Naar een werkbare wetenschap: de tekortkomingen van de postnormale methode

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Naar een werkbare wetenschap: de tekortkomingen van de postnormale methode"

Transcriptie

1 Naar een werkbare wetenschap: de tekortkomingen van de postnormale methode Schmontology 17 mei Inleiding en motivatie In de loop van de lezingenserie is duidelijk geworden dat bij verschillende wetenschapsvormen verschillende groepen betrokkenen beslissen. Zo is een sterrenkundige zo goed als vrij in zijn onderzoek, maar moet een psychiater zich onderwerpen aan een ethische commissie, en een cliënt op zijn beurt weer aan de psychiater. Professor Denys draait aan het knopje. Wat in de forumdiscussies en de film Angst ook duidelijk bleek is dat controle door anderen bijna per definitie angst opwekt. Spookbeelden van een door elektroden in je hersenen beheerste toekomst waarden al direct rond. Veel van de mensen in de film hadden hun stoornis opgelopen na een trauma waar hun zelfbeschikking in het geding kwam: door geweld of misbruik. Of ze wilden juist geen medicijnen slikken om die zelfbeschikking niet kwijt te raken. Op het persoonlijke vlak heeft controle dus een enorme invloed. Maar ook maatschappijbreed heerst nervositeit over controle door anderen. Het gevolg is overregulatie in de farmaceutische industrie (wij, via de overheid, moeten beslissen over wat veilig is, niet de ontwikkelaars), en aan de andere kant vaccin-angst: wetenschappers bepalen niet wat veilig is voor mijn kind! Hoe groter de belangen, hoe groter de angst. Bij wereldomvattende belangen komt het tot een climax. Op het gebied van klimaatwetenschap bestaat een maatschappijbrede roep om controle op de wetenschappers. Er zijn sceptici bij de vleet en het IPCC-rapport kreeg hevige kritiek. Daar bovenop komt nog dat de theorie nog zeer onzeker is: de wetenschappers die controle zouden willen weten zelf ook maar bijzonder weinig, is het algemeen heersende idee. Ondertussen staat er wel een tijdsdruk op het beleid. Te laat is, in dit geval, gewoon te laat. Het is dus noodzakelijk dat politici gaan beschikken over wetenschappelijke data die door de samenleving geaccepteerd kan worden, en wel snel. Sneller dan mogelijk is om volgens de kabbelende natuurwetenschappelijke methoden aan zekerheid te komen. Een voorstel om tot deze kennis te komen is postnormale wetenschap. In dit essay zal ik betogen dat postnormale wetenschap grote tekortkomingen kent, en dat normale wetenschap met methoden die minimaal afwijken van de huidige natuurwetenschap, met zijn 1

2 grote zekerheid, aangepast kan worden om politici van dienst te zijn in het aanpakken van het klimaatprobleem. Daarvoor bespreek ik eerst de algemene en methodologische fouten in de methode van postnormale wetenschap zoals Funtowicz en Ravetz die presenteren in hun paper Science for the post-normal age. Daarna wil ik aantonen dat normale wetenschap in Kuhnse zin niet zo beperkt is Funtowicz en Ravetz het doen voorkomen, en doe ik enige suggesties om de huidige wetenschap beter toepasbaar te maken, met de aantekening dat ook politici zich zullen moeten laten scholen. 2 Normale en postnormale wetenschap Funtowicz en Ravetz definiëren [1] postnormale wetenschap nadrukkelijk in contrast met normale wetenschap zoals beschreven door Kuhn. Hierbij bedoelen ze specifiek het stadium waar het paradigma zo goed als vaststaat. Ze associëren normale wetenschap met een welgedefinieërd vakgebied, waarin men zich concentreert op details en de grote lijnen zeker zijn. Over de grenzen van de gebruikte wetenschappelijke methodes bestaat brede consensus. De wetenschap is sterk intern gericht: communicatie verloopt bijna uitsluitend tussen wetenschappers onderling, en ook de controle gebeurt door mensen uit het eigen vakgebied. De primaire motivatie voor de wetenschappers is nieuwsgierigheid, met als doel het achterhalen van de waarheid. Door de rigide methodes worden problemen die binnen het paradigma onoplosbaar lijken genegeerd. Postmoderne wetenschap is daarentegen open. Er bestaan meerdere perspectieven naast elkaar: wetenschappers, politici en betrokken leken communiceren onderling. De focus ligt niet op details maar op veelomvattende, complexe problematiek, waarbij het doel is snel tot reëele oplossingen te komen. Er zijn meerdere methodieken mogelijk, en er is grote onzekerheid over de geldigheid van behaalde resultaten. 1 Door dit bestaan van meerdere perspectieven is niet meer alleen de gebruikte methode belangrijk, maar ook elementen als de omgeving waarin die methode wordt toegepast, de motivatie achter een methode-keus, en de persoon die het uitvoert. Aangezien postnormale wetenschap dit zelf als essentiëel aanmerkt zullen we in het volgende gedeelte deze elementen beschouwen. 3 Motivatie van het postnormale wetenschapsmodel Een eerste problematisch onderdeel is de motivatie die Funtowicz en Ravetz geven voor de ontwikkeling van postnormale wetenschap. In [1] noemen ze als gedeeltelijke onderbouwing dat bijvoorbeeld de klimaatcrisis veroorzaakt is door de huidige wetenschap. Het zou daarom onlogisch zijn te verwachten dat diezelfde wetenschap in staat is de crisis op te lossen. Dit argument is buitengewoon simplistisch. In de eerste plaats is er geen rechte lijn te trekken van wetenschappelijke vooruitgang naar het overmatig gebruik van grondstoffen dat de 1 Beide classificaties uit [1]. 2

3 klimaatproblemen in wezen veroorzaakt. Het is natuurlijk waar dat het gebruik van fossiele brandstoffen alleen mogelijk is door de wetenschappelijke ontdekkingen die aan de basis van de industriële revolutie liggen. In die zin is de wetenschap een noodzakelijk onderdeel van de klimaatverandering. Het is echter niet beslissend: juist hier is een misschien wel postnormaal te noemen samenspel van wetenschap, politiek en samenleving verantwoordelijk. Hoe groot de invloed van politiek op wetenschappelijke vooruitgang kan zijn werd duidelijk in het Engeland van 1860: de Locomotive Law verbood motorvoertuigen harder dan 3km/h te rijden binnen de bebouwde kom, en stelde het verplicht dat een man met een rode vlag de auto lopend voor zou gaan. Het doel van de wetgeving was het verhogen van de verkeersveiligheid. Het gevolg was decimatie van het autogebruik en verlies van Groot-Brittanië s leidende positie in de ontwikkeling van motoren. Dat de wet later werd afgeschaft had weinig te maken met wetenschap en veel met de verslechterde industriële concurrentiepositie. Het moge duidelijk zijn dat zonder deze politieke en economische overwegingen de klimaatverandering even ver weg zou zijn als zonder de stoommachine. In plaats van diskwalificatie van de grote boosdoener normale wetenschap 2 stelt postnormale wetenschap dus eigenlijk voor alle schuldigen van de klimaatcrisis samen te laten werken aan een oplossing. Hoe deze dan wel gekwalificeerd zouden zijn wordt niet duidelijk. 3 2 Saillant detail is ook dat Kuhn in [3] de warmteleer ten tijde van de industriële revolutie nog als prénormaal aanduidt. 3 Funtowicz en Ravetz noemen ook het AIDS- Een andere aanleiding voor het onwikkelen van postnormale wetenschap zien Funtowicz en Ravetz in de gebrekkige onzekerheidsrapportage van normale wetenschappers. De mate van zekerheid is niet toegankelijk voor de politici en bijvoorbeeld ingenieurs die de nieuw vekregen kennis als basis voor beleid moeten gebruiken. Dit is een valide argument voor verandering, en gelukkig is hier een verbeterende trend in waar te nemen (zie bijvoorbeeld de onzekerheden in het IPCC-rapport). Maar controle weghalen bij methodologisch getrainde wetenschappers en neerleggen bij een gemengde groep waar ook politici en leken bij betrokken zijn zou juist averechts werken. Funtowicz en Ravetz merken zelf op dat belangengroepen wetenschappers als feitenmachine gaan gebruiken, en juist eisen dat kennis als absoluut wordt gepresenteerd. Een derde motivatie is dat er in de klimaatproblematiek, net als het aidsprobleem, meerdere geldige perspectieven bestaan. Door het juk van het enkele paradigma zou de normale wetenschap niet in staat zijn daarmee om te gaan. Dit is om meerdere redenen onjuist. Ten eerste zijn er fundamenteel verschillende paradigma s die binnen de normale wetenschap naast elkaar worden gebruikt. Een voorbeeld wordt gegeven door de Kopenhaagse interpretatie van de quantummechanica die al decennia naast de veelwereldeninterpretatie bestaat. Dit leeft in het hart van de natuurkunde, dat volgens Kuhn (in [3]) alleen door de wiskunde wordt overtroffen als het gaat om vaststaande methoprobleem als mogelijke toepassing van de methode van postnormale wetenschap. Hoe dat veroorzaakt zou zijn door de normale wetenschap laten ze onbesproken. 3

4 dieken. Dat wetenschappers uitstekend met verschillende wereldbeelden kunnen werken wordt ook gedemonstreerd door het Centraal Planbureau, dat voor elke politieke partij economische prognoses en analyses produceert. Ten tweede is ook binnen de postnormale wetenschap het bestaan van meerdere perspectieven problematisch. Weliswaar kunnen deze nu directer worden afgewogen omdat alle betrokkenen al tijdens het onderzoeksproces een stem hebben, maar als er uiteindelijk beleid moet worden gemaakt is alsnog een keuze voor een vaste, beperkte set perspectieven noodzakelijk. Als afwegers bij uitstek zullen politici hier het voortouw moeten nemen. Deze situatie verschilt in effect niet van de huidige methode waar wetenschappers hun modellen leveren en politici die afwegen tegen de belangen van de samenleving. 4 Pre-normale klimaatwetenschap Wat is gegeven deze tekortkomingen de positie van postnormale wetenschap? Funtowicz en Ravetz zien het, op de gebieden waar het van toepassing is, als een evolutie van normale wetenschap. Ze formuleren het als het verlies van het losstaande, unieke wereldbeeld. Vanuit Kuhn gezien zou het logischer zijn om de klimaatwetenschap te identificeren als prenormale wetenschap: zoals bij alle vakgebieden in ontwikkeling wordt er eerst een hoop data verzameld, bestaat er discussie over de relatieve waarde van verschillende gemeten grootheden, en worden meerdere methodieken naast elkaar gebruikt. In The Structure of Scientific Revolutions noemt Kuhn een groot aantal voorbeelden die parallel lijken te lopen aan wat we nu kunnen zien. De klimaatwetenschap werkt ook actief aan het creëeren van consensus en het ontwikkelen van grotere betrouwbaarheid, bijvoorbeeld door computermodellen met verschillende ingebouwde onzekerheden met elkaar te vergelijken. Deze ontwikkeling zou tot een nieuw paradigma kunnen leiden, waarna klimaatwetenschap langzaam in het gebied van normale wetenschap in de zin van Kuhn rolt. 5 Risicoanalyse en politiek Funtowicz en Ravetz identificeren op dit punt wel een groot en relevant probleem: de overgang naar normale wetenschap gaat veel te langzaam. De kans is groot dat we op dit moment al beleid moeten gaan voeren om de meest ernstige klimaatschade te beperken. Hier zou postnormale wetenschap op moeten veren en een methode bieden om met de nu nog bestaande onzekerheden toch tot beleid te komen. Helaas zijn ze op dit punt juist onduidelijk. Maatschappelijke consensus wordt als belangrijk onderdeel van het proces genoemd, evenals het afwegen van belangen tegen risico s. Maar zoals Hansson zegt in [2] bestaat er nog lang geen consensus over hoe risico s en ongelijke belangen moreel te plaatsen zijn. Zowel Hannsson als Funtowicz en Ravetz zien voor deze afwegingen de politiek als aangewezen leider. Maar op dit moment kunnen politici nog helemaal niet met onzekere informatie omgaan. Ze zijn zoals alle mensen inherent irrationeel, zoals we hoorden tijdens de lezing van Prast. Zij noemde voorbeelden zo- 4

5 als de wetgeving die de huidige kredietcrisis mogelijk heeft gemaakt. Daarnaast weten ze zich geen raad met door wetenschappers aangegeven onzekerheden. Zo zijn de aanbevelingen van de Commissie-Veerman zeer recent nog door de Tweede Kamer controversiëel verklaard. Deze aanbevelingen waren naar specificaties van de Kamer gedaan op basis van het Deltarapport, dat naar specificaties van de Kamer was uitgevoerd. Hier is dus overduidelijk sprake van direct toepasbare, politiek gestuurde wetenschap. Maar delen van het Deltarapport zijn gebaseerd op data die ook gebruikt is voor het IPCC-rapport. Een gedeelte van het IPCCrapport, niet de sectie die in verbinding staat met het Deltarapport, is in opspraak geraakt. Dit was voldoende om de klaarliggende aanbevelingen door te schuiven naar de volgende Tweede Kamer. Of wetenschappelijke onduidelijkheid de werkelijke reden is, is natuurlijk niet na te gaan. Het is ook goed mogelijk dat partijen in verkiezingstijd geen economisch nadelige beslissingen willen nemen. Maar ook dat spreekt niet voor de slagkracht van politici op het gebied van wetenschapstoepassing en het oplossen van het klimaatprobleem. Dat postnormale wetenschap hier geen oplossing biedt hoeft echter nog niet wanhopig te maken. Het huidige systeem van een Kamer die de wetenschap verzoekt om informatie en daar beleid op baseert kan zeer solide gemaakt worden door politici en de samenleving aan wie ze verantwoording afleggen te trainen in het afwegen van wetenschappelijke onzekerheid. Zoals Funtowicz en Ravetz terecht opmerken zijn betrokken leken niet dom. Zij achten hen zelfs in staat om direct bij de wetenschap betrokken te worden. Als dat een valide mogelijkheid is, dan moet het ook te doen zijn om de wetenschappelijke geletterdheid van de bevolking te verbeteren tot het punt waar de gemiddelde kiezer enig inzicht in statistiek heeft verworven. Van wetenschappers wordt dan nog steeds, en in toenemende mate, geëist dat ze onzekerheden in hun resultaten duidelijk communiceren. 6 Een wetenschap met meerdere wereldbeelden Postnormale wetenschap wil ruimte scheppen voor het naast elkaar bestaan van verschillende wereldbeelden door alle betrokkenen tegelijkertijd te betrekken bij de wetenschap zelf. Politici en leken controleren de wetenschappers, en werken direct samen om verschillende perspectieven aan de orde te stellen. Dit is een grote verbetering ten opzichte van de ivoren toren-situatie waar normale wetenschap inderdaad in kan verzanden. Het nadeel blijft dat het op deze manier onmogelijk is om tot wetenschappelijke consensus te komen. Funtowicz en Ravetz maken geen duidelijk onderscheid tussen wetenschap en beleid. Dat verschil bestaat voor hen alleen in het gebied van toegepaste wetenschap, wat onder veel lagere tijdsdruk staat dan postnormale wetenschap. Door deze tweedeling los te laten verliezen ze ook een van de belangrijkste karakteristieken van normale natuurwetenschap: blijvende waarheid (binnen de marges van onzekerheid). Dit is een groot verlies dat door hen verder niet besproken wordt. Petersen noemde in de lezing als motiva- 5

6 tie voor het direct betrekken van de politiek dat sommige experimenten een enorme impact kunnen hebben, en besluiten daarover dus niet aan de wetenschappers mogen worden overgelaten. Het in de atmosfeer spuiten van zwavel kan de hele aarde razendsnel enkele graden afkoelen. Maar er bestaan al protocollen voor onderzoek met hoog risico, die minder verlammend werken dan zoeken naar consensus binnen de gehele samenleving. Grote experimenten kunnen op individuele basis door de politiek worden afgewogen. Dat wetenschappers op zoek naar oplossingen voor het klimaatprobleem met meerdere sociale groepen rekeningen moeten houden staat buiten kijf, en het is een verdienste van de postnormale wetenschap dat dit duidelijk is geworden. Tenslotte hebben oplossingen geen nut als ze niet door de samenleving gesteund worden. Hier is ruimte voor samenwerking tussen beta- en gammawetenschappers. Zoals emmissierechten CO2- uitstoot aan de economie hebben gekoppeld, kunnen beta-wetenschappers in de optimalisatie van hun modellen een maatschappelijke factor inbouwen. Sociologen en politicologen kunnen de werkbaarheid van oplossingen wegen aan maatschappelijke belangen, en zo met de beta s tot een totaalbeschrijving komen. Een voorgestelde oplossing die veel inzet van de maatschappij zou vragen, zoals bijvoorbeeld het verplaatsen van de Randstad naar Twente, zou een vermenigvuldiging met een kleine slagingskans in zijn weging meekrijgen. Op deze manier worden meerdere normale wetenschappen, met hun voordelen van gedefinieerde paradigma s, gekoppeld aan de creatieve invoer vanuit de maatschappij. Gecombineerd met een Tweede Kamer die met risicoanalyses om weet te gaan zouden we een slagvaardige politiek gesteund door verrassend normale wetenschap hebben. 7 Conclusie Funtowicz en Ravetz zagen een Brave New World van samenwerking tussen politici, leken en wetenschappers, een nobel en noodzakelijk streven. Helaas is een werkende methode nog niet zo vanzelfsprekend: ze bieden nog steeds geen systeem om risico s en maatschappelijke belangen ethisch af te wegen. Gelukkig is hun analyse gedeeltelijk gebaseerd op een te negatieve interpretatie van normale wetenschap. Door maatschappelijke belangen mee te wegen in de optimalisatie van modellen kunnen beta s en gamma s samen werkbare oplossingen aandragen. Nadat politici een training hebben gehad om onzekerheden in kennis goed te analyseren kunnen zij vervolgens deze oplossingen afwegen tegen de verschillende maatschappelijke belangen. Referenties [1] FUNTOWICZ, S. O., AND RAVETZ, J. R. Science for the post-normal age. FUTU- RES (Sep 1993). [2] HANSSON, S. O. Risk. The Stanford Encyclopedia of Philosophy (2008). [3] KUHN, T. S. The structure of scientific revolutions. 6

In deze les. Het experiment. Hoe bereid je het voor? Een beetje wetenschapsfilosofie. Literatuuronderzoek (1) Het onderwerp.

In deze les. Het experiment. Hoe bereid je het voor? Een beetje wetenschapsfilosofie. Literatuuronderzoek (1) Het onderwerp. In deze les Het experiment Bart de Boer Hoe doe je een experiment? Hoe bereid je het voor? De probleemstelling Literatuuronderzoek Bedenken/kiezen experimentele opstelling Bedenken/kiezen analysevorm Hoe

Nadere informatie

Big Ideas Great STEM. Katrien Strubbe

Big Ideas Great STEM. Katrien Strubbe + Big Ideas Great STEM Katrien Strubbe (Natuur)wetenschappen: doelen 2 Natuurwetenschappen geven leerlingen een fundamenteel en duurzaam inzicht in de structuren en processen die de mens, de natuur en

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Het laboratorium in je hoofd. Pim Lemmens

Het laboratorium in je hoofd. Pim Lemmens Het laboratorium in je hoofd Pim Lemmens Oefening 1 Stel, het is mogelijk om mensen vrijwel instantaan te beamen van de ene plaats naar de andere (vgl. Star Trek) We vormen samen een ministerraad die wetgeving

Nadere informatie

Bijlage V. Bij het advies van de Commissie NLQF EQF. Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en Dublin descriptoren.

Bijlage V. Bij het advies van de Commissie NLQF EQF. Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en Dublin descriptoren. Bijlage V Bij het advies van de Commissie NLQF EQF Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en. Tabel ter vergelijking NLQF niveaus 5 t/m 8 en Dublindescriptoren NLQF Niveau 5 Context Een onbekende, wisselende

Nadere informatie

Weten het niet-weten

Weten het niet-weten Weten het niet-weten Over natuurwetenschap en levensbeschouwing Ger Vertogen DAMON Vertogen, Weten.indd 3 10-8-10 9:55 Inhoudsopgave Voorwoord 7 1. Inleiding 9 2. Aard van de natuurwetenschap 13 3. Klassieke

Nadere informatie

De muur. Maar nu, ik wil uitbreken. Ik kom in het nauw en wil d r uit. Het lukt echter niet. De muur is te hoog. De muur is te dik.

De muur. Maar nu, ik wil uitbreken. Ik kom in het nauw en wil d r uit. Het lukt echter niet. De muur is te hoog. De muur is te dik. De muur Ik heb een muur om me heen. Nou, een muur? Het lijken er wel tien. En niemand is in staat om Over die muur bij mij te komen. Ik laat je niet toe, Want dan zou je zien Hoe kwetsbaar ik ben. Maar

Nadere informatie

Reading Notes. ! [Type!the!company!name]! Master in History, Module: Leadership! !!!! !!!!!!!! !!!

Reading Notes. ! [Type!the!company!name]! Master in History, Module: Leadership! !!!! !!!!!!!! !!! Reading Notes [Typethecompanyname] Master in History, Module: Leadership Student:MarlynRDenz Docenten:Professor.M.Schalkwijk,Phd.enH.Bendt.Msc AntondeKomUniversiteitvanSuriname InstituutForGraduateStudiesandResearch

Nadere informatie

na ons de zonvloed vs1 13-08-2004 16:02 Pagina 3 Na ons de zondvloed Aspecten van overbevolking Paul Gerbrands

na ons de zonvloed vs1 13-08-2004 16:02 Pagina 3 Na ons de zondvloed Aspecten van overbevolking Paul Gerbrands na ons de zonvloed vs1 13-08-2004 16:02 Pagina 3 Na ons de zondvloed Aspecten van overbevolking Paul Gerbrands na ons de zonvloed vs1 13-08-2004 16:02 Pagina 5 INHOUDSOPGAVE Voorwoord 7 1. Hoe vol is Nederland?

Nadere informatie

waardoor een beroerte kan worden gezien als een chronische aandoening.

waardoor een beroerte kan worden gezien als een chronische aandoening. amenvatting Elk jaar krijgen in Nederland zo n 45.000 mensen een beroerte, ook wel CVA (Cerebro Vasculair Accident) genoemd. Ongeveer 60% van hen keert na opname in het ziekenhuis of revalidatiecentrum

Nadere informatie

DIERENPROEVEN ZIJN NOODZAKELIJK

DIERENPROEVEN ZIJN NOODZAKELIJK DIERENPROEVEN ZIJN NOODZAKELIJK MyStatement paper Ben Pierlet, Maxim Van Cappellen 16/5/2014 1. Inleiding Proeven op dieren worden de dag van vandaag veelvuldig uitgevoerd. Dit veroorzaakt heftige discussies

Nadere informatie

Lessenserie Energietransitie

Lessenserie Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Thema s en onderwerpen Overzicht Lessenserie Energietransitie Thema s en onderwerpen per les De zoektocht naar voldoende energie voor de komende generaties is één van de belangrijkste

Nadere informatie

De handreiking Gegevensuitwisseling in het kader van Bemoeizorg ( 2005) biedt een helder kader voor besluitvorming binnen netwerken.

De handreiking Gegevensuitwisseling in het kader van Bemoeizorg ( 2005) biedt een helder kader voor besluitvorming binnen netwerken. Juridisch zakmes ( bron Jolanda van Boven) Naast een contextuele analyse is het toepassen van het juridische kader van groot belang. Bij OGGZ problematiek en het toepassen van dwang en drang nemen de coördinator

Nadere informatie

De kracht van het doen! In zeven stappen van wens naar realiteit

De kracht van het doen! In zeven stappen van wens naar realiteit De kracht van het doen! In zeven stappen van wens naar realiteit Wist je dat 95% van de mensen die een goed voornemen voor het nieuwe jaar hebben deze niet waarmaken? De reden daarvoor is dat de meeste

Nadere informatie

Rapport Methodiek Risicoanalyse

Rapport Methodiek Risicoanalyse Versie 1.5 31 december 2014 A.L.M. van Heijst emim drs. R.B. Kaptein drs. A. J. Versteeg Inhoud 1. Inleiding... 3 2. Methodiek... 3 3. Stappenplan uitvoering risicoanalyse... 6 3.1 Landelijke risicoanalyse...

Nadere informatie

Stappenplan Social Return on Investment. Onderdeel van de Toolkit maatschappelijke business case ehealth

Stappenplan Social Return on Investment. Onderdeel van de Toolkit maatschappelijke business case ehealth Stappenplan Social Return on Investment Onderdeel van de Toolkit maatschappelijke business case ehealth 1 1. Inleiding Het succesvol implementeren van ehealth is complex en vraagt investeringen van verschillende

Nadere informatie

HET NIEUWE ONDERNEMEN

HET NIEUWE ONDERNEMEN HET NIEUWE ONDERNEMEN HET BELANG VAN VERTROUWEN VOOR DE ONDERNEMING VAN DE TOEKOMST PROF. DR. E. ROOS LINDGREEN RE, PROF. DR. J. STRIKWERDA CMC, DRS. N. WIELAARD RA COLOFON SMO-begeleider: J.G. Smit Eindredactie:

Nadere informatie

Rapport 833 Derriks, M., & Kat, E. de. (2020). Jeugdmonitor Zeeland Amsterdam: Kohnstamm Instituut.

Rapport 833 Derriks, M., & Kat, E. de. (2020). Jeugdmonitor Zeeland Amsterdam: Kohnstamm Instituut. Samenvatting Rapport 833 Derriks, M., & Kat, E. de. (2020). Jeugdmonitor Zeeland Amsterdam: Kohnstamm Instituut. De Jeugdmonitor Zeeland De Jeugdmonitor Zeeland is een plek waar allerlei informatie bij

Nadere informatie

U schrijft ook dat wij Belgen bang zijn voor elkaar. Hoezo?

U schrijft ook dat wij Belgen bang zijn voor elkaar. Hoezo? Wablieft praat met Paul Verhaeghe De maatschappij maakt mensen ziek Materieel hebben we het nog nooit zo goed gehad. De meesten van ons hebben een inkomen, een dak boven ons hoofd Toch voelen veel mensen

Nadere informatie

Minor Analyse, diagnose en verandering van organisaties (ADV)

Minor Analyse, diagnose en verandering van organisaties (ADV) Minor Analyse, diagnose en verandering van organisaties (ADV) Faculteit Economie en Management 2007/2008 Versie 1 Minor Analyse, diagnose en verandering van organisaties (ADV) Voor wie is deze minor bestemd

Nadere informatie

QUESTIONBOXLES ZONNECELLEN EN ELEKTRICITEIT

QUESTIONBOXLES ZONNECELLEN EN ELEKTRICITEIT QUESTIONBOXLES ZONNECELLEN EN ELEKTRICITEIT Colofon Auteur: Amy Beerens Contact: Maarten Reichwein, WKUU, wetenschapsknooppunt@uu.nl of 030-25 33 717 INHOUDSOPGAVE Inhoud 1 Doel van de les 2 2 Opzet lesplan

Nadere informatie

Casusbeschrijving Management van professionals Ad Standaart. Casus

Casusbeschrijving Management van professionals Ad Standaart. Casus Casusbeschrijving Management van professionals Ad Standaart Over management van professionals zijn boekenkasten vol geschreven. Een casus kan echter soms scherper inzicht geven dan vele uitgewerkte theoretische

Nadere informatie

Functieprofiel Young Expert

Functieprofiel Young Expert 1 Laatst gewijzigd: 20-7-2015 Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 2 1 Ervaringen opdoen... 3 1.1 Internationale ervaring in Ontwikkelingssamenwerkingsproject (OS)... 3 1.2 Nieuwe vaardigheden... 3 1.3 Intercultureel

Nadere informatie

MVO-Control Panel. Instrumenten voor integraal MVO-management. MVO en reorganisatie. Een model voor verantwoorde en succesvolle reorganisatie

MVO-Control Panel. Instrumenten voor integraal MVO-management. MVO en reorganisatie. Een model voor verantwoorde en succesvolle reorganisatie MVO-Control Panel Instrumenten voor integraal MVO-management MVO en reorganisatie Een model voor verantwoorde en succesvolle reorganisatie 1 Inhoudsopgave Mvo en reorganisatie Verantwoord en succesvol

Nadere informatie

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265).

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265). 5.2.1 Lezen In het leerboek krijgen de leerlingen uiteenlopende teksten te lezen. Op die manier worden de verschillende tekstsoorten en tekststructuren nogmaals besproken. Het gaat om een herhaling van

Nadere informatie

Rapportage ontwikkelassessment [NAAM KANDIDAAT]

Rapportage ontwikkelassessment [NAAM KANDIDAAT] Rapportage ontwikkelassessment Uitgevoerd door : Voor: [NAAM ORGANISATIE] 1 van 5 Rapport Ontwikkelassessment [NAAM ORGANISATIE] Persoonlijk en vertrouwelijk Naam : Functie : Doelstelling : Ontwikkelassessment

Nadere informatie

Eindexamen havo filosofie 2012 - I

Eindexamen havo filosofie 2012 - I Opgave 2 Emoties op de beursvloer 8 maximumscore 2 een weergave van het verband volgens Aristoteles tussen verdiensten, ambities en aanzien bij een fier mens: door hoge ambitie en hoge verdiensten verdient

Nadere informatie

Higgs-deeltje. Peter Renaud Heideheeren. Inhoud

Higgs-deeltje. Peter Renaud Heideheeren. Inhoud Higgs-deeltje Peter Renaud Heideheeren Inhoud 1. Onze fysische werkelijkheid 2. Newton Einstein - Bohr 3. Kwantumveldentheorie 4. Higgs-deeltjes en Higgs-veld 3 oktober 2012 Heideheeren 2 1 Plato De dingen

Nadere informatie

Aansluiting op het actuele curriculum (2014)

Aansluiting op het actuele curriculum (2014) Aansluiting op het actuele curriculum (2014) De verschillende modules van GLOBE lenen zich uitstekend om de leerlingen de verschillende eindtermen en kerndoelen aan te leren zoals die zijn opgesteld door

Nadere informatie

Roos van Leary. Mijn commentaar betreffende de score Mijn score was 4 punten van de 8.

Roos van Leary. Mijn commentaar betreffende de score Mijn score was 4 punten van de 8. Roos van Leary Beschrijving Boven-Samen (BS) dominant gedrag: leidend zelfdefinitie: ik ben sterker en beter dan jij; Ik overzie "het" definitie van de ander: jij bent zwak en hulpbehoevend relatiedefinitie:

Nadere informatie

Management Coaching. Driessen Management Coaching

Management Coaching. Driessen Management Coaching Management Coaching Coaches die u diepe inzichten, grootse veranderingen en opwindende spirituele verschuivingen in het vooruitzicht stellen zijn er genoeg. Bij Driessen Management Coaching bent u daarvoor

Nadere informatie

Interne audit in de FOD Mobiliteit en Vervoer

Interne audit in de FOD Mobiliteit en Vervoer Interne audit in de FOD Mobiliteit en Vervoer Josiane Van Waesberghe FOD Mobiliteit en Vervoer Studiedag Modernisering van de Controlepiramide Instituut van de Overheid 12 mei 2005 FOD Agenda Agenda Huidige

Nadere informatie

Wij leggen rekenschap af over:

Wij leggen rekenschap af over: VRAGEN Het afleggen van rekenschap. ANTWOORDEN TOELICHTING / VOORBEELDEN VRAAG 1. Onze organisatie legt rekenschap af over onze effecten op de maatschappij, de economie en het milieu. Welke activiteiten

Nadere informatie

Introductie Methoden Bevindingen

Introductie Methoden Bevindingen 2 Introductie De introductie van e-health in de gezondheidszorg neemt een vlucht, maar de baten worden onvoldoende benut. In de politieke en maatschappelijke discussie over de houdbaarheid van de gezondheidszorg

Nadere informatie

MdV UITGESPROKEN TEKST GELDT

MdV UITGESPROKEN TEKST GELDT MdV De begroting is wederom een knap staaltje werk waar door heel veel medewerkers in dit huis veel energie en vakmanschap in is gestoken. Dat verdient waardering, zowel richting college als richting al

Nadere informatie

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, seminar 'Wetenschap middenin de samenleving', Groningen, 30 mei 2013

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, seminar 'Wetenschap middenin de samenleving', Groningen, 30 mei 2013 Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, seminar 'Wetenschap middenin de samenleving', Groningen, 30 mei 2013 Dames en heren, Wetenschap is ontstaan uit verwondering en nieuwsgierigheid. Al

Nadere informatie

Hart voor de Zorg Programma. Hartcoherentie training voor zorgverleners

Hart voor de Zorg Programma. Hartcoherentie training voor zorgverleners Hart voor de Zorg Programma Hartcoherentie training voor zorgverleners HeartMath Hart voor de Zorg Programma De hedendaagse hectische, steeds veranderende en veeleisende zorgomgeving vraagt veel energie

Nadere informatie

Training Within Industry - Job Instruction

Training Within Industry - Job Instruction Training Within Industry - Job Instruction Inleiding In veel bedrijven worden problemen opgelost door doelgericht aan die problemen te werken. Achteraf hadden deze problemen voorkomen kunnen worden, door

Nadere informatie

Het schier onmogelijke mogelijk maken

Het schier onmogelijke mogelijk maken Improof, ondernemen met visie Improof is opgericht door Hans Savalle en Tom Touber. Ervaren ondernemers en bestuurders bij grote ondernemingen. Nu helpen zij collega ondernemers hun ambities waar te maken.

Nadere informatie

NATUUR, LEVEN, TECHNOLOGIE HAVO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0

NATUUR, LEVEN, TECHNOLOGIE HAVO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 NATUUR, LEVEN, TECHNOLOGIE HAVO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 De vakinformatie in dit document is vastgesteld door het College voor Toetsen en Examens (CvTE). Het CvTE is verantwoordelijk voor

Nadere informatie

Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review. Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2

Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review. Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2 Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2 Toelichting bij de criteria voor het beoordelen van de kwaliteit van een

Nadere informatie

73 SAMENVATTING In dit proefschrift wordt een empirische toetsing van de machtafstandstheorie (Mulder, 1972, 1977) beschreven. In grote lijnen stelt deze theorie dat mensen macht prettig vinden, en dat

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Gelet op artikel 7 van het Eindexamenbesluit v.w.o.- h.a.v.o.- m.a.v.o.- v.b.o.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Gelet op artikel 7 van het Eindexamenbesluit v.w.o.- h.a.v.o.- m.a.v.o.- v.b.o. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 9161 26 mei 2011 Regeling van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van 27 april 2011, nr. VO/289008, houdende

Nadere informatie

bedrijfsfunctie Harm Cammel

bedrijfsfunctie Harm Cammel Legal als geïntegreerde bedrijfsfunctie Harm Cammel Legal als Business functie Observatie 1. Door veranderende klantbehoefte verandert (een deel van) de Legal functie van ad hoc en vak gedreven naar continu

Nadere informatie

Methoden voor het bepalen van mogelijke schade Aan mensen en goederen door het vrijkomen van gevaarlijke stoffen

Methoden voor het bepalen van mogelijke schade Aan mensen en goederen door het vrijkomen van gevaarlijke stoffen Publicatiereeks Gevaarlijke Stoffen 1 Methoden voor het bepalen van mogelijke schade Aan mensen en goederen door het vrijkomen van gevaarlijke stoffen Publicatiereeks Gevaarlijke Stoffen 1 Methoden voor

Nadere informatie

Reshaping the way you think and act to deal with the complex issues of today s world

Reshaping the way you think and act to deal with the complex issues of today s world Reshaping the way you think and act to deal with the complex issues of today s world HOE GAAT HET NU? We zetten allemaal verschillende methoden in om vraagstukken op te lossen, oplossingen te ontwerpen

Nadere informatie

Een Project Management model. Wat is IASDEO?

Een Project Management model. Wat is IASDEO? Een Project Management model Project Management betekent risico s beheersen, voldoen aan allerlei vereisten, klanten tevreden stellen, beslissingen nemen, producten leveren, activiteiten coördineren, inputs

Nadere informatie

Releaseplan RGBZ. Inleiding. Afhankelijkheden

Releaseplan RGBZ. Inleiding. Afhankelijkheden Releaseplan RGBZ Inleiding Het RGBZ bestaat sinds 2010 en is de opvolger van het GFO-zaken uit 2004. Op basis van RGBZ 1.0 is StUF-ZKN 3.10 gemaakt. De combinatie RGBZ/StUF-ZKN is een essentieel onderdeel

Nadere informatie

Examenprogramma natuur, leven en technologie vwo vanaf schooljaar 2014-2015

Examenprogramma natuur, leven en technologie vwo vanaf schooljaar 2014-2015 Examenprogramma NLT vwo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein B Exacte wetenschappen en technologie

Nadere informatie

Het Wie, Wat en Hoe vanwelzorg in 2012

Het Wie, Wat en Hoe vanwelzorg in 2012 Het Wie, Wat en Hoe vanwelzorg in 2012 En hoe de puzzelstukjes Of hoe de puzzelstukjes precies in elkaar precies passen in elkaar passen Onze Visie Wie we willen zijn in 2012 1 1 Als marktleider in het

Nadere informatie

Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO

Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Onderdeel van de eindrapportage

Nadere informatie

Een situatie kan lastig worden indien. - voor de bedrijfsarts als arts sommige waarden zwaarder wegen dan voor de bedrijfsarts als adviseur

Een situatie kan lastig worden indien. - voor de bedrijfsarts als arts sommige waarden zwaarder wegen dan voor de bedrijfsarts als adviseur Inleiding Sociaal Medisch Overleg (SMO) is een gestructureerd en multidisciplinair overleg over individuele casuïstiek tussen het management en diens adviseur(s) aangaande verzuim en re-integratie. Deelnemers

Nadere informatie

Handreiking ethische dilemma s in de zorg voor asielzoekers

Handreiking ethische dilemma s in de zorg voor asielzoekers Handreiking ethische dilemma s in de zorg voor asielzoekers Verantwoording van het onderzoek en Toelichting op de handreiking Literatuurstudie Ethiek en gezondheidszorg voor kwetsbare groepen en asielzoekers

Nadere informatie

Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010

Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010 Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010 Belgisch voorzitterschap van de Europese Unie: Conferentie over Biodiversiteit in een veranderende wereld 8-9 september 2010 Internationaal Conventiecentrum

Nadere informatie

Proefdieren in de wetenschap VU & VUmc

Proefdieren in de wetenschap VU & VUmc Proefdieren in de wetenschap VU & VUmc jaarverslag dierproeven 2013 De VU en VUmc doen onderzoek met behulp van proefdieren. Dat gebeurt met zeer goede redenen en op een verantwoorde manier. Over het gebruik

Nadere informatie

6. Project management

6. Project management 6. Project management Studentenversie Inleiding 1. Het proces van project management 2. Risico management "Project management gaat over het stellen van duidelijke doelen en het managen van tijd, materiaal,

Nadere informatie

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V.

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Balanced Scorecard Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 9 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER... 3 2 DE

Nadere informatie

Hengelo, april 2013. 02 Gedragscode Twence

Hengelo, april 2013. 02 Gedragscode Twence Gedragscode Twence Twence in Hengelo is een (inter)nationale speler op de markt van grondstoffen en duurzame energie met hoogwaardige verwerking van afvalstromen en biomassa. Met innovatieve technieken

Nadere informatie

Christelijke Scholengemeenschap - gymnasium, atheneum, havo en vmbo. Betaonderwijs

Christelijke Scholengemeenschap - gymnasium, atheneum, havo en vmbo. Betaonderwijs Christelijke Scholengemeenschap - gymnasium, atheneum, havo en vmbo Betaonderwijs 'Als je doet wat je altijd gedaan hebt, krijg je wat je altijd kreeg' Albert Einstein Wat is betaonderwijs? De bètarichting

Nadere informatie

Modulewijzer InfPbs00DT

Modulewijzer InfPbs00DT Modulewijzer InfPbs00DT W. Oele 0 juli 008 Inhoudsopgave Inleiding 3 Waarom wiskunde? 3. Efficiëntie van computerprogramma s............... 3. 3D-engines en vectoranalyse................... 3.3 Bewijsvoering

Nadere informatie

De 17 principes van lean working

De 17 principes van lean working De 17 principes van lean working Lean working kan samengevat worden in 17 basis principes. De totale aanpak is hieruit opgebouwd. Het kennen en beheersen van de principes is belangrijk voor de continu

Nadere informatie

Juridische kennis en professionele vaardigheden

Juridische kennis en professionele vaardigheden Eindtermen Bachelor Rechtsgeleerdheid master rechtsgeleerdheid De bachelor heeft kennis van en inzicht in het geldende recht alsmede recht met elkaar verbonden zijn. De bachelor is in staat om vanuit het

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting De levensverwachting van mensen met een ernstige psychiatrische aandoening (EPA) is gemiddeld 13-30 jaar korter dan die van de algemene bevolking. Onnatuurlijke doodsoorzaken zoals

Nadere informatie

Examen HAVO. Nederlands. tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. Nederlands. tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2013 tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-16.30 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 22 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 47 punten

Nadere informatie

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces H 2 et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces Bij het ontstaan van de aarde, 4,6 miljard jaren geleden, was er geen atmosfeer. Enkele miljoenen jaren waren nodig voor de

Nadere informatie

NIEUWE ONTDEKKINGEN IN DE NEUROLOGIE BEWIJZEN WAT PSYCHOLOGEN ALLANG WETEN

NIEUWE ONTDEKKINGEN IN DE NEUROLOGIE BEWIJZEN WAT PSYCHOLOGEN ALLANG WETEN NIEUWE ONTDEKKINGEN IN DE NEUROLOGIE BEWIJZEN WAT PSYCHOLOGEN ALLANG WETEN FRISSE IDEEËN VOOR ADVIES- EN VERKOOPGESPREKKEN VAN ICT SPECIALISTEN We are not thinking-machines, we are feeling-machines that

Nadere informatie

Examenprogramma natuurkunde vwo

Examenprogramma natuurkunde vwo Examenprogramma natuurkunde vwo Ingangsdatum: schooljaar 2013-2014 (klas 4) Eerste examenjaar: 2016 Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma

Nadere informatie

Gender: de ideale mix

Gender: de ideale mix Inleiding 'Zou de financiële crisis even hard hebben toegeslaan als de Lehman Brothers de Lehman Sisters waren geweest?' The Economist wijdde er vorige maand een artikel aan: de toename van vrouwen in

Nadere informatie

Mooie samenvatting: http://members.ziggo.nl/mmm.bessems/kinematica%20 Stencil%20V4%20samenvatting.doc.

Mooie samenvatting: http://members.ziggo.nl/mmm.bessems/kinematica%20 Stencil%20V4%20samenvatting.doc. studiewijzer : natuurkunde leerjaar : 010-011 klas :6 periode : stof : (Sub)domeinen C1 en A 6 s() t vt s v t gem v a t s() t at 1 Boek klas 5 H5 Domein C: Mechanica; Subdomein: Rechtlijnige beweging De

Nadere informatie

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting xvii Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting Samenvatting IT uitbesteding doet er niet toe vanuit het perspectief aansluiting tussen bedrijfsvoering en IT Dit proefschrift is het

Nadere informatie

Samenvatting Samenvatting

Samenvatting Samenvatting Samenvatting Samenvatting Binnen het domein van hart- en vaatziekten is een bypassoperatie de meest uitgevoerde chirurgische ingreep. Omdat bij een hartoperatie het borstbeen wordt doorgesneden en er meestal

Nadere informatie

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2007 tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 20 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

R U I MTE VI NDE N BINNE N DE KADE RS Een verslag van de workshops voor schoolleiders

R U I MTE VI NDE N BINNE N DE KADE RS Een verslag van de workshops voor schoolleiders Door Hartger Wassink R U I MTE VI NDE N BINNE N DE KADE RS Een verslag van de workshops voor schoolleiders De rol van de schoolleiders mag niet onderschat worden. Netwerkleren leidt, als het goed is, tot

Nadere informatie

Examen HAVO. Nederlands Nederlands. tijdvak 1 maandag 18 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage

Examen HAVO. Nederlands Nederlands. tijdvak 1 maandag 18 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage Examen HAVO 2009 tijdvak 1 maandag 18 mei 13.30-16.30 uur tevens oud programma Nederlands Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage Dit examen bestaat uit 21 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor

Nadere informatie

Examenprogramma scheikunde havo

Examenprogramma scheikunde havo Examenprogramma scheikunde havo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein B Kennis

Nadere informatie

Wetenschappelijk onderzoek NLP Test. 2012 Stichting NLP Kring Joost van der Leij

Wetenschappelijk onderzoek NLP Test. 2012 Stichting NLP Kring Joost van der Leij Wetenschappelijk onderzoek NLP Test 2012 Stichting NLP Kring Joost van der Leij Inleiding NLP is geen wetenschap, maar we kunnen er wel een van maken. Om hiermee te beginnen dienen we eerst de volgende

Nadere informatie

Veiligheid & mindset

Veiligheid & mindset Veiligheid & mindset Veranderen van gedrag door te werken met dilemma s De NAM werkt al decennia op de Noordzee, om gas te produceren. En al decennia lang is er ontwikkeling; door het niet aflatende streven

Nadere informatie

Sensitisatie. Anesthesiologie

Sensitisatie. Anesthesiologie Sensitisatie Anesthesiologie Anesthesiologie Inleiding Wanneer pijn lang bestaat en er geen lichamelijke afwijkingen (meer) voor die pijn te vinden is, wordt pijn chronisch genoemd. Mensen met chronische

Nadere informatie

Format samenvatting aanvraag. Opmerking vooraf

Format samenvatting aanvraag. Opmerking vooraf Format samenvatting aanvraag Opmerking vooraf Mocht u de voorkeur geven aan openbaarmaking van de gehele aanvraag in plaats van uitsluitend onderstaande samenvatting dan kunt u dat kenbaar maken bij het

Nadere informatie

Stilstaan bij vooruitgang

Stilstaan bij vooruitgang Stilstaan bij vooruitgang Thuis in duurzaam organiseren Duurzaam rendement is geld verdienen... en meer... Onze visie op duurzaamheid Duurzaamheid is een modewoord geworden. Om mee te gaan met de trend

Nadere informatie

Examenprogramma scheikunde vwo

Examenprogramma scheikunde vwo Examenprogramma scheikunde vwo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein B Stoffen

Nadere informatie

Klimaatramp is niet meer tegen te houden

Klimaatramp is niet meer tegen te houden AP Klimaatramp is niet meer tegen te houden OPINIE Wie gelooft dat de democratie het klimaatprobleem tijdig kan oplossen gelooft in sprookjes. Door: Marcel van Dam 13 november 2014, 02:00 8 ANP Kippa Ik

Nadere informatie

Nederlandse energiemix

Nederlandse energiemix Introductie : Introductie : Ontstaan & Doel Drijfveren Engeland 2005/6 Nederland 2008/9 de kracht van de lokale gemeenschap Praktische duurzaamheid & spiritualiteit Energie-/klimaatneutraal Lokale veerkracht

Nadere informatie

PERSOONLIJKE EN DIRECTE BEGELEIDING VAN LETSELSCHADESLACHTOFFERS BLIJKT CRUCIAAL VOOR SNEL HERSTEL

PERSOONLIJKE EN DIRECTE BEGELEIDING VAN LETSELSCHADESLACHTOFFERS BLIJKT CRUCIAAL VOOR SNEL HERSTEL PERSOONLIJKE EN DIRECTE BEGELEIDING VAN LETSELSCHADESLACHTOFFERS BLIJKT CRUCIAAL VOOR SNEL HERSTEL Het Nieuwe Schaderegelen Vertrouwen, empathie en zelfredzaamheid zijn van ongekend groot belang bij voorspoedig

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 11699 8 juni 2012 Rectificatie Examenprogramma natuurkunde vwo van 28 april 2012, kenmerk VO2012/389632 In de regeling

Nadere informatie

Examenprogramma scheikunde vwo

Examenprogramma scheikunde vwo Examenprogramma scheikunde vwo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein B Stoffen,

Nadere informatie

Dilemmics. Morele Oordeelsvorming. Werkboek. voor medewerkers van het Ministerie van Buitenlandse Zaken

Dilemmics. Morele Oordeelsvorming. Werkboek. voor medewerkers van het Ministerie van Buitenlandse Zaken Dilemmics Morele Oordeelsvorming Werkboek voor medewerkers van het Ministerie van Buitenlandse Zaken 2013 Werkboek Morele Oordeelsvorming 1 2014. Dilemmics. Alle rechten van deze uitgave zijn voorbehouden.

Nadere informatie

HAVO 1995 Nederlands tijdvak 1

HAVO 1995 Nederlands tijdvak 1 2 1 De kern van een goed antwoord is dat overmatig tv--kijken verslavend is/kan zijn. Ook goed: De kern van een goed antwoord is dat voor de opvatting dat overmatig tv--kijken verslavend is/kan zijn, geen

Nadere informatie

Bachelorscriptiebrochure BA Taalwetenschap

Bachelorscriptiebrochure BA Taalwetenschap Bachelorscriptiebrochure BA Taalwetenschap 1. Definitie 2. Omvang 3. Begeleiding 4. Beoordelingscriteria 5. Eindtermen 6. Mogelijke aanvullingen Bijlage: Stappenplannen 1. Definitie De Bachelorscriptie

Nadere informatie

STAGES IN ARBEIDS- EN ORGANISATIEPSYCHOLOGIE: FEEDBACKINSTRUMENT

STAGES IN ARBEIDS- EN ORGANISATIEPSYCHOLOGIE: FEEDBACKINSTRUMENT STAGES IN ARBEIDS- EN ORGANISATIEPSYCHOLOGIE: FEEDBACKINSTRUMENT Naam stagiair(e):... Stageplaats (+ adres):...... Tussentijdse evaluatie Eindevaluatie Stageperiode:... Datum:.. /.. / 20.. Stagementor:...

Nadere informatie

CFD als tool voor de Fire Safety Engineer: case-study

CFD als tool voor de Fire Safety Engineer: case-study CFD als tool voor de Fire Safety Engineer: case-study ir. Xavier Deckers FESG Presentatie CFD in de bouw Actiflow seminar Presentatie FESG Wie zijn wij? Onafhankelijk studiebureau brandveiligheid, Gespecialiseerd

Nadere informatie

Reflectie op het vak Programma, Ontwerp & Projectmanagement. Essay

Reflectie op het vak Programma, Ontwerp & Projectmanagement. Essay Essay april 2005 Tim Den Dekker 1140612 Johannes van Ussel 1142194 BK6R050 Programma, Ontwerp en Projectmanagement Programma, Ontwerp en Projectmanagement BK6R050 1 Voorwoord Dit essay is een zelfreflectie

Nadere informatie

Medewerker interne dienst. Persoonlijke effectiviteit: 2. Accuratesse

Medewerker interne dienst. Persoonlijke effectiviteit: 2. Accuratesse Persoonlijke effectiviteit: 2. Accuratesse Werkt gedurende langere periode nauwkeurig en zorgvuldig, met oog voor detail, gericht op het voorkómen van fouten en slordigheden, zowel in eigen als andermans

Nadere informatie

Van waar je bent, naar waar je wilt zijn

Van waar je bent, naar waar je wilt zijn Training en coaching Van waar je bent, naar waar je wilt zijn Waarvoor kies je bij Move by Coaching? Move by Coaching helpt mensen en organisaties om, in deze wereld waarin zoveel belemmeringen kunnen

Nadere informatie

Mens en maatschappij vaardigheden (PO-vmbo)

Mens en maatschappij vaardigheden (PO-vmbo) Mens en maatschappij vaardigheden (PO-vmbo) Sectoren kerndoelen primair onderwijs kerndoelen onderbouw vmbo bovenbouw exameneenheden Vakkernen 1. Informatievaardigheden 50: De leerlingen leren omgaan met

Nadere informatie

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel)

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel) Wat is realiteit? De realiteit is de wereld waarin we verblijven met alles wat er is. Deze realiteit is perfect. Iedere mogelijkheid die we als mens hebben wordt door de realiteit bepaald. Is het er, dan

Nadere informatie

Methodologie voor de sociale wetenschappen. Voorwoord. Deel 1 Algemeen: basisbegrippen 1. H1 Waarom sociaalwetenschappelijk onderzoek?

Methodologie voor de sociale wetenschappen. Voorwoord. Deel 1 Algemeen: basisbegrippen 1. H1 Waarom sociaalwetenschappelijk onderzoek? Methodologie voor de sociale wetenschappen Voorwoord XI Deel 1 Algemeen: basisbegrippen 1 H1 Waarom sociaalwetenschappelijk onderzoek? 3 1.1. Inleiding 4 1.2. Enkele voorbeelden 6 1.2.1. De opwarming van

Nadere informatie

Workshop verantwoordelijkheid Just Culture Symposium 8 maart 2013 HUFAG & VNV

Workshop verantwoordelijkheid Just Culture Symposium 8 maart 2013 HUFAG & VNV Workshop verantwoordelijkheid Just Culture Symposium 8 maart 2013 HUFAG & VNV Inleiding Bij de invoering van een Just Culture in een organisatie spelen verschillende aspecten een rol. De workshops die

Nadere informatie

myp havo vwo Beoordelingscriteria Naam Klas Mentor

myp havo vwo Beoordelingscriteria Naam Klas Mentor myp havo vwo Beoordelingscriteria een wereldschool Naam Klas Mentor myp havo vwo BEOORDELINGSCRITERIA 2015-2016 Brugklas 2 Adres Laar & Berg Langsakker 4 1251 GB LAREN NH Telefoon: 035-539 54 22 E-mail:

Nadere informatie

Lesplan onderzoek doen

Lesplan onderzoek doen Lesplan onderzoek doen Ontwikkeld door Iwana Mietus Viktor van der Valk Swinda Falkena Anne Winnubst Channa van Dijk Doelgroep 5/6 VWO Lesduur 70 min. Gebruik van multimedia Filmpje Lesdoel Verschillen

Nadere informatie