Nieuwe energie voor de Stedendriehoek Routekaart naar een energieneutrale regio Stedendriehoek in 2030

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Nieuwe energie voor de Stedendriehoek Routekaart naar een energieneutrale regio Stedendriehoek in 2030"

Transcriptie

1 Nieuwe energie voor de Stedendriehoek Routekaart naar een energieneutrale regio Stedendriehoek in 2030 Groningen, Rotterdam, maart, 2014

2 Verantwoording Project Opdrachtgever Samenstelling en redactie In samenwerking met Routekaart Energietransitie regio Stedendriehoek regio Stedendriehoek, Alliander, provincie Overijssel en provincie Gelderland Jelmer Pijlman (E&E advies) en Rick Bosman (DRIFT) Paul van Dommelen (regio Stedendriehoek), Pieter van der Ploeg, Lidy Vissinga (Alliander), Arjan Groen (gemeente Zutphen) Colofon E&E advies Dutch Research Institute for Transitions Erasmus Universiteit Rotterdam Laan Corpus den Hoorn 300 Postbus JT Groningen 3000 DR Rotterdam Telefoon +31 (0) Telefoon +31 (0)

3 Inhoud Samenvatting Inleiding Aanleiding Transitiedenken Routekaart Methode en leeswijzer Toekomstbeeld Inleiding Perspectief Transitie-opgave Energieverbruik Huidige (duurzame) energieproductie Opgave Bestaande plannen voor (duurzame) energie productie Realiseren van de ambitie Economie en werkgelegenheid Transitiepaden Inleiding Transitiepad Energieleverende gebouwde omgeving Transitiepad Landelijk gebied: voedsel én energieproducent Transitiepad Duurzame mobiliteit en transport Transitiepad Ondernemende regio Samenhang transitiepaden Uitvoeringsstrategie Uitvoeren transitieagenda Regionaal Aanjaagcentrum Energietransitie Uitwerken transitiepaden in transitiearena s Bijlage 1 Financiering Bijlage 2 Projectenlijst

4 PJ Samenvatting De regio Stedendriehoek, bestaande uit de gemeenten Apeldoorn, Brummen, Epe, Deventer, Lochem, Voorst en Zutphen, heeft de ambitie in 2030 energieneutraal zijn. Dit is een stevige opgave, die inzet vraagt van alle burgers, bedrijven en betrokken overheden, waarmee de regio vooruit loopt op de (inter)nationale klimaatdoelstellingen. Om de ambitie te vertalen naar realisatie van projecten heeft de regio Stedendriehoek in samenwerking met Alliander en de provincies Gelderland en Overijssel de opdracht gegeven een routekaart op te stellen. Deze routekaart biedt inzicht in wat nodig is om de opgave te realiseren, schetst paden waarlangs de transitie vorm kan krijgen in de komende 16 jaar en doet een aanzet voor een regionale uitvoeringsstrategie. Opgave Van de huidige regionale energievraag wordt op dit moment 1,7% duurzaam opgewekt binnen de regiogrenzen. Daarmee ligt het aandeel duurzame energie in de regio Stedendriehoek fors lager dan het landelijke gemiddelde van 4,5%. Analyse en extrapolatie van bestaande plannen toont aan dat de regio koerst op een toename van de energieproductie in 2030 uitkomend op 17% van de huidige energievraag. Dit laat zien dat de huidige plannen niet leiden tot een breed gedragen gevoel van urgentie en onvoldoende zijn om daadwerkelijk een energieneutrale regio te worden. Voor 83% van de vraag moet een invulling worden gevonden. Deze routekaart biedt aanknopingspunten om de noodzakelijke versnelling in de energietransitie aan te brengen, voor invulling van de opgave % Energieproductie Energievraag Figuur 1. Verwachting energievraag en duurzame energieproductie op basis van huidige plannen. Invulling van de opgave leidt er toe dat het landschap gaat veranderen door bijvoorbeeld het aantal benodigde windmolens dat moet worden ingepast. Een stevige ontwerp opgave ligt voor om hieraan invulling te geven. 2

5 Economie Voor innovatie en de uitrol van technieken voor energiebesparing en duurzame energieproductie bestaat een sterk groeiende wereldmarkt. In de komende jaren wordt bepaald welke regio s hierin de toon gaan zetten. De Stedendriehoek ziet clean tech als potentiele groeimotor en heeft dit tot de kern van haar toekomststrategie gemaakt. Terecht, omdat inzet op clean tech kan leiden tot nieuwe bedrijvigheid en werkgelegenheid. 1 De kosten voor het realiseren van energieneutraliteit zijn in een maatschappelijke kosten baten analyse (MKBA) berekend voor een drietal scenario s. De uitkomst van de MKBA is dat het niet financieel economisch rendabel is om in te zetten op een volledige energieneutraliteit van de regio in De financiële baten van het totale investeringspakket zijn niet voldoende om de investeringen aantrekkelijk te laten zijn voor private investeerders en de overige maatschappelijk effecten zijn te laag om subsidiering door de gemeentelijke overheden te rechtvaardigen. De MKBA gaat echter uit van de huidige verdienmodellen en prijsniveaus waarin bijvoorbeeld fossiele brandstof wordt gesubsidieerd. Verandering van deze beperkende verdienmodellen en rendementsverbeteringen van technieken kunnen er toe leiden dat de MKBA in de toekomst wel positief uitvalt. Daarnaast zijn op basis van het huidige prijsniveau wel rendabele business cases op te stellen voor zonpv en wind op land. Transitiepaden De transitie naar een energieneutrale regio in 2030 verloopt niet lineair, maar eerder schoksgewijs. Op dit moment is een sterk veranderende maatschappelijke dynamiek waarneembaar rondom duurzame energie, met koplopers die al bezig zijn de toekomstige energievoorziening vorm te geven. Voor deze routekaart zijn in samenspraak met inwoners en bedrijven uit de regio een viertal transitiepaden ontwikkeld, waarlangs de verduurzaming van het regionale energiesysteem vorm kan krijgen. In ieder pad staat een ander onderdeel van het energiesysteem centraal en zijn er verschillende doelgroepen bij betrokken. Het gaat om de volgende transitiepaden: Energieleverende gebouwde omgeving: woningbouw, bedrijfspanden en industriegebieden van energieconsument naar energieproducent. Landelijk gebied als voedsel- én energieproducent: landelijk gebied heeft ruimte om een groot aandeel duurzame energie te produceren, rekening houdend met de bestaande voedselproductie en ruimtelijke kwaliteiten. 1 Clean Tech activiteiten zijn economische activiteiten die gebruik maken van groene grondstoffen en/of hernieuwbare energiebronnen of activiteiten die bijdragen aan een substantiële vermindering of beëindiging van emissies, afval of andere negatieve milieueffecten. Bron: Data Collection Handbook on Environmental Goods and Services Sector (Eurostat/EFTA group, 2009) 3

6 Duurzame mobiliteit en transport: vergroenen van vervoer door technologische verbeteringen, elektrisch rijden, duurzame productie van brandstoffen en een modal shift naar de meest duurzame modaliteiten (van vrachtwagen naar trein en/of schip). Ondernemende regio: in dit pad staat de maatschappelijke dynamiek en de bedrijvigheid centraal en snijdt daarmee het dwars door de drie bovengenoemde paden. Voorbeelden hiervan zijn lokale energie coöperaties en energieleverende industrie. Deze transitiepaden zijn niet bedoeld als blauwdruk, maar als richtsnoer. Door er gezamenlijk mee aan de slag te gaan, wordt onderweg het einddoel en de optimale route steeds duidelijker. Uitvoering In deze fase van de energietransitie is het van belang gebruik te maken van de aanwezige transitiedynamiek in de regio. Niet door regisseren, trekken, en organiseren, maar door faciliteren, stimuleren en opschalen. De volgende stap is het inrichten van het Regionaal Aanjaagcentrum energietransitie en het verder regionaliseren en concretiseren van de transitiepaden met lokale koplopers in transitiearena s. De routekaart Nieuwe energie regio Stedendriehoek geeft richting aan het transitieproces. Het is de start van een gezamenlijke reis naar een duurzame energievoorziening. Een reis die bestaat uit een succesvolle transitie die leidt tot een duurzame samenleving die economisch èn ecologisch voor lange tijd houdbaar is. De routekaart is echter geen navigatiesysteem dat exact de route voorschrijft, daarvoor gaan technologische en maatschappelijke ontwikkelingen te snel. Gedurende de reis worden het reisdoel en de meest optimale route steeds duidelijker. De routekaart geeft daarin richting, schetst nieuwe denkwijzen en benoemt een organisatievorm die de reis sneller en aangenamer maken. Het is echter geen vervanging voor bestuurlijk en maatschappelijk commitment, maar een uitnodiging aan inwoners, ondernemers, bestuurders en politici om gezamenlijk op pad te gaan naar een duurzame energievoorziening voor de regio. 4

7 1 Inleiding 1.1 Aanleiding De energietransitie is in omvang vergelijkbaar met de wederopbouw na de Tweede Wereldoorlog. 2 Het mondiale verbruik van (fossiele) energie blijft stijgen, terwijl de fossiele brandstofvoorraden eindig zijn. Het gevolg is dat de beschikbaarheid, betrouwbaarheid én betaalbaarheid van het energie-aanbod onder druk staat. Daarnaast verandert het mondiale klimaat als gevolg van de uitstoot van broeikasgassen. 3 Om de energievoorziening te verduurzamen zijn er op Europees niveau afspraken gemaakt, de welbekende EU 20/20/20 doelen: 20% duurzame energie, 20% CO 2 -reductie ten opzichte van 1990 en 20% verbetering van de energieefficiëntie. Voor 2050 is het Europese doel de CO 2 -uitstoot met 80-95% terug te brengen. Nederland streeft ernaar in dat jaar een volledig duurzame energievoorziening te realiseren. Ondanks de kosten die de verlaging van de broeikasgassen met zich meebrengt is de heersende politieke overtuiging binnen de Europese Unie dat geïndustrialiseerde landen, als één van de hoofdverantwoordelijken voor de stijging van de CO₂ concentratie in de atmosfeer, de morele plicht hebben om een redelijke bijdrage te leveren in het terugbrengen van de emissies. De enorme omvang van de opgave lijkt echter nog niet tot alle betrokkenen door te dringen. Met een aandeel hernieuwbare energie van 4.5% bungelt Nederland onderaan de internationale ranglijsten. Ondanks het onlangs gesloten Energieakkoord voor duurzame groei blijft het de vraag of Nederland de doelen voor 2020 gaat halen, terwijl 2020 nog maar het begin is van de energietransitie: de doelen voor 2030 en 2050 zullen naar verwachting exponentieel hoger liggen. Hoewel het nog niet direct terug te zien is in de duurzaamheidsranglijsten, ontstaat lokaal wel maatschappelijke dynamiek rondom duurzaam opgewekte energie. De meeste hernieuwbare energiebronnen lenen zich bij uitstek voor decentrale energieproductie en door stevige kostendalingen in technologie zijn verbruikers in staat zelf energieproducent te worden. Zo richten burgers door het hele land energiecoöperaties op en buitelt de ene inkoopactie voor zonnepanelen over de ander heen. 2 Maarten Hajer, directeur van het Planbureau voor de Leefomgeving. 3 Indien de huidige groei in broeikasgasemissies zich voortzet, wordt de broeikasgasconcentratie die nodig is om het mondiale klimaat meer dan 2 C te laten stijgen voor 2050 bereikt. 2 graden opwarming wordt algemeen beschouwd als de drempelwaarde waarboven het aanpassingsvermogen van natuurlijke ecosystemen wordt overschreden. 5

8 Ook de regio Stedendriehoek, bestaande uit de gemeenten Apeldoorn, Brummen, Epe, Deventer, Lochem, Voorst en Zutphen heeft zich opgeworpen als koploper in de maatschappelijke dynamiek rondom regionaal opgewekte energie, althans dat is de ambitie: de regio wil in 2030 energieneutraal zijn, wat inhoudt dat er netto evenveel energie wordt geproduceerd als verbruikt. In de praktijk ligt het aandeel lokaal geproduceerde energie in de regio met 1,7% echter nog onder het landelijke gemiddelde. Wil de regio haar ambitie realiseren dan is extra inzet van alle inwoners, bestuurders en ondernemers hard nodig. Een eerste aanzet is gedaan door clean tech te benoemen als het leidmotief voor de regio de komende jaren. 4 Door in te zetten op clean tech kan de regio niet alleen een bijdrage leveren aan het tegengaan van klimaatverandering en verminderen van haar afhankelijkheid van fossiele energieleveranciers, maar ook de grootste groeimarkt van de wereld aanboren. Op dit moment bedraagt de collectieve energierekening van de regio jaarlijks 1 miljard euro. Dat geld vloeit nu nog grotendeels de regio uit. Wanneer de regio in staat is deze middelen in te zetten voor de ontwikkeling van een lokale duurzame energievoorziening, dan betekent dit een stevige economische impuls. Overheid, burgers en de reeds aanwezige clean tech bedrijvigheid staan samen aan de lat om dit potentieel te benutten. 5 Het doormaken van de transitie van een fossiele energievoorziening naar een duurzame energievoorziening is echter niet eenvoudig. Mensen zullen zich anders verplaatsen, anders consumeren en hun eigen energie produceren. Ook heeft grootschalige duurzame energieproductie vergaande gevolgen voor het landschap. De transitie vergt daarom een omslag in het denken en doen van iedereen in de regio met als resultaat een duurzame samenleving die economisch èn ecologisch voor lange tijd houdbaar is. 1.2 Transitiedenken Transitiedenken speelt in op bovenstaande dynamiek en maatschappelijke turbulentie. Een transitie is een structurele maatschappelijke verandering die het resultaat is van op elkaar inwerkende en elkaar versterkende ontwikkelingen op het gebied van economie, cultuur, technologie, instituties en natuur & milieu. 6 Zo n transitie vindt plaats als innovaties in verschillende systemen samenkomen, waarbij een systeem wordt opgevat als een samenhangend stelsel van onderdelen die elkaar beïnvloeden in een bepaalde richting, bijvoorbeeld een economische sector, een bedrijfstak, een stad of regio, of een maatschappelijk domein of thema. 4 Strategische board, regio stedendriehoek, Monitor EMT en energietransitie 2013, E&E advies, Rotmans, J. (2003) Transitiemanagement: Sleutel naar een duurzame samenleving. Assen: Van Gorcum Uitgeverij. 6

9 Figuur 1. Stadia van transitie Transities ontwikkelen zich via een aantal fases: Voorontwikkelingsfase, waarin er weinig zichtbare maatschappelijke veranderingen zijn, maar waar er wel veel wordt geëxperimenteerd; Kantelfase, waar het veranderingsproces op gang komt en de structuur van het systeem begint te schuiven; Versnellingsfase, waar er zichtbare systeemveranderingen plaatsvinden Stabilisatiefase waar de maatschappelijke veranderingen afnemen en een nieuw evenwicht wordt bereikt. Kenmerkend aan transities is dat de dominante manier van denken en doen verandert onder invloed van bredere maatschappelijke ontwikkelingen en bottom-up innovaties. In het energiedomein wordt het regime gekenmerkt door een centrale organisatie en hoge mate van productie en consumptie van voornamelijk fossiele energie. Maatschappelijke ontwikkelingen, zoals zorgen om klimaatverandering en uitputting van fossiele brandstoffen leggen druk op het fossiele energieregime, en ondertussen ontwikkelen zich niches, zoals clean tech MKB en energie-coöperaties, die een alternatief bieden voor het fossiele regime. In de kantelfase, waar de energietransitie zich inmiddels in lijkt te bevinden 7, verschuift het accent naar keuzes maken, opschalen van niches en doorbreken van gevestigde patronen. In deze fase ontstaan er ook weerstanden tegen fundamentele veranderingen. Deze weerstanden zijn vaak subtiel, maar moeten zeer serieus worden genomen. Vanuit transitieperspectief kan een transitie alleen succesvol versnellen door processen van gelijktijdige opbouw en afbraak, die onvermijdelijk met strijd gepaard gaan. 7 Rotmans, J. (2012) In het oog van de orkaan. Boxtel: Aeneas Uitgeverij 7

10 Onbekend Bekend Waarderen Gebruiken Figuur 2. Stadia van gedragsverandering, vrij naar Prochaska en DiClemente 8 Transitiedenken helpt om maatschappelijke verandering beter begrijpen, maar het biedt ook nuttige inzichten voor beleidsmakers en mensen die in de praktijk aan nieuwe vormen van energievoorziening werken. Vanuit transitieperspectief is zichtbaar dat de samenleving aanloopt tegen de grenzen van wat politiek, overheid, markt en maatschappelijk middenveld vanuit bestaande kaders voor elkaar kunnen krijgen. Het sturingsvermogen lijkt af te nemen, terwijl de urgentie van duurzaamheid met de dag groter wordt. Om de regionale ambitie te realiseren is daarom een wezenlijk andere sturingsaanpak nodig op basis van de volgende uitgangspunten 9 : Lange termijn denken als basis voor korte termijn beleid en actie. Denken in termen van verschillende domeinen, actoren en schaalniveaus. learning by doing en doing by learning als belangrijke (beleids)doelen. Sturing gericht op systeeminnovatie naast gebruikelijke systeemverbetering. Top down én bottom up benaderingen slim combineren. Transitiemanagement is een sturingsfilosofie die is gebaseerd op deze uitgangspunten, waarbij iedere fase van een transitie vraagt om een andere aanpak. In de voorontwikkelingsfase ligt het accent op leren over de opgave en verkennen van verschillende paden met koplopers. Koplopers in de regio zijn bijvoorbeeld bedrijven als Auping, VAR en VDL Weweler die de interne bedrijfsprocessen hebben geanalyseerd en een forse energiebesparing hebben gerealiseerd, of Vesting de Bronsbergen in Zutphen waar het eerste autonome elektriciteitsnetwerk van Nederland is gerealiseerd. Maar ook mensen die samen met hernieuwbare energie aan de slag zijn in een energie-coöperatie, zoals LochemEnergie en dea. De initiatieven van deze koplopers vormen de zaadjes van verandering en door hun successen op te schalen en zichtbaar te maken (doen én delen) voor een breed publiek zullen achterblijvers stap voor stap volgen (zie figuur 2). 1.3 Routekaart Deze routekaart is gebaseerd op inzichten uit transitiestudies en transitiemanagement. Het biedt inzicht in wat nodig is om deze opgave te realiseren en schetst paden waarlangs de transitie vorm kan krijgen in de komende 16 (!) jaar. 8 Stadia van gedragsverandering, vrij naar Prochaska en DiClemente 9 Loorbach, D.A. (2007) Transition management: New mode of governance for sustainable development. Rotterdam: Erasmus University Rotterdam. 8

11 Uitgangspunt van deze routekaart is dat in 2030 energiegebruikers in de Stedendriehoek of het nu gaat om een huishouden of bedrijf, klein- of grootverbruiker, gevestigd in de stad of op het platteland nog steeds eenvoudig, veilig en betrouwbaar energie kunnen gebruiken. Achter dit ogenschijnlijk onveranderde beeld is in 2030 echter veel fundamenteel anders georganiseerd. De scheiding tussen consument/eindgebruiker en producent van energie vervaagt, de energievoorziening wordt decentraler en energie wordt onderdeel van andere domeinen, zoals de bouw, IT-sector en automobielindustrie. Ook de energieke samenleving de tendens dat mensen (weer) meer grip willen krijgen op hun directe omgeving speelt hierin een belangrijke rol. De routekaart Nieuwe energie regio Stedendriehoek geeft richting in dit maatschappelijke veranderingsproces. Het vormt de start van een gezamenlijke reis richting een duurzame energievoorziening. De routekaart is echter geen navigatiesysteem dat exact de route voorschrijft, daarvoor gaan de ontwikkelingen in techniek en maatschappij te snel en zijn deze te onvoorspelbaar. Onderweg zal steeds duidelijker worden hoe de doelen het best bereikt kunnen worden, maar daarvoor is het wel nodig om nu al gezamenlijk op pad te gaan. De routekaart schetst een viertal transitiepaden waarlangs de transitie vorm kan krijgen en benoemt een organisatievorm waarmee optimaal gebruik kan worden gemaakt van de aanwezige koplopers in de regio. Op deze manier wordt de reis aangenamer en kan deze worden bespoedigd. De route naar energieneutraliteit is een proces dat veel teweeg kan brengen, grote kansen biedt, maar ook een lange adem vergt. De routekaart is vooral bedoeld om inwoners, ondernemers, bestuurders en politici uit te dagen om het pad naar een duurzame energievoorziening in de regio gezamenlijk te bewandelen. 1.4 Methode en leeswijzer De routekaart vormt onderdeel van het proces in het realiseren van de regionale ambitie. Een proces dat is gestart met het gezamenlijke besluit van de portefeuillehouders van de afzonderlijke gemeenten om energieneutraal te willen zijn in Als eerste stap heeft Alliander onderzocht of het überhaupt technisch mogelijk is om de ambitie te realiseren, door te berekenen of er genoeg locaties in de regio voor het benodigde aantal energie-installaties. 10 Uitkomst was dat er theoretisch meer dan genoeg ruimte is voor energieproductie-installaties en teelt van biomassa om de ambitie te realiseren, maar ook dat de impact op het landschap groot zal zijn. Na de technische haalbaarheid, is de financiële haalbaarheid onderzocht door middel van een Maatschappelijke Kosten Baten Analyse (MKBA). De uitkomst hiervan is dat het financieel gezien niet rendabel is om de regio in 2030 energieneutraal te laten zijn. 10 Energietransitie in de Stedendriehoek Deel I: Technische toets, Alliander,

12 Nu duidelijk is dat de opgave technisch en in de toekomst hopelijk ook financieel haalbaar is, is de volgende vraag: hoe gaan we de ambitie realiseren en wie hebben we daarbij nodig? Op deze vragen probeert de routekaart antwoord te geven. Met het doel de reeds lopende maatschappelijke initiatieven in kaart te brengen en te leren van ervaringen van koplopers uit de regio, zijn een tweetal bijeenkomsten georganiseerd die bekend zijn geworden als de Koelhuissessies. Op beide bijeenkomsten leverden meer dan 50 ondernemers, initiatiefnemers van energiecoöperaties en andere geïnteresseerden waardevolle input. De hoge opkomst en levendige discussies tijdens de Koelhuissessies laten zien dat het thema leeft in de regio. Daarnaast is er gedurende het proces uitgebreide uitwisseling geweest met (ambtenaren van) de betrokken gemeenten. Beide acties hebben geresulteerd in een breed spectrum aan concrete initiatieven en inspirerende ideeën die de routekaart verrijken. In een pre traject is door middel van een maatschappelijke kosten baten analyse berekend wat de netto financiële effecten voor de regio zijn als de ambitie wordt gerealiseerd. De routekaart start in hoofdstuk 2 met een beschrijving van hoe een energieneutrale regio er in 2030 uit kan zien. Dit toekomstbeeld biedt een kader voor de transitieactiviteiten in de regio. Hoofdstuk 3 maakt duidelijk dat om dit beeld te realiseren de huidige plannen voor energiebesparing en productie van (duurzame) energie bij lange na niet toereikend zijn. Om te komen tot een energieneutrale regio in 2030 moet daarom een fundamentele verandering worden doorgemaakt. In hoofdstuk 4 worden vier transitiepaden uitgewerkt die aanknopingspunten bieden voor de wijze waarop veranderingen in de regionale energievoorziening vorm kunnen krijgen. Ze helpen stakeholders in de regio om hun activiteiten te clusteren en in de context van de energietransitie te plaatsen. Zo ontstaat een gezamenlijk verhaal over de toekomst van de regio. Tot slot zijn in hoofdstuk 5 de contouren geschetst van een regionale uitvoeringsstructuur waarmee de noodzakelijke veranderingen en projectontwikkeling van koplopers gefaciliteerd kunnen worden. 10

13 2 Toekomstbeeld 2.1 Inleiding In dit hoofdstuk schetsen we een toekomstperspectief voor de Stedendriehoek. Dit toekomstperspectief is geen blauwdruk voor de regio, maar heeft als doel de lezer te prikkelen buiten gebaande paden te denken en discussie los te maken over de ambitieuze doelstelling. Het toekomstperspectief is gebaseerd op de volgende waarneembare maatschappelijke en energie gerelateerde trends. 11 Energiebewustzijn van mensen stijgt sterk. Elektriciteitsgebruik neemt toe door onder andere elektrisch vervoer, terwijl de algehele energievraag afneemt. Consumenten van energie worden steeds vaker ook producent van energie en financieren dat zelf. Energieprijzen gaan ook voor eindverbruikers variëren gedurende de dag. Energiegebruik en opslag vinden zoveel mogelijk lokaal plaats. (Eigen gebouw lokaal regionaal (inter)nationaal), waardoor onnodig transport wordt vermeden. Bezitten van apparaten verschuift naar gebruiken van diensten (vb. einde (eigen) auto, wasmachine). Voor het ontwikkelen en produceren van schone energietechniek is een sterk opkomende (inter)nationale markt. Maatschappelijk verantwoord ondernemen, energiebesparing en gebruik van duurzame energie bepalen in toenemende mate het koopgedrag van burgers. 2.2 Perspectief 2030 Een vertaling van bovenstaande trends naar de regio Stedendriehoek, in het licht van de ambitie om energieneutraal te zijn, leidt tot de volgende vergezichten: De regio Stedendriehoek is in 2030 op jaarbasis netto energieneutraal, waarmee de (duurzame) energieproductie in de regio gelijk is aan het energieverbruik. Voor balancering maakt de regio, waar nodig, gebruik van aanbod en afname via het (inter)nationale net. De regionale economie kenmerkt zich in 2030 door een mix van (inter)nationale hightech activiteiten, een sterke dienstensector én lokale productie van diverse high tech energie toepassingen, waarbij de clean tech-sector (inclusief duurzame energie) 11 Trends zijn gebaseerd op rapporten van onder andere ECN en Netbeheer Nederland. 11

14 is uitgegroeid tot een sector met een grote toegevoegde waarde voor de regio. 12 Aannemers, architecten, installateurs, clean tech ondernemers, woningbouwcorporaties, energie coöperaties en lokale overheden hebben samen gewerkt om de gebouwen in de regio van energiegebruikers naar energieproducenten om te bouwen, waardoor de regio koploper is in Nederland in het verduurzamen van de gebouwde omgeving. De regio is een (inter)nationale speler op het gebied van duurzame energie: bijvoorbeeld ecobouwen, duurzame landbouw en elektrisch vervoer. De gebouwen in eigendom van de overheid, zijn - waar mogelijk - energieneutraal in Dit creëert de initiële vraag en leidt tot ontwikkeling van relevante kennis en producten. Huizen en bedrijven zijn goed geïsoleerd en het warmteverlies is zoveel mogelijk teruggebracht. Dit geldt voor alle gebouwen van monumenten tot nieuwbouw en van particuliere woningen tot bedrijfspanden. Fundamenteel nieuwe energiebesparingsconcepten en installaties zijn hiervoor ontwikkeld. Overtollige warmte van bedrijven wordt ingezet via warmtenetten, waarop ook geothermie bronnen zijn aangesloten. Warmte wordt daarmee zoveel mogelijk nuttig gebruikt, waarmee verbruik van andere energiedragers zoveel mogelijk is vermeden. Daarnaast worden daken van bedrijven optimaal benut voor het opwekken van zonne-energie. Huizen, wijken, dorpen en steden voorzien zoveel mogelijk in de eigen energiebehoefte. Het vermogen aan decentrale energieproductiesystemen is voldoende om in deze behoefte te voorzien. Verlaging van de energiebehoefte door isolatie en elektrisch vervoer en productie van energie door zon, wind en biomassa spelen hierin een belangrijke rol. Bewoners van dorpen en stadswijken hebben zich verenigd in collectieven. Deze collectieven hebben de huidige rol van energiebedrijven overgenomen en voorzien in de exploitatie van gezamenlijke energieproductiesystemen, afzet en lokale balancering van energie. Collectieven kunnen worden bestuurd door lokale vrijwilligers, maar ook bedrijven hebben hiervoor een business model ontwikkeld. De landbouw is naast voedselproducent energieproducent geworden. Agrariërs en landschapsbeheerders telen de benodigde biomassa voor de biofuels en verwerken afvalstromen in vergisters. Boerderijen zijn energieleverend en de beschikbare daken zijn voorzien van zonnepanelen. Windmolens behoren tot het landschap in zowel open- als bosrijke gebieden en produceren een groot deel van de benodigde duurzame energie. 12 Clean Tech activiteiten zijn economische activiteiten die gebruik maken van groene grondstoffen en/of hernieuwbare energiebronnen of activiteiten die bijdragen aan een substantiële vermindering of beëindiging van emissies, afval of andere negatieve milieueffecten. Bron: Data Collection Handbook on Environmental Goods and Services Sector (Eurostat/EFTA group, 2009) 12

15 De regionale vervoersaders (A1, A50 en de IJssel) fungeren als locatie voor productie van duurzame energie (bijvoorbeeld zonnepanelen op geluidschermen, windmolens langs de oevers, warmte uit asfaltcollectoren). Personenvervoer is vooral elektrisch aangedreven. Het openbaar vervoersysteem is modern en efficiënt en wordt aangedreven door lokaal geproduceerde elektriciteit of biobrandstoffen. Zowel steden als dorpen zijn goed bereikbaar. Personenvervoer is in toenemende mate collectief georganiseerd. Eigen bezit van auto is verminderd en verschoven naar huur van een elektrische auto. Daar waar mogelijk vindt transport van goederen plaats over water of spoor. De mobiliteitskeuze met de laagste energie-impact wordt steeds vaker gemaakt. Bewoners van de regio zijn (deels) eigenaar van energieproductie installaties. Ofwel omdat de installaties op het eigen erf/huis zijn of omdat ze financieel participeren in collectieve installaties. Afdrachten voor energie van bedrijven en huishoudens blijven in de regio en worden ingezet voor het opstellen van (collectieve) productiesystemen, waarvan de energie wordt geleverd aan de lokale bevolking. De financiële opbrengsten van deze productiesystemen worden eveneens ingezet voor extra productie waarmee een zichzelf versterkend mechanisme ontstaat. 13

16 3 Transitie-opgave Om de ambitie te realiseren en het perspectief voor 2030 te realiseren is het belangrijk te weten waar de regio nu staat: Wat is het huidig energieverbruik en hoeveel (hernieuwbare) energie wordt er op dit moment in de regio geproduceerd? Het verschil tussen beiden bepaalt voor welke opgave de regio nog staat. 3.1 Energieverbruik Het energieverbruik in de regio Stedendriehoek was in ,2 PJ % hiervan is verbruikt door bedrijven, 32% ingezet voor mobiliteit en huishoudens verbruikten 24%. In tabel 1 is het energieverbruik voor particulieren, bedrijven en transport opgenomen. Verbruik elektra (PJ) Verbruik gas (PJ) Verbruik totaal (PJ) Percentage van totaal Particulier 1,6 6,9 8,5 24% Zakelijk 6,2 9,2 15,4 44% Transport 11,3 32% Totaal 7,8 16,1 35,2 100% Tabel 1. Energieverbruik in de regio Stedendriehoek. Bron Alliander Binnen het zakelijk verbruik zijn in de regio enkele sectoren die relatief veel energie consumeren. De papierindustrie in de gemeenten Brummen en Apeldoorn is de grootste energieconsument in de regio. De gemeente en utiliteitssector zijn eveneens grote verbruikers. Andere sectoren met een relatief hoog energieverbruik zijn het personenvervoer per spoor, wasserijen, slachterijen en de vervaardiging van veevoeders en koper. Het huidige energieverbruik van de ongeveer woningen in de regio is circa 8,5 PJ. Met een gemiddeld gas- en elektriciteitsverbruik van respectievelijk m3 en kwh is het elektriciteitsverbruik van consumenten in de regio ongeveer gelijk aan het landelijk gemiddelde van kwh, maar het gasverbruik ligt met m3 boven het landelijk gemiddelde. 14 Reden hiervoor is het relatief groter aantal vrijstaande woningen in de regio ten opzichte van Nederland als geheel, waardoor de warmtevraag en dus de vraag naar gas groter is. 3.2 Huidige (duurzame) energieproductie De huidige duurzame energieproductie in Nederland wordt gedomineerd door windenergie en grootschalige bijstook van biomassa in elektriciteitscentrales en afvalverbrandingsinstallaties. Het opgesteld vermogen windenergie bevindt zich voornamelijk in de windrijke gebieden aan de kust en verbanding van biomassa vindt plaats bij grote centrales verspreid over het land Petajoule komt overeen met het elektriciteitsverbruik van ongeveer huishoudens. 14 Bron: CBS, bewerking ECN 14

17 Petajoule In de regio Stedendriehoek zijn geen elektriciteitscentrales en grootschalige afvalverbrandingsinstallaties. Er zijn drie windmolens. Door het ontbreken van, of de beperkte aanwezigheid van de momenteel dominerende duurzame energietechnieken ligt het aandeel in de regio geproduceerde (duurzame) energie fors lager dan het landelijke gemiddelde. In 2012 bedroeg de productie van energie circa 0,68 PJ, dit is gelijk aan 1,7% van de regionale energievraag. Hiermee scoort de regio ruim onder het landelijke gemiddelde van 4,5%. 15 0,25 0,2 0,15 0,1 0,05 0 Restwarmte Zon-PV Zon- Thermisch Windenergie Houtketels bedrijven Houtkachels woningen GFT/VGI RWZI Overige biomassa verbranding (PJ) 0,126 0,021 0,038 0,037 0,027 0,16 0,056 0,206 0,013 Figuur 3. Huidige productie (duurzame) energie in de regio Stedendriehoek Verbranding van biomassa in houtkachels in woningen levert met 0,72 PJ momenteel het grootste aandeel in de energieproductie in de regio. 16 Echter het in de regio aanwezige snoeiafval en resthout heeft een calorische waarde van maximaal 0,16 PJ. Dit houdt in dat het overige gedeelte van buiten de regio komt en niet wordt meegerekend in de productie van energie. Daarnaast wordt circa 0,04 PJ energie geproduceerd door biomassaverbranding van hout bij bedrijven en instellingen. De omvang van de overige technieken is beperkt. Drie windmolens in de gemeente produceren gezamenlijk 0,04 PJ en de totale productie van de in de regio aanwezige zonnepanelen bedraagt ruim 0,02 PJ. Op een aantal plaatsen wordt biogas geproduceerd, onder meer bij de VAR, Eerbeek B.V., een stortplaats en een aantal waterzuiveringslocaties. 15 Met het percentage van 4,5% van de vraag ingevuld door duurzame energie heeft Nederland een van de laagste gemiddelden van Europa. 16 Verbranding van hout in houtkachels wordt aangemerkt als duurzame energieproductie. Wel resulteert deze vorm van energieproductie in vergrote uitstoot van SO2, NOx en fijnstof. 15

18 3.3 Opgave Concreet betekent de energie ambitie van de regio dat zij in haar totale energiebehoefte voorziet door gebruik te maken van lokaal geproduceerde (duurzame) energie. 17 De regio is dan netto zelfvoorzienend. Dit houdt in dat de productie van energie tenminste gelijk is aan of hoger is dan de regionale energievraag en dat de jaarlijkse import van energie de jaarlijkse export van energie niet overstijgt. De opgave waar de regio voor staat is om de energievraag die nu wordt voorzien met geïmporteerde veelal fossiele energie, in het geheel te vervangen door lokale (duurzame) energiebronnen. De huidige energievraag bedraagt 35,3 PJ, waarvan op dit moment 0,6 PJ regionaal wordt geproduceerd. Bij gelijkblijvende energievraag bedraagt de resterende opgave 34,7 PJ. Deze ambitie kan alleen worden gerealiseerd door enerzijds de energievraag te beperken en anderzijds fors meer regionale energie te produceren. 3.4 Bestaande plannen voor (duurzame) energie productie Door veel partijen in de regio wordt met enthousiasme gewerkt aan lokale energieproductie. De gemeenten Deventer, Lochem, Voorst en Brummen streven naar plaatsing van windmolens en er is een voornemen om de capaciteit van windenergie in Zutphen uit te breiden. Toenemende interesse onder particuliere woningbezitters, bedrijven en instellingen leidt er toe dat energieproductie door zonnepanelen en zonneboilers sterk zal toenemen. 18 Daarnaast is het de verwachting dat door nieuwe regelgeving meerdere zonneparken in het landschap verschijnen. In bijvoorbeeld de gemeente Deventer ligt een concreet plan om, op termijn, in Deventer Noordoost een park van ca. 20 hectare zonnepanelen te realiseren. In Apeldoorn is van een RWZI een energiefabriek gemaakt die warmte levert aan de woonwijk Zuidbroek en in Lochem is de molen de Zwiep voorzien van een generator, waarmee deze traditionele molen een energie producerende molen is geworden. Verschillende locaties zoals Diepenveen, Lettele het landgoed Verwolde en de wijk Kerschoten streven naar energieneutraliteit. Er worden een aantal nieuwe vergisters gebouwd en bij Eefde wordt een waterkrachtcentrale gerealiseerd die 3,6 TJ aan duurzame energie levert. Uitvoering van lopende projecten en projecten die reeds in ontwikkeling zijn, leidt tot een toename van de regionale energieproductie met 1,8 PJ in 2020, waarmee de verwachte totale regionale energieproductie in 2020 uitkomt op 2,4 PJ. Bij een verwachte energiebesparing van 1,5% per jaar leidt dit er toe dat in 2020 in de regio 8% van de energievraag regionaal wordt opgewekt. Daarmee is 92% van de opgave 17 De totale energiebehoefte is gebaseerd op het verbruik van alle sectoren in de regio, inclusief verkeer en vervoer. Het gebruik van energie voor de productie van goederen buiten de regio die worden verbruikt in de regio telt niet mee. 18 Energietrends 2013, ECN,

19 PJ nog niet ingevuld. Lineair doortrekken van de energieproductie en de energiebesparing naar 2030 leidt er toe dat in % van de energievraag regionaal wordt geproduceerd. Constatering op basis hiervan is, is dat de bestaande plannen niet leiden tot een energieneutrale regio. Om de doelstelling te halen moet er een flinke schep bovenop. Figuur 4 toont de energievraag en productie inclusief de resterende opgave in percentage van de energievraag Energieproductie 15 92% 83% Energievraag Figuur 4. Verwachting energievraag en duurzame energieproductie op basis van huidige plannen, inclusief resterende opgave in 2020 en Realiseren van de ambitie Ondanks de aanwezigheid van succesvolle projecten en vele plannen leiden de bestaande initiatieven niet tot een significante stijging in het aandeel regionaal geproduceerde energie of energiebesparing. Gezien de urgentie van de problematiek, de omvang van de uitdaging en de voorliggende economische kans is dat een zorgelijke ontwikkeling. Het is echter theoretisch mogelijk om met bestaande technieken de ambitie in 2030 te realiseren, door enerzijds de energievraag te beperken en anderzijds meer energie te produceren. 19 Nationaal is de doelstelling voor energiebesparing, die aansluit bij de Europese doelstelling, het realiseren van een besparing van 20% in 2020 ten opzichte van het verbruik van 2010 (dit is voor de regio gelijk aan 7 PJ). 20 Voor de uitvoering hiervan zijn verschillende landelijke programma s en actieve partijen (bijvoorbeeld Klimaatverbond, Blok voor Blok, Lokale Klimaatagenda, Energiesprong). In de regio zijn eveneens verschillende goede initiatieven zoals Energiehelden en Energie Expeditie Apeldoorn; een gemeentelijk initiatief dat alle huiseigenaren de mogelijkheid biedt om van de eigen woning een energieneutrale woning te maken. Daarnaast heeft een elektrisch aangedreven voertuig een factor 4 minder energie 19 Energietransitie in de Stedendriehoek Deel I: Technische toets, Alliander, Nationaal energieakkoord, SER Nederland,

20 nodig dan voertuig met een traditionele verbrandingsmotor. 21 Om 7 PJ energie te besparen is succesvolle uitrol van veel van dergelijke initiatieven nodig. Het resterende energieverbruik moet uit lokale (duurzame) bronnen worden opgewekt. Dit is theoretisch realiseerbaar met bestaande technieken voor bijvoorbeeld productie van windenergie, zonne-energie en in mindere mate biogas. In tabel 2 zijn zes scenario s uitgewerkt die laten zien welke aantallen productieinstallaties nodig zijn om het huidig verbruik lokaal te produceren. 22 Scenario s Windmolens (3MW) Zonnepanelen (hectare) Biogasinstallaties (Energieteelt in hectare) Tabel 2. Benodigd aantal duurzame energieproductie installaties voor realisering van de opgave uitgaande van scenario s Dit geldt indien de energie wordt opgewekt met duurzame bronnen en in mindere mate indien de benodigde elektriciteit wordt opgewekt door verbranding van fossiele energiedragers als kolen en gas. 22 Hierbij wordt er vanuit gegaan dat de geproduceerde energie te allen tijde afgezet kan worden op het net. 23 In de berekening van het aantal benodigde hectares wordt uitgegaan van 100% mais als grondstof voor de vergister. 18

Regio Stedendriehoek

Regio Stedendriehoek Regio Stedendriehoek 1 Energieneutrale regio Energietransitie Stedendriehoek Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst,Zutphen Netbeheer en Duurzame Gebiedsontwikkeling Pieter van der Ploeg, Alliander

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

De Cleantech Regio Stedendriehoek 1 daagt uit!

De Cleantech Regio Stedendriehoek 1 daagt uit! Stedendriehoek 1 daagt uit! Eo Wijers-prijsvraag 2014-2015 1 Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst en Zutphen eo wijers-stichting voor ruimtelijke kwaliteit in de regio Stedendriehoek daagt

Nadere informatie

E-Transitie S3H Energietransitie Stedendriehoek Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst,Zutphen

E-Transitie S3H Energietransitie Stedendriehoek Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst,Zutphen 1 E-Transitie S3H Energietransitie Stedendriehoek Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst,Zutphen Netbeheer en Duurzame Gebiedsontwikkeling Pieter van der Ploeg, Alliander Strategie 8 november

Nadere informatie

Monitor klimaatbeleid. Gemeente Hunsum (fictief)

Monitor klimaatbeleid. Gemeente Hunsum (fictief) Inleiding Behaalt uw gemeente de klimaatdoelstellingen? Wilt u weten hoeveel duurzame energie in uw gemeente wordt geproduceerd of energie wordt bespaard? Zoekt u inzicht in welke maatregelen succesvol

Nadere informatie

De rol van biomassa in de energietransitie.

De rol van biomassa in de energietransitie. De rol van biomassa in de energietransitie. Bert de Vries Plaatsvervangend directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, Ministerie van Economische Zaken Inhoud 1. Energieakkoord 2. Energietransitie

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Kwantificering van innovaties op de Energiemix van Twente. 4 maart 2014

Kwantificering van innovaties op de Energiemix van Twente. 4 maart 2014 Kwantificering van innovaties op de Energiemix van Twente 4 Inleiding Het doel van de TDA is om focus aan te brengen in de kansrijke en verbindende initiatieven in Twente bij het realiseren van een duurzame

Nadere informatie

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Willemien Veele Cor Kamminga 08-04-16 www.rijksmonumenten.nl Achtergrond en aanleiding Ambitie om in 2020 16% van de energie duurzaam op te wekken in Fryslân

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

BuildDesk kennisdocument

BuildDesk kennisdocument BuildDesk kennisdocument Groot economisch en maatschappelijk voordeel van energieneutraal renoveren Woningverbetering naar energieneutraal in de sociale huursector is economisch en maatschappelijk zeer

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015 Enexis De veranderende rol van de netbeheerder Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis 12 november 2015 Rol Enexis in de elektriciteitsketen Elektriciteitscentrale voor de opwek van elektriciteit

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010

Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010 Bijlage 1: Berekening realisatie 9% duurzaam in 2010 Toelichting bij de doelstelling van 9% duurzame elektriciteit: - De definitie van de 9% doelstelling is conform de EU richtlijn duurzame elektriciteit

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs

Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs Inhoud Introductie Duurzame Energie Koepel en Sector beschrijving

Nadere informatie

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015 Technisch-economische scenario s voor Nederland Ton van Dril 20 mei 2015 Overzicht Energieplaatje in historisch perspectief Hoeveel en hoe gebruiken we energie? Wat gebeurt er met verbruik en uitstoot

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

Energieakkoord voor duurzame groei. 6 september 2013

Energieakkoord voor duurzame groei. 6 september 2013 Energieakkoord voor duurzame groei 6 september 2013 Programma perspresentatie Korte toelichting Energieakkoord voor duurzame groei Wiebe Draijer Korte toelichting doorrekeningen ECN/PBL/EIB Maarten Hajer

Nadere informatie

Energievisie Borne 22 september 2011. Michel Leermakers Linda Rutgers Twence. Co Kuip HVC. www.twence.nl

Energievisie Borne 22 september 2011. Michel Leermakers Linda Rutgers Twence. Co Kuip HVC. www.twence.nl Energievisie Borne 22 september 2011 Michel Leermakers Linda Rutgers Twence Co Kuip HVC Inhoud van vanochtend Gemeente Borne Visie Twence Werkwijze Energievisie Resultaten Huidige energieconsumptie Bronpotentieel

Nadere informatie

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk De Lokale Duurzame Energie Coöperatie EnergieCoöperatieBoxtel Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk WWW.ECBOXTEL.NL LDEC: Waarom en waartoe leidt het Samen met leden realiseren van betaalbare, duurzame,

Nadere informatie

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug CONCEPT Omgevingsdienst regio Utrecht Mei 2015 opgesteld door Erwin Mikkers Duurzame energie per Kern in gemeente Utrechtse Heuvelrug

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte kost veel energie Warmtevoorziening is verantwoordelijk voor bijna 40% van het energiegebruik in Nederland.

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

Concept Koersdocument Duurzame Energie 2015-2018

Concept Koersdocument Duurzame Energie 2015-2018 Concept Koersdocument Duurzame Energie 2015-2018 Gemeente Brummen Februari 2015 blz. 0 van 7 Inleiding Het Nederlandse beleid voor duurzame energie is beschreven in het Energieakkoord. Het Energieakkoord

Nadere informatie

Beter worden in wat we samen zijn!

Beter worden in wat we samen zijn! Beter worden in wat we samen zijn! Wie zijn we? Wat doen we? De gemeenten in de regio Stedendriehoek werken samen. Samen staan we sterk en maken we ons sterk voor het nog verder verbeteren van het VESTIGINGSKLIMAAT.

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo Maak werk van zon & wind Tynaarlo Aanleiding Najaarsnota 2008 aankondiging plannen voor duurzame energie Voorjaar 2009 ontwikkelen scenario s Mei 2009 raadpleging inwoners Tynaarlo Juni 2009 voorstellen

Nadere informatie

Bijlage: Green Deal Sun Share Breda

Bijlage: Green Deal Sun Share Breda 1. Breda DuurSaam Breda DuurSaam is een onafhankelijke coöperatie die projecten opzet, begeleidt en uitvoert die bijdragen aan een volhoudbare, leefbare en gezonde Bredase samenleving. Deze projecten richten

Nadere informatie

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Energietransitie Papierketen De ambities binnen Energietransitie Papierketen: Halvering van het energieverbruik per eindproduct in de keten per

Nadere informatie

Gebieden Energie Neutraal

Gebieden Energie Neutraal Gebieden Energie Neutraal Kennismaken met het programma GEN Liesbeth Schipper 27 september 2012 Inhoud Achtergrond Opzet GEN programma GEN Nieuwbouw Energieconcept Ontwikkel en businessmodel Omgeving GEN

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

Bijlage 2 Potentieelberekening energiestrategie 1/5

Bijlage 2 Potentieelberekening energiestrategie 1/5 Bijlage 2 Potentieelberekening energiestrategie 1/5 Bijlage 2 Potentieelberekening energiestrategie 2/5 Toelichting bij scenario-analyse energiebeleid Beesel Venlo Venray Deze toelichting beschrijft wat

Nadere informatie

Ontwikkelingen Zonne-energie

Ontwikkelingen Zonne-energie Ontwikkelingen Zonne-energie : Energieke Samenleving onderweg naar morgen Bert Bakker NIEUW: Bezuidenhoutseweg 50 2594 AW Den Haag 070 3040114 De oorsprong van (duurzame) energie De zon als energieleverancier

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Nationaal Expertisecentrum Warmte maakt duurzame warmte en koude mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk In opdracht van 1 Warmte kost veel energie

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE

PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE 1 PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE BIJEENKOMST 3 DECEMBER 2015 Programma Duurzaam Landgraaf TON ANCION WETHOUDER GEMEENTE LANDGRAAF RONALD BOUWERS PROJECTLEIDER DUURZAAMHEID WIE ZIJN WIJ? PROJECTTEAM

Nadere informatie

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch Afdeling Onderzoek & Statistiek Maart 2013 2 Samenvatting In deze monitor staat de CO2-uitstoot beschreven in de gemeente s-hertogenbosch. Een gebruikelijke manier om de

Nadere informatie

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013 Lijst Lammers Papendrecht 21 januari 2013 Aan de voorzitter van de gemeenteraad van de gemeente Papendrecht, de heer C.J.M. de Bruin Markt 22 3351 PB Papendrecht Betreft: gemeente Papendrecht aansluiten

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas?

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Lijst Lammers KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013 Persbericht Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Fractie Lijst Lammers pleit voor de Zonatlas in Papendrecht en vraagt

Nadere informatie

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl 12-11-2007Sheet nummer 1 Ontwikkelingen wereldwijd Heeft de Al Gore film impact?

Nadere informatie

Notitie energiebesparing en duurzame energie

Notitie energiebesparing en duurzame energie Notitie energiebesparing en duurzame energie Zaltbommel, 5 juni 2012 Gemeente Zaltbommel Notitie energiebesparing en duurzame energie 1 1. Inleiding Gelet op de ambities in het milieuprogramma 2012-2015

Nadere informatie

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Fons Claessen sr.adviseur klimaat, energie & duurzaamheid Gemeente Nijmegen Waarom moeten we iets doen?? 1: Klimaatverandering 2: Energie en grondstoffen 3.

Nadere informatie

Route naar een Duurzame Energievoorziening

Route naar een Duurzame Energievoorziening Route naar een Duurzame Energievoorziening Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel Bijeenkomst: 25 november 2013, Power Lab 5 / USI & KIVI-NIRIA Inhoud Energie-transitie Energieakkoord voor duurzame groei

Nadere informatie

Rabin Baldewsingh. 27 juni SBR congres

Rabin Baldewsingh. 27 juni SBR congres Samen op weg naar een klimaatneutraal Den Haag Rabin Baldewsingh wethouder duurzaamheid gemeente Den Haag 27 juni SBR congres Den Haag Ambitie Den Haag klimaatneutraal in 2040 CO 2 -emissie reduceren door:

Nadere informatie

De toolbox. Te gebruiken instrument

De toolbox. Te gebruiken instrument LochemEnergie heeft geen blauwdruk klaarliggen voor het plaatsen van windmolens. We zullen samen met de leden en lokale organisaties de opties en locaties bespreken. We hebben een draaiboek en een toolbox

Nadere informatie

2-7-2014. Energieakkoord voor duurzame groei. Juli 2014 WERK IN UITVOERING. Ed Nijpels. Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen?

2-7-2014. Energieakkoord voor duurzame groei. Juli 2014 WERK IN UITVOERING. Ed Nijpels. Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen? Energieakkoord voor duurzame groei Juli 2014 WERK IN UITVOERING Ed Nijpels Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen? 1 Waarom een Energieakkoord? Perspectief Consistentie Ambitie Realiteit Groei

Nadere informatie

De Sluipende Energierevolutie

De Sluipende Energierevolutie De Sluipende Energierevolutie ARN, Nijmegen 24 Mei 2013 Jan Rotmans www.twitter.com/janrotmans wie niet goed kijkt is verrast door de explosie aan lokale energie initiatieven, wie wel goed kijkt vindt

Nadere informatie

Energietransitie en schaalvoordelen

Energietransitie en schaalvoordelen Energietransitie en schaalvoordelen Samenvatting McKinsey-onderzoek Oktober 2013 CONTEXT Recent is door McKinsey, in opdracht van Alliander, een onderzoek uitgevoerd naar de vraag: Wat zijn de voordelen

Nadere informatie

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013 16% Energie van eigen bodem 17 januari 2013 Inhoud Klimaatverandering Energie in Nederland Duurzame doelen Wind in ontwikkeling Northsea Nearshore Wind Klimaatverandering Conclusie van het IPCC (AR4, 2007)

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

Probleemanalyse Vaststellen nul- alternatief Definitie beleidsalternatieven

Probleemanalyse Vaststellen nul- alternatief Definitie beleidsalternatieven Probleemanalyse De vuilstort van de AVRI in Geldermalsen is gesloten. Het idee is om op deze gesloten vuilstort alsmede op de gebouwen van de AVRI in totaal 9,3 MWp zonpv te realiseren. Daarnaast kunnen

Nadere informatie

C. Monitoring en backcasting

C. Monitoring en backcasting C. Monitoring en backcasting Backcasting en monitoring Deelsessie werkconferentie Energiek Zoetermeer 11 juni 2013 dr. C. (Cor) Leguijt Inhoud 1. Backcastingproject stadsgewest Haaglanden 1. Klimaat- en

Nadere informatie

Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET)

Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) Startbijeenkomst Energiestrategie Midden-Holland Woensdag 22 juni 2016 Workshopronde I sessie C Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) GR: samenwerking van

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

Beleidsplan Ruimte Vlaanderen Werkgroep Ruimte voor Energie. Partnerforum Gent 18 oktober 2016

Beleidsplan Ruimte Vlaanderen Werkgroep Ruimte voor Energie. Partnerforum Gent 18 oktober 2016 Beleidsplan Ruimte Vlaanderen Werkgroep Ruimte voor Energie Partnerforum Gent 18 oktober 2016 Energie uitdagingen VISIE 2050: 7. energietransitie Daling uitstoot broeikasgassen in EU met 80-95% t.o.v.

Nadere informatie

Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014

Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014 1 Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014 Inhoud 2 1. Innovatietafel aanloop naar TKI Switch2SmartGrids 2. Actieplan Duurzame Energievoorziening link naar E-akkoord 3. Toekomstbeelden

Nadere informatie

Gas geven voor duurzame energie

Gas geven voor duurzame energie Gas geven voor duurzame energie Programma Programma Thema Thema Workshops Workshops Lokatie Lokatie Gelders Gelders netwerk netwerk voor voor duurzame duurzame energie energie Uitnodiging Netwerkbijeenkomst

Nadere informatie

Lokale energiecoöperatie

Lokale energiecoöperatie Lokale energiecoöperatie Stuwende kracht achter de de duurzame energietransitie van onderaf 1 Inhoud I. Visie II. De Energie Coöperatie III. Eemflow Energie VOF 2 Van Klimaat beleid naar Energie transitie

Nadere informatie

Wat vraagt de energietransitie in Nederland?

Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Jan Ros Doel/ambitie klimaatbeleid: Vermindering broeikasgasemissies in 2050 met 80 tot 95% ten opzichte van 1990 Tussendoelen voor broeikasgasemissies Geen

Nadere informatie

Stappenplan Zon op Huurwoning Amsterdam

Stappenplan Zon op Huurwoning Amsterdam Context Klimaatprobleem Er is sprake van een wereldwijd klimaatprobleem, waarbij de temperatuur over de afgelopen decennia structureel is opgelopen. Deze trend wordt veroorzaakt door de uitstoot van broeikasgas,

Nadere informatie

Kansen voor warmte. Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014

Kansen voor warmte. Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014 Kansen voor warmte Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014 Centrale boodschap Er is een groot potentieel aan duurzame warmte en warmtebesparing in Nederland beschikbaar. Per situatie

Nadere informatie

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen.

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. Inhoud De warmtemarkt Warmtevraag woningen Warmtemarkt voor woningen Gasdistributie en CV ketel Elektriciteitsdistributie

Nadere informatie

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Industrie Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 1% besparing op gas en elektra per jaar. Totaal is dat 8 % besparing in 2020. Opbrengst: 100 kiloton.

Nadere informatie

Tussenevaluatie Zutphen energieneutraal anno 2012 Forum 23 april 2012

Tussenevaluatie Zutphen energieneutraal anno 2012 Forum 23 april 2012 Tussenevaluatie Zutphen energieneutraal anno 2012 Forum 23 april 2012 Sabine van Galen-Avegaart Agenda 1. De opgave Zutphen energieneutraal 2. Resultaat van ons beleid in cijfers 3. Wat hebben we in 2010-2011

Nadere informatie

Zon Op School. Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013. Initiatiefvoorstel aan de Raad GROENLINKS NIJIVIEGEN ~- INQEKDMEN. GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy..

Zon Op School. Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013. Initiatiefvoorstel aan de Raad GROENLINKS NIJIVIEGEN ~- INQEKDMEN. GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy.. regjw. /3. 00 0 60 3 5 proowverartw.: 'So ~- INQEKDMEN Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013 GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy..si Zon Op School Initiatiefvoorstel aan de Raad Jos Reinhoudt, GroenLinl

Nadere informatie

Ministerie van Economische Zaken

Ministerie van Economische Zaken DOORBRAAKPROJECT ICT EN ENERGIE Routekaart doorbraakproject ICT en Energie Ministerie van Economische Zaken Rapport nr.: 14-2884 Datum: 2014-10-15 SAMENVATTING ROADMAP Het kabinet wil dat de uitstoot van

Nadere informatie

Energiek Gelderland. Gelders debat. 12 februari 2014, 18.00-20.00 uur Hotel de Wageningsche Berg Wageningen. www.gelderland.

Energiek Gelderland. Gelders debat. 12 februari 2014, 18.00-20.00 uur Hotel de Wageningsche Berg Wageningen. www.gelderland. Uitnodiging Energiek Gelderland Gelders debat 12 februari 2014, 18.00-20.00 uur Hotel de Wageningsche Berg Wageningen www.gelderland.nl/geldersdebat Provinciale Staten van Gelderland gaan graag met u in

Nadere informatie

Raadsinformatieavond invulling sociale randvoorwaarden windenergie Zonzeel Welkom

Raadsinformatieavond invulling sociale randvoorwaarden windenergie Zonzeel Welkom Raadsinformatieavond invulling sociale randvoorwaarden windenergie Zonzeel Welkom 19 november 2015 1 Opzet presentatie 1. Inleiding 2. Terugblik/voorgeschiedenis 3. Gemeentelijke ambitie vertaald naar

Nadere informatie

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Erik van der Steen HYS legal 1 HYS Legal Inleiding Triodos Bank: Waarom we graag duurzaam vastgoed financieren Jones

Nadere informatie

Mosterd uit Almen, kaas van boerderij Pas Op, verse asperges om

Mosterd uit Almen, kaas van boerderij Pas Op, verse asperges om Windenergie als streekproduct: van dichtbij is beter. Mosterd uit Almen, kaas van boerderij Pas Op, verse asperges om de hoek, akkerbrood gebakken door bakker Wijnand van Loarnse tarwe: eerlijk en heerlijk!

Nadere informatie

Spaar het Klimaat. Op naar een gedeelde visie!

Spaar het Klimaat. Op naar een gedeelde visie! Spaar het Klimaat Op naar een gedeelde visie! VISIE SPAAR HET KLIMAAT In het begin van de zomer 2013 is tijdens een laatste sessie gesproken over de vernieuwing van de missie en visie van Spaar het Klimaat.

Nadere informatie

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen MILIEUBAROMETER: INDICATORENFICHE ENERGIE 1/2 Samenwerkingsovereenkomst 2008-2013 Milieubarometer: Energieverbruik gemeentelijke gebouwen Indicatorgegevens Naam Definitie Meeteenheid Energieverbruik gemeentelijke

Nadere informatie

Presentatie Duurzame Energie. Podiumbijeenkomst 17 maart

Presentatie Duurzame Energie. Podiumbijeenkomst 17 maart Presentatie Duurzame Energie Podiumbijeenkomst 17 maart Energie-opgave 2 Kader: Mondiaal Lokaal Klimaatakkoord Parijs (2015) Ministerie EZ/ NL Energie Neutraal 2050 Provinciaal uitvoeringsprogramma (2016)

Nadere informatie

Wat is het Agroconvenant?

Wat is het Agroconvenant? Wat is het Agroconvenant? Nationale doelen Agroconvenant: 200 PJ Biomassa, 12 PJ Windenergie 2 %/jr Efficiencyverbetering 30 % Reductie broeikasgasemissies Gebaseerd op ambitieuze Schoon & Zuinig doelen,

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

Kinderopvang in transitie. Derk Loorbach, Zeist, 27-11-2014

Kinderopvang in transitie. Derk Loorbach, Zeist, 27-11-2014 Kinderopvang in transitie Derk Loorbach, Zeist, 27-11-2014 Conclusies Ingrijpende maatschappelijke verandering vraagt aanpassing Transities leiden tot onzekerheid, spanning en afbraak Omgaan met transities

Nadere informatie

De toekomst van de netten

De toekomst van de netten De toekomst van de netten Speelveld, energieneutrale wijk, rol van smart grids dr. C. (Cor) Leguijt, presentatie Kivi-Niria, 8 okt. 2013 Inhoud de toekomst van de netten Kort: over CE Delft De hoeken van

Nadere informatie

Wat wordt de energiestrategie van de gemeente?

Wat wordt de energiestrategie van de gemeente? Wat wordt de energiestrategie van de gemeente? Programma raadsrotonde 17 mei 2010 Opening avond door rotondevoorzitter. Inleiding; (door Conny Huijskes; 10 minuten) - Uitleg opzet avond /in het begin toelichten

Nadere informatie

Nulmeting energiegebruik en duurzame energie

Nulmeting energiegebruik en duurzame energie Nulmeting energiegebruik en duurzame energie ten behoeve van gemeente Purmerend Juli 2012 2 Inhoudsopgave Pagina Inleiding 5 1 Energievraag en CO 2 -emissie 7 2 Duurzame energie 13 3 Opties ter versterking

Nadere informatie

De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren

De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren Inspiratie voor de avond Marc Londo, ECN Beleidsstudies Alkmaar 1 april 2015 www.ecn.nl Boodschappen 1. De energiehuishouding verandert, en daar zijn

Nadere informatie

Gemeente Langedijk. Voorstel aan de raad

Gemeente Langedijk. Voorstel aan de raad Gemeente Langedijk Raadsvergadering : 22 januari 2013 Agendanummer : 15 Portefeuillehouder Afdeling Opsteller : H.J.M. Schrijver : Beleid en Projecten : Schutten Voorstel aan de raad Onderwerp : Nota Langedijk

Nadere informatie

Energievoorziening 2015-2050: Publieksonderzoek Burgerprofielen CO 2 -reducerende opties

Energievoorziening 2015-2050: Publieksonderzoek Burgerprofielen CO 2 -reducerende opties Energievoorziening 2015-2050: Publieksonderzoek Burgerprofielen CO 2 -reducerende opties BIJLAGE BIJ RAPPORT Energievoorziening 2015-2050: publieksonderzoek naar draagvlak voor verduurzaming van energie

Nadere informatie

MJA3 ICT-sector. Jeroen van der Tang. Manager Duurzaamheid & Milieu Nederland ICT

MJA3 ICT-sector. Jeroen van der Tang. Manager Duurzaamheid & Milieu Nederland ICT MJA3 ICT-sector Jeroen van der Tang Manager Duurzaamheid & Milieu Nederland ICT Duurzaamheid @ Nederland ICT Resultaten en initiatieven Nederland ICT op energiebesparing & milieu» MJA3 energie-efficiëntie

Nadere informatie

High Level Business Case Energiecoöperatie

High Level Business Case Energiecoöperatie High Level Business Case Energiecoöperatie DE Ramplaan (Haarlem) Het project: een haalbaarheidsstudie Energie- en klimaatneutraliteit in bestaande woonwijk is technisch haalbaar en financieel haalbaar

Nadere informatie

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Symposium De Groene Delta van Nijmegen Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Noodzaak tot veranderen 13-10-2014 2 En toen was daar... http://www.energieakkoordser.nl/ https://energiekgelderland.nl/paginas/default.aspx

Nadere informatie

EEN DUURZAME ENERGIEVOORZIENING VOOR IEDEREEN

EEN DUURZAME ENERGIEVOORZIENING VOOR IEDEREEN A SUSTAINABLE ENERGY SUPPLY FOR EVERYONE A SUSTAINABLE ENERGY SUPPLY FOR EVERYONE o o o o Portaal (6x) Bo-Ex Stanleylaan Bo-Ex Livingstonelaan Isolatie Geen Wel Wel Glas enkel Dubbel Dubbel

Nadere informatie

Presentatie Guus Ydema, directeur AGEM NCLG Achterhoek 21 april 2016

Presentatie Guus Ydema, directeur AGEM NCLG Achterhoek 21 april 2016 Presentatie Guus Ydema, directeur AGEM NCLG Achterhoek 21 april 2016 Inhoudsopgave presentatie 1. Energietransitie: besparing, opwekking, ruimte 2. AGEM, stand van zaken 3. Programma Zon op Erf De urgente

Nadere informatie

Klimaatakkoord Rijk en UvW

Klimaatakkoord Rijk en UvW Klimaatakkoord Rijk en UvW Politieke en beleidsmatige context (klimaatbeleid) Rafaël Lazaroms 25 mei 2010 1 Inhoud presentatie Voorstellen Internationaal en nationaal klimaatbeleid Positie waterschappen

Nadere informatie

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Verplicht aandeel hernieuwbare energie in nieuwbouw Vanaf 1 januari 2014 moet elke nieuwe woning, kantoor

Nadere informatie

MKBA Windenergie Lage Weide Samenvatting

MKBA Windenergie Lage Weide Samenvatting MKBA Windenergie Lage Weide Delft, april 2013 Opgesteld door: G.E.A. (Geert) Warringa M.J. (Martijn) Blom M.J. (Marnix) Koopman Inleiding Het Utrechtse College en de Gemeenteraad zetten in op de ambitie

Nadere informatie