Beter begrijpen, beter benutten. Maatschappelijke toepassingen van het hersen- en cognitieonderzoek in gezondheidszorg, onderwijs en veiligheid

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Beter begrijpen, beter benutten. Maatschappelijke toepassingen van het hersen- en cognitieonderzoek in gezondheidszorg, onderwijs en veiligheid"

Transcriptie

1 Beter begrijpen, beter benutten Maatschappelijke toepassingen van het hersen- en cognitieonderzoek in gezondheidszorg, onderwijs en veiligheid

2 Over NIHC Het Nationaal Initiatief Hersenen en Cognitie (NIHC) is een regieorgaan waarbinnen onder anderen taalwetenschappers, ICT-ers, psychiaters, neurologen, biologen, psychologen en pedagogen samen wetenschappelijk onderzoek doen naar de hersenen en hun invloed op menselijk gedrag en de maatschappij. Het NIHC streeft naar excellent onderzoek voor een beter begrip van hersenen en gedrag, maar ook naar toepassing van die onderzoeksresultaten binnen concrete maatschappelijke vraagstukken. Het Nationaal Initiatief wordt ondersteund en gecoördineerd door de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO).

3 Hersenen en cognitie: beter begrijpen, beter benutten Leon Kenemans, Nick Ramsey, Jelle Jolles, Frans Leeuw en Katy de Kogel Gezondheid Leren revalideren Caroline van Heugten en Rudolf Ponds Verouderend brein vitaal houden Martin van Boxtel en Martie Wanders Beginpunt dementie bepalen John van Swieten en Hendrik-Jan van der Waal Leren Hoe socialer de leerling, hoe beter de cijfers? Lydia Krabbendam en Joost van Rijn Wetenschappe lijk verantwoord woorden leren Ludo Verhoeven en Arda Huijbers Leren in beweging Renate de Groot, Martin van Dijk en John Reumkens Veiligheid Brein opvoeden voor beter gedrag Hanna Swaab en Rosaly Brandon Psychopaten genezen Jack van Honk en Ronald Rijnders Fouten en ziektes helpen voorkomen Mark Neerincx en Rico Bloemberg Contact 3

4 Leon Kenemans Hoogleraar Biopsychologie en psychofarmacologie aan de Universiteit Utrecht en als wetenschappelijk directeur NIHC betrokken bij het onderzoeksprogramma HCMI. Nick Ramsey Pijlercoördinator Gezondheid en als hoogleraar Neurochirurgie werkzaam bij het Universitair Medisch Centrum Utrecht. Jelle Jolles Pijlercoördinator Leren en als hoogleraar 'Hersenen, gedrag & educatie' werkzaam bij de Vrije Universiteit Amsterdam. Frans Leeuw Pijlercoördinator Veiligheid, als directeur verbonden aan het WODC en werkzaam als hoogleraar Recht, openbaar bestuur en sociale wetenschappen aan de Universiteit Maastricht. Katy de Kogel Pijlercoördinator Veiligheid en als senior onderzoeker werkzaam bij het Wetenschappelijk Onderzoeken Documentatiecentrum (WODC).

5 Hersenen en cognitie: beter begrijpen, beter benutten Het bevorderen van hersen- en cognitie onderzoek dat is gericht op maatschappelijke innovatie. Met dat doel ging in 2010 het grootschalige onderzoeksprogramma Hersenen & Cognitie maatschappelijke innovatie in gezondheidszorg, educatie en veiligheid (HCMI) van start. Binnenkort eindigt het programma, dat vaart onder de vlag van het Nationaal Initiatief Hersenen en Cognitie (NIHC). Dit boekje belicht enkele onderzoeksbevindingen en praktische toepassingen. Kennismakers en kennisafnemers komen aan het woord over vragen, antwoorden en maatschappelijk nut. De kiem voor het onderzoeksprogramma werd een kleine tien jaar geleden gelegd binnen een zogeheten Interdepartementale Klankbordgroep vanuit de ministeries van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen; Volksgezondheid, Welzijn en Sport; Veiligheid en Justitie en Defensie. Binnen deze groep bestond een groeiende behoefte om recente inzichten vanuit de neurowetenschappen op een evidence-based manier te implementeren in de praktijk. Tegelijk waren er binnen het onderzoek enkele kopstukken bezig met het vormen van een consortium waarbinnen hersen- en cognitieonderzoekers meer gingen samenwerken. De wetenschappers achtten de tijd rijp om inzichten uit het onderzoek dichter naar de maatschappij te brengen. In een aanvraag voor een bijdrage uit het Fonds Economische Structuurversterking kwamen deze ontwikkelingen samen. Bruggen slaan De aanvraag werd gehonoreerd, en het onderzoeksprogramma Hersenen en Cognitie: Maatschappelijke Innovatie was een feit. Het programma bestaat uit drie pijlers: Gezondheid, Leren en Veiligheid. Binnen deze thema s slaan weten- 5

6 schappers samen met maatschappelijke partners de brug tussen de nieuwste inzichten uit het hersen- en cognitieonderzoek en de dagelijkse praktijk in de gezondheidszorg, het onderwijs en de sociale veiligheid. Om die brug succesvol te kunnen bouwen, moet je niet zozeer uitgaan van kennisvalorisatie of vraagarticulatie, maar van een dialoog tussen wetenschap en maatschappij, vinden pijlercoördinatoren Nick Ramsey van het Universitair Medisch Centrum Utrecht, Jelle Jolles van de Vrije Universiteit Amsterdam en Frans Leeuw en Katy de Kogel van het Wetenschappelijk Onderzoek en Documentatiecentrum verbonden aan het Ministerie van Veiligheid en Justitie eensgezind. Letterlijk samen werken Dat die dialoog werkelijk tot stand is gebracht, blijkt alleen al uit de cijfers. Zo n 50 maatschappelijke partners als ziekenhuizen, gevangenissen, tbs-klinieken, bedrijven, scholen en gemeenten dragen samen bijna de helft van het ongeveer 35 miljoen euro omvattende budget bij, veelal in de vorm van manuren van medewerkers. Denk aan docenten, die een aantal uren per week vrij zijn geroosterd om onderzoeken te begeleiden op scholen. Revalidatieverpleegkundigen, die tijd besteden aan het implementeren en evalueren van nieuwe behandelmethoden. Of tbs-klinieken en gevangenissen, die hun vroeger zo gesloten forten openstellen voor onderzoekers. Binnen de pijler Leren hebben we succesvol een aantal academische werkplaatsen opgericht, illustreert Jelle Jolles. Voor basisscholen hebben we bijvoorbeeld een BrainLab opgezet. De school heeft daarvoor een ruimte ter beschikking gesteld waar de kinderen aan de gang kunnen met ruimtelijke puzzels. Het lijkt voor de kinderen alsof ze spelen. Het gaat echter om de ontwikkeling van logisch redeneren, om ruimtelijk denken, om probleem oplossen en om verbale communicatie. Twee dagen per week gebruiken wij dat lab om te onderzoeken hoe kinderen leren. De school zet dan mensen in voor de begeleiding, en om ons feedback te geven, bijvoorbeeld over de duidelijkheid van de meegeleverde instructies. De rest van de week heeft de school alle materialen in gebruik en ontdekt nieuwe toepassingen. Voor iedereen Zulk tweerichtingsverkeer is nodig. Want het hersen- en cognitieonderzoek is allang geen zaak meer van wetenschappers alleen. Leraren, politieagenten, patiënten, lotgenoten, gedetineerden, ouders, baby s, adolescenten of ouderen: iedereen kan en moet in zijn dagelijks leven kunnen profiteren van de kennis die het brein- en gedragsonderzoek de afgelopen decennia heeft opgeleverd. Bijvoorbeeld om te snappen waarom de ene leerling beter leert door groepswerk, en de ander juist door individuele opdrachten. Of om handvatten te krijgen hoe je om kunt gaan met beperkingen na een beroerte. Of om in te zien dat je op je zestigste precies dezelfde dingen vergeet als op je twintigste, en dat je dus niet begint te dementeren als je een keer een naam niet meer weet. Breed scala aan toepassingen Binnen het onderzoeksprogramma is dan ook een breed palet aan toepassingen ontwikkeld. Dit boekje licht enkelen daarvan eruit. Zo valt te lezen over een interventie om agressieve jongeren op het rechte pad te houden. Over een game voor kinderen met dyslexie, die buiten schooltijd op een leuke manier sneller leren lezen. Of over behandelmethoden voor de revalidatie van mensen met dementie, die met enkele kleine aanpassingen ook bewezen effectief blijken voor mensen met hersenletsel na een beroerte. Daarnaast heeft het onderzoek bijgedragen aan de ontzenuwing van neuromythen ; niet bewezen claims over de manier waarop menselijke hersenen werken, die aan de basis staan voor methoden die gebruikt werden in bijvoorbeeld onderwijs en criminologie. Toen dit programma startte, bestond er een redelijke wildgroei aan interventies. Het Ministerie van Justitie heeft daarom een erkenningscommissie justitiële gedragsinterventies opgestart, die moest onderzoeken welk van de ruim 100 interventies op dat moment ook wetenschappelijk bewezen waren, vertelt Frans Leeuw. Dat bleken er uiteindelijk niet heel veel te zijn. 6

7 Basis gelegd In 2015 loopt het onderzoeksprogramma af. Op dit moment is NIHC onder andere samen met de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek aan het verkennen of, en zo ja hoe, de verschillende onderdelen van het programma een vervolg kunnen krijgen. Er ligt een goede basis om op verder te bouwen, zegt Leon Kenemans, die als wetenschappelijk directeur van het regieorgaan NIHC bij het programma betrokken was. Het programma heeft op nationaal niveau als vliegwiel gefungeerd voor verdere samenwerking tussen onderzoeksgroepen. Je ziet dat er veel meer gezamenlijke projecten worden ingediend door onderzoekers die binnen dit programma hun netwerk hebben uitgebouwd, voegt Nick Ramsey toe. Zeker bij aanvragen voor Europese subsidies helpt het als je een bewezen gezamenlijk track record hebt. Ook heeft het programma de opbouw van netwerken tussen wetenschappelijke en maatschappelijke partners bevorderd. Iets wat gezien het doel van het HCMI-programma buitengewoon belangrijk is zegt Katy de Kogel. Zo meldt bijvoorbeeld Jack van Honk, een wetenschapper binnen de pijler Veiligheid die veel fundamenteel onderzoek op het gebied van hormonen doet, dat het HCMIprogramma voor hem deuren heeft geopend. Door de samenwerking met het Nederlands Instituut voor Forensische Psychiatrie en Psychologie (NIFP) is er nu een zeer spannende lijn van praktijkgericht onderzoek naar innovatieve behandelingen ontstaan. waren over nut en noodzaak hiervan, vragen ons nu om een hoofdstuk aan te leveren voor een handboek methoden van de criminologie. Kenemans: Hersen- en cognitieonderzoek is nu bij al deze instanties op de agenda gekomen. Er zijn netwerken van onderzoekers en maatschappelijke organisaties, die elkaar wederzijds weten te vinden met vragen en oplossingen. Dat is winst, voor de maatschappij als geheel. Bewustzijn Dit programma is een van de pronkstukken van het Nationaal Initiatief Hersenen en Cognitie, zegt Kenemans. We hebben op alle fronten bewustzijn gecreëerd bij belangrijke actoren: bij ministeries, penitentiaire inrichtingen, revalidatie-klinieken, politie, brandweer, in het onderwijs. Met name binnen de pijler Veiligheid leefde voor dit programma begon het idee nog totaal niet dat neurocognitie toegevoegde waarde zou kunnen hebben in de justitiële praktijk. Inderdaad, beaamt Frans Leeuw. Criminologen die in 2009 nog heel sceptisch 7

8

9 gezondheid 9

10 10

11 Gezondheid Hersenaandoeningen zoals de ziekte van Parkinson, depressie, ADHD, beroertes en dementie tasten het leven van honderd duizenden Nederlanders aan en leggen beslag op een derde van de kosten van onze gezondheidszorg. Hoog tijd voor manieren om hersenschade te voorkomen en de gevolgen ervan zoveel mogelijk te beperken. Uiteindelijk proberen we de maatschappelijke consequenties van aandoeningen te beperken, zegt pijlercoördinator Nick Ramsey. Binnen de pijler Gezondheid zoeken wetenschappers naar manieren om in een vroeger stadium een juiste diagnose te stellen, en bewezen effectieve behandelingen beter en grootschaliger in te zetten. Snel resultaat De pijler Gezondheid bestaat uit twee quick-result-projecten, en twee innovatieve programma s. Binnen de quick-resultprojecten gebruiken we wetenschappelijke kennis die al op de plank lag, en brengen die een stap verder, zegt Ramsey. Zo onderzocht Caroline van Heugten of bewezen effectieve behandelingen voor aandoening A met enige aanpassingen ook toe te passen zijn bij aandoening B. Martin van Boxtel verhaalt hoe hij op basis van recente kennis uit hersen- en cognitieonderzoek een training ontwikkelde voor mensen die hun brein vitaal willen houden. Nieuwe wegen De innovatieve programma s zijn bedoeld om nieuwe kennis te ontwikkelen, legt Ramsey uit. Voor toekomstige doorbraken in nieuwe behandelingen is het hard nodig om nieuwe technieken te ontwikkelen. Een project onderzoekt bijvoorbeeld of je MRI-beelden kunt gebruiken om ziektebeelden als depressie of de ziekte van Alzheimer te herkennen en van elkaar te onderscheiden. Ook op een fundamenteler niveau worden er nieuwe wegen verkend. We proberen een hersennetwerk dat de impulsbeheersing regelt te beïnvloeden met verschillende methoden. Denk aan elektrische of magnetische stimulatie, maar ook aan het opwekken van stressreacties via een computerspel, of het geven van feedback over iemands hersenactiviteit tijdens een bepaalde taak. Deze kennis kan wellicht nieuwe behandelroutes ontsluiten voor aandoeningen als ADHD, psychopathie, schizofrenie of verslavingen. Vroege diagnose Daarnaast gaat de aandacht uit naar vroege diagnostiek. Hoe eerder een juiste diagnose kan worden gesteld, des te korter en hopelijk effectiever kan het behandeltraject zijn. Dat verbetert de kwaliteit van leven van de patiënt, versnelt de reintegratie in het arbeidsproces en verlaagt de zorgkosten. Zo zoekt John van Swieten naar biomarkers die aangeven wanneer het proces van frontotemporale dementie is begonnen, nog voordat een patiënt symptomen krijgt. Als er dan een medicijn op de markt komt, kun je het op het juiste moment voorschrijven om te voorkomen dat iemand zoveel hersencellen kwijtraakt dat hij niet meer normaal kan functioneren. 11

12 12

13 Leren revalideren Caroline van Heugten Psycholoog aan de Universiteit Maastricht werkt samen met collega s uit Utrecht, Groningen, Nijmegen en Rotterdam aan effectieve revalidatiebehandelingen. Niet meer weten of je eerst je schoenen of eerst je sokken aan moet doen. In drukke omgevingen geen overzicht meer kunnen houden. Of geen idee hebben hoe je boodschappen doet. Dat zijn zomaar wat voorbeelden uit de dagelijkse praktijk van mensen met niet-aangeboren hersenletsel. Binnen het project Cognitieve revalidatie zoekt Caroline van Heugten van de Universiteit Maastricht samen met collega s uit Utrecht, Groningen, Nijmegen en Rotterdam naar effectieve revalidatie - behandelingen. We volgen twee grote onderzoekslijnen, steekt Van Heugten meteen van wal in haar werkkamer, waar de boekenkast uitpuilt van de proefschriften. Op de eerste plaats hebben we onderzocht of bestaande effectieve interventies voor patiënten met een bepaald type hersenletsel ook bruikbaar en effectief zijn bij andere groepen. Vaak vereisen zorgverzekeraars dat de werkzaamheid van een behandeling wetenschappelijk 13

14 bewezen is voor die specifieke aandoening waarvoor hij wordt voorgeschreven. Anders wordt hij niet vergoed. Daarnaast hebben we gezocht naar objectief meetbare persoonskenmerken die het succes of falen van een therapie voorspellen, zoals bijvoorbeeld motivatie voor behandeling. Dat is onder andere van belang om beargumenteerd te kunnen besluiten of een patiënt na een beroerte vanuit het ziekenhuis naar huis gaat, permanent naar een verpleeghuis, of naar een revalidatiecentrum. Interventies multi-inzetbaar Op beide terreinen is veel voortgang geboekt, zegt Van Heugten. Binnen de eerste onderzoekslijn hebben we vier verschillende interventies getest. Van drie van de vier staat inmiddels vast dat ze ook voor andere groepen patiënten bruikbaar zijn dan voor de groepen waarvoor ze zijn ontwikkeld. Het gaat bijvoorbeeld om een training voor mensen met hersenletsel als gevolg van een ongeluk, die strategieën krijgen aangeleerd om plannings- en organisatietaken zoals het doen van boodschappen opnieuw te leren uitvoeren. Deze training bleek ook van nut voor patiënten met de ziekte van Parkinson, die door deze executieve functiestoornissen vergelijkbare problemen ervaren. Ongewenst gedrag voor zijn Een andere onderzochte interventie is gericht op het corrigeren van ongewenst gedrag. Patiënten met hersenletsel kunnen soms agressief gedrag vertonen. We hebben aangetoond dat een methodiek om probleemgedrag bij dementiepatiënten te corrigeren, ook werkt voor mensen met hersenletsel veroorzaakt door een ongeluk. Deze zogeheten ABC-methode kijkt naar de keten actie-beweger-consequentie. Bij patiënten die ontspoord gedrag vertonen gaan we op zoek naar de factoren die dit gedrag in gang zetten. Als je die kent en herkent, kun je het ongewenste gedrag beter voorkomen. Dit type onderzoek vergt veel van de betrokken hulpverleners, zegt Van Heugten. Je moet je voorstellen dat de verpleging letterlijk moet tellen: hoe vaak schopt, slaat, spuugt of scheldt deze patiënt? En wordt dat minder als we volgens die ABCmethode te werk gaan? Aangepaste variant De ABC-trainingen werden al aangeboden voor verpleegkundigen op dementie-afdelingen. Naar aanleiding van ons onderzoek komen wij met aanpassingen op deze training, zodat hij ook geschikt is voor mensen met hersentrauma s. Waar mensen met dementie vaak apathisch zijn, laten patiënten die een ongeluk hebben gehad juist vaak teveel gedrag zien. Dat betekent dat je de interventie ook op sommige punten moet aanpassen. Succesfactoren In de tweede tak van het programma is er gezocht naar factoren die het succes van een interventie kunnen voorspellen. Eerst hebben we clinici gevraagd welke factoren volgens hen van belang waren. Daar kwamen zaken uit als motivatie, coping stijl (hoe gaat de patiënt in het algemeen met problemen om?), ziekte-inzicht en leervermogen. Vervolgens hebben we voor al die factoren gezocht of er methoden bestonden om deze eigenschappen objectief te meten. Verschillende instrumenten De zoektocht leidde naar verschillende bruikbare instrumenten. Voor motivatie bleek er een Amerikaanse methode te zijn die in Nederland met enige aanpassingen ook nuttig is. Om te meten of een patiënt inzicht heeft in zijn eigen functioneren is een instrument gevonden dat vooral voor beginnende clinici wel iets kan toevoegen. En leervermogen blijkt op een eenvoudige maar doeltreffende manier vast te stellen. We laten mensen onvoorbereid een test maken. Vervolgens geven we ze instructie. En meteen daarna laten we ze diezelfde test nog een keer maken. De mensen die de tweede test substantieel beter maken dan de eerste, kunnen dus blijkbaar van instructies leren. 14

15 Effectieve methoden Mede-onderzoeker en tevens eindgebruiker Rudolf Ponds, klinisch neuropsycholoog aan het Maastricht Universitair Medisch Centrum en werkzaam in revalidatiekliniek Adelante, ziet veel praktisch nut van het onderzoek binnen het programma Cognitieve revalidatie: De ABCmethode heeft bijvoorbeeld in de revalidatiepraktijk veel voordelen, zegt hij. Het is een ogenschijnlijk simpele methode, maar hij dwingt verplegenden wel om heel nauwkeurig te observeren en houdt het probleem waar het hoort: op de werkvloer. Ponds komt met een voorbeeld uit zijn eigen praktijk. Meneer Jansen staat te boek als lastig. Hij is humeurig, en slaat. Een observatie volgens de ABC-methode levert een nauwkeurige beschrijving op van zijn gedrag, en hoe en wanneer dat ontspoort. Dan zie je dat hij eigenlijk alleen s ochtends zo moeilijk doet, en nog specifieker: alleen als hij uit bed wordt gehaald. Hij blijkt bang te zijn voor de tillift. Daardoor wordt hij beweeglijk, doet zich pijn, en begint uit frustratie om zich heen te slaan. Als je dit weet, kun je zijn ongewenst gedrag voorkomen door zijn angst voor die lift weg te nemen. Ook de door Van Heugten gezochte meetmethode voor de mate van ziekteinzicht is van groot belang, zegt Ponds. We hebben de neiging mensen zo snel mogelijk te behandelen. Maar dat is lang niet altijd goed. Neem iemand met hersenletsel die zelf denkt dat hij nog prima functioneert. Als je die in een revalidatiesituatie zet, zal hij vooral gefrustreerd raken. Waarom moet hij elke dag zoveel oefeningen doen, er is toch niks aan de hand? Door op een objectieve manier te analyseren in welke mate iemand weet wat hij mankeert, en waardoor dat eigen ziekte-inzicht eventueel verstoord is, kun je iemand op een vriendelijke manier de realiteit laten inzien. Dat kan voor heel veel behandelingen de effectiviteit ervan substantieel vergroten. Leergierige sector Het project Cognitieve revalidatie heeft niet alleen in concrete zin veel resultaten opgeleverd, zegt Van Heugten. Het heeft ook enorm bijgedragen in de consortiumvorming rondom cognitieve revalidatie in Nederland. We hebben vanaf het begin collega s van buiten dit project uitgenodigd voor onze bijeenkomsten. Op die manier hebben we binnen het veld optimaal kennis gedeeld. Daarnaast sluiten we het onderzoek af met een landelijk congres waarin we de resultaten beschikbaar maken voor de klinische praktijk. De revalidatiesector is leergierig. Onze producten bij de gebruikers krijgen is nooit een probleem. Rudolf Ponds Klinisch neuropsycholoog en hoogleraar Medische Psychologie aan het Maastricht Universitair Medisch Centrum en werkzaam in revalidatiekliniek Adelante. 15

16 16

17 Verouderend brein vitaal houden Martin van Boxtel Arts en universitair hoofddocent in de vakgroep Psychiatrie en Neuropsychologie aan de Universiteit Maastricht doet onderzoek naar processen die van invloed zijn op de veroudering van de hersenen. Aan de Universiteit Maastricht ontwikkelt Martin van Boxtel een online training voor mensen die tot op hoge leeftijd cognitief gezond willen blijven. Wij noemen het cognitieve hygiëne. Net zoals je je tanden moet poetsen om gaatjes te voorkomen, moet je een gezonde leefstijl handhaven om tot op hoge leeftijd gezonde hersenen te houden. Doel van ons project was om wetenschappelijke kennis over cognitieve verouderingsprocessen op een laagdrempelige manier toegankelijk te maken voor de samenleving, vertelt Martin van Boxtel in zijn werkkamer op het terrein van de Universiteit Maastricht. We hebben die kennis omgezet in een training, gericht op mensen van 40 tot 65 jaar. 17

18 Investeren in sociaal netwerk Het is eigenlijk een psychoeducatietool waarin we mensen zich bewust maken van wat ze zelf kunnen doen om hun hersenen in optimale conditie te houden. En die dingen zijn allemaal niet heel verrassend, zegt hij. Gezond eten, voldoende bewegen, niet roken, niet teveel stress... en zorgen dat je een levendig sociaal netwerk hebt. Dat sociale netwerk zorgt voor prikkels, en ook voor de hersenen geldt dat rust roest. Risicoprofiel In eerste instantie ontwikkelden Van Boxtel samen met zijn collega Jennifer Reijnders een twee-uur durende workshop, waaraan in de testfase 150 mensen hebben deelgenomen. Voorafgaand aan de workshop moesten de deelnemers vragenlijsten invullen. Op basis daarvan ontvingen ze een persoonlijk risicoprofiel. Mensen kregen een lijst van de verschillende factoren, zoals mentale toestand, activiteitenpatroon, en slaapproblemen. Daarbij zagen ze hun eigen score, afgezet tegen die van andere mensen in Nederland. Zit je in het rode gebied, dan levert je huidige leefstijl een verhoogd risico op een teruggang in je cognitieve functies. Train je probleem De workshop bestond uit verschillende elementen. In een filmpje kwamen de belangrijkste factoren voorbij die je cognitief functioneren op latere leeftijd bepalen. Daarna werden strategieën besproken om dat functioneren te beïnvloeden: wat heeft wel en geen zin? Van Boxtel kan het kort samenvatten: Je moet specifiek datgene trainen waar je problemen mee hebt. Als je beter telefoonnummers wilt onthouden, heeft het geen zin om meer te gaan puzzelen. Webtraining De feedback van de workshopdeelnemers is gebruikt om de training om te zetten in een webgebaseerde variant. Die hebben we ook weer getest. 300 mensen hebben de ehealth interventie gevolgd, en we zijn hun opmerkingen nu aan het verwerken in een nieuwe versie, die we vervolgens breed beschikbaar willen stellen. De ehealth applicatie is ontwikkeld samen met het Maastrichtse bedrijf Vision2Health. Zij maken evidence based trainingen beschikbaar aan een breed publiek. Zij zorgen er ook voor dat de training zoveel mogelijk op maat gemaakt wordt, zodat deelnemers echt het gevoel krijgen dat ze een specifiek op hen toegesneden advies krijgen. Als ze de training helemaal doorlopen hebben, krijgen ze een persoonlijk logboek in pdf vorm, met de voor hen belangrijkste aanbevelingen. Breinweb De komende tijd gaan de onderzoekers de training actief onder de aandacht brengen van mogelijke afnemers. Denk aan bedrijven die gezondheidstrainingen willen aanbieden aan hun werknemers, of zorgverzekeraars, maar ook gewoon aan particulieren. Er bestaat al een portaal waar men terecht kan. Alle partners binnen ons project, hebben zich verenigd in Breinweb. Via die website kunnen mensen straks toegang krijgen tot de kennis die aan de Vrije Universiteit, de Universiteit van Amsterdam, de Radboud Universiteit Nijmegen en hier in Maastricht is ontwikkeld. Onze training zal daar ook worden aangeboden. Het idee is nu dat mensen via Breinweb een risicoprofiel kunnen maken, en op basis daarvan een op maat gemaakt advies kunnen krijgen welke stappen ze kunnen ondernemen. Dat kan bijvoorbeeld het volgen van een wetenschappelijk bewezen effectieve breintraining zijn, zoals men nu bij Universiteit van Amsterdam aan het ontwikkelen is. Vergeten is voor jong en oud Misschien wel het belangrijkste doel van de ehealth interventie is geruststellen, sluit Van Boxtel af. De angst voor pathologische veroudering is vaak ongegrond. Twintigers vergeten dezelfde dingen als zestigers. Een jongere denkt dan: Ik heb gewoon te weinig geslapen, of teveel aan mijn hoofd. Een oudere is meteen bang dat hij dement wordt. Het brein kan nog tot op hoge leeftijd nieuwe dingen leren, zolang je er al vanaf je jonge jaren maar goed voor zorgt. 18

19 Houd uw brein vitaal! Martie Wanders, personeelsadviseur bij de Universiteit Maastricht, nam deel aan een van de eerste workshops. Je hoort veel over veroudering van het brein. Ik wilde graag weten wat dat nu precies betekent in een gezond persoon. Wat kan ik verwachten? Wat is er normaal? En wat kan ik zelf doen om tot op hoge leeftijd nog cognitief vitaal te blijven? Martie Wanders Personeelsadviseur bij de Universiteit Maastricht nam deel aan een van de eerste workshops 'Houd uw brein vitaal'. De tips die ze kreeg waren niet heel anders dan ze had verwacht. Veel bewegen, gezond eten, leren omgaan met stress... je weet wel dat dat allemaal belangrijk is, maar toch is het goed om dat allemaal weer eens te horen. De workshop sprak haar erg aan. We zaten daar vooral met vijftigplussers, allemaal mensen die wel vaker niet op namen komen, of geen telefoonnummers kunnen onthouden. Je denkt dan toch al snel dat dat de leeftijd is. De belangrijkste les die Wanders leerde? Dat je brein plastisch is. En dat je tot op hoge leeftijd nog nieuwe dingen kunt leren. Dat gaat soms wel iets trager dan bij jonge mensen, maar met voldoende tijd en oefening is dat zeker nog mogelijk. Wanders vindt dat niet alleen voor haar persoonlijk, maar ook voor haar werk als personeelsadviseur een waardevol inzicht. Met name als je kijkt naar duurzame inzet van medewerkers. Iedereen moet langer werken. Op basis van dit soort kennis is duidelijk dat ook oudere werknemers zich kunnen blijven ontwikkelen binnen hun vakgebied en dat je hen daar als werkgever ook de mogelijkheden voor moet aanbieden. Het duurt hooguit iets langer voordat ze zich de kennis eigen hebben gemaakt en in praktijk kunnen brengen, maar ze zullen er net zo veel van opsteken als hun jongere collega s. 19

20 20

21 Beginpunt dementie bepalen John van Swieten Neuroloog en hoogleraar genetica dementie in het Erasmus MC zoekt naar biomarkers die aangeven dat de Frontotemporale Dementie begonnen is, nog voordat er klachten optreden. Een meedogenloze ziekte. Zo omschrijft neuroloog John van Swieten frontotem - porale dementie (FTD), na de ziekte van Alzheimer de meest voorkomende vorm van dementie bij mensen onder de 65 jaar. De arts-onderzoeker zoekt naar biomarkers die aangeven dat de ziekte begonnen is, nog voordat er klachten optreden. Bij frontotemporale dementie verdwijnen hersencellen in de frontale en temporale hersenkwabben. Deze hersengebieden zijn onder andere verantwoordelijk voor emotionele reacties en taalvaardigheid. De gevolgen zijn dramatisch. Mensen veranderen van persoonlijkheid: ze verliezen hun inlevingsvermogen, worden apathisch of juist dwangmatig. Ze gaan ineens hele dure aankopen doen, of vertonen sociaal onaangepast gedrag. Ze krijgen problemen met lezen en spreken, en praten uiteindelijk meestal helemaal niet meer. Ze verliezen hun baan en kunnen geen ouder of partner meer zijn. Een 21

22 hard lot. Zeker als je nog maar 45 bent, een drukke baan hebt en jonge kinderen. Slecht nieuws Op dit moment is het enige wat we als artsen kunnen doen, de patiënt en met name zijn omgeving uitleggen wat er gaat gebeuren, vertelt John van Swieten in zijn werkkamer in het Erasmus Medisch Centrum. Patiënten hebben zelf geen ziekte-inzicht, ze merken niet dat er iets mis is. Wij richten ons dus met name op de begeleiding van de omgeving, bijvoorbeeld de partners van patiënten. Klinische trial Frontotemporale dementie kan erfelijk bepaald zijn. Dragers van een van de genen die de ziekte veroorzaken, hebben 95 procent kans om daadwerkelijk de ziekte te krijgen. Bij een bepaalde genetische afwijking is die kans zelfs honderd procent. Het is alleen de vraag wanneer. Er zijn verschillende mechanismen die de ziekte kunnen veroorzaken. Bij een daarvan maakt het lichaam te weinig progranuline aan. Als er te weinig van dit eiwit in de hersencellen zit, gaan ze dood. Op dit moment loopt er in de Verenigde Staten een trial met een medicijn dat de aanmaak van dit eiwit moet stimuleren. Als wij nu een biomarker kunnen vinden die aangeeft wanneer de hersenen beginnen te verslechteren, kun je beginnen met zo n behandeling nog voordat de patiënt symptomen ervaart. Er zijn nu twee patiënten die twee jaar geleden nog geen symptomen hadden, maar die inmiddels ziek zijn. Bij die patiënten zagen we tijdens die eerste meting al significant minder verbindingen in de witte stof. De komende tijd gaan we kijken of we ook bij andere patiënten diezelfde afwijking vinden, en in hoeverre die afwijking daadwerkelijk klachten voorspelt. Traject Als de afwijkingen in de witte stof daadwerkelijk een marker voor de ziekte blijken te zijn, kunnen artsen mensen die risico lopen om de ziekte te krijgen, gaan volgen. Je kunt dan familieleden van patiënten genetisch screenen. Als zij drager blijken te zijn, maak je elk jaar even een hersenscan. Dat is geen belastend onderzoek, gewoon in een MRI. Vijf jaar Op dit moment is er nog geen medicijn om de afsterving van hersencellen te stoppen. Van Swieten is echter optimistisch gestemd. Ik denk dat er binnen vijf jaar wel een medicijn is tegen minstens één van de verschijningsvormen. Wij moeten zorgen dat we voor die tijd kunnen aangeven wanneer je met die behandeling moet beginnen om de ziekteverschijnselen voor te zijn. Witte stof Van Swietens onderzoek leverde al een belangrijke aanwijzing op. In ons onderzoek volgen we 80 gezonde familieleden van patiënten met een erfelijke vorm van FTD. Aan de hand van een anonieme DNA-test hebben we die patiënten verdeeld in groepen die wel en geen drager zijn. Elke twee jaar maken we een aantal hersenscans en nemen we neuro - psychologische tests af. We meten onder andere het hersenvolume, en de verbindingen in de witte stof. Ook zoeken we in hersenvocht naar eventuele markers. 22

23 Waarschuwingslampje Ik vergelijk het maar met een auto, zegt Hendrik-Jan van der Waal, voorzitter van de FTD-lotgenotenstichting. Je wil niet dat je waarschuwingslampje pas gaat branden als de benzine al op is. Je wil 70 kilometer van te voren alvast een waarschuwing krijgen. Zelf verloor Van der Waal zijn moeder aan de gedrags - variant van frontotemporale dementie, een ervaring die voor zijn familie de aanleiding vormde om een stichting voor lotgenoten op te richten. Vanuit het perspectief van lotgenoten en mogelijk toekomstige patiënten is Van Swietens onderzoek zeer nodig, zegt Van der Waal. Het is erg lastig om een diagnose te stellen voor deze ziekte. Op een PET-scan zie je meestal nog niks terwijl iemand al wel hele rare dingen uithaalt. Wij horen schrijnende verhalen van mensen die soms tien jaar of langer aan het zoeken zijn voordat ze uitsluitsel krijgen wat er aan de hand is. Zeker bij de gedragsvariant van de ziekte gaan er ernstige dingen fout in de menselijke verhoudingen, vertelt hij. Mensen gaan zich heel vreemd gedragen. Ze kunnen bijvoorbeeld hun eigen goedlopende artsenpraktijk ten gronde richten doordat ze heel brutaal worden tegen hun cliënten. Dat betekent niet alleen een verlies van inkomen nu, maar ook een gebrek aan pensioen voor de nabestaanden. Partners die hulp gaan zoeken, krijgen allerlei verklaringen te horen. Patiënten worden een psychologisch traject in gestuurd om een niet-bestaande burn-out te behandelen, of hen wordt aangeraden in relatietherapie te gaan. De diagnose FTD komt dan wel als een schok, maar is voor veel mensen ook een opluchting. Veel dingen vallen ineens op hun plaats. Hun partners zijn ziek, ze kunnen er niks aan doen dat ze zo vervelend of ongeïnteresseerd reageren. Dat is een enorme winst voor het sociale leven. Mensen durven weer met hun partner de straat op, omdat ze zijn gedrag kunnen verklaren vanuit een ziekte. De lotgenotenstichting onderhoudt intensieve contacten met de onderzoekers. Om de laatste wetenschappelijke inzichten te horen, om mee te doen aan onderzoeken, maar ook om verhalen vanuit de praktijk door te geven. Wij horen waar mensen werkelijk mee worstelen. Een belangrijk gezamenlijk doel is het kweken van meer bekendheid van de ziekte. Dementie wordt vaak geassocieerd met bejaarden, maar bij ons is de jongste patiënt pas 28. Hendrik-Jan van der Waal Voorzitter van de Stichting FTD Lotgenoten, een stichting die patiënten met Frontotemporale Dementie en hun directe omgeving ondersteunt tijdens het ziekte proces. 23

24

25 leren 25

26 26

27 Leren Inzichten uit de neuropsychologie, de cognitieve psychologie en de neuro wetenschap kunnen leerprestatie en school- en studiemotivatie verbeteren. Daardoor ontstaan onderwijsvernieuwingen die zijn gebaseerd op wetenschappelijk bewezen methoden. In de jaren negentig had je het Decade of the brain. Mensen raakten geïnteresseerd in de hersenen. Er zijn toen echter via het zogeheten brain-based learning veel neuromythen in de onderwijspraktijk terechtgekomen, vooral in de Verenigde Staten, vertelt pijlercoördinator Jelle Jolles. Dat was voor de OESO de aanleiding om te inventariseren wat er wél echt bekend was. Het werk in de pijler is daarop gebaseerd. We onderzoeken hoe we juiste kennis en waardevolle wetenschappelijke inzichten kunnen implementeren in de praktijk. Van kind tot omgeving De pijler Leren bestudeert in samenhang alle factoren die van belang zijn voor leren. We ontwikkelen nieuwe leermiddelen, kijken naar het lerende kind, het tienerbrein, de lerende leraar en de ouder, en naar voorwaarden voor leren, zoals voeding en slaap maar ook motivatie en zelfinzicht. We hebben nieuwe leermaterialen en lesprocedures ontwikkeld. Er is kennis vergaard over het belang van slaap, voeding en beweging voor cognitief functioneren en schoolse prestaties. Ook weten we nu meer over verschillen tussen jongens en meisjes, en over relevante ontwikkelingen in de adolescentie die tot ver na het twintigste jaar doorloopt. Laagdrempelig Lydia Krabbendam vertelt over invloed van de sociaal-cognitieve ontwikkeling van tieners op schoolprestaties, en waarom meisjes meer profiteren van het huidige onderwijsklimaat dan jongens. Ludo Verhoeven onderzocht in de basisschoolpraktijk hoe kinderen taal leren, en hoe het onderwijs kan aansluiten op de hersenmechanismen die bij leren een rol spelen. En Renate de Groot bracht nauwgezet in kaart hoeveel pubers bewegen, en wat die mate van beweging doet met hun cognitieve prestaties. Dit zijn allemaal voorbeelden van wetenschappelijke kennis en inzichten die niet ver af staan van de onderwijspraktijk. Ze worden dan ook nu al geïmplementeerd door scholen waarmee we intensief samenwerken, zegt Jolles. En andersom laten deze voorbeelden ook zien hoe de onderwijspraktijk de wetenschap inspireert tot nieuwe vragen en antwoorden. We weten steeds meer over hoe de omgeving kan helpen om de scholier tot ontwikkeling te brengen: via de ervaringen en de neuropsychologische functies die zich sterk baseren op de rijpende hersenen. Dit programma heeft laten zien dat er zeer vruchtbare samenwerkingen kunnen ontstaan tussen de onderwijspraktijk en de wetenschap. Doordat meerdere wetenschappelijke disciplines samenwerken met elkaar en met de praktijk, creëer je een win-win situatie. 27

28 28

29 Hoe socialer de leerling, hoe beter de cijfers? Lydia Krabbendam Hoogleraar Educational Neuropsychology aan de Vrije Universiteit Amsterdam doet onderzoek naar de ontwikkeling van sociaal-cognitieve vaardigheden tijdens de adolescentie. Hoe ontwikkelen sociaal-cognitieve vaardigheden zoals empathie en vertrouwen zich tijdens de adolescentie? En wat is de samenhang tussen deze ontwikkeling en schoolprestaties? Deze vraag stond centraal in het onderzoek van Lydia Krabbendam van de Vrije Universiteit Amsterdam. De onderzoeksvraag is geïnspireerd door de onderwijspraktijk, vertelt hoogleraar Educational Neuropsychology Lydia Krabbendam aan de telefoon. Het onderzoeksprogramma Hersenen en Cognitie: Maatschappelijke Innovatie vormde voor mij de aanleiding om de samenwerking met het onderwijs op te zoeken. Tijdens een onderwijsdebat kwam ik Joost van Rijn tegen, schoolleider van de middelbare school Lek en Linge 29

30 in Culemborg. Die school staat erg open voor samenwerking met de wetenschap. Ik sprak op die conferentie over verschillen tussen jongens en meisjes op het terrein van sociale cognitie. Joost vertelde daar het verhaal vanuit de praktijk: op zijn school leefde het idee dat de huidige leermethoden in het middelbaar onderwijs voor jongens minder goed aansluiten bij hun leerstijl. Dat zou volgens hem deels verklaren waarom meisjes het op school over het algemeen beter doen dan jongens. Sociaal gedrag onderzoeken Van Rijn en Krabbendam vonden elkaar in een gezamenlijk onderzoeksproject. Op Lek en Linge hebben we gekeken naar de samenhang tussen mindreading vaardigheden, de ontwikkeling van empathie en schoolprestaties. De onderzoekers beoordeelden in hoeverre een leerling de mentale toestand en emoties van een ander kon aflezen in de ogen van andere mensen. Daarnaast testten ze in welke mate de jongeren de wil hadden om prosociaal te zijn, dus gericht op het gezamenlijke belang. Ook namen ze de leerlingen vragenlijsten af, om te meten hoe het stond met de mate van empathie in het dagelijks gedrag. Op een andere school bestudeerden ze de sociale interacties die de jongeren aangingen tijdens een vertrouwensspel, waarbij ze geld moesten verdelen. Als ze andere mensen vertrouwden en meer deelden, konden ze uiteindelijk per persoon meer geld verdienen. Maar tegelijk liepen ze natuurlijk het risico dat er misbruik werd gemaakt van hun vertrouwen, voor het eigen gewin van de ander. Gedrag voorspelt cijfers jaar vooruit De betreffende promovendus is nog druk bezig met het verwerken van de data, dus Krabbendam houdt graag nog een slag om de arm, maar een eerste correlatieanalyse laat al wel opvallende resultaten zien, zegt ze. Tot onze verbazing lijken sociale vaardigheden in positieve zin schoolcijfers te voorspellen. Met andere woorden: hoe socialer een leerling zich opstelt, hoe beter zij of hij het zal doen op school. We zijn begonnen met brugklassen, en hebben de onderzoeken enkele jaren later nog eens uitgevoerd bij diezelfde leerlingen. We hebben sterke aanwijzingen dat het gedrag in het ene jaar een positieve invloed heeft op het cijfer voor Nederlands en in iets mindere mate Engels in het volgende jaar. Proces samenwerking sturen Wat zou een school nu met deze kennis kunnen? Leerkrachten moeten weten dat niet iedere adolescent al op hetzelfde sociale niveau functioneert. Als scholieren in groepen werken, moet de leerkracht niet alleen op de inhoud sturen, maar ook op het proces. Snapt iedereen wat een ander bedoelt? Hebben ze genoeg vertrouwen in hun groepsgenoten? En zijn ze zelf ook het vertrouwen waard? Uit ander onderzoek is al bekend dat groepen waarbinnen beter wordt samengewerkt, succesvoller zijn. Aandacht voor het proces geeft leerlingen de kans om niet alleen de stof te beheersen, maar ook te groeien in hun sociale vaardigheden. Basis gelegd Dit project heeft voor mij de basis gelegd voor andere samenwerkingsprojecten met scholen, zegt Krabbendam. Een vervolgproject met Lek en Linge is inmiddels gestart. We kijken daar naar de mindset van kinderen. Hoe denken zij over hun eigen vaardigheden? Denken ze dat ze nog kunnen bijleren, of hebben ze sommige vaardigheden bij voorbaat afgeschreven? Die mindset is heel belangrijk, zegt Krabbendam. Stel dat je denkt dat je niet kunt zingen en dat ook nooit kunt leren. Je zult dan nooit zangles nemen. En als je een keer zingt en het is een beetje vals, dan is dat meteen een bevestiging voor jezelf: Zie je wel, dat is niet voor mij weggelegd. Belang van mogelijkheden zien Eenzelfde mechanisme komt voor in de klas. Als een leerkracht van een leerling denkt dat die bepaalde stof nooit onder de knie zal krijgen, heeft dat verregaande gevolgen. Hij zal zich voor die leerling minder inspannen, en hem aan- 30

31 Samen taalonderwijs versterken raden een richting te kiezen waarvoor deze vaardigheid niet heel belangrijk is. En omdat zo n leerling niet genoeg oefent, zal zijn niveau ook niet omhoog gaan. Het is een selffulfilling prophecy. Jongens doen het in het middelbaar onderwijs minder goed dan meisjes. Mijn hypothese is dat het huidige onderwijs te weinig appelleert aan abstract denken, spannende vormen van leren en positief gerichte, directe, stevige feedback. Het feminiene karakter van zowel de inhoud als de vorm van het onderwijs is toegenomen met een groot accent op taligheid, en op stap-voor-stap leren via werkboeken. Ook de vormen om reflectie te bevorderen met portfolio s en vragen als Wat vind je er zelf van? sluiten niet erg aan bij hoe veel jongens leren. Het past allemaal meer bij een meisjesachtige leerstijl. Joost van Rijn, directeur van O.R.S. Lek en Linge, verdedigt deze uitgesproken mening al jaren. Zo ook op het onderwijsdebat waar hij Lydia Krabbendam trof. Wij waren op school toen net begonnen met een innovatietraject. We dachten dat we onze didaktiek moesten aanpassen, en meer competitie en trial and error in onze lessen moesten brengen. Dat hebben we geïmplementeerd in onze uitstel van keuzeklassen : in het tweede leerjaar plaatsen we kinderen met veelal jongensachtige leerstijlen die in de brugklas een lager niveau halen dan hun schooladvies in speciale klassen met een aangepaste manier van leren. Twee onderzoekers vanuit de school begeleiden dat traject. Uit het onderzoek van deze onderzoekers en van Lydia s promovendus Jeffrey Derks blijkt dat die aanpassing in didactische vormen niet het belangrijkste verschil maakt. We moeten het meer zoeken in de pedagogiek: de manier waarop we leerlingen benaderen. Jongens krijgen veel vaker negatieve aandacht, zoals: Zit eens stil!. We zijn nu in een vervolgproject aan het kijken hoe we ook leerlingen met een minder brave houding op groei gerichte feedback kunnen geven. Dat zijn docententeam zich er nu van bewust is dat er grote verschillen bestaan in leerstijlen, is een van de belangrijkste opbrengsten van het onderzoek, zegt de schoolleider. Zo n samenwerking kost tijd, maar wij hebben er heel concreet inzichten voor teruggekregen welke leerlingen welke leerstijlen hanteren. Daar kunnen wij ons onderwijs nu op toesnijden. Joost van Rijn Schoolleider van de middelbare school Lek en Linge in Culemborg vindt dat het huidige onderwijs te weinig appelleert aan abstract denken, spannende vormen van leren en positief gerichte, directe feedback. 31

32 32

33 Wetenschappe - lijk verantwoord woorden leren Ludo Verhoeven Hoogleraar Pedagogische wetenschappen aan de Radboud universiteit wil dat leraren en leerlingen profiteren van zijn onderzoek door onderwijsmethoden te ontwikkelen die evidence-based zijn. De Nijmeegse hoogleraar Pedagogische wetenschappen Ludo Verhoeven wil dat leraren en leerlingen profiteren van zijn onderzoek. Dat is te zien in zijn werkkamer, waarin naast zijn wetenschappelijke publicaties ook tal van handboeken, lesmethoden en protocollen zijn te vinden waarin hij zijn wetenschappelijk onderzoek naar leren vertaalt naar de onderwijspraktijk. Binnen het onderzoeksprogramma Hersenen en Cognitie: Maatschappelijke Innovatie leidt Verhoeven vier projecten. Die tot op heden erg succesvol zijn, zegt Verhoeven niet zonder trots. Het eerste project gaat over de leesrace, een aanpak die kinderen met dyslexie helpt om extra te oefenen buiten de klas. In een transparante taal zoals het Nederlands bestaat er een directe koppeling tussen geschreven en gesproken tekst. Kinderen met dyslexie kunnen woorden vaak 33

34 wel accuraat maar niet snel genoeg decoderen: ze leggen het verband tussen letters en klanken te langzaam. Wij hebben onderzocht hoe je die snelheid kunt beïnvloeden, en die kennis in een game verwerkt. Begrip toetsen Het team ontwikkelde een app waarin kinderen woorden moeten sorteren naar hun betekenis. Ze moeten bijvoorbeeld aangeven of het woord iets aanduidt dat leeft of niet. Door het begrip van het woord te toetsen controleren we of het decoderen goed is gegaan. Op dit moment wordt de app uitgetest. De eerste resultaten zijn veelbelovend. We zien nu al enorme verbeteringen in de leessnelheid. Traject van onderzoek tot toepassing Deze praktische toepassing is het sluitstuk van een heel traject, zegt hij. Voor wij begonnen was er vrijwel geen kennis over het versnellen van het decoderen bij zwakke lezers. Wij hebben wetenschappelijk aangetoond wat er gebeurt tijdens het leesproces van jonge kinderen; we hebben gezien dat oefenen belangrijk is, en dat je snelheid moet trainen. We hebben onderzocht hoe vaak je woorden moet aanbieden voor ze in het geheugen worden opgeslagen, en hoe eenmaal opgeslagen woorden accuraat en snel kunnen worden opgehaald uit het geheugen. Al die kennis zit verwerkt in de app. Met hulp van NIHC gaan we die nu in de App store brengen, zodat kinderen thuis ermee kunnen oefenen. Woordenschat Een tweede onderzoeksproject richtte zich op woordenschat en het aanleren van betekenissen en de klankvorm van woorden. Er is gekeken naar tweetaligen, die Turks en Nederlands spreken. In het Turks bestaan de v en de w niet als afzonderlijke klank. Turkstaligen kennen echter wel een klank die daar precies tussenin zit. Van oorsprong Turkse kinderen vinden het daardoor moeilijker om Nederlandse woorden met een v of een w te leren, toonde het onderzoek aan. Deze kennis is van belang voor woordleerprogramma s, maakt Verhoeven direct de koppeling naar de praktijk. Je moet goed nadenken over de volgorde waarin je woorden aanbiedt. En je moet extra aandacht schenken aan woorden waarvan je kunt verwachten dat een leerling die moeilijk zal vinden. Deze inzichten zijn ook van belang voor de woorden die je gebruikt in de eerste leesboekjes voor beginnende lezers. Op dit moment wordt gekeken hoe deze kennis kan worden toegepast in het onderwijs. Slimstampen Verhoevens onderzoek binnen het programma richtte zich vooral op het primaire onderwijs. Maar de opgedane kennis is vaak generiek, en daarom breder toepasbaar. Zo onderzocht zijn team in een derde project wat de meest effectieve strategie is om woordjes te leren. Met fmri-studies bij volwassenen achterhaalden de onderzoekers hoe het brein nieuwe woorden leert, consolideert, opslaat en op aanvraag ophaalt. Het blijkt dat veelvuldig woorden ophalen de opslag verbetert. Je kunt dus beter jezelf een aantal keer overhoren dan een woordenlijst meerdere malen lezen. Belangrijk daarbij is dat je de kennis zelf moet opdiepen uit je geheugen, en dat je niet steeds gaat terugkijken, zegt Verhoeven. Door dat ophalen worden in de hersenen de opgeslagen woorden steeds beter ingesleten. Ook deze kennis is inmiddels samen met de Rijksuniversiteit Groningen vertaald in een toepassing. Deze zijn we bij een aantal scholen aan het uitproberen. Je ziet de opslag ver beteren als je overhoort met contextrijke vragen: zo kun je bijvoorbeeld vragen wat je nodig hebt om te schrijven, zodat de leerling zelf het woord pen moet ophalen uit zijn geheugen. 34

35 Samen taalonderwijs versterken Het Expertisecentrum Nederlands in Nijmegen heeft de ambitie om samen met medewerkers van de onderwijspraktijk en wetenschappers het taalonderwijs in Nederland te optimaliseren, zegt directeur Arda Huijbers. Onze focus is taalonderwijs in brede zin: vanaf de peuterleeftijd tot aan het beroepsonderwijs. Daarbij richten wij ons nadrukkelijk op de begeleider van de leerlingen, of dat nu een leraar, een onderbouwcoördinator of een leidster op een peuterspeelzaal is. Het Expertisecentrum is vaak al vanaf de start bij een onderzoek betrokken. Wij komen op scholen, en informeren naar de problemen die men tegenkomt. Samen met die scholen formuleren wij onderzoeksvragen, waarmee we vervolgens de onderzoeksgroep van Ludo Verhoeven benaderen. Als het onderzoek aanknopingspunten oplevert voor een toepassing, gebruikt het Expertisecentrum haar banden met de onderwijspraktijk om de toepassing mede te ontwikkelen. In geval van de leesraceapp, hebben wij de proefapp meegenomen naar basisscholen en naar lerarenopleidingen, en gevraagd deze eens uit te proberen. Zij komen dan met praktische bevindingen, zoals de instructies zijn niet helder, en de leerstappen zijn te groot. Wij rapporteren die bevindingen terug naar de wetenschappers, zodat het product, de methode of de dienst kan worden aangepast. Daarna kan het Expertisecentrum zelf nog als uitgever optreden. Wij bieden producten en onderwijsmethodieken die gebaseerd zijn op wetenschappelijk aangetoonde principes, en die voldoen aan normen van de Inspectie van het Onderwijs. Voor de ontwikkeling van innovatief, evidence-based taalonderwijs zijn wij bij voorkeur in het hele traject betrokken: vanaf de vraagstelling tot aan de levering aan de eindgebruiker. Steeds meer opdrachtgevers weten ons te vinden, onder andere via Van taal naar rekenen In een laatste project trokken de Nijmeegse onderzoekers hun opgedane kennis breder, naar multimodale leermethoden. Zijn dezelfde strategieën effectief als je een taal leert in gesproken of geschreven vorm? En kun je resultaten voor het automatiseren van woorden ook vertalen naar het leren van getallen en het maken van eenvoudige sommen bij rekenen? Het onderzoek laat zien dat geschreven taal de langdurige opslag van woorden kan versterken en dat het automatiseren van eenvoudige sommen een beroep doet op dezelfde delen van de hersenen als het automatiseren van woorden. Ook deze inzichten worden vertaald naar een app voor het leren van jonge kinderen. Verhoeven sluit af door het belang van de koppeling met de praktijk te benadrukken: Ons onderzoek is wetenschappelijk heel interessant. Maar het is ook meteen toepasbaar in de klas. Je kunt met deze aanpak onderwijsmethoden ontwikkelen die evidence-based zijn. En onze aio s zien die directe toepassing in de klas echt als een meerwaarde van dit type onderzoek. Arda Huijbers Directeur van het Expertisecentrum Nederlands in Nijmegen heeft de ambitie om samen met medewerkers van de onderwijspraktijk en wetenschappers het taalonderwijs in Nederland te optimaliseren. 35

Neuropsychologisch onderzoek bij ouderen

Neuropsychologisch onderzoek bij ouderen Neuropsychologisch onderzoek bij ouderen Inhoudsopgave Inleiding... 1 Wat is neuropsychologie en wat is een neuropsycholoog... 1 Mogelijke gevolgen van een hersenbeschadiging... 1 Wat is een neuropsychologisch

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek Patiënteninformatie Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek U bent door een specialist van het ziekenhuis verwezen

Nadere informatie

Leerbaarheid. Le ren. Overzicht. HersenletselCongres 2015 4-11-2015. A5 Leerbaarheid: veel besproken, weinig onderzocht

Leerbaarheid. Le ren. Overzicht. HersenletselCongres 2015 4-11-2015. A5 Leerbaarheid: veel besproken, weinig onderzocht Disclosure belangen sprekers (Potentiële) belangenverstrengeling Geen A5 Leerbaarheid: veel besproken, weinig onderzocht Dr. Hileen Boosman De betrokken relaties bij dit project zijn: Financiering: Projectgroep:

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek Patiënteninformatie Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek U bent door een specialist van het ziekenhuis verwezen

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 137 138 Het ontrafelen van de klinische fenotypen van dementie op jonge leeftijd In tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht, komt dementie ook op jonge leeftijd voor. De diagnose

Nadere informatie

Neuropsychologisch onderzoek

Neuropsychologisch onderzoek Neuropsychologisch onderzoek V1_2011 Naam cliënt: Afdeling: U hebt een afspraak op Met: U wordt opgehaald van de afdeling voor bovenstaande afspraak. Waarom een neuropsychologisch onderzoek? Een neuropsychologisch

Nadere informatie

Neuropsychologisch onderzoek en behandeling door de psycholoog in het ziekenhuis

Neuropsychologisch onderzoek en behandeling door de psycholoog in het ziekenhuis Neuropsychologisch onderzoek en behandeling door de psycholoog in het ziekenhuis Inleiding In deze folder kunt u lezen over neuropsychologie in het Gemini Ziekenhuis. Aan de orde komen onder meer: met

Nadere informatie

Delier. Informatie voor familie en betrokkenen

Delier. Informatie voor familie en betrokkenen Delier Informatie voor familie en betrokkenen Inleiding Op onze verpleegafdeling is een familielid, vriend(in) of kennis van u opgenomen. Tijdens uw bezoek aan de patiënt heeft u waarschijnlijk gemerkt

Nadere informatie

Neuropsychologisch onderzoek Op de afdeling Medische Psychologie

Neuropsychologisch onderzoek Op de afdeling Medische Psychologie Neuropsychologisch onderzoek Op de afdeling Medische Psychologie Albert Schweitzer ziekenhuis Medische Psychologie februari 2014 pavo 0356 Inleiding U bent door uw specialist verwezen naar de afdeling

Nadere informatie

Centrum Hersenletsel Limburg: een nieuw initiatief. Caroline van Heugten en Rudolf Ponds

Centrum Hersenletsel Limburg: een nieuw initiatief. Caroline van Heugten en Rudolf Ponds Centrum Hersenletsel Limburg: een nieuw initiatief Caroline van Heugten en Rudolf Ponds 11 juni 2014, Maastricht Dept NP&PP, FPN Dept P&N, FHML azm Psychologie Adelante hersenletsel Niet aaangeboren hersenletsel

Nadere informatie

Meer informatie MRS 0610-2

Meer informatie MRS 0610-2 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie en angststoornissen. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

De ziekte van Alzheimer. Diagnose

De ziekte van Alzheimer. Diagnose De ziekte van Alzheimer Bij dementie is er sprake van een globale achteruitgang van de cognitieve functies, zoals het geheugen of de taalfuncties. Deze achteruitgang leidt tot functionele beperkingen in

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting In het promotieonderzoek dat wordt beschreven in dit proefschrift staat schade aan de bloedvaten bij dementie centraal. Voordat ik een samenvatting van de resultaten geef zal ik

Nadere informatie

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Congres Focus op Onderzoek, 22 juni 2015 Gerda de Kuijper, AVG/senior senior onderzoeker CVBP/UMCG Dederieke Festen AVG/senior onderzoeker

Nadere informatie

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest.

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest. Samenvatting 152 Samenvatting Ieder jaar krijgen in Nederland 16.000 mensen een hartstilstand. Hoofdstuk 1 beschrijft de achtergrond van dit proefschrift. De kans om een hartstilstand te overleven is met

Nadere informatie

Het begrijpen van heterogeniteit binnen de ziekte van Alzheimer: een neurofysiologisch

Het begrijpen van heterogeniteit binnen de ziekte van Alzheimer: een neurofysiologisch Het begrijpen van heterogeniteit binnen de ziekte van Alzheimer: een neurofysiologisch perspectief Inleiding De ziekte van Alzheimer wordt gezien als een typische ziekte van de oudere leeftijd, echter

Nadere informatie

Meer mensen met MS, beter helpen

Meer mensen met MS, beter helpen Meer mensen met MS, beter helpen De progressie van de zenuwslopende ziekte multiple sclerose (MS) stoppen door het voorkomen van beschadiging aan de hersencellen bij mensen MS. Achtergrond MS werd tot

Nadere informatie

symposium Onderzoek de Jeugdhulp! Hoe wetenschap kinderen mee laat doen De uitdaging

symposium Onderzoek de Jeugdhulp! Hoe wetenschap kinderen mee laat doen De uitdaging Onderzoek de Jeugdhulp! symposium dinsdag 5 april 2016 van 13.00-17.00 uur in Theater De Nieuwe Kolk, Weierstraat 1 in Assen Hoe wetenschap kinderen mee laat doen Goede jeugdhulp is van onschatbaar belang

Nadere informatie

ALS Onderzoek. ALS biobank en database. ALS Onderzoek. Onderzoeksprojecten

ALS Onderzoek. ALS biobank en database. ALS Onderzoek. Onderzoeksprojecten ALS Onderzoek ALS Centrum Nederland doet onderzoek naar ALS, PLS en PSMA met als doel om zo snel mogelijk een behandeling voor deze ziektes te vinden. We verzamelen gegevens van zoveel mogelijk patiënten.

Nadere informatie

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Congres Focus op Onderzoek, 22 juni 2015 Gerda de Kuijper, AVG/senior senior onderzoeker CVBP/UMCG Dederieke Festen AVG/senior onderzoeker

Nadere informatie

28-11-12. Leren en hulpmiddelen. Roy Kessels. Mariëlle Hammer-Schilderman. Mevrouw Wesseling

28-11-12. Leren en hulpmiddelen. Roy Kessels. Mariëlle Hammer-Schilderman. Mevrouw Wesseling Mevrouw Wesseling Leren en hulpmiddelen Roy Kessels Hooglereaar neuropsychologie Radboud Alzheimer Centrum & RU Nijmegen Mariëlle Hammer-Schilderman Ergotherapeut, Zorggroep Sint Maarten Wat is leren?

Nadere informatie

Wetenschappelijke Samenvatting. 1. Kwetsbaarheid en emotionele verwerking bij depressie

Wetenschappelijke Samenvatting. 1. Kwetsbaarheid en emotionele verwerking bij depressie Wetenschappelijke Samenvatting 1. Kwetsbaarheid en emotionele verwerking bij depressie In dit proefschrift wordt onderzocht wat spaak loopt in de hersenen van iemand met een depressie. Er wordt ook onderzocht

Nadere informatie

Stand van het Onderzoek naar Dementie en Alzheimer

Stand van het Onderzoek naar Dementie en Alzheimer Stand van het Onderzoek naar Dementie en Alzheimer Christine Van Broeckhoven Neurodegeneratieve Hersenziekten Groep, Department Moleculaire Genetica, VIB, Laboratorium voor Neurogenetica, Instituut Born-Bunge,

Nadere informatie

Behandeling voor patiënten met niet-aangeboren hersenletsel

Behandeling voor patiënten met niet-aangeboren hersenletsel Behandeling voor patiënten met niet-aangeboren hersenletsel Informatie voor (para)medici Zelf en samen redzaam Als betrokken professional kent u uw patiënt. U stelt of kent de diagnose en ziet welke behandeling

Nadere informatie

PROLOOP NR 1 2015 HAAL HET BESTE UIT JOUW LOPERS MET ZIPCOACH

PROLOOP NR 1 2015 HAAL HET BESTE UIT JOUW LOPERS MET ZIPCOACH PROLOOP NR 1 2015 HAAL HET BESTE UIT JOUW LOPERS MET ZIPCOACH 56 TIPS & TRICKS Elke hardloper heeft zijn eigen doelstelling: waar de één zich bijvoorbeeld focust op het verbeteren van zijn looptechniek,

Nadere informatie

Neuropsychologisch onderzoek

Neuropsychologisch onderzoek Neuropsychologisch onderzoek Inhoudsopgave Wat is neuropsychologie? 3 Wat doet de neuropsycholoog? 3 Hersenletsel 3 Waarom een neuropsychologisch onderzoek? 4 Neuropsychologisch onderzoek 5 Wat gebeurt

Nadere informatie

UMCG Centrum voor Revalidatie locatie Beatrixoord Onzichtbare gevolgen van hersenletsel

UMCG Centrum voor Revalidatie locatie Beatrixoord Onzichtbare gevolgen van hersenletsel UMCG Centrum voor Revalidatie locatie Beatrixoord Onzichtbare gevolgen van hersenletsel Poliklinische cognitieve revalidatie na hersenletsel UMCG Centrum voor Revalidatie locatie Beatrixoord U start binnenkort

Nadere informatie

Psychiatrie. De Stemmenpolikliniek

Psychiatrie. De Stemmenpolikliniek Psychiatrie De Stemmenpolikliniek Inhoud Inleiding 0 Stemmen horen 0 Klachten en symptomen 0 Oorzaken De behandeling 0 Doel 0 Voor wie 0 Tijdsduur 0 De inhoud van de behandeling 0 Coping-training 0 Psycho-educatie

Nadere informatie

CREATIEF DENKEN in ONDERWIJS Worskhops, training, begeleiding en materialen.

CREATIEF DENKEN in ONDERWIJS Worskhops, training, begeleiding en materialen. in NDERWIJS Creativiteit en Creatief Denken Creativiteit is een unieke eigenschap van de mens. Kijk om je heen, alles wat verzonnen en gemaakt is, vindt zijn oorsprong in het menselijk brein. Dat geldt

Nadere informatie

Ontwikkeling van het Puberbrein Wouter Camps

Ontwikkeling van het Puberbrein Wouter Camps Wat halen ze in hun hoofd? Ontwikkeling van het Puberbrein Wouter Camps Dit zijn ze nou.. 3 Fasen Vroege adolescentie Midden adolescentie Late adolescentie Doelstellingen Kennismaking met informatie over

Nadere informatie

Test je kennis van het brein!

Test je kennis van het brein! 2 4 2015 Wat kun je als schoolpsycholoog met kennis over het brein? Dr. Sanne Dekker Centrum Brein & Leren, Vrije Universiteit Amsterdam & Het ABC Schoolpsychologencongres, 13 maart 2015 Over het brein

Nadere informatie

Geheugenklachten als bijwerking van Electroconvulsieve Therapie (ECT)

Geheugenklachten als bijwerking van Electroconvulsieve Therapie (ECT) Geheugenklachten als bijwerking van Electroconvulsieve Therapie (ECT) Informatie voor patiënten en hun naaste(n) Samenvatting van de informatie in de folder Patiënten die een electroconvulsieve therapie

Nadere informatie

Inge Test 07.05.2014

Inge Test 07.05.2014 Inge Test 07.05.2014 Inge Test / 07.05.2014 / Bemiddelbaarheid 2 Bemiddelbaarheidsscan Je hebt een scan gemaakt die in kaart brengt wat je kans op werk vergroot of verkleint. Verbeter je startpositie bij

Nadere informatie

100-plus onderzoek: wel oud maar niet dement. informatiefolder

100-plus onderzoek: wel oud maar niet dement. informatiefolder 100-plus onderzoek: wel oud maar niet dement informatiefolder 1 Juist u, de 100-plusser die niet dement is Bent u ouder dan 100 jaar en helemaal helder, of kent u misschien iemand voor wie dit opgaat?

Nadere informatie

Niet Rennen maar Plannen

Niet Rennen maar Plannen Niet Rennen maar Plannen Projectgroep: Caroline Van Heugten Anne Visser-Meily Annette Baars-Elsinga Chantal Geusgens Cognitieve revalidatie Consortium cognitieve revalidatie Protocollen voor cognitieve

Nadere informatie

Func/onele achteruitgang

Func/onele achteruitgang Veroudering Vergeetach/gheid Func/onele achteruitgang DEMENTIE Leeftijdsafhankelijk geheugenverlies 0 Lee?ijd 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 % Geheugen - 5-10 - 15-20 - 25 Leeftijdsafhankelijk

Nadere informatie

08-10-15. M ast eravond. is geïndiceerd bij: Wat is neuropsychologie. Klinische neuropsychologie. Kerngegevens

08-10-15. M ast eravond. is geïndiceerd bij: Wat is neuropsychologie. Klinische neuropsychologie. Kerngegevens 2 Wat is neuropsychologie Neuropsychologie kijkt naar de relatie tussen het (dysfunctionele) brein en het (verstoorde) gedrag avond Welkom bij de master Neuropsychologie Chris Dijkerman Perceptie Taal

Nadere informatie

Hoe Yulius jongeren met autisme kan helpen

Hoe Yulius jongeren met autisme kan helpen Jongeren Hoe Yulius jongeren met autisme kan helpen Vragen? Voor wie is deze brochure? Je hebt deze brochure gekregen omdat je autisme hebt of nog niet zeker weet of je autisme hebt. Je bent dan bij Yulius

Nadere informatie

Depressie tijdens de zwangerschap uit de taboesfeer

Depressie tijdens de zwangerschap uit de taboesfeer Depressie tijdens de zwangerschap uit de taboesfeer Depressie en angstklachten tijdens de zwangerschap komen regelmatig voor. Toch wordt dit onderwerp nog vaak als taboe ervaren en is niet duidelijk welke

Nadere informatie

Hoe creëer je meer geluk op de werkvloer?

Hoe creëer je meer geluk op de werkvloer? Hoe creëer je meer geluk op de werkvloer? In deze bijdrage neemt Gea Peper, eigenaar van het HappinessBureau, ons mee in het belang van geluk op het werk in de vorm van een interview met Onno Hamburger.

Nadere informatie

RID, daar kom je verder mee. Jelle wil net als zijn vriendjes naar de havo. Dyscalculie houdt hem niet tegen. Dyscalculiebehandeling

RID, daar kom je verder mee. Jelle wil net als zijn vriendjes naar de havo. Dyscalculie houdt hem niet tegen. Dyscalculiebehandeling RID, daar kom je verder mee Jelle wil net als zijn vriendjes naar de havo. Dyscalculie houdt hem niet tegen. Dyscalculiebehandeling Waarom het RID? Wat is dyscalculie? Een gestructureerde aanpak Ruim 25

Nadere informatie

Verschil tussen Alzheimer en dementie

Verschil tussen Alzheimer en dementie Inhoudsopgave Verschil tussen Alzheimer en Dementie blz. 1 De fasen van Dementie blz. 2 Verschijnselen van Dementie blz. 3 Verschil tussen gezond en dementerend, waardoor? Blz. 4 Benaderingswijze blz.

Nadere informatie

Mindfulness bij volwassenen met een autismespectrumstoornis. Gezonde coping. Mindfulness 14/11/2012. Lijdensdruk. Verschillende meditatietechnieken

Mindfulness bij volwassenen met een autismespectrumstoornis. Gezonde coping. Mindfulness 14/11/2012. Lijdensdruk. Verschillende meditatietechnieken Mindfulness bij volwassenen met een autismespectrumstoornis Annelies Spek Klinisch psycholoog / Senior onderzoeker GGZ Eindhoven Lijdensdruk Angst en depressie Meer bij volwassenen Dwangmatig denken /

Nadere informatie

de vraag is niet of we de strijd tegen MS gaan winnen... maar wanneer

de vraag is niet of we de strijd tegen MS gaan winnen... maar wanneer de vraag is niet of we de strijd tegen MS gaan winnen... maar wanneer belofte Onze belofte aan mensen met MS Al meer dan drie decennia neemt Biogen Idec het voortouw in de strijd tegen multiple sclerose.

Nadere informatie

Oranje Nassau is een vindplaatsschool voor wetenschap en techniek.

Oranje Nassau is een vindplaatsschool voor wetenschap en techniek. Oranje Nassau is een vindplaatsschool voor wetenschap en techniek. Het schooljaar is nu bijna voorbij. Afgelopen jaar was voor de Oranje Nassau een bijzonder jaar, ze zijn namelijk vindplaatsschool geworden!

Nadere informatie

In de war? Op de Intensive Care

In de war? Op de Intensive Care In de war? Op de Intensive Care Albert Schweitzer ziekenhuis juni 2015 pavo 1168 Inleiding Uw partner of familielid is in het Albert Schweitzer ziekenhuis opgenomen op de Intensive Care. Waarschijnlijk

Nadere informatie

Invloed nemen op je werk een verhaal van medisch specialisten

Invloed nemen op je werk een verhaal van medisch specialisten Invloed nemen op je werk een verhaal van medisch specialisten Mara Spruyt en Michiel Schokking Veel medisch specialisten ervaren veel bevlogenheid in hun werk. Als specialist ben je nooit uitgeleerd. Het

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Kortdurende motiverende interventie en cognitieve gedragstherapie Een effectieve behandeling

Nadere informatie

BETER BIJ DE LES INFORMATIE

BETER BIJ DE LES INFORMATIE BETER BIJ DE LES INFORMATIE Training in executieve functies BROCHURE Beter bij de les is bedoeld voor kinderen op de basisschool vanaf 8 jaar en bestaat uit een Werkboek, een Handleiding en Trainingsmateriaal

Nadere informatie

Een probleem in het hoger onderwijs: de prestatie, de motivatie, de inspiratie, de lol in het leren

Een probleem in het hoger onderwijs: de prestatie, de motivatie, de inspiratie, de lol in het leren Jelle Jolles Centrum Brein & Leren/AZIRE Vrije Universiteit Amsterdam Een probleem in het hoger onderwijs: de prestatie, de motivatie, de inspiratie, de lol in het leren 1 Toe naar een grootschalige aanpassing

Nadere informatie

Coaching met de Zelfkonfrontatie Methode

Coaching met de Zelfkonfrontatie Methode Coaching met de Zelfkonfrontatie Methode (ZKM) Een wijze van coaching die je helpt te onderzoeken wat je inspireert en wat je belemmert. Het leidt tot een ander perspectief, duurzame keuzes en effectief

Nadere informatie

Waarom biomarkers nodig zijn

Waarom biomarkers nodig zijn Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Nieuwe studie toont aan dat voorgestelde ziekte van Huntington 'biomarker'

Nadere informatie

WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK. Wat is dat? Eva van de Sande. Radboud Universiteit Nijmegen

WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK. Wat is dat? Eva van de Sande. Radboud Universiteit Nijmegen WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK Wat is dat? Eva van de Sande Radboud Universiteit Nijmegen EERST.. WETENSCHAPSQUIZ 1: Hoe komen we dingen te weten? kdsjas Google onderzoek boeken A B C 1: We weten dingen door

Nadere informatie

Probleemgedrag bij ouderen

Probleemgedrag bij ouderen Probleemgedrag bij ouderen Machteloos, bang of geïrriteerd. Zo kunnen medewerkers en cliënten in de thuiszorg zich voelen in situaties waarin sprake is van probleemgedrag. Bijvoorbeeld als een cliënt alleen

Nadere informatie

Neuropsychologisch onderzoek bij kinderen Vakgebied dat de relatie bestudeert tussen het gedrag en de werking van de hersenen

Neuropsychologisch onderzoek bij kinderen Vakgebied dat de relatie bestudeert tussen het gedrag en de werking van de hersenen Neuropsychologisch onderzoek bij kinderen Vakgebied dat de relatie bestudeert tussen het gedrag en de werking van de hersenen Folder voor ouders en kind Neuropsychologisch onderzoek bij kinderen Wat is

Nadere informatie

Verschil tussen Alzheimer en Dementie

Verschil tussen Alzheimer en Dementie Verschil tussen Alzheimer en Dementie Vaak wordt de vraag gesteld wat precies het verschil is tussen dementie en Alzheimer. Kort gezegd is dementie een verzamelnaam voor een aantal verschijnselen. Deze

Nadere informatie

Welke fasen zijn er in Dementie? Blz. 2. Afb eeldingen van gezonde hersenen en een dementerende zorgvrager. Wat is het verschil? Blz.

Welke fasen zijn er in Dementie? Blz. 2. Afb eeldingen van gezonde hersenen en een dementerende zorgvrager. Wat is het verschil? Blz. Wat is het verschil tussen Dementie en Alzheimer? Blz. 1 Welke fasen zijn er in Dementie? Blz. 2 Wat zijn de verschijnselen bij de verschillende fasen? Blz. 3 Afb eeldingen van gezonde hersenen en een

Nadere informatie

Emotieregulatie en mindfulness bij adolescenten met ASS. Annelies Spek Klinisch psycholoog / Senior onderzoeker GGZ Eindhoven

Emotieregulatie en mindfulness bij adolescenten met ASS. Annelies Spek Klinisch psycholoog / Senior onderzoeker GGZ Eindhoven Emotieregulatie en mindfulness bij adolescenten met ASS Annelies Spek Klinisch psycholoog / Senior onderzoeker GGZ Eindhoven Structuur 1. Autisme 2. Emotieregulatie 3. Emotieregulatie en autisme 4. Mindfulness

Nadere informatie

DEMENTIE: HOEVER STAAT HET ONDERZOEK? Christine Van Broeckhoven. 2012-10-23 Lezing Davidsfonds Boom- Niel. Prof. Dr. Christine Van Broeckhoven PhD DSc

DEMENTIE: HOEVER STAAT HET ONDERZOEK? Christine Van Broeckhoven. 2012-10-23 Lezing Davidsfonds Boom- Niel. Prof. Dr. Christine Van Broeckhoven PhD DSc DEMENTIE: HOEVER STAAT HET ONDERZOEK? Christine Van Broeckhoven Neurodegeneratieve Hersenziekten Groep, Department Moleculaire Genetica, VIB, Laboratorium voor Neurogenetica, Instituut Born Bunge, Universiteit

Nadere informatie

visie, gedrag, overtuigingen, gevoelens, handelen, reflectie

visie, gedrag, overtuigingen, gevoelens, handelen, reflectie Boek : Auteur : Bespreker : Jo Dauwen Datum : juni 2010 Gedragsproblemen in scholen Het denken en handelen van leraren Kees van der Wolf en Tanja van Beukering, Acco ISBN: 9 789033 474989. In een notendop

Nadere informatie

[2015] Oplossingsgericht werken met Kinderen. "Kids Skills" Gerrit van de Vegte www.centrumoplossingsgerichtwerken.nl gerritvandevegte@home.

[2015] Oplossingsgericht werken met Kinderen. Kids Skills Gerrit van de Vegte www.centrumoplossingsgerichtwerken.nl gerritvandevegte@home. [2015] Oplossingsgericht werken met Kinderen "Kids Skills" Gerrit van de Vegte gerritvandevegte@home.nl WAT IS KIDS SKILLS? Kids Skills is een speelse,praktische en oplossingsgerichte benadering om kinderen

Nadere informatie

Spieren en het brein Multidisciplinaire expertise over leren, ontwikkeling en gedrag van kinderen, jongeren en jongvolwassenen met een spierziekte

Spieren en het brein Multidisciplinaire expertise over leren, ontwikkeling en gedrag van kinderen, jongeren en jongvolwassenen met een spierziekte NEUROLOGISCHE LEER- EN ONTWIKKELINGSSTOORNISSEN Spieren en het brein Multidisciplinaire expertise over leren, ontwikkeling en gedrag van kinderen, jongeren en jongvolwassenen met een spierziekte Het centrum

Nadere informatie

Specialistische begeleiding voor burgers met niet-aangeboren hersenletsel

Specialistische begeleiding voor burgers met niet-aangeboren hersenletsel Specialistische begeleiding voor burgers met niet-aangeboren hersenletsel Informatie voor gemeenten Zelf en samen redzaam Als gemeente wilt u de zorg en ondersteuning van uw burgers zo goed mogelijk organiseren.

Nadere informatie

Deze brochure kwam tot stand met medewerking van Drs. P.H. Vrancken, Gz-psycholoog, Revalidatiecentrum De Hoogstraat, Utrecht.

Deze brochure kwam tot stand met medewerking van Drs. P.H. Vrancken, Gz-psycholoog, Revalidatiecentrum De Hoogstraat, Utrecht. Deze brochure kwam tot stand met medewerking van Drs. P.H. Vrancken, Gz-psycholoog, Revalidatiecentrum De Hoogstraat, Utrecht. Nationaal msfonds Voor meer informatie: Landelijk Bureau: Nationaal MS Fonds

Nadere informatie

Dementie. Havenziekenhuis

Dementie. Havenziekenhuis Dementie Uw arts heeft met u en uw naasten besproken dat er (waarschijnlijk) sprake is van dementie. Mogelijk bent u hiervan geschrokken. Het kan ook zijn dat u of uw omgeving hier al op voorbereid was.

Nadere informatie

Post-hbo opleiding cognitief gedragstherapeutisch

Post-hbo opleiding cognitief gedragstherapeutisch Post-hbo opleiding cognitief gedragstherapeutisch werker Volwassenen en ouderen mensenkennis Van onze klinisch psycholoog heb ik een groep cliënten overgenomen, bij wie ik de instrumenten uit de opleiding

Nadere informatie

Dynamisch testen. Bruikbaar voor het inschatten van leerbaarheid? Hileen Boosman, Anne Visser-Meily, Caroline van Heugten

Dynamisch testen. Bruikbaar voor het inschatten van leerbaarheid? Hileen Boosman, Anne Visser-Meily, Caroline van Heugten Dynamisch testen. Bruikbaar voor het inschatten van leerbaarheid? Hileen Boosman, Anne Visser-Meily, Caroline van Heugten Leerbaarheid Leerbaarheid is de mate waarin iemand profijt heeft van leerervaringen.

Nadere informatie

Jelle Jolles Centrum Brein & Leren Amsterdam-VU. 29 oktober LAKS, jaarcongres Amsterdam. Jelle Jolles 29 oktober 2009, LAKS Amsterdam

Jelle Jolles Centrum Brein & Leren Amsterdam-VU. 29 oktober LAKS, jaarcongres Amsterdam. Jelle Jolles 29 oktober 2009, LAKS Amsterdam Jelle Jolles Centrum Brein & Leren Amsterdam-VU 29 oktober LAKS, jaarcongres Amsterdam 1 Enorme kosten zijn gemoeid met de consequenties van verkeerd kiezen 2 Nodig: kennis, structuur, inspiratie 3 4 5

Nadere informatie

3 Hoogbegaafdheid op school

3 Hoogbegaafdheid op school 3 Hoogbegaafdheid op school Ik laat op school zien wat ik kan ja soms nee Ik vind de lessen op school interessant meestal soms nooit Veel hoogbegaafde kinderen laten niet altijd zien wat ze kunnen. Dit

Nadere informatie

het lerende puberbrein

het lerende puberbrein het lerende puberbrein MRI / fmri onbalans hersenstam of reptielenbrein automatische processen, reflexen, autonoom het limbisch systeem of zoogdierenbrein cortex emotie, gevoel, instinct, primaire behoeften

Nadere informatie

Psychologisch onderzoek

Psychologisch onderzoek Psychologisch onderzoek U bent door uw behandelaar verwezen voor een psychologisch onderzoek. Het psychologisch onderzoek is een diagnostisch onderzoek. Hieronder staat uitgelegd wat een psychologisch

Nadere informatie

Wat te doen met zwakke begrijpend lezers?

Wat te doen met zwakke begrijpend lezers? Wat te doen met zwakke begrijpend lezers? Cor Aarnoutse Wat doe je met kinderen die moeite hebben met begrijpend lezen? In dit artikel zullen we antwoord geven op deze vraag. Voor meer informatie verwijzen

Nadere informatie

Dominante Overerving. Informatie voor patiënten en hun familie. Illustraties: Rebecca J Kent www.rebeccajkent.com rebecca@rebeccajkent.

Dominante Overerving. Informatie voor patiënten en hun familie. Illustraties: Rebecca J Kent www.rebeccajkent.com rebecca@rebeccajkent. 12 Dominante Overerving Aangepaste informatie van folders geproduceerd door Guy s and St Thomas Hospital en Londen Genetic Knowledge Park, aangepast volgens hun kwaliteitsnormen. Juli 2008 Vertaald door

Nadere informatie

Medicijnstudies en eindpunten

Medicijnstudies en eindpunten Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. TRACK-HD toont belangrijke veranderingen bij pre-symptomatische

Nadere informatie

Onderzoek Stress. 5 Juni 2014. Over het 1V Jongerenpanel

Onderzoek Stress. 5 Juni 2014. Over het 1V Jongerenpanel Onderzoek Stress 5 Juni 2014 Over het onderzoek Aan dit online onderzoek, gehouden van 20 mei tot en met 5 juni 2014 in samenwerking met 7Days, deden 2.415 jongeren mee. Hiervan zijn er 949 scholier en

Nadere informatie

Het lerend vermogen van mensen met een dementie dr. Danielle Boelen

Het lerend vermogen van mensen met een dementie dr. Danielle Boelen Het lerend vermogen van mensen met een dementie dr. Danielle Boelen UMC St Radboud, Medische Psychologie Revalidatiecentrum St. Maartenskliniek Mevrouw Jansen: 83 jaar, sinds 1 jaar ziekte van Alzheimer

Nadere informatie

Cognitieve revalidatie na niet-aangeboren hersenletsel voor patiënten met milde cognitieve problemen

Cognitieve revalidatie na niet-aangeboren hersenletsel voor patiënten met milde cognitieve problemen HersenletselCongres 2013 5 november A7 Niet Rennen maar Plannen Cognitieve revalidatie na niet-aangeboren hersenletsel voor patiënten met milde cognitieve problemen Chantal Geusgens Consortium cognitieve

Nadere informatie

Mindfulness voor mensen met longkanker en naasten

Mindfulness voor mensen met longkanker en naasten Mindfulness voor mensen met longkanker en naasten De diagnose longkanker is ingrijpend en roept vaak veel emoties en reacties op. Niet alleen bij uzelf maar ook bij uw naasten. Uit wetenschappelijk onderzoek

Nadere informatie

Regionaal Instituut voor Dyslexie

Regionaal Instituut voor Dyslexie Dyslexie Voorwaarden vergoede dyslexiezorg Waarom kiezen voor het Regionaal Instituut voor Dyslexie? Van aanmelding tot en met behandeling Regionaal Instituut voor Dyslexie Dyslexie Waarom het Regionaal

Nadere informatie

De Stemmenpolikliniek

De Stemmenpolikliniek Universitair Centrum Psychiatrie (UCP) De Stemmenpolikliniek Inhoud Inleiding 1 Stemmen horen 1 De behandeling 2 Kennismaking 3 De inhoud van de behandeling 3 Behandelaars 4 Vragen 4 Belangrijke adressen

Nadere informatie

NAH bij kinderen en jongeren: plasticiteit en herstel Caroline van Heugten

NAH bij kinderen en jongeren: plasticiteit en herstel Caroline van Heugten NAH bij kinderen en jongeren: plasticiteit en herstel Caroline van Heugten Universiteit Maastricht c.vanheugten@np.unimaas.nl Inhoud presentatie Plasticiteit van het brein Hersenletsel Schade en herstel

Nadere informatie

Georgie Dom. Greep op uw geheugen. Zo blijft u scherp

Georgie Dom. Greep op uw geheugen. Zo blijft u scherp Georgie Dom Greep op uw geheugen Zo blijft u scherp 1 e druk, juli 2010 Copyright 2010 Consumentenbond, Den Haag Auteursrechten op tekst, tabellen en illustraties voorbehouden Inlichtingen Consumentenbond

Nadere informatie

DEMENTIE EN HET GENETISCH ONDERZOEK

DEMENTIE EN HET GENETISCH ONDERZOEK DEMENTIE EN HET GENETISCH ONDERZOEK Prof. Dr. Julie van der Zee, PhD Neurodegeneratieve Hersenziekten Groep, Department Moleculaire Genetica, VIB, Laboratorium Neurogenetica, Instituut Born Bunge, Universiteit

Nadere informatie

Onderzoeksgroep Neurodegeneratieve Hersenziekten

Onderzoeksgroep Neurodegeneratieve Hersenziekten WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK NAAR DE ROL VAN GENETICA IN JONGDEMENTIE: FAMILIES, MUTATIES EN GENETISCHE TESTEN. Christine Van Broeckhoven Neurodegeneratieve Hersenziekten Groep, Department Moleculaire Genetica,

Nadere informatie

Bio (EEG) feedback. Reflecties vanuit de klinische praktijk. Kannercyclus 09-05-2011 Dr. EWM (Lisette) Verhoeven

Bio (EEG) feedback. Reflecties vanuit de klinische praktijk. Kannercyclus 09-05-2011 Dr. EWM (Lisette) Verhoeven Bio (EEG) feedback Reflecties vanuit de klinische praktijk Kannercyclus 09-05-2011 Dr. EWM (Lisette) Verhoeven Neurofeedback -Een vraag uit de spreekkamer- Minimaal 1500 Literatuur 2008 literatuur search

Nadere informatie

BRAIN LESSONS Neuropsychological insights and interventions for secondary education

BRAIN LESSONS Neuropsychological insights and interventions for secondary education BRAIN LESSONS Neuropsychological insights and interventions for secondary education Academisch proefschrift door Sanne Dekker, Amsterdam 2013 Promotores: prof.dr. J. Jolles en prof.dr. A.C. Krabbendam

Nadere informatie

Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan

Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan drs. Ellen Wingbermühle GZ psycholoog / neuropsycholoog GGZ Noord- en Midden-Limburg Contactdag 29 september 2007 Stichting Noonan Syndroom 1 Inhoud Introductie

Nadere informatie

Wat is dementie, wat is Alzheimer?! En wat komt er op ons af?! Prof Frans Verhey. Maastricht University Medical Center Alzheimer Centrum Limburg

Wat is dementie, wat is Alzheimer?! En wat komt er op ons af?! Prof Frans Verhey. Maastricht University Medical Center Alzheimer Centrum Limburg Wat is dementie, wat is Alzheimer?! En wat komt er op ons af?! Prof Frans Verhey Maastricht University Medical Center Alzheimer Centrum Limburg Dementie Veel meer dan een geheugenprobleem Toenemende afhankelijkheid

Nadere informatie

X-gebonden Overerving

X-gebonden Overerving 12 http://www.nki.nl/ Afdeling Genetica van het Universitair Medisch Centrum Groningen http://www.umcgenetica.nl/ X-gebonden Overerving Afdeling Klinische Genetica van het Leids Universitair Medisch Centrum

Nadere informatie

LEZING VOOR DE THEMA-AVOND VAN DE MULTIPLE SCLEROSE VERENIGING NEDERLAND, REGIO ZUID-HOLLAND-NOORD.

LEZING VOOR DE THEMA-AVOND VAN DE MULTIPLE SCLEROSE VERENIGING NEDERLAND, REGIO ZUID-HOLLAND-NOORD. MS en COGNITIE LEZING VOOR DE THEMA-AVOND VAN DE MULTIPLE SCLEROSE VERENIGING NEDERLAND, REGIO ZUID-HOLLAND-NOORD. WOENSDAG 12 OKTOBER 2011, DIACONESSENHUIS, LEIDEN. Mw. drs. M.W. Pleket Gz-/neuropsycholoog

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 119 120 Samenvatting 121 Inleiding Vermoeidheid is een veel voorkomende klacht bij de ziekte sarcoïdose en is geassocieerd met een verminderde kwaliteit van leven. In de literatuur

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting 135

Samenvatting. Samenvatting 135 Samenvatting 135 Samenvatting Dit proefschrift beschrijft een zoektocht naar de ecologische validiteit (de waarde van onderzoeksresultaten bij toepassing in het dagelijks leven) van executieve functie

Nadere informatie

Websites voor mentoren en leerlingen Inleiding

Websites voor mentoren en leerlingen Inleiding Websites voor mentoren en leerlingen Inleiding Internet is niet meer weg te denken uit het huidige onderwijs en biedt bovendien een bijna onuitputtelijke bron aan informatie en hulpmiddelen. Dit document

Nadere informatie

Recessieve Overerving

Recessieve Overerving 12 Recessieve Overerving Aangepaste informatie van folders geproduceerd door Guy s and St Thomas Hospital en Londen Genetic Knowledge Park, aangepast volgens hun kwaliteitsnormen. Juli 2008 Vertaald door

Nadere informatie

Rapportage sociaal-emotionele ontwikkeling Playing for Success

Rapportage sociaal-emotionele ontwikkeling Playing for Success Rapportage sociaal-emotionele ontwikkeling Playing for Success Leercentrum Nijmegen Oberon, november 2012 1 Inleiding Playing for Success heeft, naast het verhogen van de taal- en rekenprestaties van de

Nadere informatie

Informatiefolder Centrum Brein & Leren, Vrije Universiteit Amsterdam. Annemarie Trouw Schoolleider St Maartensschool, Limmen (NH)

Informatiefolder Centrum Brein & Leren, Vrije Universiteit Amsterdam. Annemarie Trouw Schoolleider St Maartensschool, Limmen (NH) Nieuwsgierigheid een basis in de school? Informatiefolder Centrum Brein & Leren, Vrije Universiteit Amsterdam Annemarie Trouw Schoolleider St Maartensschool, Limmen (NH) Sanne Dekker Neuropsycholoog, onderzoeker

Nadere informatie

NEDERLANDSE HERSENBANK. De oplossing zit in de hersenen

NEDERLANDSE HERSENBANK. De oplossing zit in de hersenen NEDERLANDSE HERSENBANK De oplossing zit in de hersenen Onderzoek doet leven Het wetenschappelijk onderzoek is de laatste jaren in een stroomversnelling geraakt. Nieuwe technieken maken het mogelijk om

Nadere informatie