenemen. 35 Door het aanwakkeren van het burgerlijk aandeel in het kunstpatronaat en de wil tot het creëren van een eigen identiteit, gespiegeld aan hogere klassen, stijgt de consumptie van kunst en luxevoorwerpen, waaronder portret- en sieraadkunst. 36 Zowel adellijke kringen als welvarende burgers genieten van de macht en de schittering van de kunstproductie en voeren een ongeziene concurrentie in pronkzucht VRIJE MARKT Ondanks de prominente rol van de sieraadhandel binnen de Nederlandse economie is het aantal overgeleverde bronnen schaars en is bijgevolg het aantal ambachtsmannen dat gedurende de 16 de eeuw in de sieraadkunst tewerkgesteld wordt moeilijk te bepalen. De registers betreffende de taksen bevat een opsomming van de verschillende sieraadambachten, maar is zeker niet exhaustief en deelt slechts een klein facet van de totale werkkrachten mee. 38 Een van de weinig overgeleverde bronnen is het geschrift Descrittione di tutti i paesi bassi uit 1567 van de hand van Ludovico Guicciardini, een Florentijnse schrijver, dat 124 goudsmeden in Antwerpen vermeldt, los van de edelsteenbewerkers en andere steensnijders. 39 Uit zijn registers kan opgemaakt worden dat niet alle diamantbewerkers en juweelontwerpers onder zijn bevoegdheid afkomstig zijn uit Antwerpen. Een voorbeeld hiervan is de Piëmontische meesterdiamantbewerker Frans Messingh, die vermeld wordt in het register van De schaarste aan historische bronnen is te wijten aan het feit dat de edelsteenhandel gedurende de 16 de eeuw een vrije constante is, waardoor zowel inwoners van de stad als buitenlanders kunnen meedraaien in deze economie. Het idee van de vrije markt vindt zijn oorsprong in de 15 de eeuw wanneer verschillende tentoonstellingsruimtes voor het etaleren en verkopen van kunstwerken ontstaan. Antwerpen is met haar jaarmarkten, die niet onder de gildedwang vallen en bijgevolg veel handelaars uit het buitenland lokken, een koploper 35 Os, Henk Van. Kok, Jan Piet Filedt. Luijten, Ger. et al. Nederlandse kunst in het Rijksmuseum (Zwolle: 2000), Ibid., Scarisbrick, Diana. Vachaudez, Christophe. Walgrave, Jan. Schitterend Europa; Juwelen uit Europese vorstenhuizen. (Brussel: 2007), Ibid., Hackenbroch, Yvonne. Renaissance Jewellery. (Londen: 1979), Guicciardini. Ludovico. Beschryving van Antwerpen. (Tienen: 1995),

15 binnen het concept van de vrije markt. Langzamerhand krijgen deze jaarmarkten doorheen de 15 de eeuw een permanent karakter en ontstaan er in de stad verschillende panden met concentraties van gespecialiseerde handelaars in allerhande luxegoederen, waaronder sieraden en edelstenen. De goud- en zilversmeedkunsten worden gedurende de 16 de eeuw zowel verkocht in gegroepeerde juwelierskramen binnen de panden, als in de winkels van de edelsmeden, die eveneens dicht bij elkaar liggen in de steden. 41 Door deze vrije markt ontbreken brieven en documenten tussen de edelsteenbewerkers, - handelaars en het stadsbestuur en is het bijgevolg moeilijk te bepalen hoeveel mensen tewerkgesteld en betrokken zijn binnen de juweelhandel en productie van de 16 de eeuwse Nederlanden. 42 Opvallend is dat juweliers tijdens de 16 de eeuw niet wachten op klanten, maar potentiële kopers opzoeken en door de exportgarantie, naar zowel binnen- als buitenland, produceren voor de algemene vraag. Specifieke vormen en iconografie zijn economisch onverstandig, waardoor er een grote productie confectiekunst voor anonieme klanten tot stand komt, die later op verzoek van de koper aangepast kan worden. 43 Door de vele buitenlandse werkkrachten en het principe van de vrije constante, wordt, naarmate de 16 de eeuw vordert, de klemtoon binnen de sieraadhandel eerder gelegd op omzet, dan op het leveren van kwaliteit. 44 Om deze mentaliteit tegen te gaan en om zichzelf te beschermen in tijden van crisis, wordt in 1577 de Natie van Diamant- en Robijnsnijders opgericht. 45 Het streven naar een hoge kwaliteit, die het gevolg is van een langdurige en vruchtbare opleiding, is een van de standpunten van deze kleine gilde. Behalve dit tracht de gilde, met het oprichten van een leerschool, het aantal ambachtsmannen binnen de juweelproductie te reduceren en een noodzakelijke professionaliteit aan de leden van de gilde op te leggen. 46 Opvallend is dat deze gilde pas in 1582 doorbreekt, na het ondermijnen van de Portugese tegenstand Os, Henk Van. Kok, Jan Piet Filedt. Luijten, Ger. et al. Nederlandse kunst in het Rijksmuseum (Zwolle: 2000), Kockelbergh, Iris. et al. The Brilliant Story of Antwerp Diamonds. (Antwerpen: 1992), Os, Henk Van. Kok, Jan Piet Filedt. Luijten, Ger. et al. Nederlandse kunst in het Rijksmuseum (Zwolle: 2000), Kockelbergh, Iris. et al. The Brilliant Story of Antwerp Diamonds. (Antwerpen: 1992), Campbell, Gordon. The Grove Encyclopedia of Decorative Arts. (Oxford: 2006), Kockelbergh, Iris. et al. The Brilliant Story of Antwerp Diamonds. (Antwerpen: 1992), Ibid.,

16 3 PORTRETKUNST Er zijn, ondanks de grote eigentijdse populariteit, slechts een kleine hoeveelheid renaissancesieraden overgeleverd. 48 Dit fenomeen is enerzijds te wijten aan de voortdurende veranderingen in de mode, waardoor juweelontwerpen aangepast worden aan de eigentijdse smaken en anderzijds aan de economische waarde die tijdens de Renaissance aan de juwelen wordt toegeschreven, waardoor de ontwerpen ontmanteld worden en de kostbare materialen als monetaire eenheid verhandeld worden. 49 Een belangrijke bron om de evolutie van de sieraadkunst doorheen de 16 de eeuw te achterhalen is de portretkunst. Deze historische afbeeldingen zijn door de verbeelding van de kunstenaar en de inspraak van de opdrachtgever niet geheel betrouwbaar, maar geven wel een goed algemeen beeld van de ontwikkeling van de eigentijdse juweelkunst. Opmerkelijk is echter dat de evolutie van de juweelkunst op de portretten trager tot ontwikkeling komt en bijgevolg niet geheel parallel loopt met de werkelijke ontplooiing van de sieraadkunst. 50 De Nederlandse portretkunst uit de 16 de eeuw is door de toenemende idee van autonome identiteit en de tweestrijd tussen fysionomische gelijkenis en idealisering een interessant gegeven. De persoonlijke verheerlijking en de representatie van de sociale status primeert tijdens de Renaissance in Italië en wordt door de kunstenaarsreizen geïntroduceerd in de Nederlanden. Het weergeven van de welgesteldheid wordt kracht bijgezet door de toevoeging van allerhande luxeartikelen, waaronder sieraden met kostbaar goudsmeedwerk en grote edelstenen. Om de ontwikkeling van de juweelkunst binnen de portretkunst te kaderen, wordt in dit hoofdstuk een geschiedenis van de Nederlandse portretkunst met betrekking tot de zoektocht naar identiteit uiteengezet. 3.1 ONTSTAAN VAN PORTRETKUNST Het woordenboek Van Dale beschrijft het woord portret als een afbeelding van een persoon, waarbij de gelaatstrekken als hoofdzaak beschouwd worden. De Franse term pourtrait, die aan de basis ligt voor het Nederlandse woord portret, zorgt reeds in het Middelnederlands voor het tot stand komen van de termen portraiture en portraict. Beide woorden verwijzen 48 Turner, Jane. The Dictionary of Art. (New York: 1996), Scarisbrick, Diana. Vachaudez, Christophe. Walgrave, Jan. Schitterend Europa; Juwelen uit Europese vorstenhuizen. (Brussel: 2007), Gans, M.H.. Juwelen en Mensen; De geschiedenis van het bijou van 1400 tot 1900, voornamelijk naar Nederlandse bronnen. (Amsterdam: 1961),

17 naar een geschilderde of getekende afbeelding van een individu, die als gelijkend wordt ervaren. Het Franse woord pourtrait is op zijn beurt ontleend aan het Latijnse werkwoord protrahere, wat uittrekken of tevoorschijn halen betekent; met andere woorden, datgene wat kenmerkend is, wordt nagetrokken, naar voren gehaald, het wordt ontdekt. 51 Plinius de Oudere (ca ) benoemt in zijn encyclopediereeks Naturalis Historia uit 77 na Christus de portretkunst tot het begin van alle kunstvormen en schuift de macht van de liefde als oorzaak voor het ontstaan van deze kunstwerken naar voren. Om deze oorsprong toe te lichten, haalt hij de mythe van Kora, de dochter van de pottenbakker Boutades uit Sikyon, aan die, voor het vertrek van haar geliefde samen met haar vader, de schaduwomtrek van haar beminde op de muur tekende. Dit silhouet werd vervolgens gevuld met klei, waardoor Kora over een zichtbare herinnering van haar partner beschikte en de portretkunst geboren werd. 52 Een andere mythe, die eveneens gekoppeld kan worden aan de oorsprong van de portretkunst, is deze van Narcissus. Net als Plinius roept ook Leon Battista Alberti ( ), schilder en filosoof, de liefde uit als drijfveer voor het ontstaan van de portretten. In zijn verhandeling over schilderkunst uit 1435 stelt Alberti, in tegenstelling tot Plinius, niet de begeerte voor de andere, maar het egocentrisch motief van het narcisme aan als aanzet voor de ontwikkeling van de portretkunst. 53 Behalve deze twee mythes, zijn er ook in de Bijbel verhalen terug te vinden die het belang van de natuurgetrouwe portretkunst aantonen. Zo is er enerzijds de Heilige Veronica die een afdruk van de gekruisigde Christus maakt, door zijn gezicht met een doek te deppen en anderzijds de Heilige Lucas die geïnspireerd is door de verschijning van de Maagd Maria en een portret van haar creëert. 54 De portretkunst beleeft sinds de Oudheid een bloei en komt in deze periode reeds voor in talrijke uitvoeringen als beelden, bustes, muurschilderingen, sarcofagen, etc. 55 Als meest gegeerd genre binnen de schilderkunst speelt de portretkunst een grote rol in de geschiedenis van de westerse kunst en is ze cruciaal voor de vorming van het individualisme in de Renaissance. Het doorbreken van het Humanisme, waarin het werkelijke en aardse in de belangstelling staan, zorgt samen met de herontdekking van de klassieke schoonheid voor een nieuw mens- en wereldbeeld dat diametraal staat tegenover de dogmatische 51 Havelaar, Just. Het Portret Door de Eeuwen Heen. (Arnhem: 1930), Woodall, Joanna (ed.). Portraiture Facing the subject. (Manchester: 1970), Kanz, Roland. Portretten. (Taschen: 2009), Woodall, Joanna (ed.). Portraiture Facing the subject. (Manchester: 1970), Kanz, Roland. Portretten. (Taschen: 2009),

18 scholastiek van de late Middeleeuwen. Dankzij de internationale filologische en cultuurhistorische interesse ontstaat er een grote bewondering voor de creativiteit in het denken van de klassieke auteurs, die leidt tot een grote gedrevenheid om, via analyse en systematische vergelijking, zoveel mogelijk teksten uit de Oudheid aan de anonimiteit te onttrekken. 56 Deze nauwkeurige bronnenkritiek vormt de aanleiding voor het tot stand komen van een kritische houding binnen het brede kader van kennis, het ontstaan van wetenschappelijke en empirische gezindheid en het toenemend besef van persoonlijkheidswaarde dat samenhangt met de vernieuwde visie omtrent mens en wereld. 57 Door dit aanwakkerend zelfbewustzijn wordt de portretkunst vanaf de 15 de eeuw gezien als hulpstuk voor het creëren van identiteit, die de menselijke kracht en haar absolute waardigheid bevestigt. 58 Het functioneren van portretkunst als ultieme rechtvaardiging van het autonome individu hangt samen met de grote wens van de opdrachtgever om na de dood aanwezig te blijven. Deze vooraanstaande werkzaamheid van herinnering of memoria vormt de oorzaak voor de aanvankelijke nauwe connectie tussen de portretkunst en de grafcultuur. 59 Door het bewaren van een voorstelling van een menselijk figuur na het overlijden, wordt de overleden herdacht door latere generaties en overwint de schilderkunst als het ware de tijd. Behalve het overwinnen van de tijd, kan de portretkunst ook de afstand overmeesteren. Het bestellen van portretten om de afwezige aanwezig te stellen is naast de naderende dood tijdens de 16 de eeuw een veelvoorkomende aanzet voor het creëren van portretten. Een voorbeeld van deze freundschaftsbildnis zijn de pendantportretten van Erasmus en Pieter Gilles door Quinten Metsys (Afb. 1-2) als geschenk voor Thomas Morus in Londen. 60 Het groot verlangen naar de aanwezigheid van het afwezige maakt dat het begrip aandenken naast de artistieke waarde een vooraanstaand motief is voor het bestellen van portretkunst. 61 Aanvankelijk was de portretkunst en haar aanzien een privilege voorbehouden aan vorsten, edellieden en vertegenwoordigers van hogere geestelijkheid, maar aan het einde van de 15 de eeuw laten ook gegoede burgers, als kooplieden, bankiers, ambachtslieden, humanistische geleerden en kunstenaars, zich portretteren. Door de sociale mobiliteit en de 56 Vermeersch, Valentin. Brugge en Europa. (Antwerpen: 1992), Havelaar, Just. Het Portret Door de Eeuwen Heen. (Arnhem: 1930), Woodall, Joanna. Anthonis Mor: Art and Authority. (Zwolle: 2007), Kanz, Roland. Portretten. (Taschen: 2009), Stighelen, Katlijne Van der. Hoofd en Bijzaak; portretkunst in Vlaanderen van 1420 tot nu. (Leuven: 2008), Schneider, Norbert. Schilderkunst; Meesterwerken uit de Europese portretschilderkunst (Taschen: 1995),

19 economische vooruitgang neemt het geloof van de burgerij in zichzelf op het einde van de 15 de eeuw toe. 62 Dit nieuw zelfbeeld correspondeert met de optimistische ideeën omtrent de menselijke waardigheid en de autonomie van het individu en wordt onder meer toegelicht in het vooraanstaand traktaat De Dignitate Hominis (1486) door de Italiaanse Renaissance filosoof Pico della Mirandola ( ). 63 In haar zoektocht naar een eigen identiteit en de legitimatie van haar sociale status imiteert de burgerij de adellijke voorbeelden. Hierdoor resulteert het rechtvaardigen van persoonlijke trots en erkenning door middel van de portretkunst tijdens de 16 de eeuw in een pronkerige concurrentiestrijd tussen de adel en de burgerij GELIJKENIS EN IDEALISERING Portretten uit de vroege Renaissance zijn, in tegenstelling tot latere werken, gericht op een sterke belangstelling voor de fysionomie, inclusief de eigenaardigheden en imperfecties. 65 Men streeft naar een natuurgetrouwe weergave die de uniekheid van de geportretteerde, als een soort identiteitsbewijs, weergeeft. 66 In tegenstelling tot de Italiaanse portretkunst die reeds aan het begin van de 16 de eeuw de vrijheid van het individu in de samenleving uitstraalt, reflecteert de Nederlandse portretkunst in diezelfde periode de patronen van de feodale maatschappij en het Middeleeuws concept van een wereld die sterk afgebakend is. 67 De aandacht voor de externe exactheid in het afgebeelde enerzijds en de toewijding van de talrijke details anderzijds zorgen binnen de Nederlandse kunst voor een waarheidsgetrouwe voorstelling van de wereld, die samengaat met de passieve contemplatie van devotie. 68 De superieure positie van religie in de Nederlandse cultuur beperkt het persoonlijk denken en ondernemen en brengt, in tegenstelling tot de autonomie van het Italiaanse individu, een onderwerping van de mens aan god teweeg. 69 Voor de vroege 16 de eeuwse Nederlander wordt het goddelijke ideaal gerealiseerd door de naturalistische mimesis, de vrome imitatie van de natuur in al zijn variëteiten inclusief de imperfecties. 70 Deze verschillen binnen de 62 Schneider, Norbert. Schilderkunst; Meesterwerken uit de Europese portretschilderkunst (Taschen: 1995), Mirandola, Pico della. Coul, Michiel op de. (ed) Rede over de menselijke waardigheid. (Groningen: 2008), Schneider, Norbert. Schilderkunst; Meesterwerken uit de Europese portretschilderkunst (Taschen: 1995), Woodall, Joanna (ed.). Portraiture Facing the subject. (Manchester: 1970), Kanz, Roland. Portretten. (Taschen: 2009), Seymour, Slive. Dutch Painting (New Haven: 1995), Woodall, Joanna. Anthonis Mor: Art and Authority. (Zwolle: 2007), Seymour, Slive. Dutch Painting (New Haven: 1995), Woodall, Joanna (ed.). Portraiture Facing the subject. (Manchester: 1970),

20 Nederlandse en Italiaanse ideologie zijn onder meer ook terug te vinden in de status en de maatschappelijke positie van kooplieden en kunstenaars tijdens de vroege Renaissance. 71 Terwijl de Nederlanden het volkse uitstraalt, verkondigt Italië de waarden van de aristocratie. Zo voelt de Italiaanse handelaar zich, in tegenstelling tot de volkse koopman in de Nederlanden, een drager van de cultuur. De Nederlandse schilder wordt aan het begin van de 16 de eeuw nog steeds beschouwd als een ambachtsman, terwijl de Italiaanse schilder zich als kunstenaar profileert. 72 Het overgrote deel van de kunstenaars in de Nederlandse steden onderscheidt zich, in tegenstelling tot Italië, niet van andere gespecialiseerde ambachtslieden en maken samen met andere ambachten deel uit van stedelijke corporaties. Bovendien tonen de lonen tussen de verschillende werkzaamheden geen grote waarneembare verschillen aan, die op speciale maatschappelijke posities van kunstenaars zouden kunnen wijzen en is het signeren van kunstwerken in de Nederlanden pas veel later ingeburgerd, in vergelijking met Italië. 73 Ook in de architectuur blijft de Nederlandse bouwmeester van statige burgerwoningen en grootse gildehuizen in de lange Gotische traditie anoniem, terwijl de bij naam vernoemde Italiaanse bouwmeester hoge koepels en kolossale palazzi construeert naar de studie van Romeinse bouwvallen. Italië veracht, in tegenstelling tot de traditionele Nederlanden, de oude Gotische stijl als barbaarse middeleeuwse traditie en creëert een nieuwe bouwstijl met een groots, sierlijk en vooral wetmatig karakter. Steden als Brugge en Florence geven deze twee verschillende culturen weer. De eerst vermelde stad beschikt over kleine gesloten pleintjes, welvende grachten, smalle en gotische constructies, gelegen aan nauwsluitende straten, terwijl Florence door de indrukwekkende palazzi en de imponerende monumenten een grootse sfeer uitstraalt. Anders dan in Brugge, waar de wedergeboorte van de Klassieke Oudheid verweven wordt met het Gotisch verleden, vindt in Florence de Renaissance, als nieuwe levenshouding, meteen haar intrede. 74 De Nederlanden gaan tijdens de 16 de eeuw het voorbeeld van het artistieke reveil in Italië achterna en komen dankzij de kunstenaarsreizen in contact met de esthetische en morele waarden van het Humanisme, die een groeiend cultureel enthousiasme met zich meebrengen. De opkomende idee van de homo universalis creëert samen met de 71 Os, Henk Van. Kok, Jan Piet Filedt. Luijten, Ger. et al. Nederlandse kunst in het Rijksmuseum (Zwolle: 2000), Havelaar, Just. Het Portret Door de Eeuwen Heen, (Arnhem: 1930), Os, Henk Van. Kok, Jan Piet Filedt. Luijten, Ger. et al. Nederlandse kunst in het Rijksmuseum (Zwolle: 2000), Havelaar, Just Het Portret Door de Eeuwen Heen, (Arnhem: 1930),

Tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600) / Renaissance

Tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600) / Renaissance Tijdvakken Tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600) / Renaissance K.A. * Het begin van de Europese overzeese expansie * Het veranderende mens- en wereldbeeld van de Renaissance en het begin van een

Nadere informatie

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit.

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit. Gebruik bron 1 en 2 In 1897 werd in de venen bij Yde het lijk van een ongeveer zestienjarig meisje gevonden. Deze vondst gaf aanleiding tot twee voorlopige conclusies over de leefwijze van het volk waartoe

Nadere informatie

Hoofdstuk 2: De Nederlandse Opstand (1555 1588)

Hoofdstuk 2: De Nederlandse Opstand (1555 1588) Hoofdstuk 2: De Nederlandse Opstand (1555 1588) Geschiedenis VWO 2011/2012 www.lyceo.nl 1555-1588 Politiek: Nederland onafhankelijk Economie: Amsterdam wordt de stapelmarkt van Europa Welke staatsvorm?

Nadere informatie

#GOUDENEEUW Chatten met Hollanders uit de 17e eeuw

#GOUDENEEUW Chatten met Hollanders uit de 17e eeuw ONDERZOEKSBLAD KUNST ALGEMEEN De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden maakt in de 17e eeuw een gigantische bloeiperiode door. Holland heeft als rijkste gewest de meeste invloed in de Republiek. Meer

Nadere informatie

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt De Gouden Eeuw duurde niet precies honderd jaar. Hij begon aan het eind van de 16de eeuw, beleefde zijn hoogtepunt rond 1675 en was in de 18de eeuw voorbij. De Gouden

Nadere informatie

Examen Geschiedenis. Geef de 7 tijdsvakken: Mintiens Quintin

Examen Geschiedenis. Geef de 7 tijdsvakken: Mintiens Quintin Examen Geschiedenis Geef de 7 tijdsvakken: Prehistorie :... 3500 v.c Stroomculturen : 3500 v.c 800 v.c Klassieke Oudheid : 800 v.c 500 n.c Middeleeuwen : 500 n.c 1450 n.c Nieuwe tijd : 1450 n.c 1750 n.c

Nadere informatie

ART HISTORY. V4 Renaissance 1400-1530

ART HISTORY. V4 Renaissance 1400-1530 ART HISTORY V4 Renaissance 1400-1530 Tijdlijn Renaissance = wedergeboorte van de klassieke cultuur De klassieken zijn het grote voorbeeld. Het aardse leven is belangrijk. De mens bepaalt het eigen lot.

Nadere informatie

De klassieke tijdlijn

De klassieke tijdlijn De klassieke tijdlijn In de lessen geschiedenis heb je waarschijnlijk al gehoord over de tijdlijnen, of de historische periodes en waarschijnlijk ook over exacte datums zoals 476. In dit documentje kom

Nadere informatie

HOOFDSTUK I: DE STEDELIJKE OPSTARTFASE TIJDENS DE VIJF-TIENDE EEUW: CONTEXT EN POSITIONERING 43

HOOFDSTUK I: DE STEDELIJKE OPSTARTFASE TIJDENS DE VIJF-TIENDE EEUW: CONTEXT EN POSITIONERING 43 Pagina INLEIDING 2! A. Relevantie van het studieobject 21 B. Situering van het onderzoek 22 C. Opzet van het onderzoek 27 D. Afbakening in de ruimte 30 E. Afbakening in de tijd 32 F. Methode en bronnen

Nadere informatie

NEDERLAND IN DE 16e EEUW

NEDERLAND IN DE 16e EEUW NEDERLAND IN DE 16e EEUW In de 16e eeuw vielen de Nederlanden onder de Spaanse overheersing. Er bestonden grote verschillen tussen de gewesten (= provincies), bv: - dialect - zelfstandigheid van de gewesten

Nadere informatie

Biënnale van de Schilderkunst: De mens in beeld

Biënnale van de Schilderkunst: De mens in beeld Biënnale van de Schilderkunst: De mens in beeld De Biënnale van de Schilderkunst is dit jaar aan haar derde editie toe Dit tentoonstellingsproject ontstond uit de museale ambitie van zowel het Roger Raveelmuseum

Nadere informatie

Ontstaan van de Gouden Eeuw (1588-1648)

Ontstaan van de Gouden Eeuw (1588-1648) 1 Ontstaan van de Gouden Eeuw (1588-1648) H!to"sche context Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden 1515-1648 meneervanempel.nl 2 Hoofdvraag Waardoor ontstond in de Republiek de Gouden Eeuw, 1588-1648?

Nadere informatie

Geertgen tot sint jans man van smarten

Geertgen tot sint jans man van smarten Geertgen tot sint jans man van smarten Eén van de topstukken van Museum Catharijneconvent in Utrecht is het kleine paneeltje Man van Smarten geschilderd door Geertgen tot Sint Jans. Van de schilder Geertgen

Nadere informatie

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus 138 Tijdwijzer Het begin Op deze tijdbalk past niet de hele geschiedenis van de mens. Er lopen namelijk al zo n 100.000 jaar mensen rond op aarde. Eigenlijk zou er dus nog 95.000 jaar bij moeten op de

Nadere informatie

Artistieke wisselwerking

Artistieke wisselwerking Wapens Wapens uit de islamitische wereld stonden in hoog aanzien. De technische kwaliteit was superieur. Een term als damasceren (sabels vlammend etsen, letterlijk: op de manier van Damascus ) herinnert

Nadere informatie

museabrugge.be MUSEA BRUGGE PERSDOSSIER NIEUW TOPSTUK VOOR GROENINGEMUSEUM

museabrugge.be MUSEA BRUGGE PERSDOSSIER NIEUW TOPSTUK VOOR GROENINGEMUSEUM museabrugge.be MUSEA BRUGGE PERSDOSSIER NIEUW TOPSTUK VOOR GROENINGEMUSEUM HET GROENINGEMUSEUM PAKT UIT MET EEN TOT NOG GROENINGEMUSEUM Het Brugse Groeningemuseum staat wereldwijd bekend omwille van zijn

Nadere informatie

Mens- en wereldbeeld - HV 12. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/61301

Mens- en wereldbeeld - HV 12. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/61301 Auteur VO-content Laatst gewijzigd 25 June 2015 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/61301 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

De renaissance!! Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis.!

De renaissance!! Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis.! De renaissance Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis. Deze term betekent letterlijk de wedergeboorte, en is een kunststroming uit

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

TIJD VAN ONTDEKKERS EN HERVORMERS 1500-1600 PERIODE: DE VROEGMODERNE TIJD

TIJD VAN ONTDEKKERS EN HERVORMERS 1500-1600 PERIODE: DE VROEGMODERNE TIJD TIJD VAN ONTDEKKERS EN HERVORMERS 1500-1600 PERIODE: DE VROEGMODERNE TIJD DE KENMERKEN VAN HET TIJDVAK het begin van de Europese overzeese expansie; het veranderende mens- en wereldbeeld van de renaissance

Nadere informatie

HOOFDZAAK Het hoofd is het meest individuele deel van het menselijk lichaam. Het wordt soms letterlijk bekroond door een krans of diadeem van edelmeta

HOOFDZAAK Het hoofd is het meest individuele deel van het menselijk lichaam. Het wordt soms letterlijk bekroond door een krans of diadeem van edelmeta SCHITTEREND SIERAAD Sieraden uit de oudheid zijn fascinerend. Het niveau van de edelsmeedkunst in de oudheid was zodanig dat het duizenden jaren later nog steeds bewondering oogst: vooral als men stilstaat

Nadere informatie

2 Vroege renaissance 2.1

2 Vroege renaissance 2.1 2 Vroege renaissance Giotto di Bondone, rond 1315 Veranderingen Het vorige werkboek eindigde met de 14e eeuwse kunstenaar Giotto di Bondone, die in Italië een nieuwe kunststijl introduceerde. Voor het

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x

x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x Jaarplan GESCHIEDENIS Algemene doelstellingen Eerder gericht op kennis en inzicht 6 A1 A2 A3 A4 A5 Kunnen hanteren van een vakspecifiek begrippenkader en concepten, nodig om zich van het verleden een wetenschappelijk

Nadere informatie

1: De nederlanden komen in verzet tegen Filips II

1: De nederlanden komen in verzet tegen Filips II 1: De nederlanden komen in verzet tegen Filips II Wat wilden Karel V en Filips II bereiken? Op politiek gebied wilden ze dat de macht van de regering in Brussel vergroot werd Grote ontevredenheid onder

Nadere informatie

Het begin van staatsvorming en centralisatie. Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats?

Het begin van staatsvorming en centralisatie. Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats? Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats? Voorbeeld 1: Engeland De bezittingen van de Engelse koning Hendrik II in Frankrijk rond 1180 zijn

Nadere informatie

Inleiding geschiedenis Griekenland

Inleiding geschiedenis Griekenland Europa rond de Middellandse Zee rond 500 v. Chr. Sint-Janslyceum s-hertogenbosch, Theo Manders Inleiding geschiedenis Griekenland Rond 2000 v. Chr. Stedelijke centra: Op Kreta, Minoische cultuur Op Griekse

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de Coalitieoorlogen voerde de Franse regering de dienstplicht in. 2p 1 Leg uit dat zij hiermee de betrokkenheid van Franse

Nadere informatie

Inleiding geschiedenis Griekenland

Inleiding geschiedenis Griekenland Europa rond de Middellandse Zee rond 500 v. Chr. Sint-Janslyceum s-hertogenbosch, Theo Manders Inleiding geschiedenis Griekenland Rond 2000 v. Chr. Stedelijke centra: Op Kreta, Minoische cultuur Op Griekse

Nadere informatie

Noord-Nederlandse gewesten. Smeekschift

Noord-Nederlandse gewesten. Smeekschift Habsburgs gezag Vanaf dat moment stonden de zuidelijke Nederlanden onder Habsburgs gezag. Noord-Nederlandse gewesten Door vererving en verovering vielen vanaf dat moment ook alle Noord- Nederlandse gewesten

Nadere informatie

Stofomschrijving Deze opdracht hoort bij 2.1-3.1 en 3.2 van De Republiek in tijd van Vorsten (Geschiedenis Werkplaats).

Stofomschrijving Deze opdracht hoort bij 2.1-3.1 en 3.2 van De Republiek in tijd van Vorsten (Geschiedenis Werkplaats). Het verhaal van 1588 Bodystorming Inleiding Het jaar 1588 is een belangrijk jaar in de geschiedenis van de Republiek. De gebeurtenissen die eraan vooraf gaan worden als feiten voorgelezen en tussen de

Nadere informatie

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Kiezen voor Latijn en/of Grieks? Als leerling in het laatste jaar van de basisschool sta jij voor een belangrijke keuze. Welke studierichting moet je gaan volgen in het

Nadere informatie

Theodoor van Thulden ('s-hertogenbosch 1606 - 's-hertogenbosch 1669)

Theodoor van Thulden ('s-hertogenbosch 1606 - 's-hertogenbosch 1669) De barok (1600 1720) In de noordelijke Nederlanden vormde de rijke stedelijke burgerij de belangrijkste groep opdrachtgevers. Zij schilderden vooral onderwerpen uit het dagelijks leven en de natuur: landschappen,

Nadere informatie

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.2 Wie heeft de macht? Deel 2. Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht?

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.2 Wie heeft de macht? Deel 2. Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht? Onderzoeksvraag: Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht? Kenmerkende aspect: Het streven van vorsten naar absolute macht. De bijzondere plaats in staatskundig opzicht

Nadere informatie

Rubens, Van Dyck & Jordaens Vlaamse schilders uit de Hermitage. Dit werkboekje is van:

Rubens, Van Dyck & Jordaens Vlaamse schilders uit de Hermitage. Dit werkboekje is van: Rubens, Van Dyck & Jordaens Vlaamse schilders uit de Hermitage Dit werkboekje is van: Hallo! Je gaat binnenkort op bezoek in het museum Hermitage Amsterdam. Het woord Hermitage spreek je uit als hermitaasje.

Nadere informatie

Het Gulden Cabinet. Luxe, kunst en kennis in vroegmodern Antwerpen

Het Gulden Cabinet. Luxe, kunst en kennis in vroegmodern Antwerpen Het Gulden Cabinet. Luxe, kunst en kennis in vroegmodern Antwerpen Door Marlise Rijks Een zomerse dag in Antwerpen betekent volle bierterrassen, de schittering van de zon op de Schelde, en de onvermijdelijke

Nadere informatie

Koningsstraat 20. Brussel

Koningsstraat 20. Brussel Koningsstraat 20 Brussel De Koningsstraat nr. 20 is gelegen in de nabijheid van het Koninklijk Paleis en het Parlement in Brussel. Hier zijn de Directie en enkele afdelingen van de bank gevestigd en op

Nadere informatie

Over de website en de boodschappen

Over de website en de boodschappen Over de website en de boodschappen De website De website is opgericht om een reeks goddelijke boodschappen te publiceren waarvan een getrouwde moeder van een jong gezin, woonachtig in Europa, zegt dat

Nadere informatie

TIJDLIJN VAN DE MIDDELEEUWEN TIJDLIJN

TIJDLIJN VAN DE MIDDELEEUWEN TIJDLIJN e-book Deze serie bestaat uit... 978-94-6175-209-3 (HB) 978-94-6175-153-9 (HB) 978-94-6175-963-4 (e-book) 978-94-6175-967-2 (e-book) 978-94-6175-210-9 (HB) 978-94-6175-155-3 (HB) 978-94-6175-154-6 (HB)

Nadere informatie

Breien in de late middeleeuwen Een stukje geschiedenis over een geliefd tijdverdrijf

Breien in de late middeleeuwen Een stukje geschiedenis over een geliefd tijdverdrijf Breien in de late middeleeuwen Een stukje geschiedenis over een geliefd tijdverdrijf Madonna met breiwerk, 1400-1410. Geschilderd door Bertram von Minden (1340-1414), detail uit het Buxtehude Altaar Onderzoek

Nadere informatie

Rijksuniversiteit Groningen Nameting kennis en argumentatie

Rijksuniversiteit Groningen Nameting kennis en argumentatie Rijksuniversiteit Groningen Nameting kennis en argumentatie Instructie onderdeel kennis: Hieronder staan 22 vragen over tijdvak 6 en 7. Probeer de vragen zo goed mogelijk te beantwoorden. Omcirkel met

Nadere informatie

Kopstukken. Vorsten, regenten & burgers. Hollanders in beeld

Kopstukken. Vorsten, regenten & burgers. Hollanders in beeld Kopstukken Vorsten, regenten & burgers Hollanders in beeld VORSTEN, REGENTEN & BURGERS Wie liet er een portret van zich maken? In de Gouden Eeuw ging het goed met Holland. Burgers werden steeds rijker.

Nadere informatie

Tentoonstellingskalender 2009-2010

Tentoonstellingskalender 2009-2010 PRESS 1 Tentoonstellingskalender 2009-2010 Het Design museum Gent heeft een druk tentoonstellingsprogramma. Het accent ligt ook hier op 20ste-eeuwse vormgeving. Aansluitend bij de collecties varieert het

Nadere informatie

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo Opdracht 1 De sterke economische groei die de Gouden Eeuw kenmerkt, kwam hoofdzakelijk ten goede aan het gewest Holland. Welke militaire oorzaak kun je benoemen? Holland

Nadere informatie

Den Haag Scheveningen Delft

Den Haag Scheveningen Delft Den Haag Scheveningen Delft Zaterdag en zondag 21 en 22 juni 2008 met bezoek aan Mauritshuis Museum Beelden aan zee Vermeercentrum V.V.A. afdeling Brussel G. Gilsonstraat 55, 1090 Brussel tel. 02-479.32.32

Nadere informatie

Foundation for Dutch Heritage Overseas BELEIDSPLAN NEW HOLLAND FOUNDATION 2016-2020. Hoofdstuk 1 Inleiding p. 2. Hoofdstuk 2 Huidige situatie p.

Foundation for Dutch Heritage Overseas BELEIDSPLAN NEW HOLLAND FOUNDATION 2016-2020. Hoofdstuk 1 Inleiding p. 2. Hoofdstuk 2 Huidige situatie p. BELEIDSPLAN NEW HOLLAND FOUNDATION 2016-2020 Hoofdstuk 1 Inleiding p. 2 Hoofdstuk 2 Huidige situatie p. 2 Hoofdstuk 3 Visie en Missie p. 3 Hoofdstuk 4 Ambities p. 4 Hoofdstuk 5 Stappenplan p. 5 1 Hoofdstuk

Nadere informatie

CATALOGUS mei 2011 richard.pdf 1 24-5-2011 15:15:23

CATALOGUS mei 2011 richard.pdf 1 24-5-2011 15:15:23 CATALOGUS mei 2011 Voor u ligt de catalogus van AB wonen. AB Wonen waar AB staat voor Altijd Balans omdat wij denken dat je pas in balans bent als lichaam, geest en (woon-)omgeving met elkaar in harmonie

Nadere informatie

beeldende vakken CSE GL en TL

beeldende vakken CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2008 tijdvak 2 dinsdag 17 juni 9.00-11.00 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 34 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 64 punten

Nadere informatie

4 Inhou.d. INTRO2 I RUiMTE I 1 I Het laat-romeinse Rijk I 2 I Germaanse invallen I 3 I Hoofdrolspelers rond de Middellandse Zee

4 Inhou.d. INTRO2 I RUiMTE I 1 I Het laat-romeinse Rijk I 2 I Germaanse invallen I 3 I Hoofdrolspelers rond de Middellandse Zee INTRO 1 I TIJD I 1 I Oe middeleeuwen in de tijd geplaatst I 2 I Oe middeleeuwen en beeldvorming I 3 I Oe middeleeuwen en de Europese identiteit INTRO2 I RUiMTE I 1 I Het laat-romeinse Rijk I 2 I Germaanse

Nadere informatie

Figuur 3: Achterkant paneel Filips de Schone, 24x15 cm (inclusief lijst 31 x 22 cm), Huis Bergh, s- Heerenberg.

Figuur 3: Achterkant paneel Filips de Schone, 24x15 cm (inclusief lijst 31 x 22 cm), Huis Bergh, s- Heerenberg. Afbeeldingen Figuur 1: Toegeschreven aan atelier van de Meester van de Magdalena Legende, Portret van Filips de Schone, Olieverf op paneel, 24x15 cm, Huis Bergh, s-heerenberg. Figuur 2: Toeschreven aan

Nadere informatie

COMPENDIUM VAN DE SOCIALE LEER VAN DE KERK

COMPENDIUM VAN DE SOCIALE LEER VAN DE KERK COMPENDIUM VAN DE SOCIALE LEER VAN DE KERK INHOUDSTAFEL INLEIDING Een integraal en solidair humanisme a) Bij het aanbreken van het derde millennium 1 b) De betekenis van dit document 3 c) Ten dienste van

Nadere informatie

Profilering derde graad

Profilering derde graad Profilering derde graad De leerling heeft in de eerste en de tweede graad de gelegenheid gehad om zijn of haar interesses te ontdekken. Misschien heeft hij of zij al enig idee ontwikkeld over toekomstige

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20913 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20913 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20913 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: De Nile, Tania Title: Spoockerijen. Tassonomia di un genere della pittura nederlandese

Nadere informatie

Eindkwalificaties van de bacheloropleiding Geschiedenis

Eindkwalificaties van de bacheloropleiding Geschiedenis Eindkwalificaties van de bacheloropleiding Geschiedenis Afgestudeerden van de opleiding hebben de onderstaande eindkwalificaties bereikt: I. Kennis Basiskennis en inzicht: 1. kennis van en inzicht in het

Nadere informatie

1. Het begrip kan weg, omdat de overgebleven begrippen. Het begrip kan ook weg, omdat de overgebleven begrippen

1. Het begrip kan weg, omdat de overgebleven begrippen. Het begrip kan ook weg, omdat de overgebleven begrippen Welk Woord Weg Dynamiek en Stagnatie Aanloop 1. commerciële landbouw moedernegotie malthusiaanse spanning - nijverheid 2. waterschappen feodaliteit gilden - Hanze 3. stapelmarkt nijverheid Nederlanden

Nadere informatie

De Gouden Eeuw van Twente 100 topstukken uit de collectie van Rijksmuseum Twenthe

De Gouden Eeuw van Twente 100 topstukken uit de collectie van Rijksmuseum Twenthe Huis van Heek, tentoonstellingen in Rijksmuseum Twenthe en Huis Bergh Persbericht Rijksmuseum Twenthe, 12 februari 2015 De Gouden Eeuw van Twente 100 topstukken uit de collectie van Rijksmuseum Twenthe

Nadere informatie

Take Home Examen. Het stijlbegrip volgens Nelson Goodman. i Postvak 54 6 juni 2008 Blok BA CW 1 E Vraag II

Take Home Examen. Het stijlbegrip volgens Nelson Goodman. i Postvak 54 6 juni 2008 Blok BA CW 1 E Vraag II Take Home Examen Het stijlbegrip volgens Nelson Goodman i444049 Postvak 54 6 juni 2008 Blok BA CW 1 E Vraag II De Amerikaanse filosoof Nelson Goodman heeft een boek geschreven, genaamd Ways of Worldmaking.

Nadere informatie

Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- )

Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- ) Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- ) Oprichting In 1768 werd het Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen officieel opgericht. De aanleiding vormde een initiatief uit Vlissingen tot

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis n.s.havo 2007-II

Eindexamen geschiedenis n.s.havo 2007-II Prehistorie en Oudheid In Drenthe zijn veel prehistorische vuurstenen werktuigen gevonden. Het vuursteen van deze werktuigen is afkomstig uit de ondergrondse vuursteenmijnen bij Ryckholt in Zuid-Limburg

Nadere informatie

1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde. Noteer alleen de letters.

1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde. Noteer alleen de letters. Oefenrepetitie geschiedenis SUCCES!!! 4 Havo Periode 1 Tijdvakken 1 t/m 4 Dyslectische leerlingen slaan de vragen met een asterisk (*) over. DOOR DE TIJD HEEN 1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de

Nadere informatie

www.deandereverbeeld.wordpress.com

www.deandereverbeeld.wordpress.com Tentoonstelling 24/04/2014 22/05/2014 BERINGEN www.deandereverbeeld.wordpress.com 1. Wie is KMS? Kerkwerk Multicultureel Samenleven (KMS) is een open socioculturele organisatie met als opdracht te sensibiliseren,

Nadere informatie

Meerwaarde van het gebruik van. Citymarketing. het regio-merk voor lokale bedrijven. Wim Beernaert Wim Beernaert 10 april 2012

Meerwaarde van het gebruik van. Citymarketing. het regio-merk voor lokale bedrijven. Wim Beernaert Wim Beernaert 10 april 2012 Meerwaarde van het gebruik van Citymarketing het regio-merk voor lokale bedrijven Wim Beernaert Wim Beernaert 10 april 2012 1 INHOUD 1. Wat is plaatsmarketing? 2. Opkomst & belang van plaatsmarketing 3.

Nadere informatie

Profilering derde graad

Profilering derde graad Profilering derde graad De leerling heeft in de eerste en de tweede graad de gelegenheid gehad om zijn of haar interesses te ontdekken. Misschien heeft hij of zij al enig idee ontwikkeld over toekomstige

Nadere informatie

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.3 Wetenschap en kunst. Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.3 Wetenschap en kunst

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.3 Wetenschap en kunst. Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.3 Wetenschap en kunst De bijzondere plaats in staatskundig opzicht en de bloei in economische en cultureel opzicht van de Nederlandse republiek. De wetenschappelijke revolutie Onderzoeksvraag: Welke ontwikkelingen in de Republiek

Nadere informatie

Late Middeleeuwen vs. Vroege Renaissance

Late Middeleeuwen vs. Vroege Renaissance Kunstbeschouwen met Jacob Opdrachten bij de tentoonstelling Bovenbouw havo/vwo Stedelijk Museum Alkmaar Late Middeleeuwen vs. Vroege Renaissance Kenmerken late Middeleeuwen: Hoog-gotiek Spitsbogen, Verticaal

Nadere informatie

Kunstbeschouwen met Jacob

Kunstbeschouwen met Jacob Kunstbeschouwen met Jacob Opdrachten bij de tentoonstelling Bovenbouw havo/vwo Stedelijk Museum Alkmaar Late Middeleeuwen vs. Vroege Renaissance Kenmerken late Middeleeuwen: Kenmerken vroege Renaissance:

Nadere informatie

Verder stuur ik u een meditatie mee die ik op basis van een mail van iemand uit de zaal heb terug gestuurd.

Verder stuur ik u een meditatie mee die ik op basis van een mail van iemand uit de zaal heb terug gestuurd. Essential Living Lieve mensen Wat fijn dat u bij de avond over de engelen aanwezig was. Het was mij echt een genoegen om samen met u in de aanwezigheid van de engelen bij elkaar te zijn. Op de avond zelf

Nadere informatie

2 De oprichting van de VOC en de WIC zorgde ervoor dat overal op de wereld Zeeuwse en Hollandse schepen voeren.

2 De oprichting van de VOC en de WIC zorgde ervoor dat overal op de wereld Zeeuwse en Hollandse schepen voeren. Tijdvak 6 Toetsvragen 1 In de Tijd van Vorsten en Regenten werden in ook in de Nederlanden de eerste handelstochten naar Azië georganiseerd. Hoe werden deze tochten gefinancierd? A De Nederlandse overheid

Nadere informatie

Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie. Kenmerkende aspecten. Begrippen

Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie. Kenmerkende aspecten. Begrippen Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie 1. De levenswijze van jager-verzamelaars. 2. Het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen. 3. Het ontstaan van de eerste stedelijke gemeenschappen.

Nadere informatie

Ontdekking. Dorestad teruggevonden

Ontdekking. Dorestad teruggevonden Dorestad teruggevonden Ontdekking Het vroegmiddeleeuwse Dorestad verdween na de negende eeuw van de kaart. Pas rond 1840 werd de stad teruggevonden, bij toeval. Kort daarna deed het RMO opgravingen en

Nadere informatie

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Filips II In 1566, meer dan vierhonderd jaar geleden, zijn veel mensen boos. Er is onrust in de Nederlanden. Er zijn spanningen over het geloof, veel mensen

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 29 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW MASSACULTUUR. H5 CKV-profiel Cobra en Karel Appel Moderne Amerikanen in musea

ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW MASSACULTUUR. H5 CKV-profiel Cobra en Karel Appel Moderne Amerikanen in musea ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW MASSACULTUUR H5 CKV-profiel Cobra en Karel Appel Moderne Amerikanen in musea Tijdsbeeld tweede helft 20ste eeuw Vrijheid na WOII-Europa ligt in puin.. Koude oorlog: angst

Nadere informatie

Tijd van Grieken en Romeinen. 2.4 De late oudheid. Romeinen. Romeinen. 1. Invallen door Germaanse stammen

Tijd van Grieken en Romeinen. 2.4 De late oudheid. Romeinen. Romeinen. 1. Invallen door Germaanse stammen De ontwikkeling van het jodendom en het christendom als de eerste monotheïstische godsdiensten Pax Romana = Romeinse vrede, in 3 e eeuw n. Chr. onder druk door: 1. Invallen door Germaanse stammen 2. Conflicten

Nadere informatie

VAN SCHETS. De locatie: het geplande Internationaal Ecologisch Onderzoekscentrum en Resort in de Republiek Malta. Inleiding NAARBIM VECTORWORKS:

VAN SCHETS. De locatie: het geplande Internationaal Ecologisch Onderzoekscentrum en Resort in de Republiek Malta. Inleiding NAARBIM VECTORWORKS: VECTORWORKS: VAN SCHETS NAARBIM De locatie: het geplande Internationaal Ecologisch Onderzoekscentrum en Resort in de Republiek Malta Inleiding De opdrachtgever van dit project is een Noord-Amerikaans bedrijf

Nadere informatie

Samenvatting Gouden Eeuw ABC

Samenvatting Gouden Eeuw ABC Samenvatting Gouden Eeuw ABC Week 1ABC: Gouden Eeuw algemeen Info: De Gouden Eeuw (1600-1700) De 17 e eeuw wordt de Gouden Eeuw genoemd, omdat er in Nederland veel geld werd verdiend. Vooral door de handel.

Nadere informatie

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

Gelderse portretkunst

Gelderse portretkunst Gelderse portretkunst Nummer: 25 kijk op www.gratisaanbiedingen.nl voor meer gratis downloads Gelderse portretkunst Colofon Dit is een uitgave van: Absolute Figures Margrietstraat 4, 6921 ZD Duiven Telefoon:

Nadere informatie

Een Visioen van Liefde

Een Visioen van Liefde Een Visioen van Liefde Orthen, april 2012 WIE ZIJN WIJ? De oorsprong van de gemeenschap San Salvator ligt in de rooms-katholieke traditie, en voelt zich van daaruit verbonden met de Bijbel, geïnspireerd

Nadere informatie

Inhoudstafel. Woord vooraf... 5 Inhoudstafel... 7. Sociaal recht

Inhoudstafel. Woord vooraf... 5 Inhoudstafel... 7. Sociaal recht Inhoudstafel Woord vooraf... 5 Inhoudstafel... 7 Sociaal recht A. Achtergrond... 15 I. De industrialisering in de kinderschoenen (eerste helft negentiende eeuw)... 15 II. Economische expansie dankzij goedkope

Nadere informatie

PROJECTOPROEP FESTIVALBEELD EUROPALIA.TURKEY (2015) PROJECTOPROEP GERICHT TOT GRAFISCHE ARTIESTEN/ONTWERPERS/PROFESSIONELEN

PROJECTOPROEP FESTIVALBEELD EUROPALIA.TURKEY (2015) PROJECTOPROEP GERICHT TOT GRAFISCHE ARTIESTEN/ONTWERPERS/PROFESSIONELEN PROJECTOPROEP FESTIVALBEELD EUROPALIA.TURKEY (2015) PROJECTOPROEP GERICHT TOT GRAFISCHE ARTIESTEN/ONTWERPERS/PROFESSIONELEN KALENDER 23.06.14 : Deadline project 15.07.14 : Preselectie en interview met

Nadere informatie

Vrouwen aan de macht Markiezinnen van Bergen op Zoom

Vrouwen aan de macht Markiezinnen van Bergen op Zoom Vrouwen aan de macht Markiezinnen van Bergen op Zoom Portret van een vriendschap Moeizaam manoeuvreren Corte deductie Het heikele punt van de religie Portretruil Politiek ongelukkige partnerkeuze Portret

Nadere informatie

Zwolle ontmoet. Een kunstroute als plek voor ontmoeting. Ontmoeting met. de persoonlijke karakter van Zwolle en haar binnenstad vol

Zwolle ontmoet. Een kunstroute als plek voor ontmoeting. Ontmoeting met. de persoonlijke karakter van Zwolle en haar binnenstad vol ONTMOET WOLLE Een kunstroute als plek voor ontmoeting. Ontmoeting met de persoonlijke karakter van Zwolle en haar binnenstad vol geschiedenis en cultuur. Zwolle kent jaarlijks vele bezoekers, ieder met

Nadere informatie

Visuele analyse van schilderkunst in de 17de, 19de en 20ste eeuw

Visuele analyse van schilderkunst in de 17de, 19de en 20ste eeuw 1/5 Eregalerij, Rijksmuseum Brieflezende vrouw, Johannes Vermeer, ca. 1663 Dit verwerkingsmateriaal wordt aangeboden na afloop van zeventiende eeuw laat Johannes Vermeer zien in de examentour Burgerlijke

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.2 Het moderne imperialisme

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.2 Het moderne imperialisme Onderzoeksvraag: Welke motieven hadden de Europeanen om in Afrika en Zuidoost Azië een groot koloniaal imperium op te bouwen? Kenmerkende aspect: De moderne vorm van imperialisme die verband hield met

Nadere informatie

Preek 8 mei 2016 met Hemelvaart afbeeldingen

Preek 8 mei 2016 met Hemelvaart afbeeldingen Lieve gemeente, Afgelopen donderdag was het Hemelvaartsdag. Een feest waar we ons als vrijzinnigen niet zo heel veel bij voor kunnen stellen. Wat moeten we van dit verhaal nog geloven en wat heeft het

Nadere informatie

Het Frans Walkate Archief, de nalatenschap van Henk van Ulsen en een verrassende ontdekking

Het Frans Walkate Archief, de nalatenschap van Henk van Ulsen en een verrassende ontdekking in de etalage Het Frans Walkate Archief, de nalatenschap van Henk van Ulsen en een verrassende ontdekking Op 28 augustus 2009 overleed geheel onverwacht op een logeeradres in Bussum de in 1927 in Kampen

Nadere informatie

EINSTEINBRAIN-QUIZ PART VI - RONDE 2

EINSTEINBRAIN-QUIZ PART VI - RONDE 2 EINSTEINBRAIN-QUIZ PART VI - RONDE 2 1. GESCHIEDENIS Deze Belgische politicus, geboren in 1863 en overleden in 1936 was lid van de Belgische Werkliedenpartij of BWP. Hij was afkomstig uit Marcinelle en

Nadere informatie

Vaksubkernen Inhouden vwo kerndoelen onderbouw. De leerling kan zijn Latijnse woordenschat inzetten bij het tekstbegrip

Vaksubkernen Inhouden vwo kerndoelen onderbouw. De leerling kan zijn Latijnse woordenschat inzetten bij het tekstbegrip Tussendoelen Latijn ( vwo ) Latijn havo/vwo onderbouw K = gericht op voorbereiding op deze vakken in bovenbouw (Turquoise) KGV= gericht op algemene gymnasiale vorming (Zilver) = K = Kgv Taalsysteem Vocabulaire

Nadere informatie

Deze (autarkisch agrarische samenleving) veranderde in de tijd van steden en staten (11 e en 12 e eeuw).wat waren de Oorzaken?

Deze (autarkisch agrarische samenleving) veranderde in de tijd van steden en staten (11 e en 12 e eeuw).wat waren de Oorzaken? Onderzoeksvraag; Waar en waardoor konden in de Tijd van Steden en Staten, oude steden weer tot bloei komen en nieuwe steden ontstaan? In vroege middeleeuwen was er sprake van een agrarische samenleving

Nadere informatie

Geschenken! No. 1.Internationale Hanzeblikken

Geschenken! No. 1.Internationale Hanzeblikken Geschenken! Het Hanze Huis produceert en ontwikkelt zelf geschenkverpakkingen die het gehele jaar door leverbaar zijn. Wanneer u uw (internationale) relaties of vrienden op een originele manier wilt verrassen

Nadere informatie

De brieven van Van Gogh

De brieven van Van Gogh De brieven van Van Gogh Tijdens een rondwandeling door het dorp, vertelt ieder gids wel iets over de vele brieven die Vincent schreef in zijn leven. Hoe belangrijk waren de brieven voor Vincent, aan wie

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2015 2016 32 820 Nieuwe visie cultuurbeleid Nr. 180 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de landen die Napoleon veroverde, voerde hij een beleid dat: enerzijds paste binnen het gelijkheidsideaal van de Franse Revolutie

Nadere informatie

rijks museum Verwerkingsmateriaal Examentour VWO versie b Visuele analyse van schilderkunst in de 17de, 19de en 20ste eeuw 1/5

rijks museum Verwerkingsmateriaal Examentour VWO versie b Visuele analyse van schilderkunst in de 17de, 19de en 20ste eeuw 1/5 1/5 Eregalerij, Rijksmuseum Mondriaanjurk, Yves Saint Laurent, Abraham, Bianchini-Férier, 1965 Dit verwerkingsmateriaal wordt aangeboden na afloop van de examentour Burgerlijke cultuur in de zeventiende

Nadere informatie

Kleur Bekennen. Zomerexpositie 2010

Kleur Bekennen. Zomerexpositie 2010 Zomerexpositie 2010 Deze zomer toont Artlease Contemporary Art een expositie met vier kunstenaars die ieder op hun eigen wijze invulling geven aan het thema Kleur Bekennen. Het uitgangspunt van deze expositie

Nadere informatie