HANDLEIDING VOOR TUSSENTIJDSE EVALUATIE SPORTBELEIDSPLANNEN

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "HANDLEIDING VOOR TUSSENTIJDSE EVALUATIE SPORTBELEIDSPLANNEN"

Transcriptie

1 HANDLEIDING VOOR TUSSENTIJDSE EVALUATIE SPORTBELEIDSPLANNEN 14/10/10 12:37

2 Colofon Redactieadres Vlaams instituut voor sportbeheer en recreatiebeleid vzw (ISB) Plezantstraat 266, 9100 Sint-Niklaas T F E W Auteurs Bart Van Herck (IDEA Consult) in samenwerking met Roel Van Caenegem en David Nassen (ISB) Leescomité ISB-Werkgroep Tussentijdse evaluatie: Luc Mercken (sportdienst Hasselt), Marc Vlogaert (sportdienst Bornem), Mia Maes (sportdienst Kortrijk), René Schreurs (sportdienst Limburg), Tom Van Look (sportdienst Antwerpen), Geert Uyttenhove (sportdienst Lede), Peter Geers (sportdienst Lochristi), Frank Malisse (sportdienst Harelbeke), Katrijn Titeca (sportdienst Waregem), Joke De Prest (sportdienst Waarschoot), Wim Boeckx (sportdienst Westerlo) en Herwig De Vooght (sportdienst Sint-Lievens-Houtem) Bloso: Geertrui Schiltz, Hilde Caers en Sonja Vanden Broeck Kabinet Minister van sport Philippe Muyters: Nicole Bossaerts Gerealiseerd met steun van de Vlaamse Overheid Druk en vormgeving Geers offset NV ISB, oktober 2010 Cov_Publicatie.indd 2

3 HANDLEIDING VOOR TUSSENTIJDSE EVALUATIE (EN OPTIMALISATIE) VAN DE LOKALE SPORTBELEIDSPLANNEN 1. INLEIDING Aanleiding Meerwaarde van (tussentijdse) evaluatie Focus van deze tussentijdse evaluatie Verschillende evaluatiecriteria en -vragen Bepalingen uit het decreet Sport voor allen 5 2. STAPPENPLAN Fase 1: Voorbereiding Stap 1: Aanduiding projectleiding en stuurgroep Stap 2: Bepalen focus, procesverloop en -organisatie Fase 2: Uitvoering Stap 3: Oplijsten doelstellingen en indicatoren Stap 4: Informatieverzameling en analyse Stap 5: Conclusies en rapportage Fase 3: Goedkeuring en communicatie Stap 6: Formele advies- en goedkeuringsprocedure Stap 7: Communicatie Fase 4: Opvolging Stap 8: Leereffecten inventariseren en verankeren BIJLAGEN Evaluatiecriteria Additionele evaluatievragen Voorbeeldindicatoren en streefnormen Ondersteuning Sportverenigingen (Hoofdstuk 1 Sport voor Allen-decreet) Andersgeorganiseerde sport (Hoofdstuk 2 Sport voor Allen-decreet) Toegankelijkheid en diversiteit (Hoofdstuk 3 Sport voor Allen-decreet) Sportinfrastructuur (Hoofdstuk 4 Sport voor Allen-decreet) Kwaliteit van de jeugdsportbegeleiders en jeugdsportcoördinatoren (Hoofdstuk 5 Decreet Sport voor Allen-decreet) Overzicht externe databronnen Sjablonen voor rapportage aan Vlaamse Overheid Basismodel Basismodel Model met uitgebreide opties Bronnenlijst 30 Bblz_Publicatie.indd 1 14/10/10 13:06

4 Inleiding 1.1 Aanleiding In 2008 trad het nieuwe Decreet Sport voor Allen in werking. Meteen het startschot voor de opmaak van sportbeleidsplannen in elke gemeente. In overleg met de Vlaamse Overheid, ondersteunde ISB de gemeenten via een begeleidingstraject. Nu de sportbeleidsplannen stilaan vertrouwde materie zijn, dringt evaluatie en eventuele bijsturing zich op. Het Decreet verwacht een tussentijdse evaluatie na 3 jaar. Daarbij dient nagegaan te worden of de beleidseffecten en resultaten zijn gehaald. Maar ook de opbouw van het plan kan mee onder de loep worden genomen. Een analyse van de eerste lichting beleidsplannen leerde immers dat er o.a. nog verbetermogelijkheden zijn op het vlak van het resultaatgericht formuleren van doelstellingen en het formuleren van indicatoren. Er is groeiende belangstelling voor het meten van de effectiviteit en effi ciëntie van beleid. Doelgerichte inzet van middelen (niet alleen in tijden van crisis), resultaatgericht denken en focus op beleidsresultaat. Ook op gemeentelijk vlak, in het nieuwe gemeentedecreet, is er meer aandacht voor integrale planning en opvolging. Deze handleiding wil een concreet houvast bieden voor het uitvoeren van de tussentijdse evaluatie in het kader van het decreet, maar ook ruimere ondersteuning bieden aan sportdiensten op het vlak van beleidsevaluatie in het algemeen. Figuur 1: Beleidsevaluatie als schakel in de beleidscyclus doelstellingenanalyse BELEIDSVOORBEREIDING gegevensverzamelingen -analyse voorstellen voor veranderingen en beleidskeuzes bijsturen BELEIDSBESLISSING doelstellingen en kritische succes factoren BELEIDSEVALUATIE rapportage sturen meten met indicatoren BELEIDSUITVOERING projecten / maatregels / actie effecten van de beleidsuitvoering Beleidsevaluatie is een onderdeel van de beleidscyclus. Het laat ons enerzijds toe om na te gaan of acties en projecten lopen zoals gepland (meten met indicatoren), anderzijds stelt het ons in staat om onze plannen bij te sturen in functie van nieuwe noden en behoeften 2 Bblz_Publicatie.indd 2 14/10/10 13:12

5 1.2 Meerwaarde van (tussentijdse) evaluatie Deze tussentijdse evaluatie mag dan al een verplicht nummer zijn, het is belangrijk te beseffen hoe waardevol een evaluatiemoment kan zijn voor de eigen sportdienst. Het is een momentum om de banden te versterken met de belangrijkste doelgroepen en de meerwaarde van het lokaal sportbeleid onder de aandacht te brengen van beleidsmakers en bevolking. Er kan een heel sterk motiverende impuls van uitgaan en het maakt de lokale sportdienst en de verenigingen sterker bewust van hun opdracht. Er zijn samengevat vier belangrijke motieven om het gevoerde beleid op regelmatige tijdstippen te evalueren: - Evaluatie helpt ons bij het maken van de juiste keuzen (evaluatie als ondersteuning in de beleidsplanning) Evaluatie helpt bij het plannen en het bepalen van de juiste prioriteiten. Meestal zijn er meerdere mogelijkheden om een uitdaging aan te pakken. Evaluatie laat ons toe te zien wat werkt en wat niet. We moeten onze keuzen ook regelmatig in vraag durven stellen. Noden en behoeften van mensen veranderen voortdurend, het is belangrijk om op regelmatige basis na te gaan of onze initiatieven daar wel voldoende rekening mee houden. Ook andere diensten in de gemeente en de Vlaamse overheid zijn permanent in beweging en verplichten de sportdienst tot regelmatige bijsturing. - Evaluatie helpt ons na te gaan of we wel degelijk doen wat we zinnens waren te doen (evaluatie als opvolgingsinstrument voor de dagelijkse beleidsuitvoering) Sinds het invoeren van lokale sportbeleidsplannen zijn alle sportdiensten vertrouwd met het formuleren van doelstellingen. Door middel van evaluatie kunnen we nagaan of de uitvoering daarvan op schema zit. Door personeelswissels, geldgebrek, slechte afspraken, verkeerde communicatie... lopen de zaken niet altijd als gepland. Gestructureerde evaluatiemomenten stellen ons in staat om bij te sturen en oplossingen te formuleren. - Evaluatie helpt ons in het verantwoorden van wat we doen Het lokale sportbeleid is een zeer interactief gebeuren, met tal van betrokken organisaties. Lokale sportdiensten worden verondersteld verantwoording af te leggen aan tal van belanghebbenden, waaronder: De burger, die steeds mondiger wordt en wil vernemen of zijn middelen effi ciënt en effectief worden besteed; De gemeente als bestuur, waar het domein sport zijn positie moet verdedigen naast tal van andere diensten en prioriteiten; De Vlaamse Overheid (cfr. Decreet lokaal sportbeleid). Periodieke evaluatierapporten stellen de sportdienst in staat om ten aanzien van al zijn verschillende stakeholders aan te tonen dat er op een effi ciënte manier resultaten worden neergezet waar burger en samenleving beter van worden. - Evaluatie helpt ons te verbeteren en maakt ons sterker (Evaluatie als leerinstrument) Tot slot zijn evaluatiemomenten, de momenten bij uitstek om te leren. Beleidsmensen, ambtenaren, verenigingen staan stil bij wat ze ondernemen, stellen zich vragen bij het effect en de relevantie ervan, ze ontdekken alternatieve mogelijkheden. Voor praktijkmensen zullen de leereffecten vooral betrekking hebben op een betere uitvoering van hun taken. Voor beleidsmensen zullen de leereffecten te maken hebben met beter inzicht in de veranderende omgeving, het prioritair inzetten van de middelen en het bereiken van de beoogde effecten. 3 Bblz_Publicatie.indd 3 14/10/10 13:06

6 Beschouw de tussentijdse evaluatie van het lokaal sportbeleidsplan niet als een verplicht nummer voor de Vlaamse Overheid, maar grijp het proces aan om de gemaakte keuzen m.b.t. het sportbeleid te motiveren naar de buitenwereld, te leren uit de ervaringen van de laatste jaren en als kans om bij te sturen waar nodig. 1.3 Focus van deze tussentijdse evaluatie Verschillende evaluatiecriteria en -vragen Evalueren is een veelzijdig begrip en minder eenduidig dan men op het eerste gezicht zou veronderstellen. Er zijn immers tal van perspectieven en criteria van waaruit men beleid kan beoordelen (zie evaluatieschema in bijlage 0). Samengevat kan het accent van beleidsevaluatie ofwel liggen op: De doelstellingen (relevantie, coherentie en consistentie) Beantwoorden de maatregels en doelstelligen uit het sportbeleidsplan (nog steeds) aan de noden en behoeften (relevantie) en zijn ze in lijn met andere doelstellingen binnen of buiten de organisatie (consistentie en coherentie)? De manier van uitvoering (effi ciëntie en proces) Daarbij gaan we na of de input (de energie en middelen die we erin staken) in overeenstemming zijn met de output? Of de resultaten of effecten konden worden bereikt met minder geld en of de wijze van uitvoering optimaal verliep (coördinatie, samenwerking,...); De resultaten (doelbereiking, effectiviteit, duurzaamheid, adequaatheid) Zijn de output, de resultaten en de impact in lijn met de doelstellingen die we in het sportbeleidsplan hebben geformuleerd? Hebben we de vooropgestelde doelen gehaald? Zijn de effecten blijvend (duurzaamheid)? Beantwoorden ze aan de maatschappelijke problemen (adequaatheid)? We illustreren de toepassing van de evaluatiecriteria met een voorbeeld uit het lokale sportbeleid. Het maatschappelijk probleem van waaruit we vertrekken is overgewicht bij kinderen. Om het probleem aan te pakken zetten we de doelstelling voorop dat kinderen minstens 3uur sport doen per week buiten schoolverband tegen Figuur 2: Evaluatiecriteria toegepast op het lokale sportbeleid Maatschappelijk probleem Overgewicht bij kinderen impact Overgewicht bij jongeren neemt af, gezondheid verbetert resultaten 20 kinderen nemen doen blijvend aan sport via sportclubs doelstelling middelen acties output 50% van de kinderen doen tot 3u sport per week buiten schoolverband Geld voor sensibilisering en lesgevers Sportkampen, promotie in de scholen, kinderen nemen deel aan de sportkampen in de vakantieperiodes Doelstelling Uitvoering Resultaten Bron: IDEA Consult 4 Bblz_Publicatie.indd 4 14/10/10 13:06

7 Met betrekking tot deze doelstelling en acties zijn onderstaande evaluatievragen mogelijk: Evaluatiecriterium Relevantie Coherentie Consistentie Evaluatievraag Komen we met onze doelstelling (3u sport per week) tegemoet aan een maatschappelijke nood? Vormen onze doelstellingen (en acties) een samenhangend geheel? Zijn onze doelstellingen consistent met de doelstellingen van andere diensten binnen de gemeente (cultuur, welzijn,...) en die van andere overheden (provincie, Vlaanderen)? Effi ciëntie Werden de sportkampen gerealiseerd tegen aanvaardbare kostprijs (monitoren, promotie,...)? Procesverloop Doelbereiking Effectiviteit Duurzaamheid Adequaatheid Werden onze cursussen goed georganiseerd (bv. vlotte inschrijvingsprocedure), deskundig begeleid (bv. niveau lesgevers), voldoende bekend gemaakt,...? Haalden we onze doelen/targets op output, resultaats- en impactniveau? Zijn de behaalde effecten het gevolg van onze acties en inspanningen? Zijn de effecten blijvend? Beantwoorden de effecten aan de maatschappelijke noden? Bepalingen uit het decreet Sport voor allen Het decreet Sport voor Allen bevat voor gemeenten volgende bepaling betreffende de tussentijdse evaluatie: In het derde jaar van de sportbeleidsplanperiode wordt in overleg met de sportraad het sportbeleidsplan geëvalueerd op het bereiken van zijn doelstellingen en beoogde beleidseffecten, worden nieuwe behoeften gebundeld, en indien nodig, wordt het plan bijgestuurd. (Artikel 17 Decreet Sport voor Allen) Als we de verwachtingen van de Vlaamse Overheid beschouwen met betrekking tot deze tussentijdse evaluatie (zie tekstbox) ligt het accent heel duidelijk op een evaluatie van de doelbereiking en effectiviteit. Men vraagt namelijk per doelstelling (operationeel / strategisch) na te gaan of ze geheel, gedeeltelijk of niet werd gehaald. Indien er indicatoren werden opgevolgd, wordt een meting van deze indicatoren verwacht. In tweede orde (vooral in functie van het resultaat op de eerste vraag), wordt gevraagd om aan te geven of de vooropgezette doelstellingen zullen worden bijgestuurd. Verwachtingen van de Vlaamse Overheid m.b.t. de tussentijdse evaluatie: Per doelstelling (strategisch en operationeel) aanduiden of ze geheel, gedeeltelijk of niet werd gehaald; Per doelstelling aangeven of ze blijft behouden, wordt bijgestuurd of wordt geschrapt. Het betreft niet enkel de inhoud van de doelstellingen, maar ook de bijhorende aanpak. Indien uit bovenstaande twee evaluatievragen blijkt dat er nieuwe behoeften zijn, dan dienen volgens het decreet deze behoeften ook geïnventariseerd te worden. Dit houdt dus expliciet een evaluatie van de relevantie van de doelstellingen en het bijhorende plan van aanpak in. De vraag die men zich dus moet stellen is of met de vooropgestelde doelstellingen nog steeds ingespeeld wordt op de aanwezige noden en behoeften. Zijn bepaalde doelstellingen niet meer relevant of vragen nieuwe noden of behoeften voor nieuwe doelstellingen? In deze handleiding zullen we, in lijn met de Vlaamse verwachtingen, het accent leggen op het evalueren van de doelbereiking en effectiviteit. Daarnaast nemen we de evaluatie van de relevantie ook mee in het evaluatieproces. Gezien de evaluatie in hoofdzaak gevoerd moet worden vanuit de eigen ambitie (die verder kan reiken dan het evalueren van de effectiviteit), maken we niettemin in bijlage 3.2) verwijzingen naar methoden om additioneel effi ciëntie en coherentie te meten. Het is aan de lokale sportdiensten zelf om uit te maken hoever men wil gaan in deze mogelijkheden. In het stappenplan (zie verder), is met name stap 2 gericht op het bepalen van de focus. De verwachtingen van de Vlaamse Overheid met betrekking tot rapportage worden toegelicht in stap 5. 5 Bblz_Publicatie.indd 5 14/10/10 13:06

8 Stappenplan Bij het voeren van de tussentijdse evaluatie onderscheiden we vier fasen, met name: de voorbereiding, de uitvoering, de rapportage en de opvolging. Deze fasen worden verder onderverdeeld in 8 stappen (zie hieronder Figuur 3). Figuur 3: Stappenplan tussentijdse evaluatie FASE 1 Voorbereiding FASE 2 Uitvoering FASE 3 Goedkeuring en communicatie FASE 4 Opvolging Merk op: dit stappenplan is een leidraad. Elke gemeente kan hem vanzelfsprekend aanpassen aan de eigen situatie. Bron: IDEA Consult 2.1 Fase 1: Voorbereiding Geef voldoende aandacht aan de voorbereiding.het is een volwaardige en bijzonder bepalende fase waarin keuzen worden gemaakt over het ganse evaluatietraject. Een goede voorbereiding maakt het halve werk wordt vaak gezegd. Ook voor deze tussentijdse evaluatie is het essentieel vooraf af te spreken welke dingen men grondig wil bekijken en welke minder, welke mensen men vrijmaakt om het werk te doen, welk stakeholders worden betrokken en hoe men het tijdsverloop ziet. We gaan er hieronder uitgebreid op in. Decretaal is alvast bepaald dat de tussentijdse evaluatie in overleg met de sportraad moet gebeuren. 6 Bblz_Publicatie.indd 6 14/10/10 13:06

9 2.1.1 Stap 1: Aanduiding projectleiding en stuurgroep Gezien het participatief karakter van het sportbeleid, voorzien we in de tussentijdse evaluatie ruime consultatie en betrokkenheid van inwoners en verenigingen. De aansturing en coördinatie van het evaluatieproces dient evenwel in handen te worden gelegd van een kleinere groep van mensen, zijnde de projectleider (+team) en de stuurgroep. Deze groep is best niet te groot (tussen de 5 à 10 mensen), zodat er op een effi ciënte en slagvaardige manier kan worden gewerkt. Projectleiding De projectleider zal doorgaans de sportfunctionaris zijn van de gemeente. Hij heeft een belangrijke rol in het proces. Ondanks zijn dichte betrokkenheid is het belangrijk dat hij de nodige kritische zin aan de dag legt bij het evalueren van eigen activiteiten en werking. Stuurgroep Voor het samenstellen van de stuurgroep, dient een weloverwogen keuze te worden gemaakt uit de verschillende stakeholders van het lokale sportbeleid. We denken daarbij aan vertegenwoordigers van volgende groepen: De beleidsmakers (politiek verantwoordelijken en topmanagement); Uitvoerders van het beleid, in casu de medewerkers en vrijwilligers bij de gemeentelijke sportdienst; Vertegenwoordiging sportraad Doelgroepen: sportverenigingen, individuele sporters, specifi eke doelgroepen; Anderen (media, burensportdienst, provincie,...). Rol projectleider (+team) Bewaken voortgang van de evaluatie Goede voorbereiding van de bijeenkomsten Verzamelen en analyseren van data en informatie Onderhouden van contacten met het werkveld, organisatie van terugkoppelingsmomenten Goede ontwerp-rapportage Rol stuurgroep Bepalen ambitieniveau en prioriteiten voor de evaluatie Bepalen procesverloop (stappen, timing) en organisatie (bijeenkomsten, communicatiemomenten) Bepalen evaluatievragen Kritisch beoordelen van de bijeengebrachte informatie Verantwoordelijkheid over conclusies en eindrapportage Adviseren van het gemeentebestuur over het (al dan niet) bijstellen van de doelstellingen Vooral als er goede ervaringen waren met de stuurgroep tijdens de opmaak van het lokale sportbeleidsplan, kan er vanuit dezelfde samenstelling worden vertrokken. Dit is evenwel geen vereiste. Noteer ook dat de stuurgroep de motor en architect van het evaluatieproces is. De stuurgroep mag niet een ruime klankbordgroep zijn waar meningen worden verzameld en belangen behartigd worden Stap 2: Bepalen focus, procesverloop en -organisatie In stap 2 bepaalt de stuurgroep de volledige procesarchitectuur. Het is een bijzonder bepalende fase waarbij keuzen worden gemaakt over volgende onderwerpen: Welke verwachtingen hebben we en welke accenten leggen we? De verschillende stappen die we zullen doorlopen doorheen het proces van de tussentijdse evaluatie, met inbegrip van de consultatie- en terugkoppelingsmomenten; De tijd die we voorzien voor elk van deze stappen; De middelen die nodig zijn om het proces te voeren, in bijzonder de personele middelen; De belanghebbenden (organisaties en mensen) die we zullen betrekken tijdens het traject. Welke problemen zouden kunnen opduiken in het proces en hoe zullen we die proberen te voorkomen? We overlopen hieronder hoe men kan omgaan met elk van deze punten. 7 Bblz_Publicatie.indd 7 14/10/10 13:06

10 We overlopen hieronder hoe men kan omgaan met elk van deze punten. Focus: verwachtingen en prioriteiten Wat zijn onze verwachtingen voor deze evaluatie? Welke accenten leggen we? Besteed voldoende aandacht aan deze vragen en bedenk ook dat het ambitieniveau dat men zich stelt implicaties heeft naar tijd en middelen. Vragen die we bij de afbakening moeten beantwoorden zijn: Leggen we de focus enkel op de door de Vlaamse overheid verplichte evaluatievragen rond doelbereiking, effectiviteit en relevantie of stellen we nog extra evaluatievragen? Doel is het volledige sportbeleidsplan te evalueren, maar zoomen we extra in op bepaalde doelstellingen op basis van eigen prioriteiten of Vlaamse prioriteiten? Willen we ook additionele aspecten onderzoeken zoals effi ciënte inzet van middelen, goede uitvoering van acties en projecten, coherentie van het sportbeleidsplan met andere plannen in de gemeente? Wie hiervoor kiest, zie bijlage 3.2). TIP Pols voor het beantwoorden van bovenstaande vragen ook de verwachtingen van de stakeholders. Kondig de tussentijdse evaluatie van het sportbeleidsplan aan binnen het schepencollege, het managementteam en de sportraad en koppel daar een eerste gedachtewisseling aan. Het zal de betrokkenheid en interesse van elk van deze partijen verhogen. Processtappen en tijdsverloop Belangrijk onderdeel van de voorbereiding is ook het vastleggen van het verloop en de timing van de evaluatie. Daarbij geeft men aan wanneer documenten worden voorzien en bijeenkomsten met stuurgroep, doelgroepen en inwoners. Hieronder een indicatieve tabel met de timing van de verschillende processtappen. Daarin worden volgende activiteiten gepland: 2 bijeenkomsten van de stuurgroep, met respectievelijk volgende agenda s: o Eerste bijeenkomst: vastleggen ambitie, focus, processtappen en -verloop; o Tweede bijeenkomst: analyse van de informatie en conclusies. 2 informatie- en terugkoppelingsmomenten, naar bestuur en sportraad, met volgende onderwerpen: o Toelichting startnota; o Toelichting ontwerp van conclusies. Advies van de lokale sportraad uiterlijk in mei 2011; Goedkeuring van de tussentijdse evaluatie door de gemeenteraad in juni 2011; dit met het oog op indiening bij Bloso vóór Indiening bij Bloso vóór Er worden doorheen het proces twee documenten geproduceerd: o Startnota; o Eindrapport. TIP Stem het proces van de tussentijdse evaluatie af, met het proces voor de opmaak van het voor de Vlaamse Overheid 8 Bblz_Publicatie.indd 8 14/10/10 13:06

11 Tabel 1: Processtappen en tijdsverloop (indicatief) Een goede start Aan de slag Afronding okt-nov 2010 dec/10 Stap 1: Vorming stuurgroep Stap 2: Bepalen focus en organisatie dec/10- mrt /11 apr-mei 2011 jun/11 sept-okt 2011 Stap 3: Doelstellingen en indicatoren Stap 4: Informatieverzameling en analyse Stap 5: Conclusies en rapportage Stap 6: Advies en goedkeuringsprocedure Stap 7: Communicatie GR Stap 8: Leefeffecten Stuurgroepbijeenkomsten Consulteren en/of informeren van doelgroepen en breder netwerk Rapportagemomenten: 1) startnota; 2) eindrapport; GR Goedkeuring door gemeenteraad Indienen bij BLOSO uiterlijk vóór Middelen Hier gaat het in hoofdzaak over mensen en tijd, de andere fi nanciële kosten zijn doorgaans beperkt (vergaderkosten en eventuele communicatiekosten op het einde). Voor een degelijke evaluatie dient voldoende personele ruimte te worden vrijgemaakt. Al te vaak wordt dit verwaarloosd. Bij het afwegen van de mensen en de tijd die zullen nodig zijn voor de tussentijdse evaluatie, neemt men volgende zaken in rekening: De ambitie die we ons stellen (zie hierboven); Het beschikbaar materiaal. Zijn de doelstellingen en de indicatoren in het gemeentelijk sportbeleidsplan goed uitgewerkt of is hier nog werk aan? Houdt de sportdienst veel of weinig informatie bij? Het procesverloop (zie hieronder). Voorzien we veel of weinig bijeenkomsten en terugkoppelingsmomenten. Wordt er al dan niet een bevraging georganiseerd van bepaalde doelgroepen? In het geval de gemeente over onvoldoende tijd of deskundigheid beschikt om (bepaalde onderdelen van) deze tussentijdse evaluatie uit te voeren, is het aangewezen externe begeleiding of experten in te zetten. Bij de organisatie van het proces, kan ook een student hoger onderwijs, in het kader van een stage of eindwerk, interessant werk verrichten. Voldoende tijd moet dan wel voorzien worden voor de omkadering van de student. Consultatie van stakeholders en terugkoppeling In de stuurgroep zijn reeds een aantal belangrijke personen en organisaties vertegenwoordigd. Daarnaast suggereerden we hierboven ook al een drietal bredere consultatiemomenten in ons proces. Indien gewenst kunnen nog bijkomende informatiefora of -momenten worden georganiseerd. Ook via de gemeentelijke website kan men informatie verspreiden over het proces, met eventuele oproep om te reageren; Struikelblokken en remedies Bij het begin van het proces is het ook goed te refl ecteren op mogelijke struikelblokken. Op die manier kunnen we al van bij aanvang rekening houden met te verwachten problemen en remedies inbouwen om ze te voorkomen. 9 Bblz_Publicatie.indd 9 14/10/10 13:06

12 Tabel 2: Mogelijke struikelblokken en remedies Struikelblok Voortgang stokt Proces gaat niet vooruit De mensen willen niet mee Lage betrokkenheid Gebrek aan motivatie Gebrek aan kennis, capaciteit, vaardigheden, planervaring Randvoorwaarden Er is een verschillend begrip van verschillende onderdelen of woorden Te veel mensen rond de tafel om te beslissen Remedie Zorg voor een gedragen startnota met duidelijke en realistische afspraken. Een aanjager in het bestuur is noodzakelijk (ambtelijk + politiek). Maak duidelijk aan medewerkers en stakeholders dat er iets met hun inbreng zal gebeuren. Bereid elke vergadering goed voor. Stuur info door naar alle participanten en stimuleer hen om op voorhand na te denken over de te behandelen thema s. Wijs op de wettelijke verplichting. (Kan helpen om op te starten, maar moet in de loop van het proces omslaan in intrinsieke motivatie). Herhaal de voordelen en de meerwaarde voor de eigen organisatie en overhaal de tegenstanders met argumenten waar ze gevoelig voor zijn (resultaten in de verf zetten ten aanzien van andere diensten en bevolking, mogelijkheid om te verbeteren,...). Grijp de ondersteuning aan van ISB (deze handleiding, coaching, opleiding). Investeer in externe ondersteuning en leer daaruit voor de volgende keer. Eenvoudige en duidelijke begrippen gebruiken, waar nodig uitleggen. Het consulteren van een groot aantal mensen is aanbevolen. In de stuurgroep houdt men evenwel best het aantal mensen beperkt. TIP vat alle beslissingen die werden genomen in deze voorbereidingsfase samen in een bevattelijke startnota. Deze kan worden gebruikt om ten aanzien van een breed publiek (waaronder sportraad, college, ) duidelijk te maken hoe zal worden tewerk gegaan. 2.2 Fase 2: Uitvoering Waar in de voorbereidingsfase de contouren van de evaluatie werden bepaald, vormt de uitvoering vanzelfsprekend de kern van het proces Stap 3: Oplijsten doelstellingen en indicatoren De tussentijdse evaluatie richt zich in hoofdzaak op de realisatie van de strategische en operationele doelstellingen in het lokaal sportbeleidsplan. De belangrijkste evaluatievraag is namelijk: hebben we onze vooropgezette doelstellingen behaald? Daarnaast is het ook essentieel om de relevantie te evalueren. Zijn onze doelstellingen nog geldig/relevant, drie jaar na datum? De context is mogelijks gewijzigd, er ontstonden mogelijks nieuwe noden en behoeften. Ideaal vertrekpunt voor deze tussentijdse evaluatie is een overzichtelijke tabel met alle doelstellingen uit het lokaal sportbeleidsplan, bij voorkeur gekoppeld aan indicatoren en streefdoelen, zoals weergegeven in onderstaande tabel: 10 Bblz_Publicatie.indd 10 14/10/10 13:06

13 Doelstellingen Indicatoren Streefwaarden Strategische doelstelling 1: Tegen 2012 is het aantal inwoners dat lid is van een erkende sportvereniging in de gemeente gestegen met 10% Operationele doelstelling 1: Vanaf 2009 zijn er jaarlijks minstens 2 nieuwe sportverenigingen die een samenwerkingsverband met de gemeente aangaan voor de organisatie van sportkampen Maatregel / actie: De sportdienst organiseert samen met de sportraad jaarlijks 2 infomomenten omtrent het subsidiereglement waarop minstens 80 % van de clubs aanwezig is Aantal inwoners die lid zijn van erkende sportclub Aantal sportclubs die samenwerken met de gemeente voor sportkampen Aantal aanwezige clubs op infomoment 10% meer t.o.v Elk jaar twee nieuwe 80% van de clubs In het geval de gemeente een soortgelijke tabel kan opmaken is stap 3 voltooid. De basis voor de tussentijdse evaluatie zijn echter de doelstellingen zoals men ze zelf heeft geformuleerd ten tijde van de opmaak van het sportbeleidsplan. Deze doelstellingen moeten geëvalueerd worden. De afwezigheid van indicatoren en streefwaarden vormen formeel geen belemmering voor het uitvoeren van een tussentijdse evaluatie. Het meer SMART 1 -geformuleerd zijn van doelstellingen is ongetwijfeld handig, maar ontbreken hiervan is geen belemmering voor evaluatie. Los van de formele vereisten, kunnen gemeenten er wel voor opteren om hun sportbeleidsplan te optimaliseren. Vandaar dat we in het kader van deze tussentijdse evaluatie graag volgende opties aanbieden: Optie 1: het herformuleren of herstructureren van de doelstellingen in het sportbeleidsplan; Optie 2: aanvullen of bijwerken van indicatoren en/of streefdoelen. Noot: in bijlage 3.3 vindt men tal van doelstellingen met indicatoren en streefnormen, die als inspiratie kunnen dienen voor de gemeenten Optie 1: Herstructureren of herformuleren van de doelstellingen Aanleiding voor deze optie is de ervaring dat het formuleren van doelstellingen bij de opmaak van het sportbeleidsplan als een moeilijke stap werd ervaren. Sommige doelstellingen onder de noemer strategisch zijn soms eerder operationeel. Operationele doelstellingen zijn vaak op output gericht en zijn dus eerder maatregelen of acties. Ook het formuleren van doelstelling op resultaatgerichte wijze is een verbeterpunt. Bij het (her)formuleren van doelstellingen is het aanbevolen volgend plaatje in het achterhoofd te hebben (doelstellingenboom): Figuur 4: Doelstellingenboom Strategische doelstellingen Operationele doelstellingen Maatregelen Acties 1 SMART-principe: Het Specifi ek, Meetbaar, Aanvaard, Relevant/Resultaatgericht en met aandacht voor Timing formuleren van doelstellingen. 11 Bblz_Publicatie.indd 11 14/10/10 13:06

14 Het onderscheid tussen strategische doelstellingen, operationele doelstellingen, maatregelen en acties, maken we als volgt: Strategische doelstellingen: geven de beleidseffecten aan die we willen bereiken op lange termijn (gezondheid verbeteren, gemeenschapszin verhogen, meer mensen die sport beoefenen). Operationele doelstellingen: beschrijven meer in detail hoe we de strategische doelstelling wensen te bereiken. Vaak leiden meerdere wegen naar Rome en dringt een keuze zich op. Operationele doelstellingen worden verder doorvertaald in maatregelen en eventueel acties. Op dit niveau koppelen we ook middelen, timing en verantwoordelijkheden. Voorbeeld Strategische doelstelling: : Het aantal sociaal-geïsoleerde senioren in de gemeente is tegen 2013 met 10% teruggedrongen d.m.v. sport. Operationele doelstelling(en): : Tegen 2012 nemen 25% van de alleenstaande ouderen op regelmatige basis deel aan sportactiviteiten of lid zijn van een sportvereniging. Maatregelen en acties: : in 2010 worden vijf seniorensportverenigingen fi nancieel ondersteund als ze een actieplan ontwikkelen en uitvoeren rond verhoogde sportdeelname door alleenstaande ouderen Noteer dat volgens het decreet niet verwacht wordt om acties op te nemen in het sportbeleidsplan. Het sportbeleidsplan bevat naast de doelstellingen een plan van aanpak met maatregels, een timing en een fi nanciële prognose. Wanneer men eventueel een jaaractieplan opmaakt, kunnen hierin concrete acties opgenomen worden. Naast een goede opbouw van de doelstellingen is ook de formulering vanzelfsprekend essentieel. Doelstellingen moeten voldoende evalueerbaar zijn. Als ze onvoldoende aangeven welke beleidsprestaties en effecten men wil bereiken, moet men de tijd nemen om de doelstellingen explicieter te maken. In onderstaande tekstbox formuleren we de belangrijkste aandachtspunten. Aandachtspunten bij het formuleren van doelstellingen: Formuleren doelstelling: zelfstandig naamwoord of voltooid deelwoord dat de richting van de verandering aangeeft + situatie die moet veranderen + doelgroep + mate van verandering + tijdschema. Bv. De deelname aan sportclubs van jongeren tussen 12 en 18 jaar is verhoogd met 10% tegen 2015; Voor een formuleren van doelstellingen, be SMART (zie handboek sportbeleidsplanning); Een doelstelling geeft aan wat men wil BEREIKEN (resultaat, effect, ). Een maatregel zegt wat men gaat DOEN. Strategische doelstellingen worden geformuleerd in termen van beleidseffecten (wat men wil bereiken), niet in termen van output (wat men wil doen); Een operationele doelstelling hoeft niet altijd 1 op 1 te zijn met een strategische doelstelling. Een operationele doelstelling kan ook bijdragen tot twee strategische doelstellingen; Formuleren van effecten en (prestatie)indicatoren per doelstelling. 12 Bblz_Publicatie.indd 12 14/10/10 13:06

15 Optie 2: Aanvullen of bijwerken indicatorenset en streefdoelen De operationele en strategische doelstellingen worden gekoppeld aan indicatoren. Deze laten toe om na te gaan of de gemeente succesvol is m.b.t. de gestelde doelstellingen. Zoals aangegeven in onderstaande fi guur, zijn die zoals de doelstellingen hiërarchisch gestructureerd. Het formuleren van goede indicatoren met een streefwaarde of meetnorm bleek een verbeterpunt bij de opmaak van de sportbeleidsplannen. Deze tussentijdse evaluatie is het moment bij uitstek om daar iets aan te doen. Het kan ook zijn dat men bepaalde indicatoren wil herzien. Onderstaande box vat de belangrijkste criteria samen waaraan enerzijds een goed indicatorensysteem moet voldoen en anderzijds waaraan een goede indicator moet voldoen. Figuur 5: Hiërarchie van doelstellingen en indicatoren DOELSTELLINGEN Strategische doelstellingen INDICATOREN Impactindicatoren Operationele doelstellingen Resultaatsindicatoren Maatregelen / Acties Outputindicatoren Een goed indicatorensysteem moet: - evenwichtig samengesteld worden uit een mix van verschillende categorieën en types van indicatoren: o Inputindicatoren: hebben betrekking op de middelen die worden ingezet zowel in termen van fi nanciële middelen als van personeel; o Output: hebben betrekking op de rechtstreekse acties die worden uitgevoerd in het kader van het beleid; o Resultaatindicatoren: verwijzen naar de rechtstreekse resultaten die zijn voortgekomen uit de ondernomen acties en projecten; o Impactindicatoren: verwijzen naar de (lange termijn) resultaten die voortvloeien uit de projecten en initiatieven. De impactindicatoren moeten het mogelijk maken om de relatie te leggen tussen behaalde resultaten uit projecten en initiatieven en de algemene strategische doelstellingen van het beleid. - eenvoudig en selectief zijn; - relevant zijn waarbij de geselecteerde indicatoren een signifi cante impact hebben op het beslissingsproces. Het is beter een selectie van goede en relevante indicatoren te maken dan een exhaustieve lijst die niet haalbaar is. Een goede indicator moet voldoen aan de SMART kwaliteitscriteria, zie handboek sportbeleidsplanning. 13 Bblz_Publicatie.indd 13 14/10/10 13:06

16 Tot slot werden in sommige sportbeleidsplannen per indicator ook reeds normen of streefdoelen geformuleerd. Indien dit nog niet het geval is, willen we dit sterk aanbevelen, omdat het motiverend werkt indien ze tegelijk ambitieus en realistisch worden geformuleerd. Een norm of streefwaarde is een ijkpunt waaraan gemeten waarden worden getoetst. Het kan gaan om een absolute waarde (bv. 250 deelnemers aan een evenement), een relatieve verandering (bv. 10% meer deelnemers) of een marge (tussen de 10 à 20%). Deze streefwaarden kunnen worden vastgesteld op basis van historische gegevens, wetenschappelijke studies, vergelijking met andere regio s of politieke overwegingen. Belangrijk te noteren is dat in het decreet Sport voor Allen een inspanningsverbintenis wordt gevraagd en geen resultaatsverbintenis. Het formuleren van indicatoren en streefwaarden moet dus gezien worden in de context van een sportbeleidsplan als werkinstrument voor de gemeente zelf Stap 4: Informatieverzameling en analyse Om informatie te verzamelen met betrekking tot de genoemde indicatoren, kunnen diverse bronnen worden aangesproken binnen en buiten de gemeente. Data in de gemeente: Gegevens bijgehouden door lokale sportdienst: jaarlijkse subsidieaanvragen met gegevens over de sportverenigingen,...; Financiële gegevens op niveau van gemeente, ; Gegevens van sportverenigingen; Enquêtes. Externe informatie (zie overzicht in bijlage 3.4): Publicaties en studies (bv. cijferboek lokaal sportbeleid); Databanken ter beschikking op het internet, vb. lokale statistieken. Voor indicatoren waarvoor geen hapklare data beschikbaar zijn, dient een werkwijze te worden bepaald. Een aantal courante technieken zijn de volgende: Schriftelijke vragenlijst; Interviews; Focusgroep; Casestudie. De keuze van een van bovenstaande technieken hangt samen met hetgeen men wil aan de weet komen. Kwalitatief onderzoek wordt gebruikt bij het zoeken naar verklaringen, wensen, behoeften en meningen. Kwantitatief onderzoek gaat op zoek naar de omvang van effecten in objectieve feiten (cijfers, omvang, kenmerken) en zoekt naar verbanden. Kwantitatief onderzoek geeft kortom antwoord op vragen als wat? en hoeveel? en kwalitatief onderzoek gaat in op de vragen hoe? en waarom?. Onderstaande tabel geeft meer achtergrond bij het geschikt inzetten van beide onderzoeksmethodes. Kenmerken Toepasbaarheid Methoden Kwantitatief onderzoek Verzamelen van cijfermatige gegevens Groot aantal respondenten Participatie in de breedte: vb. hoeveel leden hebben de georganiseerde sportverenigingen in de gemeente? Participatie in de diepte: vb. hoeveel uur besteden de jongeren in onze gemeente aan sport? Mate van tevredenheid over aanbod Analyse op basis databestanden Enquêtering (schriftelijk, telefonisch, on line) Kwalitatief onderzoek Verzamelen van achterliggende motivaties, meningen, wensen en behoeften Beperkt aantal respondenten bij bepaalde doelgroep, of stakeholders Achterhalen van motieven van participatie van bepaalde doelgroep Evalueren van samenwerking en uitvoeringskwaliteit binnen een organisatie en/of tussen partners Diepgaand inzicht krijgen in beleving en waardering van acties Groepsdiscussie: onder leiding van een gespreksleider praat een groep van stakeholders op basis van een checklist over een bepaald onderwerp Diepte-interview: een 1-op-1 gesprek tussen een interviewer en een respondent 14 Bblz_Publicatie.indd 14 14/10/10 13:06

17 2.2.3 Stap 5: Conclusies en rapportage Het resultaat van het evaluatieproces binnen de gemeente in het kader van de tussentijdse evaluatie mondt uit in een rapportage. Criteria voor een goede basisrapportering Bruikbaar als werkdocument voor de sportdienst; Overzichtelijk en ondubbelzinnig rapporteringdocument naar de gemeenteraad, sportraad en naar de Vlaamse Overheid (BLOSO); Volledig, bevat alle decretale elementen; Minimale onderdelen Beoordeling van de realisatie van de doelstellingen, o Met, indien aanwezig, een meting van de indicatoren; Beslissing omtrent het verder zetten of aanpassen van de doelstellingen; Nieuwe knelpunten of behoeften; 2 Bijgestuurde onderdelen van het sportbeleidsplan of een volledig bijgestuurd sportbeleidsplan. Eventueel bijkomende onderdelen Beknopte samenvatting (vooraan het document); Herhaling essentie sportbeleidsplan; Aanpak van de evaluatie; Bijlagen. We gaan hieronder verder in op de minimale onderdelen in de rapportage (verplichte onderdelen voor BLOSO) Beoordeling van de realisatie van de doelstellingen Vooreerst wordt aangegeven of de verschillende strategische en operationele doelstellingen volledig, gedeeltelijk (incl. nog bezig) of niet gerealiseerd werden. Notitie kan d.m.v. getallen, letters of kleuren, naar eigen keuze (zie hieronder): Voor elke doelstelling (strategisch en operationeel) de mate van realisatie aangeven d.m.v. cijfers, letters of kleuren: Volledig 2 Volledig 2 Volledig Groen Deels / bezig 1 Deels / bezig 1 Deels / bezig Oranje Niet 0 Niet 0 Niet Rood Motivatie op basis van indicator: Meetresultaat Meetresultaat Meetresultaat Daarnaast houdt een beoordeling van elke doelstelling ook impliciet een beoordeling in van het bijhorende plan van aanpak. Dit oordeel vermeld bij de doelstelling slaat dus ook op het plan van aanpak. Wijzigingen in het plan van aanpak dienen dus ook vermeld te worden. Het kan omwille van handigheid een keuze van de gemeente zijn om ook een oordeel te zetten bij elke maatregel of actie. 2 Indien van toepassing 3 Eventueel kan er in de rapportage ook een beschrijving van de manier van opvolging van de indicator worden meegegeven: meetmethode, meetfrequentie, meetmoment, meetbron, streefnorm (zie ook Handboek Sportbeleidsplanning). 15 Bblz_Publicatie.indd 15 14/10/10 13:06

18 Beslissing omtrent het verderzetten of aanpassen van de doelstellingen Hiermee wordt aangegeven of de doelstelling: behouden, aangepast of stopgezet wordt. Mogelijke notitievormen: Verderzetting van doelstellingen Behouden B Behouden Groen Aangepast A Aangepast Oranje Stopgezet S Stopgezet Rood Indien er beslist wordt bepaalde doelstellingen aan te passen, dient dit niet alleen vermeld, maar ook gemotiveerd te worden in de rapportage. Een aanpassing van de formulering van een doelstelling, maar zeker de formulering van een nieuwe doelstelling heeft impact op het bijhorende plan van aanpak. Eventuele wijzigingen of nieuwe elementen in het plan van aanpak moeten dan ook worden opgenomen. Met een beslissing omtrent het verderzetten of aanpassen, worden per defi nitie een eenvoudige beoordeling van de relevantie van de doelstellingen gemaakt Nieuwe knelpunten/behoeften of beleidsuitdagingen De tussentijdse evaluatie van het sportbeleidsplan kan aanleiding geven tot het formuleren van nieuwe knelpunten, behoeften of beleidsuitdagingen. De knelpunten/behoeften of beleidsuitdagingen waarvan na gegevensanalyse en evaluatie van de relevantie van de doelstellingen beslist wordt op in te spelen de komende jaren van de beleidsperiode worden opgenomen in de rapportage. Mogelijke rapporteringswijzen: Nieuwe knelpunten/behoeften of beleidsuitdagingen worden vermeld per hoofdstuk/thema van het sportbeleidsplan; Knelpunten-/Behoeftennota uit het sportbeleidsplan wordt aangevuld met nieuwe knelpunten of behoeften (zie Handboek Sportbeleidsplanning); SWOT-analyse uit het sportbeleidsplan wordt aangevuld met nieuwe elementen of beleidsuitdagingen (zie Handboek Sportbeleidsplanning). TIP Duidt in de opsomming van de nieuwe knelpunten en behoeften deze aan waarvan (analyse en evaluatie van de relevantie van de doelstellingen) beslist wordt op in te spelen. TIP Indien de knelpunten-/behoeftennota of SWOT-analyse wordt aangevuld kan je deze nieuwe elementen markeren. Noteer dat het decreet niet oplegt om een volledig nieuwe gegevensanalyse te doen via een knelpunten/behoeftennota of SWOT-analyse, maar wel om minimaal nieuwe knelpunten, behoeften of beleidsuitdagingen afzonderlijk te vermelden. 2.3 Fase 3: Goedkeuring en communicatie Stap 6: Formele advies- en goedkeuringsprocedure Eens het syntheserapport is opgemaakt, kan de formele advies- en goedkeuringsprocedure opgestart worden. Daarin wordt het ontwerpdocument voor advies voorgelegd aan de sportraad en vervolgens ter goedkeuring aan de gemeenteraad. We zien twee belangrijke actie- en aandachtspunten: In deze eindfase is het niet wenselijk dat het synthesedocument nog helemaal op zijn kop wordt gezet. In het geval nieuwe analyses of overleg worden gevraagd, komt immers het halen van de deadline in gevaar. Vermijden dat men in deze fase teruggefl oten wordt, heeft in hoofdzaak te maken met een goede en interactieve procesvoering. Het is belangrijk de leden van de sportraad en de gemeenteraadsleden niet te verrassen op het einde, maar hen doorheen het proces voldoende inkijk en inspraak te verlenen. Als met hun verzuchtingen rekening wordt gehouden tijdens het proces, moeten zij aan het eind van de rit geen opmerkingen meer formuleren. 16 Bblz_Publicatie.indd 16 14/10/10 13:06

19 Zorg dat de goedkeuring door de gemeenteraad meer is dan een formele procedurestap. Voorzie een goede toelichting in bijvoorbeeld een commissiebijeenkomst van de gemeenteraad. Deze tussentijdse evaluatie is een uitgelezen moment om het draagvlak en het enthousiasme voor het lokaal sportbeleid te verhogen Stap 7: Communicatie Het rapport met de tussentijdse evaluatie moet vervolgens vóór 1 september van het jaar van tussentijdse evaluatie (i.c. 2011) ingediend worden bij het BLOSO. Eens de tussentijdse evaluatie door de gemeenteraad is goedgekeurd, moet ook nagedacht worden over een ruimere communicatie van de resultaten. In deze fase moet worden beslist: Aan welke doelgroepen /stakeholders men de Op welke manier, via welke communicatiemiddelen resultaten van de tussentijdse evaluatie wil men dat wil doen? Ten aanzien van een breed publiek bekendmaken? communiceer je op een andere manier dan ten aanzien van politici of leden van de sportraad (maak een keuze uit onderstaande box van mogelijkheden). Communicatiekanalen (niet limitatief) Eindrapport; Samenvattende brochure; Informatiemoment voor beperkt (bv. sportraad) of breed publiek (alle inwoners); Overzichtelijke ppt-presentatie die kan gebruikt worden op bijeenkomsten, of getoond op schermen in gemeentehuis of andere publieke locaties; Persmededeling of conferentie; E-zine (mail); De gebruikelijke communicatiekanalen van de gemeente: informatieblad en website;... Hou bij de communicatie rekening met: Toegankelijke en heldere communicatie, geen vaktaal; Visuele presentatie van gegevens! Beelden en goede grafi eken lezen makkelijk; Bij brochure: schrijf niet alles in de indirecte stijl, maar laat belangrijke boodschappen uit de mond komen van medewerkers van de sportdienst, inwoners, of leden van sportverenigingen. Je hebt meteen een pak ambassadeurs erbij 2.4 Fase 4: Opvolging Stap 8: Leereffecten inventariseren en verankeren In deze laatste stap blikken we terug op het doorlopen traject en inventariseren we de leereffecten m.b.t.: Het evaluatieproces: is het proces vlot en volgens planning verlopen? was er voldoende medewerking van betrokkenen? welke leereffecten m.b.t. evaluatieaanpak kunnen we opmaken, die bruikbaar zijn om volgende evaluatie te verbeteren? Het meetsysteem: wordt door de ingezette onderzoeksmethode de juiste informatie verkregen? volstaan de gekozen indicatoren om de gewenste beleidsdoelstellingen te evalueren? Indien niet kan dit resulteren in een aanpassing van de indicatoren, in de zin van schrappen van niet meer relevante indicatoren, aanpassen van bestaande indicatoren of het toevoegen van nieuwe indicatoren. TIP Probeer in deze fase een aantal metingen te verankeren in een gestructureerd monitoringsysteem. Monitoring betekent dat men bepaalde indicatoren op permanente basis gaat opvolgen. Op die manier houdt men permanent zicht op de realisatie van doelstellingen en maatregelen en kan men bij toekomstige evaluatiemomenten terugvallen op een set van beschikbare data. 17 Bblz_Publicatie.indd 17 14/10/10 13:06

20 Bijlagen 3.1 Evaluatiecriteria Onderstaande fi guur illustreert hoe evaluatie zich kan richten op diverse aspecten van de beleidsvoering. Figuur 6: Evaluatiecriteria Problemen en uitdagingen adequaatheid Impact coherentie consistentie processen Resultaten Doelstellingen Input Acties Output duurzaamheid relevantie (kosten)effi ciëntie Doelbereiking-effectiviteit Doelstelling Relevantie Coherentie (intern) Consistentie (extern) Uitvoering Effi ciëntie Processen Resultaten Doelbereiking Effectiviteit Duurzaamheid Adequaatheid Bron: IDEA Consult Onderdelen van het schema: Problemen en uitdagingen: onderwerpen en vraagstukken waar de overheid met haar beleid wil op inspelen (sociale uitsluiting, zwaarlijvigheid,...); Doelstellingen: doelstellingen van plan/programma/maatregel; Input: middelen (geld, personeel) om plan/programma/maatregel uit te voeren; Acties: activiteiten die hebben plaatsgevonden in de uitvoering van plan/programma/maatregel; Output: verwijzen naar de uitvoering van de acties in de vorm van producten en dienstverlening (vb. aantal personen die deelnamen aan sportactiviteit, aantal sportlokalen,...); Resultaat: effecten bij de beoogde doelgroep(en) van maatregel/project/plan, direct na afl oop van de actie; Impact: effecten die zich op langere termijn voordoen bij de doelgroep(en), effecten die zich voordoen bij andere dan de beoogde doelgroepen, effecten die zich situeren op een hoger niveau (macro-economisch, maatschappelijk,...). 18 Bblz_Publicatie.indd 18 14/10/10 13:06

21 3.2 Additionele evaluatievragen Naast de centrale evaluatievraag (hebben we onze doelstellingen bereikt?) zijn er tal van andere evaluatievragen die de gemeente tijdens de tussentijdse evaluatie onder de loep kan nemen. Hieronder gaan we in op de vragen rond relevantie, effi ciëntie en coherentie. Vragen die dieper graven naar het lange termijneffect (duurzaamheid) en oorzaak-gevolg relaties (causaliteit, neveneffecten, alternatieven), laten we in deze bijdrage buiten beschouwing omdat ze meer diepgaand evaluatieonderzoek vragen. Uitgebreide evaluatie van de relevantie Zijn onze doelstellingen nog steeds geldig, drie jaar na datum? De context is mogelijks gewijzigd, er ontstonden mogelijk nieuwe noden en behoeften. De basisevaluatie van de relevantie is een verplicht en essentieel onderdeel (zie en 2.2.1) van de tussentijdse evaluatie en kan worden gerealiseerd met relatief beperkte inspanningen door een beoordeling met de stuurgroep te maken van het verderzetten of aanpassen van doelstellingen. Het kan echter interessant zijn om additioneel dit uitgebreider te behandelen voor het totale plan of voor specifi eke onderdelen. Interessante methodieken: o Het uitvoeren van een nieuwe SWOT of knelpunten/behoeftenanalyse (handboek ISB) en nagaan of de situatie is veranderd tegenover de uitgangssituatie (ten tijde van de opmaak van het sportbeleidsplan). Dit kan door het organiseren van een workshopsessie met beleidsmensen en sportactoren; o Een andere methode is het uitvoeren van een behoeften-onderzoek bij de bevolking. Op basis van die resultaten, kan men nagaan of het sportbeleid voldoende inspeelt op de reële noden van de inwoners. Effi ciëntie Bij het onderzoeken van de effi ciëntie leggen we de relatie tussen de input (geld, personeel, inspanningen) en de output (producten, dienstverlening, resultaten, impact). Wij vragen ons af of deze in een correcte verhouding staan: hadden we met dezelfde hoeveelheid middelen méér leden van de beoogde doelgroep kunnen bereiken? Of hadden we de beoogde doelgroep net zo goed kunnen bereiken met minder middelen? Dit onderzoek is minder evident. We stellen een combinatie voor van kwantitatief en kwalitatief onderzoek. Dit betekent dat we enerzijds data verzamelen m.b.t. een aantal inputindicatoren (aantal personeelsleden, budget sportdienst, aantal activiteiten,...) en anderzijds kwalitatieve gesprekken om deze data te interpreteren. 4 Deze gesprekken kunnen gebeuren met zowel interne medewerkers, collega s uit andere gemeenten als doelgroepen (bv. sportverenigingen). Indicatoren die vaak worden gehanteerd bij het beoordelen van de effi ciëntie (en aan aantal bijgaande bronnen), illustreren we in onderstaande tabel: Indicatoren Ingezette middelen voor sport (in zijn geheel of voor bepaalde acties) Aantal uren sportbegeleiding / versus aantal bereikte personen Aantal beleidsmedewerkers op de sportdienst / versus aantal inwoners Middelen voor promotie / versus bekendheid van werking Bronnen Gemeentelijke begroting / rekening Boekhouding en reservatieoverzichten sportaccomodaties Subsidie- en tariefgegevens Personeelsregisters Interviews Bezetting sportaccommodatie / versus behoeftenormen (Steunpunt Beleidsrelevant Onderzoek, 2008) 4 Interessante data voor benchmarking inzake personeel, fi nanciële middelen en infrastructuur zijn te vinden in het Cijferboek Lokaal Sportbeleid (2009). 19 Bblz_Publicatie.indd 19 14/10/10 13:06

Stappenplan voor Brede Schoolcoördinatoren Het proces van een Brede School: van evaluatie tot afsprakenkader & actieplan

Stappenplan voor Brede Schoolcoördinatoren Het proces van een Brede School: van evaluatie tot afsprakenkader & actieplan Stappenplan voor Brede Schoolcoördinatoren Het proces van een Brede School: van evaluatie tot afsprakenkader & actieplan Van evaluatie Evaluatie op actieniveau Wanneer? Heel het jaar door, op de momenten

Nadere informatie

Handboek Gemeentelijk Subsidiereglement

Handboek Gemeentelijk Subsidiereglement Handboek Gemeentelijk Subsidiereglement Op weg naar een kwalitatieve sportvereniging 7, 12 en 13 november 2007 Handboek Gemeentelijk Subsidiereglement Hulpmiddel om kwalitatieve subsidiereglementen op

Nadere informatie

Inhoud. 1. Het wat en hoe van een beleidsplan 2. De voorbereidingen voor het schrijven van een beleidsplan 3. Het opstellen van een beleidsplan

Inhoud. 1. Het wat en hoe van een beleidsplan 2. De voorbereidingen voor het schrijven van een beleidsplan 3. Het opstellen van een beleidsplan Verwachtingen? Inhoud 1. Het wat en hoe van een beleidsplan 2. De voorbereidingen voor het schrijven van een beleidsplan 3. Het opstellen van een beleidsplan Goed om weten Niet elke club kan / wil evenveel

Nadere informatie

1 Doe jij ook mee?! Team in beweging - Nu beslissen Steunpunt Diversiteit & Leren

1 Doe jij ook mee?! Team in beweging - Nu beslissen Steunpunt Diversiteit & Leren Nu beslissen De motieven om te starten met leerlingenparticipatie kunnen zeer uiteenlopend zijn, alsook de wijze waarop je dit in de klas of de school invoert. Ondanks de bereidheid, de openheid en de

Nadere informatie

Zonder partners lukt het niet

Zonder partners lukt het niet Zonder partners lukt het niet Vorm een breedspectrum BOEBS-team. Waarom? Hoe? Het BOEBS-team heeft het meeste kans op slagen als het uit een breed gamma van partners is samengesteld, die elk vanuit een

Nadere informatie

FUNCTIEFAMILIE 1.3 Technisch specialist

FUNCTIEFAMILIE 1.3 Technisch specialist FUNCTIEFAMILIE 1.3 Technisch specialist Doel van de functiefamilie Vanuit de eigen technische specialisatie voorbereiden en opmaken van plannen, ontwerpen of studies en de uitvoering ervan opvolgen specialistische

Nadere informatie

1. Bepalen van de prioriteiten

1. Bepalen van de prioriteiten 1 1. Bepalen van de prioriteiten Bij het bepalen van prioriteiten heeft men aandacht voor: bevestigen en borgen van wat goed gebleken is (= behoud-punten); verbetering van de vastgestelde werkpunten (=

Nadere informatie

HANDLEIDING VOOR HET OPSTELLEN VAN MEETBARE DOELSTELLINGEN

HANDLEIDING VOOR HET OPSTELLEN VAN MEETBARE DOELSTELLINGEN HANDLEIDING VOOR HET OPSTELLEN VAN MEETBARE DOELSTELLINGEN drs. A.L. Roode Centrum voor Onderzoek en Statistiek (COS) juni 2006 Centrum voor Onderzoek en Statistiek (COS) Auteur: drs. A.L. Roode Project:

Nadere informatie

Samenwerking in regio s en burensportdiensten

Samenwerking in regio s en burensportdiensten Samenwerking in regio s en burensportdiensten SPORTREGIO KEMPEN IV Samenwerking tussen 11 gemeenten Veel verschil tussen de gemeenten: Inwonersaantal Sportdienst - werking Beschikbare infrastructuur Goede

Nadere informatie

Gebieds- en Stedelijke Programma s. Leiding en Staf Stedelijke Programma s. Gemeente Vlaardingen RAADSVOORSTEL

Gebieds- en Stedelijke Programma s. Leiding en Staf Stedelijke Programma s. Gemeente Vlaardingen RAADSVOORSTEL RAADSVOORSTEL Registr.nr. 1423468 R.nr. 52.1 Datum besluit B&W 6juni 2016 Portefeuillehouder J. Versluijs Raadsvoorstel over de evaluatie van participatie Vlaardingen, 6juni 2016 Aan de gemeenteraad. Aanleiding

Nadere informatie

Handleiding communicatie rondom voorzieningen

Handleiding communicatie rondom voorzieningen Handleiding communicatie rondom voorzieningen Inleiding Betrokkenheid speelt een belangrijke rol bij het opzetten en/of in stand houden van gemeenschapsvoorzieningen. Communicatie is daarbij een kritische

Nadere informatie

Checklist afsprakenkader en actieplan Brede School in Brussel

Checklist afsprakenkader en actieplan Brede School in Brussel Checklist afsprakenkader en actieplan Brede School in Brussel De 'Checklist voor afsprakenkader en actieplan Brede School is een instrument om Brede Schoolcoördinatoren en hun partners te ondersteunen

Nadere informatie

Kortom: Een schaatsvereniging is er dóór leden en vóór leden. De vereniging is intern gericht, waarbij de leden bepalen wat er gebeurt.

Kortom: Een schaatsvereniging is er dóór leden en vóór leden. De vereniging is intern gericht, waarbij de leden bepalen wat er gebeurt. Vrijwilligersbeleid binnen de schaatsvereniging Van beleid tot uitvoering in de praktijk Schaatsverenigingen en de vrijwilligersproblematiek De doorsnee schaatsvereniging in Nederland is een vrijwilligersorganisatie:

Nadere informatie

Europese projecten in de praktijk. Maandag 8 december, Provincie West-Vlaanderen

Europese projecten in de praktijk. Maandag 8 december, Provincie West-Vlaanderen Europese projecten in de praktijk Maandag 8 december, Provincie West-Vlaanderen Europese projecten in de praktijk Waarom een Europees project? Hoe begin je aan een Europees project? Hoe stel je de aanvraag

Nadere informatie

Toelichtingen bij de leidraad voor het vierjaarlijks beleidsplan 2013-2016. Koepelorganisatie

Toelichtingen bij de leidraad voor het vierjaarlijks beleidsplan 2013-2016. Koepelorganisatie Toelichtingen bij de leidraad voor het vierjaarlijks beleidsplan 2013-2016 Koepelorganisatie Inleiding Hierin kunnen o.a. thuishoren: een introductie door de voorzitter een samenvatting van de werkwijze:

Nadere informatie

Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma

Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma Departement Economie, Wetenschap en Innovatie Afdeling Strategie en Coördinatie Koning Albert II-laan 35 bus 10 1030 Brussel

Nadere informatie

Functieprofiel: Beleidsmedewerker Functiecode: 0301

Functieprofiel: Beleidsmedewerker Functiecode: 0301 Functieprofiel: Beleidsmedewerker Functiecode: 0301 Doel Ontwikkelen, implementeren, evalueren en bijstellen van beleid op één of meerdere aandachtsgebieden/beleidsterreinen ten behoeve van de instelling,

Nadere informatie

Vlaamse overheid Departement Economie, Wetenschap en Innovatie Afdeling Strategie en Coördinatie Koning Albert II-laan 35, bus 10 1030 Brussel

Vlaamse overheid Departement Economie, Wetenschap en Innovatie Afdeling Strategie en Coördinatie Koning Albert II-laan 35, bus 10 1030 Brussel Evaluatie van beleid en beleidsinstrumenten Protocol tussen de entiteit 1 verantwoordelijk voor de (aansturing van de) evaluatie en (de instelling verantwoordelijk voor) het beleidsinstrument Vlaamse overheid

Nadere informatie

Handleiding bij projectvoorstel Innovatie

Handleiding bij projectvoorstel Innovatie OP ESF Vlaanderen 2014-2020 Prioriteit uit OP: 5 Innovatie en Transnationaliteit Handleiding bij projectvoorstel Innovatie Analyse De bedoeling is dat je bij het beantwoorden van de vragen helder en to

Nadere informatie

Onderzoek naar de evalueerbaarheid van gemeentelijk beleid

Onderzoek naar de evalueerbaarheid van gemeentelijk beleid Onderzoek naar de evalueerbaarheid van gemeentelijk beleid Plan van aanpak Rekenkamer Maastricht februari 2007 1 1. Achtergrond en aanleiding 1 De gemeente Maastricht wil maatschappelijke doelen bereiken.

Nadere informatie

Workshop. Zicht op de resultaten van de buurtsportcoach

Workshop. Zicht op de resultaten van de buurtsportcoach Workshop Zicht op de resultaten van de buurtsportcoach Zicht op de effecten van de buurtsportcoach Geeske van Asperen, NISB Caroline van Lindert, Mulier Instituut Evelien Wijdeveld, EWorks Programma Voorstellen

Nadere informatie

Projectoproep Kankerplan Actie 24 : Wetenschappelijke analyse in de onco-geriatrie

Projectoproep Kankerplan Actie 24 : Wetenschappelijke analyse in de onco-geriatrie B Projectoproep Kankerplan Actie 24 : Wetenschappelijke analyse in de onco-geriatrie Inleiding Deze projectoproep kadert binnen de verderzetting van Actie 24 van het Kankerplan: Steun aan pilootprojecten

Nadere informatie

FUNCTIEFAMILIE 5.3 Projectmanagement

FUNCTIEFAMILIE 5.3 Projectmanagement Doel van de functiefamilie Leiden van projecten en/of deelprojecten de realisatie van de afgesproken projectdoelstellingen te garanderen. Context: In lijn met de overgekomen normen in termen van tijd,

Nadere informatie

Manual: handleiding opstarten Skills Lab

Manual: handleiding opstarten Skills Lab Manual: handleiding opstarten Skills Lab Dit is een handleiding voor professionals die zelf een Skills Lab willen starten. Skills Lab wil de werkmogelijkheden voor mensen met ASS vergroten door hen te

Nadere informatie

AANVRAAGFORMULIER VOOR SUBSIDIES SPORT

AANVRAAGFORMULIER VOOR SUBSIDIES SPORT AANVRAAGFORMULIER VOOR SUBSIDIES SPORT Goedgekeurd door de gemeenteraad 19 december 2013 Sportvereniging: Adres:. Contactpersoon: KWALITEITSCRITERIA (deel 1) A. Voor de trainers die jeugdreeksen begeleiden

Nadere informatie

Functiebeschrijving: Directeur audit

Functiebeschrijving: Directeur audit Functiebeschrijving: Directeur audit Functiefamilie Controle en audit functies Voor akkoord Naam leidinggevende Datum + handtekening Naam functiehouder Datum + Handtekening 1. Context van de functie 1.1.

Nadere informatie

Tips voor een succesvol evenement

Tips voor een succesvol evenement Tips voor een succesvol evenement Luc David Lien Vanden Broucke Toerisme, WES Zet drie Vlamingen bij elkaar en ze beginnen iets te organiseren. Maar hoe beginnen ze eraan? Een succesvol evenement organiseren

Nadere informatie

Draaiboek. Opstellen van een beleidsplan

Draaiboek. Opstellen van een beleidsplan Draaiboek Opstellen van een beleidsplan Inhoudstabel I. Inleiding... 3 II. Structuur van het beleidsplan... 3 III. Opmaak van het beleidsplan: 1. Startfase. 2. Opmaak van het beleidsplan: Missie. 3. Gegevensverzameling

Nadere informatie

HET PROJECTPLAN. a) Wat is een projectplan?

HET PROJECTPLAN. a) Wat is een projectplan? HET PROJECTPLAN a) Wat is een projectplan? Vrijwel elk nieuw initiatief krijgt de vorm van een project. In het begin zijn het wellicht vooral uw visie, ideeën en enthousiasme die ervoor zorgen dat de start

Nadere informatie

Krijtlijnen communicatiestrategie betreffende evaluaties/evaluatierapporten Afdeling Strategie en Coördinatie

Krijtlijnen communicatiestrategie betreffende evaluaties/evaluatierapporten Afdeling Strategie en Coördinatie Krijtlijnen communicatiestrategie betreffende evaluaties/evaluatierapporten Afdeling Strategie en Coördinatie 1. Inleiding Een meer gestructureerde aanpak van de beleidsevaluatie betreffende het beleidsdomein

Nadere informatie

Kwaliteitsplanning 2014

Kwaliteitsplanning 2014 Kwaliteitsplanning 2014 Lokaal dienstencentrum De Stille Meers OCMW Middelkerke Sluisvaartstraat 17 8430 Middelkerke Voorzitter: Dirk Gilliaert Secretaris: Pierre Ryckewaert 1 Inhoudstafel 1. Evaluatie

Nadere informatie

KLANTENTEVREDENHEIDSONDERZOEK FACULTATIEVE OPDRACHT PRIORITEITENBELEID. Resultaten

KLANTENTEVREDENHEIDSONDERZOEK FACULTATIEVE OPDRACHT PRIORITEITENBELEID. Resultaten KLANTENTEVREDENHEIDSONDERZOEK FACULTATIEVE OPDRACHT PRIORITEITENBELEID Resultaten Dienstverlening m.b.t. de facultatieve opdracht prioriteitenbeleid in het kader van het decreet van 13 juli 2001 en het

Nadere informatie

Auteurs: Marijke Hoftijzer en Piet Korte isbn: 978-90-01-82345-0

Auteurs: Marijke Hoftijzer en Piet Korte isbn: 978-90-01-82345-0 Projectplanning (extra bij paragraaf 3.1 Imagodoelstellingen) Naast je normale dagelijkse bezigheden kun je ook te maken krijgen met de organisatie van eenmalige zaken. Soms zijn deze heel overzichtelijk

Nadere informatie

GEMEENTELIJKE RAAD VOOR ONTWIKKELINGSSAMENWERKING (GROS) STATUTEN

GEMEENTELIJKE RAAD VOOR ONTWIKKELINGSSAMENWERKING (GROS) STATUTEN GEMEENTELIJKE RAAD VOOR ONTWIKKELINGSSAMENWERKING (GROS) Art. 1 - Taakomschrijving STATUTEN De Raad heeft een adviserende en een sensibiliserende taak. De adviserende taak omvat het verstrekken van advies

Nadere informatie

Samen werken aan betere zorg. Handreiking voor begeleiding van cliëntenraden betrokken bij verbetertrajecten

Samen werken aan betere zorg. Handreiking voor begeleiding van cliëntenraden betrokken bij verbetertrajecten Samen werken aan betere zorg van cliëntenraden betrokken bij verbetertrajecten INHOUDSOPGAVE Inleiding... 3 Participatie van cliënten... 4 De rol van de cliëntenraad in verbetertrajecten... 6 Het stappenplan:

Nadere informatie

Competentieprofiel. Maatschappelijk werker

Competentieprofiel. Maatschappelijk werker Competentieprofiel maatschappelijk werker OCMW 1. Functie Functienaam Afdeling Dienst Functionele loopbaan Maatschappelijk werker Sociale zaken Sociale dienst B1-B3 2. Context Het OCMW garandeert aan elke

Nadere informatie

WERKING KIJKWIJZER BELEIDSVOEREND VERMOGEN: TOEGEPAST OP LOOPBAANBEGELEIDING IN DE SCHOLENGEMEENSCHAP

WERKING KIJKWIJZER BELEIDSVOEREND VERMOGEN: TOEGEPAST OP LOOPBAANBEGELEIDING IN DE SCHOLENGEMEENSCHAP WERKING KIJKWIJZER BELEIDSVOEREND VERMOGEN: TOEGEPAST OP LOOPBAANBEGELEIDING IN DE SCHOLENGEMEENSCHAP WAT? Voor u ligt een kijkwijzer om het beleidsvoerend vermogen van uw school in kaart te brengen. De

Nadere informatie

Handboek sportraden. Weet raad met je sportraad

Handboek sportraden. Weet raad met je sportraad Weet raad met je sportraad De minister kan eventueel de verschillende betrokkenen horen en zal daarna een uitspraak doen. Ook plaatselijke verenigingen of elke andere betrokkene bij het sportbeleidsplan

Nadere informatie

Beleidsplanning in Geel. Welke plaats heeft gezondheid in dit geheel?

Beleidsplanning in Geel. Welke plaats heeft gezondheid in dit geheel? Beleidsplanning in Geel Welke plaats heeft gezondheid in dit geheel? Geel sterk stijgend aantal inwoners - 2013: 38.238 (+ 13,5% t.o.v. 2000) grote oppervlakte: stedelijke kern landelijke deeldorpen

Nadere informatie

Leidraad voor het beleidsplan 2015-2016. Erkende sportfederaties

Leidraad voor het beleidsplan 2015-2016. Erkende sportfederaties Leidraad voor het beleidsplan 2015-2016 Erkende sportfederaties LUIK I en II van het beleidsplan dient uiterlijk 1 september 2014 aangetekend of tegen ontvangstbewijs bij het Bloso ingediend te worden:

Nadere informatie

Strategische planning Workbook

Strategische planning Workbook Strategische planning Workbook Dr. Sebastian Desmidt 2 Inhoudstafel Opstellen strategisch businessplan: het 10 stappenplan... 4 STAP 0: Analyse van de organisatiestrategie... 5 STAP 1: Probleemanalyse

Nadere informatie

*1475555* Mededeling. Financien. Geachte Staten,

*1475555* Mededeling. Financien. Geachte Staten, Mededeling Datum 21 maart 2013 Aan Provinciale en Gedeputeerde Staten Afdeling CC Van drs. G. de Vos Doorkiesnummer 759 Betreft Uitwerking fase 2 Doorontwikkeling begroting (SMART) Registratienummer: 1475555

Nadere informatie

KLANTENTEVREDENHEIDSONDERZOEK FACULTATIEVE OPDRACHT PRIORITEITENBELEID. Resultaten

KLANTENTEVREDENHEIDSONDERZOEK FACULTATIEVE OPDRACHT PRIORITEITENBELEID. Resultaten KLANTENTEVREDENHEIDSONDERZOEK FACULTATIEVE OPDRACHT PRIORITEITENBELEID Resultaten Dienstverlening m.b.t. de facultatieve opdracht prioriteitenbeleid in het kader van het decreet van 13 juli 2001 en het

Nadere informatie

Workshop beleidsplanning jeugdinvest 2/10/2013

Workshop beleidsplanning jeugdinvest 2/10/2013 Workshop beleidsplanning jeugdinvest 2/10/2013 Beleidsplanningsproces 1. Missie 2. Interne analyse 3. Externe analyse 4. =>SWOT 5. Beleidsuitdagingen/beleidsopties/behoeften 6. Doelstellingen (Strategisch->Operationeel)

Nadere informatie

Participatie van kinderen uit kwetsbare gezinnen in een samenwerking tussen de sportdienst en sociale partners. Houthalen-Helchteren

Participatie van kinderen uit kwetsbare gezinnen in een samenwerking tussen de sportdienst en sociale partners. Houthalen-Helchteren Participatie van kinderen uit kwetsbare gezinnen in een samenwerking tussen de sportdienst en sociale partners Houthalen-Helchteren De achtergrond De gemeente Houthalen-Helchteren wenst een sportaanbod

Nadere informatie

Projectplan Duurzaam Inkopen

Projectplan Duurzaam Inkopen Projectplan Duurzaam Inkopen Gemeente Franekeradeel, afdeling Bouwen en Milieu Minke Lotens - Eichhorn Augustus 2010 status: Definitief Inhoudsopgave Inleiding 3 Doelstellingen projectplan 4 Overige resultaten

Nadere informatie

6. Project management

6. Project management 6. Project management Studentenversie Inleiding 1. Het proces van project management 2. Risico management "Project management gaat over het stellen van duidelijke doelen en het managen van tijd, materiaal,

Nadere informatie

SYNTHESERAPPORT EVALUATIE WETENSCHAPPELIJKE OLYMPIADES SAMENVATTING

SYNTHESERAPPORT EVALUATIE WETENSCHAPPELIJKE OLYMPIADES SAMENVATTING SYNTHESERAPPORT EVALUATIE WETENSCHAPPELIJKE OLYMPIADES SAMENVATTING Studiedienst en Prospectief Beleid 1 Departement Economie, Wetenschap en Innovatie Vlaamse Overheid Koning Albert II-laan 35 bus 10 1030

Nadere informatie

Methodisch werken met zorgleefplan, ondersteuningsplan of begeleidingsplan

Methodisch werken met zorgleefplan, ondersteuningsplan of begeleidingsplan Zorgleefplan, ondersteuningsplan en begeleidingsplan Methodisch werken met zorgleefplan, ondersteuningsplan of begeleidingsplan Om goede zorg en/of ondersteuning te kunnen geven aan een cliënt is het werken

Nadere informatie

Draaiboek voor het uitwerken van activiteiten 1

Draaiboek voor het uitwerken van activiteiten 1 Draaiboek voor het uitwerken van activiteiten 1 Je hebt als groep ouders een idee van wat je rond cultuur, ouderbetrokkenheid en taalstimulering zou willen doen op de school van je kind(eren)? Dit doe

Nadere informatie

14. Over de evaluatie van de werking van de ouderenadviesraad

14. Over de evaluatie van de werking van de ouderenadviesraad 14. Over de evaluatie van de werking van de ouderenadviesraad Elke gezonde organisatie of structuur stelt op regelmatige basis zichzelf de vraag: Zijn wij in feite wel goed bezig? Ook voor ouderenadviesraden

Nadere informatie

Toelichting bij de nota Opvolging van doelstellingen in de regeerperiode 2014-2019. Dieter Vanhee Departement Bestuurszaken

Toelichting bij de nota Opvolging van doelstellingen in de regeerperiode 2014-2019. Dieter Vanhee Departement Bestuurszaken Toelichting bij de nota Opvolging van doelstellingen in de regeerperiode 2014-2019 Dieter Vanhee Departement Bestuurszaken Infosessie ondernemingsplan 12 januari 2015 Regeerakkoord 2014-2019 We verminderen

Nadere informatie

Handleiding bij het opstellen van een Persoonlijk ontwikkelingsplan (POP)

Handleiding bij het opstellen van een Persoonlijk ontwikkelingsplan (POP) Handleiding bij het opstellen van een Persoonlijk ontwikkelingsplan (POP) In de voorbereiding op het Pop gesprek stelt de medewerker een persoonlijk ontwikkelingsplan op. Hierbij maakt de medewerker gebruik

Nadere informatie

1. Hoeveel van de projecten die werden goedgekeurd werden inmiddels uitgevoerd?

1. Hoeveel van de projecten die werden goedgekeurd werden inmiddels uitgevoerd? SCHRIFTELIJKE VRAAG nr. 67 van JORIS POSCHET datum: 23 oktober 2015 aan PHILIPPE MUYTERS VLAAMS MINISTER VAN WERK, ECONOMIE, INNOVATIE EN SPORT Bovenlokale sportinfrastructuur - Evaluatie Het wegwerken

Nadere informatie

Samenvatting projectplan Versterking bevolkingszorg

Samenvatting projectplan Versterking bevolkingszorg Aanleiding en projectdoelstellingen Aanleiding In 2011 werd door de (toenmalige) portefeuillehouder Bevolkingszorg in het DB Veiligheidsberaad geconstateerd dat de nog te vrijblijvend door de gemeenten

Nadere informatie

VLAAMSE RAAD VOOR WETENSCHAPSBELEID

VLAAMSE RAAD VOOR WETENSCHAPSBELEID VLAAMSE RAAD VOOR WETENSCHAPSBELEID ADVIES BETREFFENDE DE ORGANISATIE VAN DE INFORMATIE EN DE BEVORDERING VAN DE VLAAMSE PARTICIPATIE INZAKE DE EUROPESE R & D-PROGRAMMA S. VRWB-R/ADV- 15 16 november 1989.

Nadere informatie

STRATEGIE EN JEUGD STAD ANTWERPEN

STRATEGIE EN JEUGD STAD ANTWERPEN STRATEGIE EN JEUGD STAD ANTWERPEN De stad Antwerpen Antwerpen = stad + 9 districten Stad : bovenlokale bevoegdheden: ruimtelijk structuurplan, Districten: lokale bevoegdheden: cultuur, sport, jeugd, senioren,

Nadere informatie

Thema 4:Impulssubsidies: Het verbeteren van de kwaliteit van de jeugdsportbegeleider.

Thema 4:Impulssubsidies: Het verbeteren van de kwaliteit van de jeugdsportbegeleider. 1 Thema 4:Impulssubsidies: Het verbeteren van de kwaliteit van de jeugdsportbegeleider. Alle doelstellingen en maatregelen, hieronder opgenomen in dit thema, zijn gericht naar sportverenigingen, aangesloten

Nadere informatie

Checklist / stappenplan zwerfafvalaanpak. Handreiking voor het doorlichten en structureren van de zwerfafvalaanpak

Checklist / stappenplan zwerfafvalaanpak. Handreiking voor het doorlichten en structureren van de zwerfafvalaanpak Checklist / stappenplan zwerfafvalaanpak Handreiking voor het doorlichten en structureren van de zwerfafvalaanpak Checklist / stappenplan zwerfafvalaanpak Helpt gemeenten bij het structureren/ optimaliseren

Nadere informatie

Van bevraging naar actieplan. 10 juni 2011 Affligem. Even opfrissen. Kwaliteitsniveau. Normen. Tijd

Van bevraging naar actieplan. 10 juni 2011 Affligem. Even opfrissen. Kwaliteitsniveau. Normen. Tijd Van bevraging naar actieplan 10 juni 2011 Affligem Even opfrissen P A C D Normen Kwaliteitsniveau Tijd 1 Waarom actieplannen? Kwaliteit handhaven kost energie Ofwel een sluitende procedure Ofwel Normen

Nadere informatie

Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model.

Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model. Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model. 1. Wat is het INK-model? Het INK-model is afgeleid van de European Foundation for Quality Management (EFQM). Het EFQM stelt zich ten doel Europese bedrijven

Nadere informatie

Participatiedecreet. Infofiche 1. WAT VOORAFGING

Participatiedecreet. Infofiche 1. WAT VOORAFGING Infofiche Participatiedecreet Het participatiedecreet legt de voorwaarden vast waaraan studentenparticipatie in het Vlaamse hoger onderwijs moet voldoen. VVS heeft nog enkele vragen om dit decreet aan

Nadere informatie

Stappenplan Social Return on Investment. Onderdeel van de Toolkit maatschappelijke business case ehealth

Stappenplan Social Return on Investment. Onderdeel van de Toolkit maatschappelijke business case ehealth Stappenplan Social Return on Investment Onderdeel van de Toolkit maatschappelijke business case ehealth 1 1. Inleiding Het succesvol implementeren van ehealth is complex en vraagt investeringen van verschillende

Nadere informatie

Integrale Kwaliteitszorg met het CAF en BSC als ondersteunende systemen Patrick Van Hamme

Integrale Kwaliteitszorg met het CAF en BSC als ondersteunende systemen Patrick Van Hamme GOEDE PRAKTIJK/BONNE PRATIQUE Integrale Kwaliteitszorg met het CAF en BSC als ondersteunende systemen Patrick Van Hamme Doelstelling Kwaliteitszorg in de Stad Gent : Structuur Gemeenteraad College Schepenen

Nadere informatie

Checklist / stappenplan zwerfafvalaanpak. Handreiking voor opstellen van een meerjarenplan

Checklist / stappenplan zwerfafvalaanpak. Handreiking voor opstellen van een meerjarenplan Checklist / stappenplan zwerfafvalaanpak Handreiking voor opstellen van een meerjarenplan Checklist / stappenplan zwerfafvalaanpak Helpt gemeenten bij het structureren/ optimaliseren van hun zwerfafvalaanpak

Nadere informatie

Werken met indicatoren binnen AHOVOS

Werken met indicatoren binnen AHOVOS Werken met indicatoren binnen AHOVOS Agentschap voor Hoger Onderwijs, Volwassenenonderwijs 1 Voorstelling van het agentschap Agentschap voor Hoger Onderwijs, Volwassenenonderwijs Voorstelling agentschap

Nadere informatie

http://www.health.fgov.be/pls/apex/f?p=225:1:1754521204855099.

http://www.health.fgov.be/pls/apex/f?p=225:1:1754521204855099. STILZWIJGENDE VERLENGING VAN HET CONTRACT COÖRDINATIE KWALITEIT EN PATIËNTVEILIGHEID Het contract coördinatie kwaliteit en patiëntveiligheid 2013 wordt stilzwijgend verlengd voor een periode van 12 maanden

Nadere informatie

10/05/2012. Project evalueren studenten in het UZA. Hoe is dit gegroeid?? Wat is de achtergrond en het doel van evalueren

10/05/2012. Project evalueren studenten in het UZA. Hoe is dit gegroeid?? Wat is de achtergrond en het doel van evalueren Project evalueren studenten in het UZA Nancy Van Genechten Katrien Van den Sande Yvonne Gilissen Werkgroep mentoren en Hogescholen Hoe is dit gegroeid?? Mentorendag 2010 Hoe verder na vraag Mentoren hadden

Nadere informatie

Inleiding. Formuleren van visie. Oriënteren: SWOT-analyse. Formuleren doelstellingen. Actieplannen

Inleiding. Formuleren van visie. Oriënteren: SWOT-analyse. Formuleren doelstellingen. Actieplannen Stap 1 Inleiding Introduceer uw praktijk. Beschrijf kort de ontstaansgeschiedenis en geef een situatiebeschrijving van de huidige praktijk: waar is de praktijk gesitueerd; het aantal patiënten, de werkzame

Nadere informatie

Tussenbalans en richten van het vervolgproces

Tussenbalans en richten van het vervolgproces Raadsnotitie Samen bouwen aan het huis van de democratie in Bloemendaal: Tussenbalans en richten van het vervolgproces Aan De gemeenteraad van Bloemendaal Van Waarnemend burgemeester van gemeente Bloemendaal

Nadere informatie

Evalueren van projecten met externen Kennisdocument Onderzoek & Statistiek

Evalueren van projecten met externen Kennisdocument Onderzoek & Statistiek Evalueren van projecten met externen Kennisdocument Onderzoek & Statistiek Zwaantina van der Veen / Dymphna Meijneken / Marieke Boekenoogen Stad met een hart Inhoud Hoofdstuk 1 Inleiding 3 Hoofdstuk 2

Nadere informatie

Hoe kan het versnellen van investeringsprojecten bijdragen tot een breder maatschappelijk draagvlak?

Hoe kan het versnellen van investeringsprojecten bijdragen tot een breder maatschappelijk draagvlak? Hoe kan het versnellen van investeringsprojecten bijdragen tot een breder maatschappelijk draagvlak? Havens en omwonenden Inspiratiedag 11 oktober 2011 Vaststellingen Commissies Berx en Sauwens Lange duurtijd

Nadere informatie

Doelstellingen. feedback 2013-2016

Doelstellingen. feedback 2013-2016 Doelstellingen feedback 2013-2016 Aantal Doelstellingen Beleidsplannen sportfederaties 2013-2016: Aantal strategische doelstellingen ok! (gemiddeld 10) Eerder ruim aantal operationele doelstellingen (operationele

Nadere informatie

FUNCTIEFAMILIE 5.2 Operationeel leidinggeven

FUNCTIEFAMILIE 5.2 Operationeel leidinggeven Doel van de functiefamilie Aansturen van medewerkers en organiseren en superviseren van hun dagelijkse werkzaamheden teneinde een efficiënte en continue werking van het eigen team te garanderen en zodoende

Nadere informatie

10 tips voor meer diversiteit in overleg

10 tips voor meer diversiteit in overleg 10 tips voor meer diversiteit in overleg Changemakers: 10 tips voor meer diversiteit in overleg Parlement, gemeenteraad, oudercomité, sportraad ze blinken zelden uit in diversiteit. Nochtans is onze samenleving

Nadere informatie

Brussel, 8 juli 2009 07082009_SERV-advies projecten VSDO. Advies. Projecten Vlaamse strategie duurzame ontwikkeling

Brussel, 8 juli 2009 07082009_SERV-advies projecten VSDO. Advies. Projecten Vlaamse strategie duurzame ontwikkeling Brussel, 8 juli 2009 07082009_SERV-advies projecten VSDO Advies Projecten Vlaamse strategie duurzame ontwikkeling 1. Inleiding Op 8 juni 2009 werd de SERV om advies gevraagd over de fiches ter invulling

Nadere informatie

Evaluatierapport in het kader van het kwaliteitsdecreet Evaluatie van de zelfevaluatie Algemeen Ziekenhuis Sint-Dimpna

Evaluatierapport in het kader van het kwaliteitsdecreet Evaluatie van de zelfevaluatie Algemeen Ziekenhuis Sint-Dimpna Agentschap Inspectie Welzijn, Volksgezondheid en Gezin Afdeling Welzijn en Gezondheid Koning Albert II laan 35, bus 31, 1030 BRUSSEL Tel. 02 553 33 79 Fax 02 553 34 35 E-mail: inspectie@wvg.vlaanderen.be

Nadere informatie

IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM

IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM De tijd dat MVO was voorbehouden aan idealisten ligt achter ons. Inmiddels wordt erkend dat MVO geen hype is, maar van strategisch belang voor ieder

Nadere informatie

Rapport 833 Derriks, M., & Kat, E. de. (2020). Jeugdmonitor Zeeland Amsterdam: Kohnstamm Instituut.

Rapport 833 Derriks, M., & Kat, E. de. (2020). Jeugdmonitor Zeeland Amsterdam: Kohnstamm Instituut. Samenvatting Rapport 833 Derriks, M., & Kat, E. de. (2020). Jeugdmonitor Zeeland Amsterdam: Kohnstamm Instituut. De Jeugdmonitor Zeeland De Jeugdmonitor Zeeland is een plek waar allerlei informatie bij

Nadere informatie

A. WEGWIJZER 1. Inhoudstafel 1 2. Woord vooraf 5

A. WEGWIJZER 1. Inhoudstafel 1 2. Woord vooraf 5 INHOUD A. WEGWIJZER 1. Inhoudstafel 1 2. Woord vooraf 5 B. ALGEMEEN 1. Het Decreet Lokaal Sociaal Beleid en de ministeriële omzendbrief 3 2. Algemene bepalingen en definities 3 3. Planning 5 4. Coördinatie

Nadere informatie

Kwaliteit begrotingsprogramma's Gemeente Dordrecht Bijlage 1

Kwaliteit begrotingsprogramma's Gemeente Dordrecht Bijlage 1 Kwaliteit begrotingsprogramma's Gemeente Dordrecht Bijlage 1 Beoordelingskader, ofwel hoe wij gekeken en geoordeeld hebben Inhoudsopgave 1 Inleiding 2 2 Uitgangspunten 2 3 Beoordelingscriteria 3 4 Hoe

Nadere informatie

GOEDE PRAKTIJK/BONNE PRATIQUE Verbetermanagement en strategische planning bij OCMW Genk Lut Brenard Carlo Pecquet

GOEDE PRAKTIJK/BONNE PRATIQUE Verbetermanagement en strategische planning bij OCMW Genk Lut Brenard Carlo Pecquet GOEDE PRAKTIJK/BONNE PRATIQUE Verbetermanagement en strategische planning bij OCMW Genk Lut Brenard Carlo Pecquet Voorstelling OCMW-Genk Aantal inwoners Stad Genk: 63.550, aantal personeelsleden OCMW-Genk:

Nadere informatie

Maatschappelijke structuurvisie 2013-2025. Projectopdracht / Plan van Aanpak

Maatschappelijke structuurvisie 2013-2025. Projectopdracht / Plan van Aanpak Maatschappelijke structuurvisie 2013-2025 Projectopdracht / Plan van Aanpak Afdeling Beleid, cluster Maatschappij januari 2013 Inhoudsopgave Aanleiding... 3 Doelstelling... 3 Resultaat... 3 Afbakening...

Nadere informatie

Beoordelingsformulier projectvoorstellen KFZ

Beoordelingsformulier projectvoorstellen KFZ sformulier voor de projectvoorstellen. sformulier projectvoorstellen KFZ Callronde: Versie 14-02-13 Instelling: Naam project: 1) Algemeen Het beoordelingsformulier wordt gebruikt om de projectvoorstellen

Nadere informatie

Ontwikkelingssamenwerking in de Antwerpse strategische cyclus

Ontwikkelingssamenwerking in de Antwerpse strategische cyclus Ontwikkelingssamenwerking in de Antwerpse strategische cyclus Inleiding - De Antwerpse dienst ontwikkelingssamenwerking - Stad Antwerpen / stadsbedrijf Samen Leven / afdeling Ontmoeting - Stad Antwerpen

Nadere informatie

Recept 4: Hoe meten we praktisch onze resultaten? Weten dat u met de juiste dingen bezig bent

Recept 4: Hoe meten we praktisch onze resultaten? Weten dat u met de juiste dingen bezig bent Recept 4: Hoe meten we praktisch onze resultaten? Weten dat u met de juiste dingen bezig bent Het gerecht Het resultaat: weten dat u met de juiste dingen bezig bent. Alles is op een bepaalde manier meetbaar.

Nadere informatie

SCHOOLEIGEN VISIE OP KWALITEITSVOLLE VAKGROEPWERKING

SCHOOLEIGEN VISIE OP KWALITEITSVOLLE VAKGROEPWERKING SCHOOLEIGEN VISIE OP KWALITEITSVOLLE VAKGROEPWERKING SCHOOLJAAR 2015-2016 1. Visie op kwaliteitsvolle vakgroepwerking Een school beschikt over voldoende beleidsvoerend vermogen als ze in staat is om zelfstandig

Nadere informatie

De doelstellingen van directie en personeel worden expliciet omschreven in een beleidsplan en worden jaarlijks beoordeeld door de directie.

De doelstellingen van directie en personeel worden expliciet omschreven in een beleidsplan en worden jaarlijks beoordeeld door de directie. FUNCTIE: Directeur POC AFKORTING: DIR AFDELING: Management 1. DOELSTELLINGEN INSTELLING De doelstellingen staan omschreven in het beleidsplan POC. Vermits de directie de eindverantwoordelijkheid heeft

Nadere informatie

Profiel personal coach WelSlagen Diversiteit

Profiel personal coach WelSlagen Diversiteit Datum 23-07- 2012 Versie: 1.0 Profiel personal coach WelSlagen Diversiteit Inleiding: De personal coach wordt ingezet om deelnemers van WelSlagen Diversiteit met een relatief grote afstand tot de arbeidsmarkt

Nadere informatie

Plan van Aanpak. Campagneproject. Slow Food Rijnzoet. Lili Ujvari 488236 Sean Nauta 472323

Plan van Aanpak. Campagneproject. Slow Food Rijnzoet. Lili Ujvari 488236 Sean Nauta 472323 Campagneproject 2014 Slow Food Rijnzoet Lili Ujvari 488236 Sean Nauta 472323 Inhoudsopgave Inleiding 3 Probleemstelling 4 Probleemoriëntatie 4 Probleemdefinitie 4 Doelstelling 5 Hoofdvraag 5 Deelvragen

Nadere informatie

Verwerkingsopdrachten Sociaal-Cultureel Werk; saw 4 ISBN 97890 8524 0983 Thema 4 Methodisch en projectmatig werken

Verwerkingsopdrachten Sociaal-Cultureel Werk; saw 4 ISBN 97890 8524 0983 Thema 4 Methodisch en projectmatig werken Verwerkingsopdrachten Sociaal-Cultureel Werk; saw 4 ISBN 97890 8524 0983 Thema 4 Methodisch en projectmatig werken Verwerkingsopdrachten thema 4 Sociaal-Cultureel Werk; saw 3 & 4 pagina 1 Opwarmen en oriënteren

Nadere informatie

FUNCTIEBESCHRIJVING VOOR HET AMBT VAN DIRECTEUR

FUNCTIEBESCHRIJVING VOOR HET AMBT VAN DIRECTEUR FUNCTIEBESCHRIJVING VOOR HET AMBT VAN DIRECTEUR Onderwijsinstelling :... Instellingsnummer :... Schoolbestuur :... Scholengemeenschap/consortium : SG BLOM Nummer scholengemeenschap : 121921 Het arbeidsreglement,

Nadere informatie

Functiekaart. Functie. Doel van de entiteit. Plaats in de organisatie. Voor kennisname. Functienaam: communicatieambtenaar

Functiekaart. Functie. Doel van de entiteit. Plaats in de organisatie. Voor kennisname. Functienaam: communicatieambtenaar Functiekaart Functie Graadnaam: coördinator Functienaam: communicatieambtenaar Functiefamilie: coördinatoren Functionele loopbaan: B1-B3 Afdeling: Interne Ondersteuning Dienst: Communicatie & informatie

Nadere informatie

Het schrijven van beheersovereenkomsten: een generiek sjabloon. Jeroen Windey Kenniscentrum Vlaamse Steden

Het schrijven van beheersovereenkomsten: een generiek sjabloon. Jeroen Windey Kenniscentrum Vlaamse Steden Het schrijven van beheersovereenkomsten: een generiek sjabloon Jeroen Windey Kenniscentrum Vlaamse Steden 1 Overzicht presentatie Enkele aandachtspunten vooraf Generiek sjabloon voor schrijven van beheersovereenkomsten

Nadere informatie

Wijkraad Lent - Rekenkamer Nijmegen

Wijkraad Lent - Rekenkamer Nijmegen Wijkraad Lent - Rekenkamer Nijmegen Hieronder een eerste en tweede reactie van de Rekenkamer. 1 Bijlage: Ambitiedocument Burgerparticipatie met bijbehorende Verordening te downloaden via deze link. Eerste

Nadere informatie

Concreet aan de slag: checklist strategisch vto-beleidsplan

Concreet aan de slag: checklist strategisch vto-beleidsplan Concreet aan de slag: checklist strategisch vto-beleidsplan De weg is belangrijker dan de wegwijzer Tussen de wil om het huidige vormingsbeleid meer af te stemmen op de uitdagingen inzake toenemende kwaliteitseisen

Nadere informatie

Ontwikkel missie, visie, doelstellingen, waarden en normen

Ontwikkel missie, visie, doelstellingen, waarden en normen Stap 7 Ontwikkel missie, visie, doelstellingen, waarden en normen Doel Elke strategie moet vanuit sturende elementen worden opgebouwd. Deze elementen geven de richting aan waarin de onderneming wil evolueren;

Nadere informatie

Van huidige situatie ------------ naar --------------------------------- gewenste situatie

Van huidige situatie ------------ naar --------------------------------- gewenste situatie Doelen stellen NLP is een doelgerichte, praktische en mensvriendelijke techniek. NLP = ervaren, ervaren in denken, voelen en doen. Middels een praktisch toepasbaar model leren we om de eigen hulpmiddelen,

Nadere informatie

6 Coaching van de cliënt

6 Coaching van de cliënt 6.1 6 Coaching van de cliënt De begeleiding of coaching op de werkvloer is afhankelijk van de noden van de cliënt, collega s en werkgever. Samen starten op de stage/ tewerkstelling Als coach kan je samen

Nadere informatie