De driedimensionele structuur van positieve en negatieve symptomen; een literatuurbespreking
|
|
- Tessa van der Laan
- 7 jaren geleden
- Aantal bezoeken:
Transcriptie
1 De driedimensionele structuur van positieve en negatieve symptomen; een literatuurbespreking doorj.a. Dalebout enj. G. Goekoop Samenvatting De tweedeling in positieve en negatieve symptomen van schizofrenie wordt kort besproken. Vervolgens komen studies aan de orde waarin met factoranalyse wordt aangetoond dat de symptomen van chronische schizofrenie zich scheiden in drie syndromen: het `psychomotore armoede'-, het `desorganisatie'- en het 'realiteits-distorsie'- syndroom. Volgens de bestaande research verdient een driedimensionele beschrijving van chronische schizofrenie de voorkeur. Positieve en negatieve symptomen De traditionele subtypering in hebefrene, paranoïde en katatone schizofrenie op basis van het overheersende beeld of het essentiële kenmerk (DSM-III-R) is beperkt bruikbaar, omdat veel patiënten karakteristieken van meer dan één van deze subtypes vertonen. De heterogeniteit van schizofrenie is daarom de afgelopen decennia beschreven in termen van syndromen die kunnen coëxisteren in één patiënt. Strauss e.a. (1974) veronderstelden een `multiproces'-concept waarbij drie syndromen onderscheiden werden, gekenmerkt door respectievelijk 'positieve' symptomen (zoals wanen en hallucinaties), 'negatieve' symptomen (zoals affectvervlakking en armoede van de spraak) en 'verstoorde relaties'. Eveneens op basis van literatuurgegevens veronderstelde Crow (198o) dat er bij schizofrenie sprake is van meer dan één ziekteproces. Hij selecteerde twee syndromen gekarakteriseerd door zogenaamde positieve en negatieve symptomen. Andreasen en Olsen (1982) formuleerden criteria om schizofrenie onder te verdelen in drie categorieën: 'positieve', 'negatieve' en 'gemengde' schizofrenie. In hun onderzoek vonden zij steun voor een onderscheid tussen een positief en een negatief syndroom. Liddle e.a. (Liddle 1987; Liddle en Barnes 199o; Liddle e.a. 1992) kwamen tot de conclusie dat de symptomen van schizofrenie in drie syndromen geordend kunnen worden, te weten: psychomotore armoede (`psychomotor poverty'), desorganisatie edisorga- Tijdschrift voor Psychiatrie 35 (1993) 6 399
2 J.A. Dalebout en J.G. Goekoop nisation') en distorsie van de realiteit (`reality distortion'). In dit artikel wordt op grond van literatuuronderzoek de tweedeling in positieve en negatieve symptomen en de kritiek daarop uiteengezet. Daarna worden de belangrijkste studies besproken die gebruik maken van factoranalyse, waarbij de voornaamste gemeenschappelijke componenten van symptomen of onderliggende factoren worden geïdentificeerd. Consensus over wat positieve en wat negatieve symptomen zijn blijkt te ontbreken. Crow (1980) en Pogue-Geile en Harrow (1984) beschouwen alle formele denkstoornissen als positief. Lewine e.a. (1983) beschouwen ze echter als negatief en Andreasen (Andreasen 1979; Andreasen en Olsen 1982) en Strauss (1974) maken onderscheid tussen positieve en negatieve elementen binnen de formele denkstoornissen. Het symptoom 'inadequaat affect' wordt als positief benoemd door Crow (1980) en door Owens en Johnstone (1980), echter als negatief door Andreasen (1982) en Gibbons e.a. (1985). Ook de symptomen latatonie' en 'aandachtsstoornis' worden wisselend als positief of als negatief gekwalificeerd. In tegenstelling tot het onderzoek van Andreasen en Olsen (1982) werden in diverse andere studies (o.a. Rosen e.a. 1984; Lewine e.a. 1983; Bilder e.a. 1985; Mortimer e.a. 1990; Peralta en Cuesta 1990; Pogue-Geile en Harrow 1984) geen significante negatieve correlaties tussen positieve en negatieve symptomen gevonden; in sommige studies werden zelfs significante positieve correlaties tussen enkele positieve en negatieve symptomen gevonden (Rosen e.a. 1984; Bilder e.a. 1985; Mortimer e.a. 1990; Peralta en Cuesta 1990). Kay e.a. (1988, 1989) vonden bij hoge ernst van de psychopathologie geen correlatie tussen positieve en negatieve symptomen. Bij lage ernst of na behandeling vonden zij echter respectievelijk een negatieve en een positieve correlatie. Verder kan worden opgemerkt dat Andreasen en Olsen (1982) niet de correlaties tussen losse items bekeken, maar de correlaties tussen de totaalscores op subschalen van de Scale for the Assessment of Positive Symptoms (SAPS) en de Scale for the Assessment of Negative Symptoms (SANS). De studies van Liddle In plaats van uit te gaan van een a priori vastgestelde indeling koos Liddle (1987a) een neutrale onderzoeksopzet. Symptomen werden niet van tevoren als positief of negatief beschouwd of anderszins ingedeeld en er werd factoranalyse toegepast op losse symptoomitems in plaats van op totaalscores van subschalen. De onderzoeksgroep bestond uit 4o chronische schizofrene patiënten (DSM-III-criteria), zowel ambulant als op- 400
3 De driedimensionele structuur van positieve en negatieve symptomen genomen, in een stabiele fase van de ziekte. De gemiddelde ziekteduur bedroeg 10,5 jaar, de gemiddelde leeftijd 35 jaar, met een maximum van 55 jaar. Symptomen werden geschat met zowel de Comprehensive Assessment of Symptoms and History-schaal (CASH) van Andreasen (1983) als met secties uit de Present State Examination (PSE) van Wing (1974). De CASH omvat zowel de SAPS, een schaal voor wanen, hallucinaties en formele denkstoornissen, als de SANS, met vijf subschalen: affectieve vervlakking, alogia, anhedonie, aandachtsstoornis en gebrek aan wilskracht of apathie. De gegevens uit de CASH en de PSE werden apart geanalyseerd. Per schaal werden dus losse items geanalyseerd, niet de subschaalscores. Factoranalyse leverde bij de CASH-gegevens drie factoren. De eerste factor omvatte armoede van spraak, verminderde spontane bewegingen, affectvervlakking (gedifferentieerd in: onveranderlijke mimiek, gebrek aan expressieve gebaren, gebrek aan affectieve respons en monotone spraak). Deze factor werd door Liddle het `psychomotore armoede-syndroom' genoemd. De tweede factor omvatte inadequaat affect, armoede van de inhoud van de spraak en formele denkstoornissen (gedifferentieerd in irrelevante spraak, wijdlopige spraak,.verhoogde spreekdrang en verbijstering). Deze factor werd door Liddle het 'desorganisatie-syndroom' genoemd. De derde factor omvatte achtervolgings- en betrekkingswanen en het horen van stemmen en werd door Liddle het realiteits-distorsie-syndroom' genoemd. De drie syndromen waren niet sterk onderling gecorreleerd. Er was een zwak negatieve correlatie tussen het psychomotore armoede- en het desorganisatie-syndroom, de andere correlaties waren bijna nul. De syndromen waren dus in sterke mate onafhankelijk van elkaar. Factoranalyse van de PSE-gegevens leverde een analoog patroon, alleen viel de realiteits-distorsie-factor (zoals gevonden bij de CASH-gegevens) uiteen in twee factoren. Eén van deze omvatte wat Liddle noemde het TSE kern syndroom', dat met name uit schneideriaanse symptomen van de eerste rang bestaat. De andere omvatte betrekkingsideeën, achtervolgings- en grootheidswanen. Liddle noemde de ene factor het syndroom van de desintegratieve distorsie van de realiteit en de andere factor het syndroom van de integratieve distorsie van de realiteit. Deze factoren waren wel positief gecorreleerd met elkaar, dus het was gerechtvaardigd om ook bij de PSE-gegevens wanen en hallucinaties als één syndroom te zien. Liddle herhaalde zijn onderzoek in 1990 met een steekproef van 57 schizofrene patiënten, afkomstig van verblijfsafdelingen, met een gemiddelde ziekteduur van 30,5 jaar. De schalen die bij deze studies werden gebruikt, waren de SANS (items van de subschalen alogia en affectieve vervlakking) en, in plaats van de SAPS, de Manchesterschaal (Krawiecka 1977) voor de symptomen wanen, hallucinaties en incoherentie. Deze laatste schaal is minder gedetailleerd dan de SAPS, maar zou beter geschikt zijn voor patiënten die geen langdurig interview verdragen. In Tijdschrift voor Psychiatrie 35 (1993) 6 401
4 J.A. Dalebout en J.G. Goekoop dit onderzoek werden de schalen afgenomen door een andere onderzoeker, blind voor de scheiding van symptomen in drie syndromen. De resultaten kwamen overeen met de resultaten van Er werden drie factoren gevonden die samen 64% van de variantie verklaarden. Er werd wederom een zwak negatieve correlatie gevonden tussen het psychomotore armoede- en het desorganisatie-syndroom, de correlaties tussen de andere syndromen waren bijna nul. In een derde studie (Liddle e.a. 1992) werden 3o schizofrene patiënten, afkomstig van vervolgafdelingen en met een gemiddelde leeftijd van 36,3 (maximaal 55) jaar, onderzocht. De patiënten verkeerden in een stabiele fase van de ziekte. Een factoranalyse van de CASH leverde weer drie factoren op die samen 75,9% van de variantie in symptoomscores verklaarden; de lading op de factoren kwam weer nauw overeen met de lading op de psychomotore armoede-factor, de desorganisatiefactor en de realiteits-distorsie-factor uit de voorgaande onderzoeken. In de verschillende studies onderzochten Liddle c.s. tevens de correlaties tussen de drie syndromen en gegevens afkomstig van biologisch georiënteerd onderzoek. Bij de eerste onderzoeksgroep werden de cognitieve functies en corticale neurologische symptomen onderzocht, met behulp van een cognitieve testbatterij en corticaal neurologisch onderzoek (Liddle 19871)). Het psychomotore armoede-syndroom bleek geassocieerd te zijn met slechte prestaties in: lange-termijngeheugen, objectbenoeming en conceptueel denken. Het desorganisatie-syndroom was geassocieerd met slechte prestaties in: oriëntatie, concentratie, inprenting en woorden leren. Beide syndromen waren geassocieerd met corticale neurologische afwijkingen. Het realiteits-distorsie-syndroom bleek gecorreleerd te zijn met slechte prestaties in 'figuur-achtergrond perceptie', en kon niet met corticale neurologische afwijkingen worden geassocieerd. Op grond van vergelijking van de neuropsychologische afwijkingen bij de drie syndromen met afwijkingen die optreden bij focale hersenlaesies en op grond van het gegeven dat epilepsie van de linker temporaalkwab gepaard zou gaan met psychosen met wanen en hallucinaties postuleerde Liddle (1987b) dat bij het realiteits-distorsie-syndroom een afwijking van de temporale kwab waarschijnlijk is, en dat het psychomotore armoede- en het desorganisatie-syndroom geassocieerd kunnen worden met dysfunctie van de frontaalkwabben, respectievelijk dorsolateraal prefrontaal en mediobasaal gelokaliseerd. De hypothese dat het psychomotore armoede- en het desorganisatiesyndroom elk met een verschillend patroon van 'frontale' neuropsychologische dysfunctie gepaard gaan werd door Liddle en Morris (1991) getest. De onderzoeksgroep bestond uit 43 schizofrene patiënten met een gemiddelde ziekteduur van 29 jaar en een gemiddelde leeftijd van 51,9 (maximaal 65) jaar, afkomstig van vervolgafdelingen. Op neuro- 402
5 De driedimensionele structuur van positieve en negatieve symptomen psychologische tests die functies onderzoeken die worden toegeschreven aan de frontaalkwabben bleek deze groep schizofrenen slecht te presteren. De prestatiezwakte was gecorreleerd met de ernst van het psychomotore armoede- en het desorganisatie-syndroom, maar niet met de ernst van de realiteits-distorsie. Deze correlaties bleven bestaan ook wanneer algemene ziekte-ernst, ziekteduur en globale intelligentie erbij betrokken werden. Het psychomotore armoede-syndroom bleek geassocieerd met slechte prestatie op tests waarbij 'snelheid van mentale activiteit' (met name verbale vaardigheid) een kenmerk is. Het desorganisatie-syndroom bleek geassocieerd met slechte prestaties op tests waarbij een bestaande respons geremd, en een nieuwe strategie bedacht moet worden. Deze neuropsychologische studies suggereren volgens Liddle dat elk syndroom gekarakteriseerd wordt door een specifiek patroon van verstoorde hersenfunctie. Psychomotore armoede zou gepaard gaan met een stoornis in het zelf-gestuurde genereren van mentale activiteit, en desorganisatie zou gepaard gaan met een gestoord vermogen om het binnendringen van ongewenste mentale activiteit te onderdrukken. Distorsie van de realiteit zou in mindere mate met neuropsychologische afwijkingen geassocieerd zijn. Om de hypothese dat de drie syndromen ieder met een dysfunctie van een specifiek gebied in de hersenen gepaard gaan te testen werd in het onderzoek uit 1992 door Liddle e.a. met behulp van positron emissie tomografie de regionale bloedstroom als index voor regionale hersenactiviteit gemeten. Elk syndroom bleek geassocieerd te zijn met een specifiek patroon van perfusie in de paralimbische en associatiecortex en in de gerelateerde subcorticale kernen. Psychomotore armoede en desorganisatie waren geassocieerd met veranderde perfusie op verschillende plaatsen in de prefrontale cortex (m.n. hypoperfusie links dorsolateriaal prefrontaal en in de linker pariëtale associatiecortex, respectievelijk rechts ventrolateraal prefrontaal) en distorsie van de realiteit met veranderde perfusie in de mediale temporaalkwab (hyperperfusie in het linker parahippocampale gebied). Andere studies De resultaten van de studies van Liddle zijn door andere onderzoekers bevestigd. Voor zover deze studies gebruik maakten van de SANS werd er geen factoranalyse toegepast op losse symptomen, zoals Liddle dat deed, maar op de totaalscores van de subschalen 'affectieve vervlakking' (die zowel vervlakt als inadequaat affect omvat), `alogia' (die zowel spraakarmoede als armoede van inhoud van spraak omvat), anhedonie', `aandachtsstoornis' en 'gebrek aan wilskracht/apathie'. Een differentiatie naar de specifieke symptomen die Liddle per factor vond kon in deze studies dus niet plaatsvinden. Bilder e.a. (1985) deden onderzoek bij 30 chronisch schizofrene en 2 chronisch schizo-affectieve patiënten, die Tijdschrift voor Psychiatrie 35 (1993) 6 403
6 J.A. Dalebout en J.G. Goekoop voldeden aan de RDC-criteria (Spitzer 1978). Symptomen werden gemeten met de Schedule for Affective disorders and Schizofrenia van Endicot en Spitzer (1978) en met de SANS. Bilder e.a. vonden drie factoren die samen 78% van de variantie verklaarden. Factor i omvatte formele denkstoornissen, bizar gedrag, alogia en aandachtsstoornis; deze factor heeft dus overeenkomst met de desorganisatie-factor. Op factor 2 laadden affectieve vervlakking, gebrek aan wilskracht/apathie en anhedonie; factor 2 vertoont dus overeenkomsten met Liddles psychomotore armoede-factor. Factor 3 omvatte wanen en hallucinaties en komt overeen met de realiteits-distorsie-factor van Liddle. Kulhara (1986) deed onderzoek bij 98 schizofrene patiënten die voldeden aan de ICD-9-criteria (1978), op een acute opname-afdeling. De SAPS en de SANS werden gebruikt en er werden drie factoren gevonden. Factor 1 had een grote positieve lading op alle vijf de 'negatieve' SANS-subschalen, en een geringe negatieve lading op wanen, hallucinaties en formele denkstoornissen. Factor 2 had een grote positieve lading op wanen en hallucinaties en komt dus overeen met de realiteitsdistorsie-factor. Factor 3 had een grote positieve lading op formele denkstoornissen en bizar gedrag en heeft dus overeenkomsten met de desorganisatie-factor. Gezien de geringe lading van de 'positieve symptomen' op factor 1 en de grote overeenkomsten die de drie factoren verder hebben met de factoren van Liddle, lijkt dit onderzoek een ondersteuning van het resultaat van Liddle op te leveren. Het onderzoek van Mortimer e.a. (1990) betrof 62 schizofrene patiënten, die voldeden aan de DSM-III-criteria, heterogeen wat betreft chroniciteit. De gebruikte schalen waren de High Royds Evaluation of Negativity (HEN) (Mortimer 1989) en de Comprehensive Psychopathological Rating Scale (CPRS) (Asberg 1978). Bij factoranalyse werden drie factoren gevonden die samen 62% van de variantie verklaarden. Factor i omvatte de zes door Mortimer 'negatief genoemde HEN global items. Deze factor lijkt overeen te komen met de psychomotore armoede-factor. Factor 2 omvatte de CPRS-items wanen en hallucinaties en correspondeert dus met de reality-distortion-factor. Factor 3 omvatte het CPRS-item incoherentie en de HEN-items inadequaat affect en armoede van de inhoud van de spraak, zodat factor 3 overeenkomt met de desorganisatie-factor. Peralta en Cuesta (1990) onderzochten 115 patiënten op een acute opname-afdeling, met schizofrenie volgens DSM-III, met een gemiddelde ziekteduur van 10 jaar. Zij gebruikten de SANS en de SAPS en vonden met factoranalyse vier factoren. Factor i omvatte alle 'negatieve' subschalen van de SANS. Factor 2 omvatte met name formele denkstoornissen en aandachtsstoornis. Factor 3 omvatte wanen en hallucinaties. Factor 4 omvatte bizar gedrag. De auteurs achten hun factor 'bizar gedrag' met maar één item geen relevante factor en stellen gezien het aspecifieke karakter van het symptoom bizar gedrag eliminatie van het 404
7 De driedimensionele structuur van positieve en negatieve symptomen symptoom uit de SAPS voor. De drie factoren van Liddle zijn ook in dit onderzoek weer terug te vinden. Arndt e.a. (1991) namen drie steekproeven onder schizofrene patiënten die deelnamen aan een 'brain-imaging'-studie aan de universiteit van Iowa. De groepen bestonden uit 93, 52 en 62 patiënten. De schalen die gebruikt werden waren de SANS en de SAPS. Per steekproef pasten zij drie verschillende factor-analytische technieken toe, te weten principale componenten, principale factoren en maximum likelihood-analyse. Bij de negen metingen die zo ontstonden bleek zeven keer dat een indeling in drie dimensies het beste bij de gegevens paste; bij de andere twee metingen werd gevonden dat in ieder geval meer dan twee dimensies nodig waren. Bij bundeling van de steekproeven tot één steekproef van in totaal 207 patiënten werden drie factoren gevonden, waarbij Factor 1 alle 'negatieve' SANS-subschaalscores omvatte, Factor 2 formele denkstoornissen, bizar gedrag en in mindere mate alogia en Factor 3 wanen en hallucinaties. Pantelis e.a. (1991) vonden in een onderzoek bij 1067 schizofrene patiënten, in verschillende stadia van hun ziekte, met behulp van de Manchester Scale, drie factoren. Op de eerste factor laadden wanen, hallucinaties en angst. Op de tweede factor armoede van spraak, affectvervlakking en psychomotore retardatie en op de laatste incoherentie en (negatief) depressie. Kay en Sevy (1990) onderzochten 240 klinisch opgenomen patiënten met schizofrenie volgens de DSM-III, met behulp van de Positive and Negative Syndrome Scale (PANSS); een schaal die, in tegenstelling tot de SANS en de SAPS, ook affectieve symptomen omvat. Zij vonden na principale componenten-analyse zeven onafhankelijke symptoomcomplexen waarvan zij er vier relevant achtten: een positief, een negatief, een depressief en een excitatiesyndroom. Zij handhaafden dus in feite het onderscheid in een positief en een negatief syndroom, maar merkten op dat het positieve syndroom geen sterke eenheid vormde omdat de items betreffende desorganisatie van gedachten niet sterk gebonden waren aan wanen en hallucinaties. Dit onderzoek kan dus opgevat worden als slechts een zwakke ondersteuning van een indeling in een realiteitsdistorsie-, een desorganisatie- en een psychomotore armoede-syndroom. Mogelijk zijn de resultaten beïnvloed door de patiëntenselectie; in het onderzoek wordt niet gespecificeerd of het acute of chronische patiënten betreft. Conclusie De eerder gepostuleerde tweedeling in positieve en negatieve symptomen kan herzien of uitgebreid worden. Naast een syndroom gekenmerkt door psychomotore armoede en een syndroom gekenmerkt door wanen en hallucinaties, lijkt ook een `desorganisatie'-syndroom te be- Tijdschrift voor Psychiatrie 35 (1993) 6 405
8 J.A. Dalebout en J.G. Goekoop staan, dat in ieder geval de symptomen 'formele denkstoornissen' en inadequaat affect' omvat. Opvallend hierbij is dat het desorganisatiesyndroom juist die symptomen omvat waarover binnen het a prioridenken in positieve en negatieve symptomen geen consensus bestond of deze symptomen als positief of als negatiefmoesten worden beschouwd. Externe validering van de scheiding van symptomen in drie syndromen is gevonden in de vorm van specifieke neuropsychologische en neuropathologische correlaten. Gezien de replicaties, de externe validering, het hogere empirische gehalte, en het feit dat de problemen inherent aan de tweedeling door deze driedeling worden opgelost, verdient deze nieuwe indeling de voorkeur. Literatuur Andreasen, N.C. (1979), Thought, language and communication disorders. Archives of General Psychiatry 36, Andreasen, N.C. (1982), Negative symptoms in schizophrenia: definition and reliability. Archives of General Psychiatry 39, Andreasen, N.C., en S. Olsen (1982), Negative v. positive schizophrenia: definition and validation. Archives of General Psychiatry 39, Arndt, S., R.J. Alliger en N.C. Andreasen (1991), The distinction of positive and negative symptoms. The failure of a two-dimensional model. BritishJournal of Psychiatry 158, Asberg, M., C. Perris, D. Schalling en G. Sedvall (1978), The CPRS: development and applications of a psychiatric rating scale. Acta Psychiatrica Scandinavica (suppl. 271), Bilder, R.M., S. Mukherjee, R.O. Rieder en A.K. Pandurangi ( t 985), Symptomatic and neuropsychological components of defect states. Schizophrenia Bulletin 11, Crow, T.J. (198o), Molecular pathology of schizophrenia: more than one disease process? British Medical Journal 280, 1-9. Endicott, J., en R.L. Spitzer (1978), A diagnostic interview. The schedule for affective disorders and schizophrenia. Archives of General Psychiatry 35, Gibbons, R.D., R.R.J. Lewine, J.M. Davis, N.R. Schooler en J.O. Cole (1985), An empirical test of a Kraepelinian vs. a Bleulerian view of negative symptoms. Schizophrenia Bulletin 11, Kay, S.R., L.A. Opler en J.P. Lindenmayer (1988), Reliability and validity ofthe positive and negative syndrome scale for schizophrenics. Psychiatry Research 23, 99-11o. Kay, S.R., en M.M. Singh (1989), The positive-negative distinction in drug-free schizophrenic patients. Archives of General Psychiatry 46, Kay, S.R., en S. Sevy (199o), Pyramidical model of schizophrenia. Schizophrenia Bulletin 16, Kulhara, P., S.K. Kota en S. Joseph (1986), Positive and negative subtypes of schizophrenia. Acta Psychiatrica Scandinavica 74, Lewine, R.R.J., L. Fogg en H.Y. Meltzer (1983), Assessment ofpositive and negative symptoms in schizophrenia. Schizophrenia Bulletin 9, Liddle, P.F. (1987a), The symptoms of chronic schizoprenia: a re-examination ofthe 406
9 De driedimensionele structuur van positieve en negatieve symptomen positive-negative dichotomy. British Journal of Psychiatry 151, Liddle, P.F. (1987b), Schizophrenic syndromes, cognitive performance and neurological dysfunction. Psychological Medicine 17, Liddle, P.F., en T.R.E. Barnes (199o), Syndromes of chronic schizophrenia. British Journal of Psychiatry 157, Liddle, P.F., en D. Morris (1991), Schizophrenic syndromes and frontal lobe performance. British Journal of Psychiatry 158, Liddle, P.F., K.J. Friston, C.D. Frith, S.R. Hirsch, T. Jones en R.S.J. Frackowiak (1992), Patterns of cerebral blood flow in schizophrenia. British Journal of Psychiatry 160, Mortimer, A.M., P.J. McKenna, C.E. Lund en S. Mannuzza (1989), Rating of negative symptoms using the HEN. BritishJournal of Psychiatry 155 (suppl. 7), Mortimer, A.M., C.E. Lund en P.J. McKenna (1990), The positive-negative dichotomy in schizophrenia. British Journal of Psychiatry 157, Owens, D.G., en E.C. Johnstone (1980), The disabilities of chronic schizophreniatheir nature and the factors contributing to their development. BritishJournal of Psychiatry 136, Peralta, V., en M.J. Cuesta (1990), Sintomas esquizofrenicos positivos y negativos: un reanalysis del modelo dicotomico de la esquizofrenia. Actas Luso-Espafiolas de Neurologia, Psiquiatria y Ciencias qfines 18, Pantelis, C., C. Harvey, J. Taylor en P.G. Campbell (1991), The Camden schizophrenia surveys: symptoms and syndromes in schizophrenia. Biologica! Psychiatry 29 (suppl.), 646S. Pogue-Geile, M.F., en M. Harrow (1985), Negative symptoms in schizophrenia: their longitudinal course and prognostic significance. Schizophrenia Bulletin 11, Rosen, W.G., R.C. Mohs, C.A. Johns, N.S. Small, K.S. Kendler, T.B. Horvath en K.L. Davis (1984), Positive and negative symptoms in schizophrenia. Psychiatry Research 13, Spitzer, R.L., J. Endicott en E. Robins (1978), Research diagnostic criteria: Rationale and reliability. Archives of General Psychiatry 35: Strauss, J.S., W.J. Carp enter en JJ. Bartko (1974), The diagnosis and understanding of schizophrenia: III. Speculations on the processes that underlie schizophrenic symptoms and signs. Schizophrenia Bulletin 11, Summary: The three-dimensional structure ofpositive and negative symptoms: a literature review The literature on preconceived syndromes of positive and negative symptoms in schizophrenia is briefly presented. Factor analytic studies demonstrate the segregation of symptoms of chronic schizophrenia into three syndromes: psychomotor poverty, disorganisation and reality distortion. According to the available research the three-dimensional description of chronic schizophrenia should be preferred. J.A. Dalebout was tijdens de literatuurstudie als assistente psychiatrie en J.G. Goekoop is als psychiater verbonden aan het Psychiatrisch Ziekenhuis Endegeest, Oegstgeest. Correspondentieadres: J.A. Dalebout, Vossiusstraat 37-11, 1071 AH Amsterdam. Het artikel werd voor publikatie geaccepteerd op Tijdschrift voor Psychiatrie 35 (1993) 6 407
Onderzoek met de CPRS in Nederlandse vertaling
Onderzoek met de CPRS in Nederlandse vertaling Betrouwbaarheid, factorstructuur en intensiteitsbeoordeling door J.G. Goekoop, E.A.M. Knoppert-van der Klein,T. Hoeksema en A.H. Zwinderman Gepubliceerd in
Dimensionele structuur van de korte psychiatrische beoordelingsschaal (BPRS-E)
Focus Dimensionele structuur van de korte psychiatrische beoordelingsschaal (BPRS-E) door P.M.A.J. Dingemans, D.H. Linszen, M.E. Lenior en R. Smeets Gepubliceerd in 1995, no. 5 Samenvatting Bij psychiatrische
Hoofdstuk 8. Nederlandse samenvatting
Hoofdstuk 8 Nederlandse samenvatting Inleiding Schizofrenie is een ernstige psychiatrische ziekte, met afwijkingen in denken, taal, waarneming, gedrag, emotie, motivatie en cognitie (verwerking van informatie).
PROGRAMMATORISCHE FEDERALE OVERHEIDSDIENST WETENSCHAPSBELEID. ONDERZOEK NAAR DE EFFECTIVITEIT VAN
PROGRAMMATORISCHE FEDERALE OVERHEIDSDIENST WETENSCHAPSBELEID. ONDERZOEK NAAR DE EFFECTIVITEIT VAN BEHANDELINGSPROGRAMMA'S, SPECIFIEK VOOR PATIËNTEN MET EN DUBBELE DIAGNOSE. Promotor: Prof. Dr. B. Sabbe
DSM 5 - psychose Dr. S. Geerts Dr. O. Cools 28-11-2014
DSM 5 - psychose Dr. S. Geerts Dr. O. Cools 28-11-2014 Inhoud DSM IV -> DSM 5 DSM IV: Schizofrenie als kernsyndroom Even stilstaan bij SCHIZOFRENIE Kritiek op DSM IV Overzicht DSM 5 Schizofrenie (1) Epidemiologie:
Nederlandse samenvatting
Addendum A 173 Nederlandse samenvatting Het doel van het onderzoek beschreven in dit proefschrift was om de rol van twee belangrijke risicofactoren voor psychotische stoornissen te onderzoeken in de Ultra
Auteur Bech, Rasmussen, Olsen, Noerholm, & Abildgaard. Meten van de ernst van depressie
MAJOR DEPRESSION INVENTORY (MDI) Bech, P., Rasmussen, N.A., Olsen, R., Noerholm, V., & Abildgaard, W. (2001). The sensitivity and specificity of the Major Depression Inventory, using the Present State
Psychotische stoornissen in DSM V. Mirjam Klein (supervisor Erik Giltay) Afdeling Psychiatrie LUMC, Leiden
Psychotische stoornissen in DSM V Mirjam Klein (supervisor Erik Giltay) Afdeling Psychiatrie LUMC, Leiden Kritiek op DSM IV Nauwelijks goede definitie van Schneideriaanse symptomen Subtyperingen niet betrouwbaar
Cannabis & psychosen: alleen risico s of ook kansen?
Universitair Docent Hersencentrum Rudolf Magnus Afdeling Psychiatrie Universitair Medisch Centrum Utrecht Cannabis & psychosen: alleen risico s of ook kansen? Matthijs Bossong Overzicht Psychotische stoornis
Zimmerman, Sheeran, & Young. Beoordelen van de aanwezigheid van depressie
DIAGNOSTIC INVENTORY FOR DEPRESSION (DID) Zimmerman, M., Sheeran, T., & Young, D. (2004). The Diagnostic Inventory for Depression: A self-report scale to diagnose DSM-IV Major Depressive Disorder. Journal
InFoP 2. Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. Inhoud. Inleiding
Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module
Neuro-imaging bij bipolaire stoornissen: een overzicht
Neuro-imaging bij bipolaire stoornissen: een overzicht Max de Leeuw, psychiater en senior onderzoeker GGZ Rivierduinen/LUMC KenBiS, 17 juni 2016 Leiden Inhoud Emotieverwerking Werkgeheugen Beloning Eerstegraads
Korte bijdrage Life events bij patiënten in de acute dienst van achttien RIAGG s
Korte bijdrage Life events bij patiënten in de acute dienst van achttien RIAGG s door B. van der Goot, R.A. van der Pol en V.M. Vladár Rivero Samenvatting In mei 1990 vond een onderzoek plaats naar de
Repeatable Battery for the Assessment of Neuropsychological Status (RBANS)
Repeatable Battery for the Assessment of Neuropsychological Status (RBANS) Randolph C. (1998) Randolph, C., Tierney, M. C., Mohr, E., and Chase, T. N. 1998. "The Repeatable Battery for the Assessment of
Het verlichte brein. Overzicht. Overzicht. Epidemiologie. Cannabis als veelbelovend antipsychoticum? Matthijs Bossong
Het verlichte brein als veelbelovend antipsychoticum? Matthijs Bossong Postdoctoral Research Fellow Institute of Psychiatry King s College London De grootte van het risico hangt samen met de mate van gebruik,
Voorspellers van Leerbaarheid en Herstel bij Cognitieve Revalidatie van Patiënten met Niet-aangeboren Hersenletsel
Voorspellers van Leerbaarheid en Herstel bij Cognitieve Revalidatie van Patiënten met Niet-aangeboren Hersenletsel Een onderzoek naar de invloed van cognitieve stijl, ziekte-inzicht, motivatie, IQ, opleiding,
Diagnose en classificatie in de psychiatrie
Diagnose en classificatie in de psychiatrie Klinische Validiteit Research Betrouwbaarheid Prof dr Bert van Hemert psychiater en epidemioloog Afdelingshoofd psychiatrie DBC Kosten-baten 2 Diagnosen in de
Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud
Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module
8. Persoonlijkheidsstoornissen
8. Persoonlijkheidsstoornissen Cluster A Cluster B Cluster C Excentriek, zonderling Dramatisch Angstig Paranoïde Borderline Ontwijkend Schizoïde Narcistisch Afhankelijk Schizotypisch Theatraal Obsessief-compulsief.
Hersenontwikkeling tijdens adolescentie
Hersenontwikkeling tijdens adolescentie Een longitudinale tweelingstudie naar de ontwikkeling van hersenstructuur en de relatie met hormoonspiegels en intelligentie ALGEMENE INTRODUCTIE Adolescentie is
Nederlandse Samenvatting
Nederlandse Samenvatting De nadelige gezondheidsrisico s/gevolgen van roken en van depressie en angststoornissen zijn goed gedocumenteerd, en deze aandoeningen doen zich vaak tegelijkertijd voor. Het doel
Psychologische functiestoornissen bij patiënten van een depotpolikliniek
Psychologische functiestoornissen bij patiënten van een depotpolikliniek N.J.A. van der Wee en H.W. Hoek Samenvatting In dit artikel wordt verslag gedaan van een onderzoek naar een populatie chronisch
Negatieve symptomen: een unidimensioneel construct, samenhangend met frontale functiestoornissen
Negatieve symptomen: een unidimensioneel construct, samenhangend met frontale functiestoornissen M.G. Vollema, G.J. Geurtsen en T. Kuipers Gepubliceerd in 1995, no. 8 Samenvatting In het hier beschreven
Nederlandse samenvatting
Nederlandse samenvatting 119 120 Samenvatting 121 Inleiding Vermoeidheid is een veel voorkomende klacht bij de ziekte sarcoïdose en is geassocieerd met een verminderde kwaliteit van leven. In de literatuur
Anatomische correlaties van neuropsychiatrische symptomen bij dementie
Anatomische correlaties van neuropsychiatrische symptomen bij dementie K.J. Kaland, AIOS klinische geriatrie, Parnassia Groot Haags Geriatrie Referaat 6 februari 2017 Gedragsproblemen bij dementie Behavioral
Ontwikkeling van de vragenlijst Betrouwbaarheid en validiteit
109 Samenvatting 110 Inleiding Dit proefschrift beschrijft de ontwikkeling van een vragenlijst die door patiënten zelf in te vullen is om zowel gewenste (effectiviteit) als ongewenst effecten (bijwerkingen/tolerabiliteit)
Beeldvormend onderzoek voor de psychiater?
Beeldvormend onderzoek voor de psychiater? Gebruik van de (mini)scan ter ondersteuning van classificatie en diagnostiek. Eric Noorthoorn 2-9-2015 Inhoud 1. Doel vragenlijsten in de zorg 2. Typen vragenlijsten
Sniffing out Parkinson s disease. Samenvatting
Samenvatting 139 Samenvatting De eerste beschrijving van een reukstoornis bij de ziekte van Parkinson (ZvP) dateert uit 1975. Sindsdien is het duidelijk geworden dat Parkinson-patiënten reukstoornissen
De ontwikkeling van depressie bij kinderen en adolescenten met ADHD
De ontwikkeling van depressie bij kinderen en adolescenten met ADHD Samenvatting 10 tot 40% van de kinderen en adolescenten met ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder) ontwikkelen symptomen van
De ziekte van Alzheimer is een neurodegeneratieve aandoening en de meest voorkomende
Nederlandse samenvatting Ontsteking bij de ziekte van Alzheimer in vivo kwantificatie Achtergrond De ziekte van Alzheimer is een neurodegeneratieve aandoening en de meest voorkomende vorm van dementie.
General Personality Disorder. A study into the Core Components of Personality Pathology J.G. Berghuis
General Personality Disorder. A study into the Core Components of Personality Pathology J.G. Berghuis SAMENVATTING General Personality Disorder H. Berghuis Hoofdstuk 1 is de inleiding van dit proefschrift.
Dr. L. Bais, Lentis
NEGATIEVE SYMPTOMEN EN APATHIE: DISCLOSURES: LEONIE BAIS NEUROSTIMULATIE ALS MOGELIJKE BEHANDELVORM LEONIE BAIS & RIKUS KNEGTERING LENTIS NEUROIMAGING CENTER, UMCG ROB GIEL ONDERZOEKCENTRUM, UMCG (potentiële)
Depressie op latere leeftijd, kenmerken van de hersenen en ECT respons.
NEDERLANDSTALIGE SAMENVATTING Nederlandstalige samenvatting Depressie op latere leeftijd, kenmerken van de hersenen en ECT respons. Inleiding Wereldwijd neemt het aantal mensen met een leeftijd ouder dan
Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen
Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positive, Negative and Depressive Subclinical Psychotic
Begeleiding van psychische klachten bij revalidatie. dr. Bianca Buijck Coördinator Rotterdam Stroke Service 17 maart 2015
Begeleiding van psychische klachten bij revalidatie dr. Bianca Buijck Coördinator Rotterdam Stroke Service 17 maart 2015 Even voorstellen Psychische klachten: neuropsychiatrische symptomen (NPS) De laatste
Edwin Beld, psychiater. Werkzaam in Den Helder GGZ NHN
P S Y C H O S E Edwin Beld, psychiater Werkzaam in Den Helder GGZ NHN PSYCHOSE Psychose Krankzinnigheid Manie Schizofreen Schizoaffectief Borderline? Waanstoornis Maniak Psycho Geestesziek Bezeten Gek
Hoofdstuk 1 Hoofdstuk 2
179 In dit proefschrift werden de resultaten beschreven van studies die zijn verricht bij volwassen vrouwen met symptomen van bekkenbodem dysfunctie. Deze symptomen komen frequent voor en kunnen de kwaliteit
PLS is een broertje van ALS
PLS is een broertje van ALS Juni 2018 Wetenschappelijk onderzoek specifiek naar primaire laterale sclerose (PLS) gebeurt slechts op zeer kleine schaal. Deze motorneuronziekte is zo zeldzaam, dat het moeilijk
EEN NETWERKBENADERING
EEN NETWERKBENADERING VOOR PSYCHOSE DE ROL VAN SYMPTOMEN EN TRAUMA dr. Hanneke Wigman Januari 2017 De Amsterdamse School DISCLOSURES (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante
MRI van de hersenen bij congenitale cytomegalovirus infectie
MRI van de hersenen bij congenitale cytomegalovirus infectie Department of Pediatrics / Child Neurology Center for Childhood White Matter Disorders VU University Medical Center Amsterdam, NL Hersenen en
Neuropsychiatrische symptomen bij Nederlandse verpleeghuispatiënten
Proefschrift: S.U. Zuidema Neuropsychiatrische symptomen bij Nederlandse verpleeghuispatiënten met dementie Samenvatting Dementie is een ongeneeslijke aandoening met belangrijke effecten op cognitie, activiteiten
Vormen Premorbide Persoonlijkheidskenmerken die Samenhangen met Neuroticisme een Kwetsbaarheid voor Depressie en Apathie bij Verpleeghuisbewoners?
Vormen Premorbide Persoonlijkheidskenmerken die Samenhangen met Neuroticisme een Kwetsbaarheid voor Depressie en Apathie bij Verpleeghuisbewoners? Are Premorbid Neuroticism-related Personality Traits a
Psychotische stoornissen & Schizofrenie. Rob Lutterman Verpleegkundig consulent psychiatrie Psychiatrie en Medische Psychologie, OLVG
Psychotische stoornissen & Schizofrenie Rob Lutterman Verpleegkundig consulent psychiatrie Psychiatrie en Medische Psychologie, OLVG filmpje niels is psychotisch Inhoud Inleiding Psychose Schizofrenie
Een patiënt met de diagnose bipolaire stoornis?
gevalsbeschrijving Een patiënt met de diagnose bipolaire stoornis? j. vink samenvatting Een patiënt wordt beschreven met een psychiatrisch beeld dat voorheen als schizoaffectieve stoornis gediagnosticeerd
TERUGKEER NAAR DE SAMENLEVING
TERUGKEER NAAR DE SAMENLEVING Terugkeer naar de samenleving van een resocialisatie-afdeling Samenvatting In dit artikel wordt beschreven hoe vaak op een resocialisatieafdeling van een APZ de indicatie
Validatie van de Depressie lijst (DL) en de Geriatric Depression Scale (GDS-30) bij Verpleeghuisbewoners
Validatie van de Depressie lijst (DL) en de Geriatric Depression Scale (GDS-30) bij Verpleeghuisbewoners van Somatische en Psychogeriatrische Afdelingen Validation of the Depression List (DL) and the Geriatric
ROM in de ouderenpsychiatrie
Improving Mental Health by Sharing Knowledge ROM in de ouderenpsychiatrie Marjolein Veerbeek Richard Oude Voshaar, Anne Margriet Pot Financier: Ministerie van VWS 2 Routine Outcome Monitoring Definitie
Dementie-gerelateerde gedragsveranderingen bij mensen met downsyndroom
Ede 15.09.2017 1 Dementie-gerelateerde gedragsveranderingen bij mensen met downsyndroom A. D. (Alain) Dekker Afdeling Neurologie en Alzheimer Research Centrum Universitair Medisch Centrum Groningen Rijksuniversiteit
Samenvatting 21580_rietdijk F.indd :09
Samenvatting 21580_rietdijk F.indd 161 10-02-12 15:09 People at ultra high risk for psychosis Schizofrenie en aanverwante psychotische stoornissen hebben grote negatieve gevolgen voor het sociaal en psychisch
Heeft positieve affectregulatie invloed op emotionele problemen na ingrijpende gebeurtenissen?
Heeft positieve affectregulatie invloed op emotionele problemen na ingrijpende gebeurtenissen? Lonneke I.M. Lenferink Rijksuniversiteit Groningen, Universiteit Utrecht Paul A. Boelen Universiteit Utrecht,
Cognitieve functiestoornissen bij schizofrenie
Hallucinaties zijn een merkwaardig psychologisch verschijnsel. Het betreft een vorm van sensorisch bedrog, die bij patiënten met schizofrenie het dagelijks functioneren belemmert en de kwaliteit van leven
Psychose in. Natuurlijk fenotype Bestaat echt (Validiteit) Klinisch Nuttig Acceptabel. De Componenten van Diagnose
Psychiatrische Diagnostiek in Wording Psychose in ICD-11 & DSM-V 32.82 525.7 78.52 V62.89 295.3 37.42 37.42 312.9 33.9 37.3 37.3 294.8 V71.9 V71.9 316. 316. 72.5 29.1 29.1 495.4 495.4 525.7 625.8 Maarssen,
PDAS. Tom Vermeulen Hoofdverantwoordelijke Sophia en De Ceder PZ Duffel ECT-Coördinator. GGZ-Congres 20/09/2016
PDAS GGZ-Congres 20/09/2016 Tom Vermeulen Hoofdverantwoordelijke Sophia en De Ceder PZ Duffel ECT-Coördinator Sociaal verpleegkundige- Master Sociale Gezondheidswetenschappen- Doctoraal onderzoeker PDAS
Samenvatting. Samenvatting
100 Samenvatting Cognitieve achteruitgang en depressie komen vaakvooropoudere leeftijd.zijbeïnvloeden de kwaliteit van leven van ouderen in negatieve zin.de komende jaren zalhet aantalouderen in onze maatschappijsneltoenemen.het
Dysphagia Risk Assessment for the Community-dwelling Elderly
DYSPHAGIA RISK ASSESSMENT FOR THE COMMUNITY-DWELLING ELDERLY (DRACE) Miura, H., Kariyasu, M., Yamasaki, K., & Arai, Y. (2007). Evaluation of chewing and swallowing disorders among frail community-dwelling
Preventieve psychotherapie
Preventieve psychotherapie Dr. Dorien Nieman, klinisch psycholoog en cognitief gedragstherapeut Academisch Medisch Centrum, Afd. Psychiatrie, Amsterdam d.h.nieman@amc.nl Overzicht Belang van vroegdetectie
hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5
SAMENVATTING 117 Pas kortgeleden is aangetoond dat ADHD niet uitdooft, maar ook bij ouderen voorkomt en nadelige gevolgen kan hebben voor de patiënt en zijn omgeving. Er is echter weinig bekend over de
Pub u l b ic i at a i t e i s
Internationale publicaties (Peer ( Peer-reviewed reviewed journal articles) Castelein S, Gaag M van der, Bruggeman R, Busschbach JT van, Wiersma, D. Empowerment in People with Psychotic Disorders: A Comparison
Dag van intelligentie 2018
Dag van intelligentie Design 2018 Dr. Marc P.H. Hendriks, Klinisch neuropsycholoog Het Brein achter Intelligentie; Van localisatie naar netwerktheorieën Structuur en Functie De hersenen van boven Structuur
Psychosen en Schizofrenie. Lieuwe de Haan en Arjen Sutterland, Zorglijn Vroege Psychose
Psychosen en Schizofrenie Lieuwe de Haan en Arjen Sutterland, Zorglijn Vroege Psychose Inhoud 1. Wat is psychose? 2. Wat is schizofrenie? 3. Welke symptomen komen voor bij psychosen? 4. Wat is het beloop?
Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/25815 holds various files of this Leiden University dissertation.
Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/25815 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Jamal, Mumtaz Title: Smoking and the course of anxiety and depression Issue Date:
Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten?
De Modererende rol van Persoonlijkheid op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten 1 Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve
NEUROLOGISCHE MUZIEKTHERAPIE BIJ SCHIZOFRENIE
NEUROLOGISCHE MUZIEKTHERAPIE BIJ SCHIZOFRENIE Gerben Roefs Zuyd Hogeschool Master of Arts Therapies 19 juni 2015 Opbouw Presentatie VOLGT PROCES VAN WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK DOEN START MET EEN IDEE -
MEMANTINE-ADDITIE AAN CLOZAPINE 1. Memantine-additie aan Clozapine bij Therapieresistente Schizofrenie
MEMANTINE-ADDITIE AAN CLOZAPINE 1 Memantine-additie aan Clozapine bij Therapieresistente Schizofrenie (Memantine Add-On Therapy to Clozapine in Refractory Schizophrenia) David M.H. Buyle David M.H. Buyle
Ziekte-inzicht bij patiënten met schizofrenie
o o r s p r o n k e l i j k a r t i k e l Ziekte-inzicht bij patiënten met schizofrenie c. m a t t o n, m. w a m p e r s, m. d e h e r t, j. p e u s k e n s achtergrond Patiënten met schizofrenie vertonen
Nederlandse samenvatting. 1. Wat zijn trauma-gerelateerde stoornissen, dissociatieve stoornissen en
Nederlandse samenvatting 1. Wat zijn trauma-gerelateerde stoornissen, dissociatieve stoornissen en persoonlijkheidsstoornissen? Van de trauma- en stressorgerelateerde (kortweg trauma-gerelateerde) stoornissen
Rol in leren en geheugen en veranderingen die optreden bij de ziekte van Alzheimer
NEDERLANDSE SAMENVATTING CINGULAIRE NETWERKEN Rol in leren en geheugen en veranderingen die optreden bij de ziekte van Alzheimer 157 Achtergrond Dementie is een aandoening die gepaard gaat met een achteruitgang
Het Mini Internationaal Neuropsychiatrisch Interview (mini)
korte bijdrage Het Mini Internationaal Neuropsychiatrisch Interview (mini) Een kort gestructureerd diagnostisch psychiatrisch interview voor dsm-iv- en icd-10-stoornissen i.m. van vliet, e. de beurs samenvatting
VERANDERING VAN GEDRAG: EEN PROBLEEM OF NIET? Marieke Schuurmans Verpleegkundige & onderzoeker UMC Utrecht/Hogeschool Utrecht
VERANDERING VAN GEDRAG: EEN PROBLEEM OF NIET? Marieke Schuurmans Verpleegkundige & onderzoeker UMC Utrecht/Hogeschool Utrecht GEDRAG: De wijze waarop iemand zich gedraagt, zijn wijze van doen, optreden
RELEVANTIE VROEGHERKENNING: AT RISK MENTAL STATE (ARMS)
THE COMPREHENSIVE ASSESSMENT OF AT-RISK MENTAL STATE CAARMS - TRAINING J e n n y v a n d e r W e r f P A R N A S S I A, D E N H A A G J u d i t h R i e t d i j k D I J K E N D U I N, Z A A N D A M No financial
Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest.
Samenvatting 152 Samenvatting Ieder jaar krijgen in Nederland 16.000 mensen een hartstilstand. Hoofdstuk 1 beschrijft de achtergrond van dit proefschrift. De kans om een hartstilstand te overleven is met
Growing into a different brain
221 Nederlandse samenvatting 221 Nederlandse samenvatting Groeiend in een ander brein: de uitkomsten van vroeggeboorte op schoolleeftijd De doelen van dit proefschrift waren om 1) het inzicht te vergroten
Neurocognitief functioneren bij electroconvulsietherapie
Neurocognitief functioneren bij electroconvulsietherapie Het belangrijkste doel van dit proefschrift was het bestuderen van de aard en de mate van veranderingen op meerdere domeinen van het neurocognitief
Challenges of brain imaging in psychiatry: understanding brain structure and function in schizophrenia da Silva Alves, F.
UvA-DARE (Digital Academic Repository) Challenges of brain imaging in psychiatry: understanding brain structure and function in schizophrenia da Silva Alves, F. Link to publication Citation for published
Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.
Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20126 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Dumas, Eve Marie Title: Huntington s disease : functional and structural biomarkers
Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten
Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking
Schizofrene patiënten en haardracht
Schizofrene patiënten en haardracht door J. à Campo en H. Merckelbach Gepubliceerd in 1996, no. 9 Samenvatting Onderzocht werd of ingrijpende veranderingen in haardracht geassocieerd zijn met een schizofreen
Schrik om het hart! CoRPS. Dr. Annelieke Roest. Promotoren: Peter de Jonge, PhD. Johan Denollet, PhD
Schrik om het hart! Center of Research on Psychology in Somatic diseases Promotoren: Peter de Jonge, PhD Johan Denollet, PhD Dr. Annelieke Roest Anxiety and Depression In Coronary Heart Disease: Annelieke
CHAPTER 7. Samenvatting
CHAPTER 7 Samenvatting Samenvatting (Summary in Dutch) De interacties die depressieve patiënten hebben met anderen, in het algemeen, en de interacties van depressieve patiënten met hun partner, in het
LAVEREN DOOR HET SOCIALE LEVEN: OVER SOCIALE COGNITIE IN GEZONDHEID EN PSYCHOSE SAMENVATTING
LAVEREN DOOR HET SOCIALE LEVEN: OVER SOCIALE COGNITIE IN GEZONDHEID EN PSYCHOSE SAMENVATTING Navigating Social Life Samenvatting Sociale cognitie ligt ten grondslag aan succesvol sociaal functioneren.
Nederlandse samenvatting
Nederlandse samenvatting 137 138 Het ontrafelen van de klinische fenotypen van dementie op jonge leeftijd In tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht, komt dementie ook op jonge leeftijd voor. De diagnose
Het meetinstrument heeft betrekking op de volgende categorieën Lichaamsregio Overige
Uitgebreide toelichting van het meetinstrument Self-Management Ability Scale-30 (SMAS-30) Mei 017 Review: Ilse Swinkels Invoer: Marsha Bokhorst 1 Algemene gegevens Het meetinstrument heeft betrekking op
Hebben jongeren met autisme een verhoogd risico op psychose?
Hebben jongeren met autisme een verhoogd risico op psychose? Lezing voor Ypsilon Amsterdam, 19 December 2017 Jean-Paul Selten, Universiteit Maastricht en GGZ Rivierduinen, Leiden Overzicht lezing Wat is
Dorine Collard (Mulier instituut) Peter-Jan Mol (KCsport) namens het SMART MOVES! consortium 1
Dorine Collard (Mulier instituut) Peter-Jan Mol (KCsport) namens het SMART MOVES! consortium 1 2 Er is in toenemende mate aandacht voor de mogelijke positieve effecten van bewegen op cognitieve processen
Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4. Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4
Samenvatting SAMENVATTING 189 Depressie is een veelvoorkomende psychische stoornis die een hoge ziektelast veroorzaakt voor zowel de samenleving als het individu. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO)
Negatieve symptomen en schizofrenie: een literatuurstudie
Negatieve symptomen en schizofrenie: een literatuurstudie door T. Kuipers, N. Ruigewaard en W. van Tilburg Samenvatting In de context van een hernieuwde interesse in de zogenaamde negatieve symptomen en
Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.
Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20120 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Bogaard, Simon Johannes Adrianus van den Title: Huntington's disease : quantifying
Het begrijpen van heterogeniteit binnen de ziekte van Alzheimer: een neurofysiologisch
Het begrijpen van heterogeniteit binnen de ziekte van Alzheimer: een neurofysiologisch perspectief Inleiding De ziekte van Alzheimer wordt gezien als een typische ziekte van de oudere leeftijd, echter
Summary in Dutch / Nederlandse Samenvatting
Summary in Dutch / Nederlandse Samenvatting 2 In dit proefschrift wordt met behulp van radiologische technieken de veroudering van de hersenen bestudeerd. Hierbij wordt in het bijzonder aandacht besteed
Cost-effectiveness of the HIT programme in patients with schizophrenia and persistent auditory hallucinations
Costeffectiveness of the HIT programme in patients with schizophrenia and persistent auditory hallucinatio A.D. Stant, H. Groen,, D. Wiersma, J.A. Jenner,, E.M. TenVergert MTAbureau & afdeling Psychiatrie
Onderzoek naar de effectiviteit van de residentieel geïntegreerde behandeling voor patiënten met een dubbeldiagnose
Onderzoek naar de effectiviteit van de residentieel geïntegreerde behandeling voor patiënten met een dubbeldiagnose Prof. Sabbe (CAPRI UA) Malone Maureen (CAPRI UA) Overzicht Definities Onderzoeksvragen
recidiverende en aanhoudende dwanggedachten (obsessies) die duidelijke angst
Nederlandse samenvatting Patiënten met een obsessieve-compulsieve stoornis (OCS) hebben last van recidiverende en aanhoudende dwanggedachten (obsessies) die duidelijke angst veroorzaken. Om deze angst
Spitzer quality of life index
Spitzer Quality of life index Spitzer, W. O., Dobson, A. J., Hall, J., Chesterman, E., Levi, J., Shepherd, R. et al. (1981). Measuring the quality of life of cancer patients: a concise QL index for use
Samenvatting (Summary in Dutch)
Samenvatting (Summary in Dutch) Burnout, een toestand van mentale uitputting door chronische stress in de werksituatie, vormt een ernstig maatschappelijk probleem dat momenteel veel aandacht krijgt. In
Drieluik psychiatrie workshop psychotische klachten in de thuiszorg
Drieluik psychiatrie workshop psychotische klachten in de thuiszorg Ferdy Pluck Inhoud Introductie Casus Psychotische klachten Eigen casuïstiek Casus Je gaat voor het eerst op bezoek bij een 67 jarige
Clinical Patterns in Parkinson s disease
Clinical Patterns in Parkinson s disease Op 28 november 2012 promoveerde Stephanie van Rooden aan de Universiteit van Leiden op haar proefschrift Clinical Patterns in Parkinson s disease. Haar promotor
Nederlandse samenvatting
Cannabisgebruik en stoornissen in het gebruik van cannabis in de adolescentie en jongvolwassenheid. Cannabis is wereldwijd een veel gebruikte drug. Het gebruik van cannabis is echter niet zonder consequenties:
De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility.
RELATIE ANGST EN PSYCHOLOGISCHE INFLEXIBILITEIT 1 De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility Jos Kooy Eerste begeleider Tweede
De Relatie tussen Hechting en Welbevinden bij Ouderen: De mediërende Invloed van Mindfulness en Zingeving
De Relatie tussen Hechting en Welbevinden bij Ouderen: De mediërende Invloed van Mindfulness en Zingeving Relationships between Attachment and Well-being among the Elderly: The mediational Roles of Mindfulness