Problematisch alcoholgebruik bij ouderen: definitie, prevalentie, klinische karakteristieken en comorbiditeit.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Problematisch alcoholgebruik bij ouderen: definitie, prevalentie, klinische karakteristieken en comorbiditeit."

Transcriptie

1 Academiejaar Problematisch alcoholgebruik bij ouderen: definitie, prevalentie, klinische karakteristieken en comorbiditeit. Veerle VAN DEN WIJNGAERT Promotor: Prof. dr. Gilbert Lemmens Co-promotor: Dr. Lieve Lemey Masterproef voorgedragen in de Master in de specialistische geneeskunde Volwassenenpsychiatrie

2

3 Academiejaar Problematisch alcoholgebruik bij ouderen: definitie, prevalentie, klinische karakteristieken en comorbiditeit. Veerle VAN DEN WIJNGAERT Promotor: Prof. dr. Gilbert Lemmens Co-promotor: Dr. Lieve Lemey Masterproef voorgedragen in de Master in de specialistische geneeskunde Volwassenenpsychiatrie

4 De auteur en de promotor geven de toelating deze masterproef voor consultatie beschikbaar te stellen en delen ervan te kopiëren voor persoonlijk gebruik. Elk ander gebruik valt onder de beperkingen van het auteursrecht, in het bijzonder met betrekking tot de verplichting uitdrukkelijk de bron te vermelden bij het aanhalen van resultaten uit deze masterproef.

5 VOORWOORD Met dit eindwerk sluit ik mijn 5-jarige opleiding Master in de specialistische geneeskunde, richting volwassenenpsychiatrie af. Graag zou ik met deze thesis iedereen willen bedanken die van het begin tot het einde achter mijn keuze voor volwassenenpsychiatrie heeft gestaan. Ik heb genoten van deze vijf jaar masteropleiding en heb veel bijgeleerd. Dit heb ik grotendeels te danken aan mijn supervisoren, collega-assistenten en alle andere collega s (verpleegkundigen, psychologen, sociaalassistenten, ergotherapeuten, kinesitherapeuten, ) die ik tijdens mijn verschillende stages heb mogen ontmoeten. Zij hebben mijn enthousiasme voor het vak psychiatrie alleen maar doen toenemen. Dit eindwerk was er nooit gekomen zonder de sterk gewaardeerde hulp van mijn promotor Prof. Dr. Gilbert Lemmens en co-promotor Dr. Lieve Lemey. Hartelijk dank voor alle tijd en moeite die jullie aan de begeleiding van deze masterthesis besteed hebben! Ook een bijzondere dank aan mijn ouders, die altijd achter mijn keuze geneeskunde en psychiatrie hebben gestaan! Mijn laatste dankwoord is voor mijn toekomstige echtgenoot, Emmanuel. Mijn schat, jij kan mij steeds tot rust brengen en schenkt mij het vertrouwen dat ik nodig heb om, als het eens moeilijk is, verder te gaan. Nogmaals hartelijk dank aan iedereen! Veerle

6 INHOUDSTAFEL ABSTRACT... 1 INLEIDING... 2 METHODOLOGIE... 4 RESULTATEN Problematisch alcoholgebruik bij ouderen: definities en screeningsinstrumenten Prevalentie van problematisch alcoholgebruik bij ouderen Problematisch alcoholgebruik bij ouderen: een stille epidemie? Klinische karakteristieken van problematisch alcoholgebruik bij ouderen Problematisch alcoholgebruik bij ouderen en psychiatrische comorbiditeit BESLUIT EN DISCUSSIE: REFERENTIES... 19

7 ABSTRACT Doelstelling: De toenemende vergrijzing van de wereldbevolking noodzaakt een toenemende aandacht voor specifieke gezondheidsproblemen binnen de ouderenpopulatie ( > 65 jaar). Problematisch alcoholgebruik blijkt hierbij een vaak onderschat fenomeen. We wensen een breder licht te laten schijnen op de prevalentie van dit probleem en de oorzaken van onderdetectie. Hiernaast wensen we op zoek te gaan naar specifieke diagnostische hulpmiddelen (correcte definitie, screeningsinstrumenten en risicofactoren) die vroegtijdige detectie kunnen vereenvoudigen. Methodologie: Het uitgangspunt was een systematisch literatuuronderzoek in de elektronische database Pubmed. Hierbij werden specifieke zoektermen aangewend: Alcohol and elderly, Alcohol and elderly and prevalence, Alcohol and elderly and comorbidity, Alcohol and elderly and depression, Alcohol and suicide and elderly. Resultaten: Er blijkt tot op heden nog géén uniforme definitie te bestaan voor problematisch alcoholgebruik bij ouderen. Er bestaan ook nog geen uniforme veilige drinklimieten. Dit reflecteert zich in het prevalentieonderzoek. De prevalentiecijfers zijn uiteenlopend, gaande van 2,5% tot 34,7%. Wat betreft de klinische karakateristieken blijkt dat alcoholconsumptie veelal vermindert met toegenomen leeftijd en dat problematisch alcoholgebruik méér voorkomt bij oudere mannen. De literatuur levert nog tegenstrijdigheden op wat betreft de relatie tussen opleidingsniveau, inkomen, burgerlijke staat, sociale contacten en alcoholconsumptie. De uiteenlopende functie van alcohol lijkt hierbij een grote rol te spelen. Problematisch alcoholgebruik en depressie blijken vaak samen voor te komen. De comorbiditeit van stoornissen in alcoholmisbruik en depressie verhoogt het suïciderisico. Conclusie: Onze bevindingen suggereren het belang van een toegenomen aandacht voor problematisch alcoholgebruik bij ouderen binnen de publieke gezondheidsinitiatieven. Men dient werk te maken van het herdefiniëren van problematisch alcoholgebruik en uniformiseren van de limieten voor inname. Hiernaast dient er een verdere verfijning te gebeuren van de voor leeftijd gevalideerde screeningsonderzoeken om de detectiegraad in medische setting te verhogen. We pleiten voor het routinematig screenen en sensibiliseren van ouderen omtrent problematisch alcoholgebruik. Een goede en tijdige detectie van problematisch alcoholgebruik bij ouderen kan immers indirect ook de kosten van de gezondheidszorg, die hiermee verbonden zijn, drukken. 1

8 INLEIDING Demografische voorspellingen geven aan dat in het jaar 2020, 19.5% van de wereldbevolking ouder zal zijn dan 65 jaar. Dit percentage zal stijgen tot 26% in het jaar 2050 [1]. Artsen zullen bijgevolg steeds meer aandacht moeten besteden aan het identificeren en behandelen van specifieke gezondheidsproblemen, waaronder psychiatrische aandoeningen, bij deze groeiende groep ouderen. De prevalentie van psychiatrische aandoeningen blijkt te fluctueren met de leeftijd. Cognitieve stoornissen vertonen een, te verwachten, stijging van de prevalentie met de leeftijd [2]. Bij angst- en stemmingsstoornissen wordt een monotone toename gezien van de prevalentie tot de leeftijdsgroep van jaar, nadien ziet men een daling bij de oudere leeftijdsgroepen, met de laagste prevalentie bij de leeftijdsgroep van 60 jaar of ouder [3]. Ook de prevalentie van stoornissen in alcoholgebruik neemt af met de leeftijd. De alcoholconsumptie neemt toe tot de leeftijd van jaar en daalt op latere leeftijd [3]. Er zijn echter aanwijzingen dat de ouderen van vandaag, ook wel de babyboomgeneratie genoemd, méér zouden drinken dan vorige generaties ouderen. Vooral in de leeftijdscategorie > 65 jaar blijkt er tussen 1997 en 2004 opnieuw een toename van de alcoholconsumptie te hebben plaatsgevonden [4,5]. Het feit dat deze generatie opgegroeid is in een maatschappij waarin beschikbaarheid en sociale aanvaardbaarheid van alcohol groter was, speelt hierin vermoedelijk een rol. In het beroepsactieve leven blijken werk en/of gezin belangrijke factoren die het dagelijks gebruik van alcohol in banen leiden. De pensioenstatus in de huidige westerse wereld wordt echter vaak gekenmerkt door een toename van vrije tijd en sociale contacten, waarbij alcohol een belangrijke rol kan toebedeeld krijgen. Ook betere pensioenuitkeringen spelen vermoedelijk een faciliterende rol [4]. Daarnaast gaat verouderen vaak gepaard met ingrijpende levensgebeurtenissen, waarbij het algemeen aanvaarde sociaal drinken mogelijks kan overgaan in probleemdrinken [6]. Twee types probleemdrinkers zijn hierbij te onderscheiden: early-onset drinkers en lateonset drinkers. De early-onset drinkers of overlevers zijn ouderen met een chronisch drankprobleem dat begon voor het 55 e levensjaar. De late-onset drinkers of reactoren zijn ouderen die pas na het 55 e levensjaar een alcoholprobleem ontwikkelen, vaak als gevolg van een stressvolle gebeurtenis (eenzaamheid, dood van de partner, pensioen ). 1/3 van de ouderen met problematisch alcoholgebruik zouden late-onset drinkers zijn [7]. Een duidelijke differentiatie tussen beide blijkt belangrijk gezien late-onset drinkers mogelijks een betere prognose zouden hebben bij behandeling [8]. 2

9 Problematisch alcoholgebruik bij ouderen verdient de nodige aandacht van hulpverleners, omdat ouderen meer kwetsbaar zijn voor de negatieve effecten van alcohol. Uit studies blijkt dat het aantal alcoholgerelateerde sterftes bij oudere volwassenen de laatste 10 jaar sterk is toegenomen [9]. Ouderen zijn in het bijzonder at-risk voor de schadelijke effecten van alcohol omwille van polyfarmacie en een veranderd metabolisme. Het verouderingsproces gaat immers gepaard met een dalend percentage lichaamsvocht, een toename van lichaamsvet, een afname van de hepatische bloedflow en een verminderde werking van de leverenzymes. Hierdoor daalt de mogelijkheid van het lichaam om alcohol te metaboliseren, resulterend in hogere bloedalcoholconcentraties. Als gevolg hiervan manifesteren de schadelijke effecten van alcohol op het centraal zenuwstelsel zich reeds bij een lagere dosis, wat het risico op allerlei accidenten, zoals valincidenten, verhoogt. Daarnaast is er een toegenomen cerebrale kwetsbaarheid voor de toxiciteit van alcohol inherent aan de leeftijd [10,11]. In tegenstelling tot de grote hoeveelheid onderzoek op het gebied van alcoholgebruik bij jongeren en volwassenen (<65 jaar) wordt relatief weinig onderzoek uitgevoerd omtrent alcoholgebruik bij ouderen. Het doel van dit onderzoek is, om vanuit de voorradige literatuur, een duidelijker beeld te krijgen omtrent het problematisch alcoholgebruik bij deze ouderen. Op basis van een systematisch literatuuronderzoek wensen we een breder licht te werpen op het probleem en dit aan de hand van enkele specifieke onderzoeksvragen: 1) Hoe kan problematisch alcoholgebruik bij ouderen best gedefinieerd worden? 2) Wat is de prevalentie van problematisch alcoholgebruik bij ouderen? 3) Wat maakt van problematisch alcoholgebruik bij ouderen een stille epidemie? 4) Wat zijn de klinische karakteristieken van problematisch alcoholgebruik bij ouderen? 5) Bestaat er een verband tussen problematisch alcoholgebruik bij ouderen en andere psychische stoornissen (comorbiditeit)? 3

10 METHODOLOGIE Voor deze literatuurstudie wordt een interpretatieve, kwalitatieve methodologie gehanteerd waarbij de aanpak voor onderzoeksvraag 1 verschilt van de aanpak voor onderzoeksvragen 2, 3, 4 en 5. Het uitgangspunt bij de aanpak van onderzoeksvraag 1 bestaat erin op zoek te gaan naar een algemeen aanvaarde definitie van problematisch alcoholgebruik bij ouderen. Een beperkt aantal bronnen wordt hiervoor gebruikt: - De DSM 5 criteria zoals opgesteld door de American Psychiatric Association; - De ICD-10 criteria zoals opgesteld door de World Health Organisation; - De benadering van de IAS in verband met binge-drinken ; - De veilige drinklimieten zoals vastgelegd door de Royal College of Physicians en de Royal Collega of Psychiatrists in het Verenigd Koninkrijk; - De veilige drinklimieten zoals vastgelegd door de National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism in de Verenigde Staten. In verband met de onderzoeksvragen 2 tot en met 5, wordt gebruik gemaakt van een screening in de elektronische database Pubmed. Hierbij worden specifieke zoektermen aangewend (cfr infra). Bij het screenen van de database worden volgende zoekfilters ingesteld: English, Search field Title/abstract, Abstract and Fulltext available. Voor onderzoeksvragen 2 en 4 worden volgende zoektermen aangewend: Alcohol and elderly, Alcohol and elderly and prevalence. Deze artikelen worden gefilterd op basis van relevantie van de titel, de elektronische beschikbaarheid en de impact factor van het tijdschrift in de Web of Knowledge 1. Dit levert uiteindelijk 8 relevante artikelen op. De benadering wordt hieronder systematisch weergegeven. 1 De cross-check bestaat erin na te gaan of de 8 relevante artikelen, gevonden via PubMed, tevens terug te vinden zijn in de groep van 157 tijdschriften, gevonden via de opzoeking op het Web of Knowledge. 4

11 Benadering 1 2 : Benadering 2: Crosscheck Voor onderzoeksvraag 3 wordt via Pubmed slechts 1 relevant artikel gevonden. Deze beperkte bron wordt vervolgens aangevuld met artikelen die buiten de Pubmed database om worden gevonden. De bronnen voor het benaderen van onderzoeksvraag 5 zijn divers. Vier relevante artikelen komen als resultaat uit de Pubmed-database. Volgende zoektermen werden aangewend: Alcohol and elderly and comorbidity, Alcohol and elderly and depression, Alcohol and suicide and elderly. Deze literatuur wordt vervolledigd met relevante artikelen die niet rechtstreeks via de Pubmed-database worden gevonden, doch waarnaar verwezen wordt in de geselecteerde Pubmed-artikelen. Geografische selectie Het onderzoek beperkt zich tot de Westerse wereld (VS en enkele Europese lidstaten). 2 Zoektermen: Geriatrics, Public and Environmental Health, Psychiatry, Health Care Services en Nutrition and Dietetics. De keuze voor de zoektermen Geriatrics en Psychiatry is evident, echter levert deze keuze een te omvangrijk aantal irrelevante tijdschriften op. Daarom wordt het onderzoeksveld vernauwd door toevoeging van de onderzoeksterm Nutrition and Dietetics. Alcoholgebruik bij ouderen, en de daarbij horende problemen, hebben ook een sociale kost. Deze sociale kost vormt een onderdeel van de openbare gezondheidszorg. Daarom ook wordt er specifiek gekozen voor de bijkomende zoektermen Environmental Health and Health Care Services. 5

12 RESULTATEN 1. Problematisch alcoholgebruik bij ouderen: definities en screeningsinstrumenten De Zweed Huss gebruikte als eerste de term alcoholici voor mensen die negatieve gevolgen van hun alcoholgebruik ondervinden [12]. Tussen 1850 en 1941 werden wereldwijd 39 verschillende classificaties voor stoornissen met betrekking tot alcoholgebruik ontwikkeld [13]. De, op heden, meest verspreide definities voor stoornissen in alcoholgebruik zijn deze van de Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM) opgesteld door de American Psychiatric Association (APA) en van de International Classification of Diseases (ICD) opgesteld door de World Health Organization (WHO) [14,15]. In 1952 werd alcoholisme opgenomen in de eerste editie van de DSM (DSM-I) en dit als een subcategorie van de sociopathische persoonlijkheidsstoornis. In de derde editie van de DSM (DSM-III, 1980) werd de term alcoholisme vervangen door twee aparte categorieën: alcoholmisbruik en alcoholafhankelijkheid die werden ondergebracht in een nieuwe sectie middelengebruikstoornissen [16,17]. De DSM-IV (1994) behoudt deze 2 categorieën. In de DSM 5 (2013) vervalt het onderscheid tussen alcoholafhankelijkheid en alcoholmisbruik en wordt slechts één term, namelijk stoornissen in alcoholgebruik weerhouden. De ernst ervan wordt bepaald aan de hand van een hoger aantal voldane criteria (zie bijlage 1). In de criteria van de ICD-10 (1994) wordt nog steeds onderscheid gemaakt tussen schadelijk gebruik en afhankelijkheid van alcohol [15] (zie bijlage 2). Naast de terminologie gebruikt in DSM 5 en ICD-10 komt, binnen de literatuur omtrent stoornissen in alcoholgebruik, de term bingedrinken vaak voor. Met 'bingedrinken' wordt vaak een periode van continu drinken bedoeld waarbij iemand pas ophoudt wanneer hij/zij niet meer in staat is verder te drinken. De laatste jaren wordt de term ook gebruikt om te verwijzen naar een zeer hoge alcoholconsumptie op 1 gelegenheid [4]. De bovenvermelde classificatiesystemen maken geen onderscheid op basis van de leeftijd. Hiernaast geven zij geen aanduiding van de aanvaardbare hoeveelheid alcohol. Aanbevolen drinklimieten bij ouderen: Vanuit de Royal College of Physicians (UK) kwam in 1995 [18] dan ook een aanbeveling met betrekking tot veilige drinklimieten voor volwassenen: 21 eenheden per week voor mannen en 14 eenheden per week voor vrouwen, met niet meer dan 2 eenheden per dag. Deze limieten maakten geen onderscheid op basis van de leeftijd en bleken dan ook minder 6

13 geschikt voor ouderen gezien de leeftijdsgerelateerde veranderingen in metabolisme, toenemende co-morbiditeit en toegenomen gevoeligheid voor de schadelijke effecten van alcohol [9]. In het College Report (CR 165) van juni 2011 [19] rapporteerde The Royal College of Psychiatrists dat, als gevolg van de fysiologische en metabole veranderingen geassocieerd met de leeftijd, de hoger vermelde veilige drinklimieten te hoog zijn voor mensen ouder dan 65 jaar. Zij stellen 1,5 eenheid per dag of 11 eenheden per week als de hoogste veilige limiet voor 65 jaar. Binnen de richtlijnen van het Amerikaanse National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism (NIAAA) en van de American Geriatrics Society (AGS) wordt gesteld dat 7 eenheden alcohol per week of méér dan 3 eenheden per dag als risicovolle hoeveelheden voor zowel mannen als vrouwen ouder dan 65 jaar kunnen worden beschouwd [20]. Screeningsinstrumenten: Wanneer een alcoholprobleem wordt vermoed, kan dit eventueel aan de hand van vragenlijsten worden geïllustreerd. Volgende 2 screeningsinstrumenten worden vaak aangewend, doch zijn niet specifiek gericht op de ouderenpopulatie: - Cage: 4-item test met vragen rond Cutting Down, Annoyance at criticism, Guilty Feelings en Eye Openers is een wijd verspreide screeningstest [21] (Nederlandse versie: zie bijlage 3). - De Alcohol Use Disorders Identification Test (AUDIT) is een gedetailleerde vragenlijst die werd ontwikkeld door de World Health Organisation (WHO) met de bedoeling signalen van schadelijk drinkgedrag vroegtijdig te detecteren [22] (zie bijlage 4). In 1992 werd voor de eerste maal een korte screeningstest ontwikkeld, specifiek gericht op oudere volwassenen: - De Michigan Alcoholisme Screening Test-Geriatric version (SMAST-G) [23] (zie bijlage 5). De screeningsinstrumenten dienen natuurlijk enkel om risicopatiënten te detecteren. De clinicus dient hiernaast een uitgebreide inventarisatie te doen van de hoeveelheid en de frequentie van het gebruik en van de negatieve gevolgen op het sociale leven en de gezondheid. 7

14 2. Prevalentie van problematisch alcoholgebruik bij ouderen Nu we een beter zicht hebben op de definities van problematisch alcoholgebruik bij ouderen, wensen we tevens de prevalentie van dit probleem bij ouderen te onderzoeken. De prevalentie van problematisch alcoholgebruik blijkt te fluctueren met de leeftijd. Kessler and Wang [3] beschreven in 2008 dat de alcoholconsumptie over het algemeen toeneemt tot de leeftijd van jaar en daalt op latere leeftijd. De prevalentie van alcoholmisbruik (DSM-IV) bleek 14,3% in de leeftijdscategorie jaar, 16,3% in de leeftijdscategorie van jaar. 14,0% in de leeftijdscategorie van jaar. De prevalentie van alcoholafhankelijkheid (DSM-IV) bleek 6,3% in de leeftijdscategorie jaar, 6,4%% in de leeftijdscategorie van jaar. 6,0%% in de leeftijdscategorie van jaar. Bij de leeftijdscategorie van >60 jaar zag men een duidelijke daling van de prevalentie, meer bepaald 6,2% voor alcoholmisbruik en 2,2% voor alcoholafhankelijkheid. We wensten de prevalentie van problematisch alcoholgebruik bij ouderen > 60 jaar nog wat verder uit de diepen in een systematisch literatuuronderzoek. De onderstaande studies leveren echter meer uiteenlopende en hogere prevalentiepercentages op. In 1996 poogden Mirand and Welte [24] de prevalentie van alcoholgebruik bij ouderen in kaart te brengen aan de hand van telefonische interviews bij 2325 mensen van 60 jaar of ouder wonende in Eric County, New York. De prevalentie van hevige drinkers (gedefinieerd als méér dan 2 eenheden per dag) bleek 6%. Nog in de VS voerden Merrick et al [20], in 2008, een cross-sectionele analyse uit van nationale representatieve onderzoeksdata omtrent alcoholgebruik, voortgaand op gegevens van de MCBS (het Acces to Care - dossier van de Medicare Current Beneficiary Survey) deelnemers van 65 jaar werden geïncludeerd. Alcoholgebruik werd gedefinieerd op basis van de richtlijnen van de NIAAA en de AGS (cfr supra). 9% van de ouderen rapporteerden ongezond drinkgedrag (> 30 eenheden per maand) met een hogere prevalentie bij mannen (16%) dan bij vrouwen (4%). Nog in de VS onderzochten Blazer and Wu [25] de 1-jaars prevalentie van alcoholmisbruik en afhankelijkheid bij mensen van jaar en 6289 mensen van 65+. Ze maakten hierbij gebruik van de National Surveys on Drug Use and Health De guidelines van de AGS inzake laag-risico (niet meer dan 1 eenheid per dag), risicovol alcoholgebruik (2 of meer eenheden op een gewone dag binnen de voorbije 30 dagen) en binge-drinking (5 of meer eenheden op dezelfde gelegenheid op tenminste 1 dag binnen de voorbije 30 dagen) werden gehanteerd. Risicovol alcoholgebruik en binge-drinking was meer frequent bij 8

15 deelnemers van jaar (resp. 19% en 22.8%) in vergelijking met mensen van 65 jaar of ouder (resp.13% en 14.5%). In de groep van 65+ rapporteerden 13% van de mannen en 8% van de vrouwen at-risk alcoholgebruik, en meer dan 14% van de mannen en 3% van de vrouwen rapporteerden binge-drinking. In 2010 onderzochten Barnes et al [26] de prevalentie van risicovol drinkgedrag bij oudere volwassenen in Santa Barbara, Californië. Ze voerden een cross-sectionele analyse uit van onderzoeksdata uit The Project SHARE studie. Er werden 3308 personen geïncludeerd. Atrisk drinkers werden geïdentificeerd obv de Comorbidity Alcohol Risk Evaluation Tool (CARET). Meer dan 1/3 van de steekproef (34.7%) was at risk. In Europa onderzochten Ganry et al [27], in 2000, de prevalentie van problematisch alcoholgebruik in een ziekenhuispopulatie van ouderen in Amiens, Frankrijk. Alle opgenomen patiënten van 65 jaar of meer, werden gescreend aan de hand van de CAGE-vragenlijst. Op 370 patiënten (gemiddelde leeftijd 79 jaar) bleek 9% positief te scoren op de CAGE vragenlijst (2 of meer positieve antwoorden). In 2004 bestudeerden Hajat et al [28] de alcoholconsumptie bij mensen 75 jaar aan de hand van een gedetailleerde screening van patiënten, als deel van de MRC Trial of the Assessement and Management of Older People in het Verenigd Koninkrijk. 5% van de mannen en 2.5% van de vrouwen overschreden de drinklimieten opgesteld door de Royal College van Physicians (cfr supra). Halme et al [29] maakten gebruik van onderzoeksdata verkregen uit de Health 2000 Studie, een multidisciplinair epidemiologisch populatieonderzoek in Finland (29). Een cohorte van 1569 personen van 65 jaar of ouder werd gedurende 6 jaar gevolgd. Men maakte gebruik van de definitie van het Nationaal Instituut voor Alcohol misbruik en Alcoholisme (NIAAA) om hevige drinkers te diagnosticeren. De prevalentie van hevige drinkers (>8 eenheden per week) was 20.3% bij mannen en 1.2% bij vrouwen. 11.4% van de mannen rapporteerde 15 eenheden per week te drinken. Hoeck and Van Hal [9] voerden in 2010 een cross-sectionele studie uit op een representatieve steekproef van 4825 niet-geinstitutionaliseerde oudere Belgen (65 jaar en ouder) in de Belgische Health Interview Surveys, afgenomen in 2001 en % van de steekproef bleek niet- of occasionele drinkers, 29.1% waren gematigde drinkers, 10.4% waren at risk drinkers, 4.6% hevige drinkers en 5.5% problematische drinkers. In totaal dronk 20.5% van de 9

16 Belgische oudere populatie méér dan de toegestane hoeveelheid volgens de richtlijnen van het NIAAA, en had 4.7% een probleem voortgaand op de CAGE-vragenlijst. Zoals uit bovenstaande literatuurgegevens blijkt, lopen prevalentieschattingen van stoornissen in alcoholgebruik bij ouderen binnen de westerse maatschappij sterk uiteen. Tabel: overzicht van de geraadpleegde artikelen United States Auteur (datum) Mirand and Welte (1996) Merrick et al (2008) Barnes et al (2010) Definitie problematisch alcoholgebruik Hevig drinken= > 2 E per dag of > 30g ethanol per dag Ongezond drinkgedrag werd gedefinieerd obv de NIAAA en de AGS guidelines At-risk drinken obv de CARET Steekproef Leeftijd Resultaat N= jaar Hevige drinkers: 6%. N = jaar Ongezond drinkgedrag: 9% N= jaar At-risk drinken: 34.7%. Blazer and Wu (2011) Auteur (datum) At risk drinken: 2 E per dag, Binge drinken: 5 E per dag Definitie problematisch alcoholgebruik N= At risk drinken: 13% bij mannen en 8% bij vrouwen EUROPE Binge drinken: 14% bij mannen, 3% bij vrouwen Steekproef Leeftijd Resultaat Ganry et al (2000) (FR) Problematisch alcoholgebruik obv de CAGE vragenlijst N= 370 Gemiddelde leeftijd= 79 jaar Problematisch alcoholgebruik : 9% Hajat et al (2004) (VK) Halme et al (2010) (SF) Hoeck and Van Hal (2012) (B) Drinklimieten opgesteld door de Royal College van Physicians Hevig drinken= meer dan 8 E per week (volgens NIAAA richtlijnen) Ongezond drinkgedrag obv drinklimieten volgens de NIAAA Problematisch alcoholgebruik obv de CAGE vragenlijst N= Leeftijd: 75 jaar Overschrijden drinklimieten: 5% van de mannen en 2.5% van de vrouwen N= 1569 Leeftijd: 65 jaar Hevige drinken: 20.3% bij mannen en 1.2% bij vrouwen. 11.4% van de mannen rapporteerde 15 eenheden per week te drinken. N= 4825 Leeftijd: 65 jaar Ongezond drinkgedrag volgens NIAAA: 20.5% Problematisch alcoholgebruik obv de CAGE vragenlijst: 4.7%. 10

17 3. Problematisch alcoholgebruik bij ouderen: een stille epidemie? Bovenstaande prevalentiestudies tonen aan dat problematisch alcoholgebruik vaak voorkomt bij ouderen. Ondanks deze bevindingen blijft de aandacht voor dit probleem beperkt; ongeveer 2/3 van de alcoholproblemen bij ouderen zou onopgemerkt blijven [9]. In de literatuur duikt het begrip stille of verborgen epidemie op. We gingen op zoek naar onderliggende dynamieken van deze onderschatting. In 1969 bracht Butler [30], de eerste directeur van de National Institute on Aging (VS) de term ageism uit, wat hij definieerde als een proces van systematisch stereotyperen en discrimineren van mensen omdat ze oud zijn. In 1990 verruimde Palmore [31] de definitie naar elk vooroordeel of discriminatie tegen of in het voordeel van een leeftijdsgroep. Reeds in 1988 beschrijft Cohen [32] enkele belangrijke problemen bij de identificatie van problematisch alcoholgebruik bij ouderen waarin dit concept te herkennen is. Hij heeft het over de sociale devaluatie van de oudere waarbij men de neiging heeft om vals negatieve veronderstellingen te maken omtrent het vermogen van ouderen om na te denken en te voelen. In het verlengde hiervan situeert hij de negatieve attitude van sommige artsen en familieleden, waarbij zij enerzijds vaak de mening zijn toegedaan dat ouderen te oud zijn om te veranderen maar anderzijds het ook jammer vinden om deze ouderen hun laatste pleziertje te ontzeggen. Deze 'stille discriminatie' zou mede leiden tot de veronachtzaamheid van alcohol en andere drugsgerelateerde problemen bij ouderen. Verder beschrijft Cohen de geïsoleerde status van vele ouderen waarbij vele ouderen alleen leven, zonder sociaal netwerk en vaak aan huis gebonden zijn ten gevolge van fysieke beperkingen. Tot slot bespreekt hij de overlap tussen klinische indicatoren van ouderdom en alcoholmisbruik, wat kan leiden tot het miskennen van problematisch drankgebruik op oudere leeftijd, zowel binnen als buiten de medische praktijk. Klinische indicatoren die gebruikt worden om jongere alcoholici te identificeren zijn immers vaak gelijkaardig aan problemen verbonden met een oudere leeftijd (o.a. cognitieve stoornissen, depressie, ganginstabiliteit, prikkelbaarheid, slaapproblemen, anemie, malnutritie, ). Een 15-tal jaar later, in 2003, wijst ook O Connel [33] op het feit dat problematisch alcoholgebruik bij ouderen een stille epidemie dreigt te worden. Ouderen zijn vaak minder geneigd om hun voorgeschiedenis inzake excessief alcoholgebruik openbaar te maken, 11

18 gezondheidswerkers zijn vaak minder geneigd om aandacht te hebben voor alcoholgebruik bij ouderen en bovendien minder geneigd om ouderen te verwijzen voor een specialistische behandeling. Vaak worden stoornissen in alcoholgebruik bij ouderen gekaderd binnen een context van slechte gezondheid en veranderende leefomstandigheden, wat op zich kan leiden tot therapeutisch nihilisme. Ook hij wijst op de diagnostische problemen als gevolg van de atypische presentatie van alcoholproblemen bij ouderen. Bovendien maken de comorbide fysische of psychische stoornissen de detectie extra moeilijk. Nog eens 10 jaar, in 2012, wijzen ook Hoeck and Van Hal [9] erop dat ongeveer 2/3 van de alcoholproblemen bij de oudere populatie onopgemerkt blijven waardoor het probleem vaak onderschat wordt en het vaak een stille of verborgen epidemie wordt genoemd. 4. Klinische karakteristieken van problematisch alcoholgebruik bij ouderen Gezien problematisch alcoholgebruik bij ouderen een stille epidemie lijkt te zijn, wensen we op zoek te gaan naar de klinische variabelen van drinkers en hevige drinkers binnen de leeftijdscategorie 65+. Een beter zicht op deze karakteristieken kan immers zinvol zijn om tot een betere detectie van alcoholproblemen bij ouderen te komen. Bij het bestuderen van de klinische karakteristieken wordt, binnen de context van deze tekst, niet gefocust op de medisch-, biologische karakteristieken van het problematisch drankgebruik, doch wel op relevante psychosociale kenmerken. Geslacht: Binnen de literatuur lijkt er eensgezindheid omtrent het feit dat problematisch alcoholgebruik méér voorkomt bij oudere mannen dan bij ouderen vrouwen [9, 20, 24, 26]. Leeftijd: Ook op het gebied van leeftijd is men het erover eens dat de alcoholconsumptie daalt met toegenomen leeftijd [9,20,26]. Mirand and Welte [24] vonden dan weer geen associatie met de leeftijd. Opleidingsniveau: Mirande and Welte [24], Blazer and Wu [25] en Barnes et al [26] vonden een negatieve associatie tussen risicovol drinkgedrag en opleidingsniveau. Ganry et al [27] vonden dan weer een positieve associatie tussen toenemend alcoholgebruik en opleidingsniveau. Inkomen: Mirande and Welte [24] vonden een negatieve associatie tussen risicovol drinkgedrag en inkomen. Merrick et al [20] vonden dan weer een positieve associatie tussen risicovol drinkgedrag en inkomen. Ook Blazer and Wu [25] vonden dat bij mannen binge drinken positief geassocieerd was met een hoger inkomen. 12

19 Sociale contacten en actieve levensstijl: Uit de studie van Hajat et al [28] bleek dat ouderen die meer dronken er een meer actieve en sociale levensstijl op na hielden. Ook Hoeck and Van Hal [9] toonden verder dat oudere mensen met minder dan 1 sociaal contact per week minder geneigd zijn tot drinken. Gezondheidsstatus: Uit de meest studies blijkt een positieve associatie tussen betere gezondheidsstatus of perceptie van eigen gezondheid en een grotere kans op ongezond drinkpatroon [9, 20, 28]. Burgerlijke staat: Merrick et al [20] en Ganry et al [27] vonden dat gescheiden of alleenstaand leven geassocieerd was met een grotere kans op ongezond drinkpatroon. Ganry et al [27] vonden een negatieve associatie tussen toenemend alcoholgebruik en getrouwd of weduwnaar zijn. Hajat et al [28] vonden dat vooral samenwonenden regelmatig dronken. Blazer and Wu [25] vonden dat bij mannen binge drinken positief geassocieerd was met gescheiden of weduwnaar zijn. Hoeck and Van Hal [9] konden geen verband aantonen tussen leefsituatie en alcoholconsumptie. 5. Problematisch alcoholgebruik bij ouderen en psychiatrische comorbiditeit. Wanneer op basis van de eerder besproken diagnostische screeningsinstrumenten of op basis van aanwezigheid van risicofactoren problematisch alcoholgebruik wordt vermoed, dient met ook beducht te zijn op de comorbiditeit met andere psychiatrische stoornissen. De comorbiditeit van problematisch alcoholgebruik en andere psychiatrische stoornissen kan op latere leeftijd immers resulteren in een grotere complexiteit van verloop en slechtere prognose [34]. Binnen de literatuur spitsen wij ons op heden vooral toe op de comorbiditeit tussen problematisch alcoholgebruik en depressie. Grootschalige studies, uitgevoerd in de VS in de jaren 80 en 90, en gebaseerd op data van de National Institute of Mental Health (NIHM), de Epidemiologic Catchment Area (ECA) Survey [35] en de National Comorbidity Survey (NCS) [36], toonden aan dat de empirisch vastgestelde graad van comorbide depressie bij stoornissen in alcoholgebruik, de verwachte graad binnen een algemene populatie oversteeg. In deze studies werd echter geen onderscheid gemaakt tussen verschillende leeftijdscategorieën. In 2001/2002 voerde de NIAAA de National Epidemiologic Survey on Alcohol and Related Conditions (NESARC) uit [37]. In deze, ambitieuze comorbiditeitsstudie werden, naast een batterij van vragen omtrent alcoholgebruik in heden en verleden, stoornissen in 13

20 alcoholgebruik en het gebruik van diensten voor de behandeling van problematisch alcoholgebruik, ook vragenlijsten omtrent het gebruik van tabak en illegale drugs en vragen omtrent de DSM-IV criteria voor stemmingsstoornissen, angststoornissen en persoonlijkheidsstoornissen opgenomen. De NESARC is de eerste studie die gebruik maakte van de DSM-IV definities van onafhankelijke en middelen-geïnduceerde stoornissen om te onderzoeken of angst- en stemmingsstoornissen en stoornissen in middelengebruik geassocieerd zijn, ook na exclusie van middelen-geïnduceerde stoornissen. Uit de NESARC bleek dat oudere personen met alcoholmisbruik ongeveer 3 keer méér kans hadden om een majeur depressieve stoornis door te maken dan zij zonder alcoholmisbruik. Ook Devenand et al [38] beschreven dat ouderen met een depressie 3 à 4 maal meer kans hadden op alcoholgerelateerde problemen dan ouderen zonder depressie. Ze vonden dat tussen de 15 en 30% van de mensen met een depressie op latere leeftijd tevens kampten met alcoholproblemen. Dit wordt nogmaals bevestigd door Merrick et al [20] die vonden dat alcoholmisbruik en majeur depressieve stoornis of depressieve symptomen vaak samen voorkomen op latere leeftijd. In hun review beschrijven Caputo et al [39] dat bijna 20% van de individuen >65 jaar met een diagnose van depressie een comorbide diagnose van alcoholproblematiek hebben. Daarenboven zou méér dan 90% van de ouderen met een alcoholproblematiek een voorgeschiedenis hebben van depressie. Zoals Atkinson [40] in 1999 in zijn review omtrent de associatie tussen depressie en problematisch alcoholgebruik bij ouderen beschreef, is het moeilijk om de causale orde van alcoholgebruik en depressie aan te tonen: depressie kan leiden tot alcoholmisbruik maar vice versa kan toegenomen alcoholgebruik leiden tot verergering van de depressieve symptomen. De associatie tussen alcoholmisbruik en depressie wordt niet altijd bevestigd. Hajat et al [28] vonden immers dat alcoholinname niet overtuigend geassocieerd was met depressie. Ook Hoeck and Van Hal [9] en Aartsen and Comijs [41] konden geen relatie aantonen tussen depressieve symptomen en het gebruik van alcohol. Het is ook van belang te vermelden dat de comorbiditeit van stoornissen in alcoholmisbruik en depressie het suïciderisico verhoogt. Blow et al [42] beschreven in 2004 een complexe relatie tussen alcoholgebruik en suïcide op late leeftijd. Stoornissen in middelenmisbruik, voornamelijk alcoholmisbruik en afhankelijkheid zijn, na depressie, de 2 e meest voorkomende As-I diagnoses geassocieerd met gelukte suïcides bij ouderen 65 jaar. 14

21 BESLUIT EN DISCUSSIE: Stoornissen in alcoholgebruik zijn significante gezondheidsproblemen onder de groeiende populatie ouderen, ook wel de babyboomgeneratie genoemd. Er zijn aanwijzingen dat de ouderen van vandaag méér zouden drinken dan vorige generaties ouderen. Toch lijkt problematisch alcoholgebruik bij ouderen een vaak onderschat probleem. 2/3 van de alcoholproblemen bij ouderen zou immers onopgemerkt blijven. Op basis van een systematisch literatuuronderzoek wensten we een breder licht te laten schijnen op de prevalentie van dit probleem en de oorzaken van onderdetectie. Hiernaast wensten we op zoek te gaan naar specifieke diagnostische hulpmiddelen (correcte definitie, screeningsinstrumenten en risicofactoren) die de vroegtijdige detectie door artsen kan vereenvoudigen. We deden dit aan de hand van enkele specifieke onderzoeksvragen: - Hoe kan problematisch alcoholgebruik bij ouderen het best gedefinieerd worden? De op heden meest verspreide definities voor stoornissen in alcoholgebruik zijn deze van de DSM, opgesteld door de American Psychiatric Association en van de ICD opgesteld door de World Health Organization. De vernoemde classificatiesystemen geven echter géén aanduiding van de hoeveelheid gedronken alcohol noch van de verschillende drinkpatronen die er bestaan. Om te bepalen of iemand al dan niet een alcoholprobleem heeft, worden vaak limieten gebruikt, gebaseerd op het aantal consumpties per dag of per week. Uit de literatuurstudie blijkt dat tot op heden geen uniforme richtlijnen bestaan omtrent deze veilige drinklimieten. De Amerikaanse richtlijnen van het NIAAA en van de AGS zijn specifiek gericht op de ouderenpopulatie (>65 jaar). Zij beschouwen 7 eenheden alcohol per week of méér dan 3 eenheden per dag als risicovol voor mensen ouder dan 65 jaar. De Royal College of Physicians (1995) (UK) doet een aanbeveling met betrekking tot veilige drinklimieten voor volwassenen en maakt hierbij een onderscheid tussen mannen en vrouwen, namelijk 21 eenheden per week voor mannen en 14 eenheden per week voor vrouwen, met telkens niet méér dan 2 eenheden per dag. In hun College Report (CR 165) van juni 2011 rapporteert de Royal College of Psychiatrists of London dat, als gevolg van de fysiologische en metabole veranderingen, geassocieerd met de leeftijd, de veilige drinklimieten opgesteld door de Royal College of Physicians te hoog zijn voor oudere mensen. Zij opperen dan ook dat de hoogste veilige limiet voor ouderen 1,5 eenheid per dag of 11 eenheden per week is, ongeacht het geslacht. Dit betekent bijna een halvering van de limieten. 15

22 Bij bovengenoemde Amerikaanse en Britse richtlijnen wordt géén onderscheid gemaakt binnen de groep van personen boven de 65 jaar. Critici [43] wijzen op de beperkingen van de niet-differentiatie van deze richtlijnen bij een niet-homogene groep van individuen waarbij als enige inclusiecriterium ouder dan 65 jaar gehanteerd wordt. Deze individuen verschillen immers van marathonlopers tot bijzonder fragiele mensen. Zij stellen dan ook het advies van een lagere geaccepteerde drinklimiet voor iedereen binnen deze leeftijdsgroep in vraag. Ook de afwezigheid van enige discussie omtrent de positieve effecten van gematigd alcoholgebruik bij de meeste ouderdomsziekten wordt in vraag gesteld. Er bestaan immers data die de positieve effecten van alcohol op onder andere cardiovasculaire aandoeningen en dementie, welke leidende oorzaken zijn van morbiditeit en mortaliteit in deze groep, aantonen [44,45]. Een paper door Lang et al [46], gebaseerd op 2 grote populatie-gebaseerde cohortstudies (VS en UK), toonde dat mensen van 65 jaar of ouder, die tot 2 eenheden alcohol per dag drinken, niet méér gezondheidsproblemen of géén hogere mortaliteit vertonen dan zij die tot 1 eenheid per dag drinken; verder zouden beide groepen zelfs een betere uitkomst hebben dan niet-drinkers. Kirchner et al [47] bestudeerden bijna Amerikanen van 65 jaar of ouder in een eerstelijns-setting. De personen die tussen de 8 en 14 eenheden per week dronken (gedefinieerd als at risk drinkers, conform de NIAAA richtlijnen) verschilden niet significant in hun karakteristieken dan deze die 1 tot 7 eenheden per week dronken. Hevigere drinkers (>14 eenheden per week) en binge drinkers (>6 eenheden per dag) rapporteerden wel een slechtere perceptie van de gezondheidstoestand. Kirchner et al suggereren dan ook dat ouderen die 8 tot 14 eenheden per week drinken niet noodzakelijk at risk drinkers zijn. - Wat is de prevalentie van problematisch alcoholgebruik bij ouderen? Onderzoek van Kessler en Wang bij volwassenen van alle leeftijden toonde een fluctuatie van de prevalentie van alcoholmisbruik (DSM-IV) naargelang de leeftijd: 14,3% in de leeftijdscategorie jaar, 16,3% in de leeftijdscategorie van jaren 14,0% in de leeftijdscategorie van jaar. Ook de prevalentie van alcoholafhankelijkheid (DSM-IV) toont een fluctuatie: 6,3% in de leeftijdscategorie jaar, 6,4% in de leeftijdscategorie van jaar en 6,0% in de leeftijdscategorie van jaar. Bij de leeftijdscategorie van >60 jaar zag men voor beide diagnoses een duidelijke daling. Binnen dit literatuuronderzoek zien we een duidelijke reflectie van het probleem van goede definiëring van problematisch alcoholgebruik bij ouderen. We bemerken dat stoornissen in alcoholgebruik vaker voorkomen bij een groter deel van de ouderenpopulatie dan men aanvankelijk dacht. De prevalentiecijfers, zoals hierboven aangehaald, zijn echter zeer 16

23 uiteenlopend, gaande van 2,5% tot 34,7%. Dit laatste is een veel hoger cijfer dan uit het onderzoek van Kessler and Wang naar boven komt, meer bepaald 6,2% voor alcoholmisbruik en 2,2% voor alcoholafhankelijkheid. - Wat maakt van problematisch alcoholgebruik bij ouderen een stille epidemie? Zoals uit bovenstaande prevalentiestudies blijkt, komt problematisch alcoholgebruik bij ouderen vaak voor. Ondanks deze bevindingen blijft de aandacht voor dit probleem beperkt, ongeveer 2/3 van de alcoholproblemen bij ouderen zou immers onopgemerkt blijven. In de literatuur duikt het begrip stille of verborgen epidemie op. Het fenomeen van ageism, discriminatie op basis van leeftijd kan onder andere, leiden tot veronachtzaamheid van alcoholproblemen bij ouderen. Verder blijken klinische indicatoren die gebruikt worden om jongere alcoholici te identificeren gelijkaardig te zijn aan problemen eigen aan de oudere levensfase (o.a. cognitieve stoornissen, depressie, ganginstabiliteit, prikkelbaarheid, slaapproblemen, anemie, malnutritie, ) en aldus een onderschatting in de hand te werken. - Wat zijn de klinische karakteristieken van problematisch alcoholgebruik bij ouderen? Een beter zicht krijgen op deze levensstijlfactoren kan zinvol zijn om tot een snellere detectie van alcoholproblemen bij ouderen te komen. Wat de klinische karakateristieken betreft, bevestigen de meeste studies het gangbare idee dat alcoholconsumptie vermindert met toegenomen leeftijd. Oudere vrouwen zijn minder geneigd om ongezond drinkgedrag te rapporteren dan oudere mannen. De rol van opleidingsniveau, inkomen, sociale contacten en burgerlijke staat lijkt nog niet duidelijk; verschillende studies spreken elkaar hier nog tegen. Deze tegenstrijdige bevindingen kunnen hun verklaring hebben in de functie van alcohol. Enerzijds tonen sommige studies een positieve associatie tussen hoger opleidingsniveau, hoger inkomen en hoger aantal sociale contacten en alcoholconsumptie. Dit valt mogelijks te verklaren door het feit dat alcohol ingebed is in het sociale leven. Mensen met hoger opleidingsniveau en hoger inkomen hebben meer mogelijkheid om activiteiten buitenshuis te doen. Bij deze sociale activiteiten wordt vaak alcohol genuttigd, er heerst soms zelf een sociale druk om alcohol te nuttigen [48]. Anderzijds kunnen veranderingen in levensstijl en samenlevingsvorm zoals pensionering, verweduwing of verminderde sociale activiteiten op zich ook leiden tot toegenomen alcoholgebruik. Alcohol wordt dan meer gebruikt om stress te reduceren en een kortstondig gevoel van welbevinden te ervaren [48] 17

24 - Bestaat er een verband tussen problematisch alcoholgebruik bij ouderen en andere psychische stoornissen (comorbiditeit)? Het samen voorkomen van problematisch alcoholgebruik en andere psychiatrische stoornissen kan op latere leeftijd resulteren in een grotere complexiteit van verloop en slechtere prognose [34]. De meeste onderzoekers bespreken de comorbiditeit tussen alcohol en depressie. De relatie tussen alcoholgebruik en depressie op latere leeftijd blijkt eerder complex. At-risk en problematisch drinkgedrag verhogen het risico op depressieve symptomen. De aanwezigheid van zowel stoornissen in alcoholgebruik als depressie leiden vaak tot een slechtere mentale en fysieke gezondheidsoutcome bij ouderen. Hoewel de symptomen vaak worden gemist of ondergediagnosticeerd door clinici, blijft het een uitdaging om te komen tot accurate identificatie, onderzoek en interventie voor zowel alcoholmisbruik als depressieve symptomen binnen deze ouderenpopulatie. Stoornissen in alcoholgebruik zijn, na depressie, de 2 e meest voorkomende As-I diagnoses geassocieerd met geslaagde suïcides bij ouderen van 65 jaar en ouder. De comorbiditeit van stoornissen in alcoholmisbruik en depressie verhoogt uiteraard het suïciderisico. Aandachtspunten en aanbevelingen: Onze bevindingen suggereren het belang van toegenomen aandacht voor problematisch alcoholgebruik bij ouderen binnen de publieke gezondheidsinitiatieven. Om de onderdetectie en diagnose van ongezond drinkgedrag te vermijden, kunnen we pleiten voor het routinematig screenen van de ouderenpopulatie op problematisch alcoholgebruik. De screening van de alcoholconsumptie dient te gebeuren in combinatie met de monitoring van andere levensstijlfactoren. Om tot een goede detectie te kunnen komen, dient met werk te maken van het herdefiniëren van problematisch alcoholgebruik en het uniformiseren van de limieten voor inname. Hiernaast dient er een verdere verfijning te gebeuren van de voor leeftijd gevalideerde screeningsonderzoeken om de detectiegraad in medische setting te verhogen. We pleiten voor het routinematig screenen en sensibiliseren van ouderen omtrent problematisch alcoholgebruik. Een goede en tijdige detectie van problematisch alcoholgebruik bij ouderen kan immers indirect ook de kosten van de gezondheidszorg, die hiermee verbonden zijn, drukken. Dit wordt des te belangrijker in het licht van de toenemende vergrijzing van de bevolking. 18

25 REFERENTIES 1. Haus C. World Population Aging: Clocks Illustrate Growth in Population Under Age 5 and Over Age 65. Population Reference Bureau Online Opgehaald van 2. Unverzagt F, Gao S, Baijewu O, Ogunniyi O, Gureje O, Perkins A et al. Prevalence of cognitive impairment. Data from the Indianapolis Study of Health and Aging. Neurology 2001; 57 (9); Kessler R and Wang P. The descriptive epidemiology of commonly occurring mental disorders in the United States. Annu Rev Public Health 2008; 29; IAS fact. Older people and alcohol. Factsheet London; Bayingana K, Demarest S, Gisle L, Hesse E, Miermans P, Tafforeau J et al. Gezondheidsenquête België Boek IIII Leefstijl. Gebruik van alcohol Opgehaald van 6. Mathews S and Oslin D. Alcohol Misuse Among the Elderly: An Opportunity for Prevention. Am J Psychiatry 2009; 166 (10): Liberto J and Oslin D. Alcoholism in older persons: A review of the literature. Hospital and Community Psychiatry 1992;43(10): Atkinson R. Late onset problem drinking in older adults. International Journal of Geriatric Psychiatry 1994; 9; Hoeck S and Van Hal G. Unhealthy Drinking in the Belgian Elderly Population: Prevalence and Associated Characteristics. Eur J Publ Health 2012; Crome I. Drug abuse and the older person. In DRUGS AND THE OLDER POPULATION. Eds P. Crome and G. Ford; John Wiley & Sons 2005; Meier P and Seitz H. Age, Alcohol Metabolism and Liver Disease. Curr Opin Clin Nutr Metab Care; 2008; 11; Huss M Fritze Stockholm / Leibzig. 13. Möbius D (VAD). Problematisch alcoholgebruik als diagnose. Dossier alcohol online Opgehaald van 14. American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed.) Arlington, VA: American Psychiatric Publishing; World Health Organisation. International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems, 10th Revision, Epstein E. Classification of Alcohol-Related Problems and Dependence. In INTERNATIONAL HANDBOOK OF ALCOHOL DEPENDENCE AND PROBLEMS. Eds. Heather N., Peters T, Stockwel T. Chichester: John Wiley & Sons 2001: Babor T and Lauerman R. Classification and Forms of Inebriety: Historical Antecedents of Alcoholic Typologies. In RECENT DEVELOPMENTS IN ALCOHOLISM. Ed Galanter M. New York: Plenum 1986; 1: Royal College of Physicians Opgehaald van 19. Royal College of Psychiatrists Opgehaald van 20. Merrick E, Horgan C, Hodgkin D, Garnick D, Houghton S, Panas L et al. Unhealthy Drinking Paterns in Older Aduts: Prevalence and Associated Characteristics. JAGS 2008; 56 (2): Culberson J. Alcohol Use in the Elderly: Beyond the CAGE. Part I of 2: Prevalence and patterns of problem drinking. Geriatrics 2006; 61: Saunders J, Aasland O, Babor T, de la Fuente J, Grant M. Development of the Alcohol Use Disorders Identification Test (AUDIT): WHO Collaborative Project on Early Detection of Persons with Harmful Alcohol Consumption--II. Addiction 1993; 88(6): Blow F, Brower K, Schulenberg J, Demo-Dananberg L, Young J, Beresford T. The Michigan Alcoholism Screening Test Geriatric Version (MAST-G): A New Elderly-Specific Screening Instrument. Alcoholism: Clinical and Experimental Research 1992; 16: Mirand A and Welte J. Alcohol Consumption Among the Elderly in a General Population, Erie County, New York. American Journal of Public Health 1996; 86 (7): Blazer D and WU L-T. The Epidemiology of Alcohol Use Disorders and Subtreshold Dependence in a Middle-Aged and Elderly Community Sample. 2011; 19 (8): Barnes A, Moore A, Xu H, Ang A, Tallen L, Mirkin et al. Prevalence and Correlates of At-Risk Drinking Among Older Adults: The Project SHARE Study. J Gen Intern Med 2010; 25 (8):

26 27. Ganry O, Joly J-P, Queval M-P, Dubreuil A. Prevalence of Alcohol Problems Among Elderly Patients in a University Hospital. Addiction 2000; 95 (1): Hajat S, Haines A, Bulpitt C, Fletcher A. Patterns and Determinants of Alcohol Consumption in People Aged 75 Years and Older: Results From the MRC Trial of Assessment and Management of Older People in the Community. Age and Ageing 2004; 33: Halme J, Seppa K, Alho H, Poikolainen K, Pirkola S, Aalto M. Alcohol Consumption and Allcause Mortality among Elderly in Finland. DRUG AND ALCOHOL DEPENDENCE 2010; 106: Butler R. Age-ism: Another form of bigotry. The Gerontologist; 1969; 9; Palmore E. Ageism Negative and Positive (second ed). New York, NY: Springer Cohen S. Alcoholism in the Elderly. Can Fam Physician 1988; 34: O Connel H, Chin A-V, Cunningham C, Lawlor B. Alcohol Use Disorder in Elderly People Redefining an Age Old Problem in Old Age. BMJ 2003; 327: Blow F, Serras A and Lawton Barry K. Late-life Depression and Alcoholism. Current Psychiatry Reports 2007; 9; Regier D, Farmer M, Rae, DS, Locke B, Keith S, Judd, Goodwin F. Comorbidity of Mental Disorders With Alcohol and Other Drug Abuse. Results From The Epidemiologic Catchment Area (ECA) Study. JAMA. 1990; 264(19): Kessler R, Nelson C, McGonagle K et al. Epidemiology of Co Occurring Addictive and Mental Disorders: Implications For Prevention and Service Utilization. Am J of Orthopsych 1996; 66(1): Grant B, Stinson F, Dawson D, Chou P, Dufour M, Comptom W et al. Prevalence and Cooccurance of Substance Use Disorders and Independent Mood and Anxiety Disorders. Results From the National Epidemiologic Survey on Alcohol and Related Conditions. Arch Gen Psychiatry 2004; 61: Devenand D. Comorbid Psychiatric Disorders in Late Life Depression. Biological Psychiatry 2002; 51: Caputo F, Vignoli T, Leggio L, Addolorato G, Zoli G, Bernardi M. Alcohol use disorders in the elderly: a brief overview from epidemiology to treatment options. Exp Gerontol. 2012; 47(6): Atkinson R. Depression, alcoholism and ageing: a brief review. Int J of Ger Psych 1999; 14 (11); Aartsen M and Comijs H. Alcoholgebruik en Depressieve Symptomen bij Ouderen: Resultaten van de Longitudinal Study Amsterdam. Tijdschrijft voor gerontologie en geriatrie 2012; 43: Blow F, Brockman L and Lawton Barry K. Role of Alcohol in Late-life Suicide. Alcoholism: Clin Exp Res 2004; 28 (5); 48S-56S. 43. International Scientific Forum on Alcohol Research. Critique 045: Alcohol drinking in the elderly: Risks and benefits. Boston University School of Medicine Institute on Lifestile and Health. 26 june Opgehaald van 44. Djousse L and Gaziano J. Alcohol consumption and risk of heart failure in the Physicians Health Study. Circulation 2007; 115; Savaskan E, Olivieri G, Meier F, Seifritz E, Wirz-Justice A, Müller-Spahn F. Red wine ingredient resveratrol protects from beta-amyloid neurotoxicity. Gerontology 2003; 49; Lang I, Guralnik J, Wallace R, Melzer D. What level of alcohol consumption is hazardous for older people? Functioning and mortality in U.S. and English national cohorts. J Am Geriatr Soc 2007; 55; Kirchner J, Zubritsky C, Cody M, Coakley E, Chen H, Ware J et al. Alcoholconsumption among older adults in primary care. J Gen Intern Med 2007; 22; Moos R, Brennan P, Schutte K, Moos B. Social and Financial Resources and High-Risk Alcohol consumption Among Older Adults. Alcohol Clin Exp Res 2010; 34 (4);

Ouderen & Alcoholgebruik in Nederland

Ouderen & Alcoholgebruik in Nederland Ouderen & Alcoholgebruik in Nederland Zwolle, 23 april 2012 Gun ze toch hun borreltje!? VU University Amsterdam, Marja Aartsen Windesheim, Carolien Smits Ouderen & Alcohol: waarom interessant? Ouderen

Nadere informatie

Tabak- en alcoholgebruik Clinical Assessment Protocol (CAP) = 1

Tabak- en alcoholgebruik Clinical Assessment Protocol (CAP) = 1 Tabak- en alcoholgebruik Clinical Assessment Protocol (CAP) = 1 De informatie over deze CAP-code wordt opgesplitst in drie delen: (I) Betekenis: De betekenis van code 1 bij de Tabak- en alcoholgebruik-cap.

Nadere informatie

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 SAMENVATTING 117 Pas kortgeleden is aangetoond dat ADHD niet uitdooft, maar ook bij ouderen voorkomt en nadelige gevolgen kan hebben voor de patiënt en zijn omgeving. Er is echter weinig bekend over de

Nadere informatie

Ouderen en verslaving Dick van Etten Verpleegkundig Specialist GGZ Centrum Maliebaan

Ouderen en verslaving Dick van Etten Verpleegkundig Specialist GGZ Centrum Maliebaan Ouderen en verslaving Dick van Etten Verpleegkundig Specialist GGZ Centrum Maliebaan U moet de bakens verzetten en noch sterke drank, noch bier meer gebruiken: houdt u aan een matig gebruik van een redelijke

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Cannabisgebruik en stoornissen in het gebruik van cannabis in de adolescentie en jongvolwassenheid. Cannabis is wereldwijd een veel gebruikte drug. Het gebruik van cannabis is echter niet zonder consequenties:

Nadere informatie

Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid

Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid presentatie ESPRi Symposium 26-11-2015 Michiel Boog, klinisch psycholoog, psychotherapeut Titel:

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 119 120 Samenvatting 121 Inleiding Vermoeidheid is een veel voorkomende klacht bij de ziekte sarcoïdose en is geassocieerd met een verminderde kwaliteit van leven. In de literatuur

Nadere informatie

Angst & Verslaving. Angst en verslaving 10 oktober 2014 Bouwe Pieterse, psychiater

Angst & Verslaving. Angst en verslaving 10 oktober 2014 Bouwe Pieterse, psychiater Angst & Verslaving Angst en verslaving 10 oktober 2014 Bouwe Pieterse, psychiater Inhoudsopgave Achtergrond Etiologie Epidemiologie Diagnostiek Behandeling Kushner ea Multidisciplinaire Richtlijn alcohol

Nadere informatie

Discussion Summary Samenvatting Dankwoord Curriculum Vitae

Discussion Summary Samenvatting Dankwoord Curriculum Vitae chapter 7 Discussion Summary Samenvatting Dankwoord Curriculum Vitae 140 chapter 7 SAMENVATTING De bipolaire stoornis (of manisch-depressieve stoornis) is een stemmingsstoornis waarin episodes van (hypo)manie

Nadere informatie

Vroegsignalering alcoholgebruik op de Spoedeisende hulp

Vroegsignalering alcoholgebruik op de Spoedeisende hulp Vroegsignalering alcoholgebruik op de Spoedeisende hulp Samenwerking tussen algemeen ziekenhuis en GGZ Roxanne Izendooren Projectleider Vroegsignalering alcoholgebruik 23 april 2012 Opdracht: Vragenlijst

Nadere informatie

Deze test werd ontwikkeld en aangewend om het medicatiemanagement en de verschillende aspecten hiervan te evalueren in de ambulante zorg.

Deze test werd ontwikkeld en aangewend om het medicatiemanagement en de verschillende aspecten hiervan te evalueren in de ambulante zorg. Drug Regimen Unassisted Grading Scale (DRUGS) Edelberg HK, Shallenberger E, Wei JY (1999) Medication management capacity in highly functioning community living older adults: detection of early deficits.

Nadere informatie

Samenvatting (summary in Dutch)

Samenvatting (summary in Dutch) Samenvatting (summary in Dutch) 149 Samenvatting (summary in Dutch) Één van de meest voorkomende en slopende ziektes is depressie. De impact op het dagelijks functioneren en op de samenleving is enorm,

Nadere informatie

Schrik om het hart! CoRPS. Dr. Annelieke Roest. Promotoren: Peter de Jonge, PhD. Johan Denollet, PhD

Schrik om het hart! CoRPS. Dr. Annelieke Roest. Promotoren: Peter de Jonge, PhD. Johan Denollet, PhD Schrik om het hart! Center of Research on Psychology in Somatic diseases Promotoren: Peter de Jonge, PhD Johan Denollet, PhD Dr. Annelieke Roest Anxiety and Depression In Coronary Heart Disease: Annelieke

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/39582 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/39582 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/39582 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Hegeman, Annette Title: Appearance of depression in later life Issue Date: 2016-05-18

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen bij ouderen: Meten en weten. Prof. Dr. Bas van Alphen

Persoonlijkheidsstoornissen bij ouderen: Meten en weten. Prof. Dr. Bas van Alphen Persoonlijkheidsstoornissen bij ouderen: Meten en weten Prof. Dr. Bas van Alphen Inhoud Temporele stabiliteit Leeftijdsneutraliteit DSM-5 Behandelperspectief Klinische implicaties Casuïstiek Uitgangspunten!

Nadere informatie

Geriatrische screening / CGA binnen de zorg voor oudere kankerpatiënten: stand van zaken. Cindy Kenis. Geriatrisch Oncologisch Verpleegkundige

Geriatrische screening / CGA binnen de zorg voor oudere kankerpatiënten: stand van zaken. Cindy Kenis. Geriatrisch Oncologisch Verpleegkundige Cindy Kenis Geriatrisch Oncologisch Verpleegkundige UZ Leuven, België Geriatrische screening / CGA binnen de zorg voor oudere kankerpatiënten: stand van zaken Introductie (1) Definitie Comprehensive Geriatric

Nadere informatie

Wat is depressie? Oorzaak, omvang, gevolg

Wat is depressie? Oorzaak, omvang, gevolg Wat is depressie? Oorzaak, omvang, gevolg Prof. Dr. Brenda Penninx Vakgroep psychiatrie / GGZ ingeest Neuroscience Campus Amsterdam Mental Health EMGO+ Institute for Health and Care Research b.penninx@vumc.nl

Nadere informatie

Samenvatting Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie

Samenvatting Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie Zoals beschreven in hoofdstuk 1, is artrose een chronische ziekte die vaak voorkomt bij ouderen en in het bijzonder

Nadere informatie

Bijwerkingen van psychotrope geneesmiddelen. Nikkie Aarts

Bijwerkingen van psychotrope geneesmiddelen. Nikkie Aarts Bijwerkingen van psychotrope geneesmiddelen Nikkie Aarts Afdeling Epidemiologie & Inwendige Geneeskunde 3 de Lustrum Farmacovigilantie Platform Nederland Dinsdag 19 mei 2015 Promotietraject In de dagelijkse

Nadere informatie

Campagne Eenzaamheid Bond zonder Naam

Campagne Eenzaamheid Bond zonder Naam Campagne Eenzaamheid Bond zonder Naam Leen Heylen, CELLO, Universiteit Antwerpen Thomas More Kempen Het begrip eenzaamheid Eenzaamheid is een pijnlijke, negatieve ervaring die zijn oorsprong vindt in een

Nadere informatie

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift 153 SAMENVATTING Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift Angst en depressie zijn de meest voorkomende psychische stoornissen, de ziektelast is hoog en deze aandoeningen brengen hoge kosten met

Nadere informatie

Alcohol gebruik bij ouderen. 16-09-2010 Dick van Etten

Alcohol gebruik bij ouderen. 16-09-2010 Dick van Etten Alcohol gebruik bij ouderen 16-09-2010 Dick van Etten Inleiding Prevalentie Risicofactoren, lichamelijke aandoeningen Vroegsignaleren en diagnostiek Ontwikkelde interventies U moet de bakens verzetten

Nadere informatie

Samenvatting Deel I Onderzoeksmethodologie in onderzoek naar palliatieve zorg in instellingen voor langdurige zorg

Samenvatting Deel I Onderzoeksmethodologie in onderzoek naar palliatieve zorg in instellingen voor langdurige zorg Samenvatting Palliatieve zorg is de zorg voor mensen waarbij genezing niet meer mogelijk is. Het doel van palliatieve zorg is niet om het leven te verlengen of de dood te bespoedigen maar om een zo hoog

Nadere informatie

Comorbiditeitspatronen bij OCD. Resultaten van de NOCDA studie

Comorbiditeitspatronen bij OCD. Resultaten van de NOCDA studie Comorbiditeitspatronen bij OCD Resultaten van de NOCDA studie Patricia van Oppen, Harold J. van Megen, Neeltje M. Batelaan, Danielle C. Cath, Nic J.A. van der Wee, Brenda W. Penninx Marcel A. van den Hout,

Nadere informatie

MIDDELENGERELATEERDE en VERSLAVINGSSTOORNISSEN. Dr. Marie-Catherine Monté en Dr. Marieke Waignein

MIDDELENGERELATEERDE en VERSLAVINGSSTOORNISSEN. Dr. Marie-Catherine Monté en Dr. Marieke Waignein MIDDELENGERELATEERDE en VERSLAVINGSSTOORNISSEN Dr. Marie-Catherine Monté en Dr. Marieke Waignein 28 november 2014 Middelengerelateerde problematiek 1. Algemeen A. Middelengebruik in België B. Gevolgen:

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Chapter 11

Nederlandse samenvatting. Chapter 11 Nederlandse samenvatting Chapter 11 Chapter 11 Samenvatting Dit proefschrift beschrijft de resultaten van een groot vragenlijstonderzoek over de epidemiologie van chronisch frequente hoofdpijn in de Nederlandse

Nadere informatie

AGED: Amsterdam Groningen Elderly Depression Study

AGED: Amsterdam Groningen Elderly Depression Study AGED: Amsterdam Groningen Elderly Depression Study Angst en depressie bij verpleeghuisbewoners; prevalentie en risico indicatoren Lineke Jongenelis Martin Smalbrugge EMGO, onderzoeksprogramma common mental

Nadere informatie

Jongeren en Gezondheid 2014: Alcoholgebruik

Jongeren en Gezondheid 2014: Alcoholgebruik Resultaten HBSC 214: Alcoholgebruik Jongeren en Gezondheid 214: Alcoholgebruik Inleiding Alcoholgebruik is onderdeel van verschillende culturen en tevens één van de grote globale risicofactoren voor sociale

Nadere informatie

Diagnostische instabiliteit van terugval bij angststoornissen en depressie

Diagnostische instabiliteit van terugval bij angststoornissen en depressie Diagnostische instabiliteit van terugval bij angststoornissen en depressie Willemijn Scholten NEDKAD 2015 Stelling In de DSM 6 zullen angst en depressie één stoornis zijn Achtergrond Waxing and waning

Nadere informatie

Door dwang gegijzeld. (Laat-begin) obsessieve-compulsieve stoornis bij Ouderen. Roos C. van der Mast

Door dwang gegijzeld. (Laat-begin) obsessieve-compulsieve stoornis bij Ouderen. Roos C. van der Mast Door dwang gegijzeld (Laat-begin) obsessieve-compulsieve stoornis bij Ouderen Roos C. van der Mast OCS bij ouderen De obsessieve-compulsieve stoornis is een persisterende en stabiele diagnose die zelden

Nadere informatie

PK Broeders Alexianen Tienen

PK Broeders Alexianen Tienen PROGRAMMA 09u30 Ontvangst Koffie 10u00 Verwelkoming en inleiding Ivo Vanschooland Dr. H. Peuskens Getuigenis Pauze Getuigenis Herman Hacour 12u00 Aperitief en lunch 14u00 Werkgroepen begeleid door: Hacour

Nadere informatie

CAP : Tabak- en alcoholgebruik. Maart 2008 PROBLEEM

CAP : Tabak- en alcoholgebruik. Maart 2008 PROBLEEM CAP : Tabak- en alcoholgebruik Maart 2008 I PROBLEEM Deze CAP handelt over het gebruik van alcohol en tabak bij ouderen. Overmatig alcoholgebruik en elke vorm van tabakgebruik worden geassocieerd met allerlei

Nadere informatie

Ouderen, alcohol en valincidenten. Literatuurstudie

Ouderen, alcohol en valincidenten. Literatuurstudie Ouderen, alcohol en valincidenten Literatuurstudie Ouderen, alcohol en valincidenten Literatuurstudie Carlijn van Baarsen, Nederlands Kenniscentrum Ouderenpsychiatrie Zeist, april 2009 Met medewerking

Nadere informatie

SAMENVATTING SAMENVATTING. Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender

SAMENVATTING SAMENVATTING. Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender SAMENVATTING Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender In de jaren negentig werd duidelijk dat steeds meer werknemers in Nederland, waaronder in

Nadere informatie

Beloop van angst en depressie. belang voor de klinische praktijk

Beloop van angst en depressie. belang voor de klinische praktijk Beloop van angst en depressie belang voor de klinische praktijk Jan Spijker, psychiater, A-opleider,hoofd programma stemmingsstoornissen Pro Persona, Ede & onderzoeker Trimbos-instituut, Utrecht Waarom

Nadere informatie

Why do we treat the elderly cancer patient and how do we assess him? Cindy Kenis, Geriatrisch Oncologisch Verpleegkundige, UZ Leuven

Why do we treat the elderly cancer patient and how do we assess him? Cindy Kenis, Geriatrisch Oncologisch Verpleegkundige, UZ Leuven Why do we treat the elderly cancer patient and how do we assess him? Cindy Kenis, Geriatrisch Oncologisch Verpleegkundige, UZ Leuven 1. Introductie (1) 1. Introductie (2) Comprehensive Geriatric Assessment

Nadere informatie

Chapter 9. Nederlandse samenvatting (Dutch summary)

Chapter 9. Nederlandse samenvatting (Dutch summary) Chapter 9 Nederlandse samenvatting (Dutch summary) Samenvatting Samenvatting Depressie en angst klachten bij Nederlandse patiënten met een chronische nierziekte Het onderwerp van dit proefschrift is depressieve

Nadere informatie

Middelengebruik: Alcoholgebruik

Middelengebruik: Alcoholgebruik Resultaten HBSC : Alcoholgebruik Middelengebruik: Alcoholgebruik Inleiding Alcoholgebruik is onderdeel van verschillende culturen en tevens één van de grote globale risicofactoren voor sociale en fysieke

Nadere informatie

Wat doen zelfhulp en vroeghulp aan verslaving?

Wat doen zelfhulp en vroeghulp aan verslaving? Wat doen zelfhulp en vroeghulp aan verslaving? Dag van de verslaving 12 oktober 2007 Gerard M. Schippers Academisch Medisch Centrum Universiteit van Amsterdam Tijdschrift sinds 2005 Bohn Stafleu Van Loghum

Nadere informatie

Verslaving na Angst: De Invloed van Angst bij Adolescenten op de Ontwikkeling van Middelenmisbruik.

Verslaving na Angst: De Invloed van Angst bij Adolescenten op de Ontwikkeling van Middelenmisbruik. : De Invloed van Angst bij Adolescenten op de Ontwikkeling van Middelenmisbruik. Carmen F. F. Keislair (5995310) Bachelorthese Klinische Ontwikkelingspsychologie Begeleider: Prof. dr. R.W.H.J. Wiers Amsterdam,

Nadere informatie

Kwetsbaarheid bij ouderen: een uitdaging Risicofactoren, meetinstrumenten en samenhangende zorg

Kwetsbaarheid bij ouderen: een uitdaging Risicofactoren, meetinstrumenten en samenhangende zorg Kwetsbaarheid bij ouderen: een uitdaging Risicofactoren, meetinstrumenten en samenhangende zorg In vergrijzende samenlevingen is de zorg voor het toenemende aantal kwetsbare ouderen een grote uitdaging

Nadere informatie

Geestelijke gezondheid

Geestelijke gezondheid In dit onderdeel wordt ingegaan op de geestelijke gezondheid van ouderen. De onderwerpen die worden aangesneden zijn psychische stoornissen en eenzaamheid. Volgens gegevens uit de Rapportage 2001 van het

Nadere informatie

Risicofactoren voor een delirium

Risicofactoren voor een delirium 3. Risicofactoren voor een delirium 3.1. VRAAGSTELLING In dit hoofdstuk heeft de werkgroep gezocht naar een antwoord op de volgende uitgangsvraag: Wat zijn de omstandigheden die de kans op het optreden

Nadere informatie

KWETSBARE OUDEREN, EEN HOLISTISCHE BENADERING

KWETSBARE OUDEREN, EEN HOLISTISCHE BENADERING KWETSBARE OUDEREN, EEN HOLISTISCHE BENADERING Robbert Gobbens, Hogeschool Rotterdam en Tranzo Tilburg University Katrien Luijkx, Tranzo Tilburg University OPBOUW WORKSHOP Ontwikkeling van kwetsbaarheid

Nadere informatie

Stoornissen in het alcoholgebruik bij patiënten van een academische polikliniek psychiatrie

Stoornissen in het alcoholgebruik bij patiënten van een academische polikliniek psychiatrie gebruik van alcohol (Nationale Drug Monitor 1999). Van overmatig gebruik is volgens de meeste deskundigen sprake wanneer mannen gemiddeld meer dan 21, of wanneer vrouwen gemidoorspronkelijk artikel Stoornissen

Nadere informatie

Functional limitations associated with mental disorders

Functional limitations associated with mental disorders Samenvatting Functional limitations associated with mental disorders Achtergrond Psychische aandoeningen, zoals depressie, angst, alcohol -en drugsmisbruik komen erg vaak voor in de algemene bevolking.

Nadere informatie

Zorgpad alcohol en ouderen t.b.v. Huisarts

Zorgpad alcohol en ouderen t.b.v. Huisarts Zorgpad alcohol en ouderen t.b.v. Huisarts 1. De rol van de huisarts De huisarts kijkt op basis van de anamnese m.b.v. de Audit C of ICD 10 de cliënt alcoholafhankelijk is en doorverwezen moet worden naar

Nadere informatie

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positive, Negative and Depressive Subclinical Psychotic

Nadere informatie

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Samenvatting 11 Samenvatting Bloedarmoede, vaak aangeduid als anemie, is een veelbesproken onderwerp in de medische literatuur. Clinici en onderzoekers buigen zich al vele jaren over de oorzaken en gevolgen

Nadere informatie

Korte bijdrage Life events bij patiënten in de acute dienst van achttien RIAGG s

Korte bijdrage Life events bij patiënten in de acute dienst van achttien RIAGG s Korte bijdrage Life events bij patiënten in de acute dienst van achttien RIAGG s door B. van der Goot, R.A. van der Pol en V.M. Vladár Rivero Samenvatting In mei 1990 vond een onderzoek plaats naar de

Nadere informatie

Ouderen en alcohol. Nanda den Hollander dd 18 april 2016

Ouderen en alcohol. Nanda den Hollander dd 18 april 2016 Ouderen en alcohol Nanda den Hollander dd 18 april 2016 Vraag De beeldvorming die er is ten aanzien van ouderen die overmatig alcohol gebruiken, is van belang. Wat is jullie beeld? Wat vind je ervan? Bijv.

Nadere informatie

- 172 - Prevention of cognitive decline

- 172 - Prevention of cognitive decline Samenvatting - 172 - Prevention of cognitive decline Het percentage ouderen binnen de totale bevolking stijgt, en ook de gemiddelde levensverwachting is toegenomen. Vanwege deze zogenaamde dubbele vergrijzing

Nadere informatie

Toegankelijkheid en effectiviteit van de geestelijke gezondheidszorg voor ouderen. Samenvatting

Toegankelijkheid en effectiviteit van de geestelijke gezondheidszorg voor ouderen. Samenvatting Toegankelijkheid en effectiviteit van de geestelijke gezondheidszorg voor ouderen Hoofdstuk 1 is de algemene inleiding van dit proefschrift. Psychische stoornissen komen geregeld voor bij ouderen (65-plus).

Nadere informatie

Alcoholgebruik bij helft van de studenten niet zonder risico

Alcoholgebruik bij helft van de studenten niet zonder risico Derde grote bevraging brengt middelengebruik bij Vlaamse studenten in kaart Alcoholgebruik bij helft van de studenten niet zonder risico De Vereniging voor Alcohol- en andere Drugproblemen (VAD) en onderzoekers

Nadere informatie

Ouderen met kanker: epidemiologie en factoren van invloed op behandeling en overleving. Maryska Janssen-Heijnen

Ouderen met kanker: epidemiologie en factoren van invloed op behandeling en overleving. Maryska Janssen-Heijnen Ouderen met kanker: epidemiologie en factoren van invloed op behandeling en overleving Maryska Janssen-Heijnen Levensverwachting in jaren Nederlandse bevolking 2007 Leeftijd Mannen Vrouwen 60 21 24 70

Nadere informatie

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen The Association between Daily Hassles, Negative Affect and the Influence of Physical Activity Petra van Straaten Eerste begeleider

Nadere informatie

Prevalentie en behandeling van ADHD bij patiënten met een verslaving

Prevalentie en behandeling van ADHD bij patiënten met een verslaving Prevalentie en behandeling van ADHD bij patiënten met een verslaving Katelijne van Emmerik van Oortmerssen Ellen Vedel Wim van den Brink Robert A. Schoevers overzicht Achtergrond IASP prevalentie studie

Nadere informatie

Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen?

Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen? Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen? Beter geïntegreerd! Wat zeggen de richtlijnen? Richtlijnen Casus IDDT Richtlijnen, wat zeggen ze niet! Richtlijnen Dubbele Diagnose, Dubbele hulp (2003) British

Nadere informatie

Resultaten voor België Cardiovasculaire preventie Gezondheidsenquête, België, 1997

Resultaten voor België Cardiovasculaire preventie Gezondheidsenquête, België, 1997 6.8.1. Inleiding In deze module worden 2 specifieke preventiedomeinen behandeld: de hypertensie en de hypercholesterolemie. De hart- en vaatziekten zijn aandoeningen die uit het oogpunt van volksgezondheid,

Nadere informatie

Gezondheid en arbeidsparticipatie: determinanten, gevolgen en bouwstenen voor reïntegratie

Gezondheid en arbeidsparticipatie: determinanten, gevolgen en bouwstenen voor reïntegratie Gezondheid en arbeidsparticipatie: determinanten, gevolgen en bouwstenen voor reïntegratie Prof Dr Lex Burdorf Afdeling Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC, Rotterdam Gezondheid van uitkeringsgerechtigden

Nadere informatie

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling Evidence tabel bij ADHD in kinderen en adolescenten (studies naar adolescenten met ADHD en ) Auteurs, Gray et al., 2011 Thurstone et al., 2010 Mate van bewijs A2 A2 Studie type Populatie Patiënten kenmerken

Nadere informatie

Fetal Origins of Socioeconomic Inequalities. in Early Childhood Health. The Generation R Study. Lindsay Marisia Silva SAMENVATTING

Fetal Origins of Socioeconomic Inequalities. in Early Childhood Health. The Generation R Study. Lindsay Marisia Silva SAMENVATTING Fetal Origins of Socioeconomic Inequalities in Early Childhood Health The Generation R Study Lindsay Marisia Silva SAMENVATTING Sociaal-economische gezondheidsverschillen vormen een groot maatschappelijk

Nadere informatie

Alcoholgebruik onder Ouderen

Alcoholgebruik onder Ouderen Wetenschap voor Beleid LASA-rapport 2009 Alcoholgebruik onder Ouderen door: Dr. H.C. Comijs Maart 2010 2 1 Inhoudsopgave 1 Inhoudsopgave... 3 2 Woord vooraf... 4 3 Introductie LASA... 5 3.1 Steekproef...

Nadere informatie

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen.

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. ADHD Wachtkamerspecial Onderbehandeling van ADHD bij allochtonen: kinderen en volwassenen N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. Inleiding

Nadere informatie

DE TILBURG FRAILTY INDICATOR (TFI)

DE TILBURG FRAILTY INDICATOR (TFI) DE TILBURG FRAILTY INDICATOR (TFI) Presentatie d.d. 23 oktober 2012 Robbert Gobbens, Hogeschool Rotterdam en Tranzo Tilburg University OPBOUW PRESENTATIE Ontwikkeling van kwetsbaarheid Definities van kwetsbaarheid

Nadere informatie

MINDFULNESS EN ACT INTERVENTIES ALS E-HEALTH: EEN META-ANALYSE

MINDFULNESS EN ACT INTERVENTIES ALS E-HEALTH: EEN META-ANALYSE MINDFULNESS EN ACT INTERVENTIES ALS E-HEALTH: EEN META-ANALYSE MARION SPIJKERMAN VGCT CONGRES, 13 NOVEMBER 2015 OVERZICHT Introductie Methode Resultaten Discussie Mindfulness en ACT interventies als ehealth:

Nadere informatie

NeDerLANDse samenvatting

NeDerLANDse samenvatting CHAPTER 10 259 NEDERLANDSE SAMENVATTING Benzodiazepines zijn psychotrope middelen met anxiolytische, sederende, spierverslappende en hypnotische effecten. In de praktijk worden zij voornamelijk ingezet

Nadere informatie

Begeleiding van HIV-patiënten

Begeleiding van HIV-patiënten Symposium Up-to-Date in Infectieziekten Zaterdag 11 februari 2012 Begeleiding van HIV-patiënten Anneleen Lijnen Nurse physician assistant Dienst Infectieziekten 1) Voorstelling Verpleegkundige Ondersteuning

Nadere informatie

Elien Colman, Sarah Missinne & Piet Bracke

Elien Colman, Sarah Missinne & Piet Bracke Het belang van de gepercipieerde effectiviteit van de hulpverlening voor het voorkomen van onvervulde behoeften bij personen met sociale of emotionele problemen Elien Colman, Sarah Missinne & Piet Bracke

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nicotine en alcohol kunnen de placenta passeren en zo het risico op nadelige uitkomsten voor het ongeboren kind verhogen. Stoppen met roken en alcoholgebruik tijdens de zwangerschap lijkt vanzelfsprekend,

Nadere informatie

gegeven met informatie over risico, complexiteit, duur, ernst en een doorverwijzingsadvies.

gegeven met informatie over risico, complexiteit, duur, ernst en een doorverwijzingsadvies. Geachte, Pearson start een onderzoek naar Innerview. Innerview is een beslissingsondersteunend instrument (BOI) voor doorverwijzing in de geestelijke gezondheidszorg en is uniek in zijn soort als het gaat

Nadere informatie

Cannabis. Van frequent naar afhankelijk gebruik

Cannabis. Van frequent naar afhankelijk gebruik Improving Mental Health by Sharing Knowledge Cannabis Van frequent naar afhankelijk gebruik CanDepgroep Peggy van der Pol Margriet van Laar Ron de Graaf Nienke Liebregts Wim van den Brink Dirk Korf Frequent

Nadere informatie

17-3-2015. Doel (2008) In kaart brengen van de gevolgen van alcoholgebruik in de adolescentie op het cognitief functioneren.

17-3-2015. Doel (2008) In kaart brengen van de gevolgen van alcoholgebruik in de adolescentie op het cognitief functioneren. Relatie tussen alcoholgebruik en neurocognitief functioneren in de adolescentie in een longitudinaal design Outline Introduction Methods Results Conclusion A longitudinal study of its effect on cognitive

Nadere informatie

Middelengebruik: Cannabisgebruik

Middelengebruik: Cannabisgebruik Middelengebruik: Cannabisgebruik Inleiding Cannabisgebruik geeft zowel gezondheidsrisico s, psychosociale gevolgen als wettelijke consequenties 1,2. Frequent gebruik van cannabis wordt geassocieerd met

Nadere informatie

UNIVERSITAIR CENTRUM GERIATRIE

UNIVERSITAIR CENTRUM GERIATRIE UNIVERSITAIR CENTRUM GERIATRIE 1 Drugs en Senioren Drugs en Senioren Prof Dr M Vandewoude Universitair Centrum Geriatrie Antwerpen 2 3 Wat wordt juist bedoeld? «Echte drugs» Alcohol Psychotrope medicatie

Nadere informatie

Depressie na een hartinfarct en risico op nieuwe hartklachten

Depressie na een hartinfarct en risico op nieuwe hartklachten Depressie na een hartinfarct en risico op nieuwe hartklachten Marij Zuidersma Promotoren: Peter de Jonge, Johan Ormel, Henk Jan Conradi Interdisciplinary center for psychiatric epidemiology University

Nadere informatie

GENDER, COMORBIDITY & AUTISM Inleiding INHOUD Opzet en Bevindingen per onderzoek Algemene Discussie Aanbevelingen Patricia J.M. van Wijngaarden-Cremers Classifications & Gender Patient cohort 2004 Clusters

Nadere informatie

FACTSHEET. Gezondheid en natuur

FACTSHEET. Gezondheid en natuur FACTSHEET Gezondheid en natuur M. van Santvoort Oktober 2014 Inleiding Waarom deze factsheet over gezondheid en natuur? Veel mensen geven aan dat zij zich ontspannen voelen in de natuur. Dit is een beleving

Nadere informatie

Delirium Symptom Interview (DSI)

Delirium Symptom Interview (DSI) Delirium Symptom Interview (DSI) Albert MS, Levkoff SE, Reilly C, Liptzin B, Pilgrim D, Cleary PD, et al. The delirium symptom interview: an interview for the detection of delirium symptoms in hospitalized

Nadere informatie

Chapter 10 Samenvatting

Chapter 10 Samenvatting Chapter 10 Samenvatting Chapter 10 De laatste jaren is de mortaliteit bij patiënten met psychotische aandoeningen gestegen terwijl deze in de algemene populatie per leeftijdscategorie is gedaald. Een belangrijke

Nadere informatie

Gezond genieten. Stellingen 55-plussers en alcohol: WAAR OF NIET WAAR?

Gezond genieten. Stellingen 55-plussers en alcohol: WAAR OF NIET WAAR? Gezond genieten Stellingen 55-plussers en alcohol: WAAR OF NIET WAAR? 1. Op oudere leeftijd kun je lichamelijk beter tegen alcohol. 2. Vanaf het vijfenveertigste jaar heeft alcohol een gunstig effect op

Nadere informatie

Screening van cognitieve stoornissen in de verslavingszorg

Screening van cognitieve stoornissen in de verslavingszorg Screening van cognitieve stoornissen in de verslavingszorg aan de hand van de Montreal Cognitive Assessment (MoCA-D) Carolien J. W. H. Bruijnen, MSc Promovendus Vincent van Gogh cbruijnen@vvgi.nl www.nispa.nl

Nadere informatie

Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst

Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst Samenvatting 141 Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst Hoofdstuk 1 is de inleiding van dit proefschrift. Internetbehandeling voor depressie en angst is bewezen effectief. Dit opent

Nadere informatie

5-12-2012 WELKOM. Depressieve klachten en hulpbehoefte bij diabetes. De komende 45 minuten

5-12-2012 WELKOM. Depressieve klachten en hulpbehoefte bij diabetes. De komende 45 minuten WELKOM 5 december 2012 Depressieve klachten en hulpbehoefte bij diabetes Caroline Lubach: senior verpleegkundig consulent diabetes VUmc Anita Faber: research coördinator Diabetes Research Centrum, Hoogeveen

Nadere informatie

Kosten en baten van lokale gezondheidspromotie

Kosten en baten van lokale gezondheidspromotie Kosten en baten van lokale gezondheidspromotie Prof. Dr. Lieven Annemans Ghent University, Brussels University Lieven.annemans@ugent.be Lieven.annemans@vub.ac.be VIGeZ April 2013 1 Growth 7% Eén van de

Nadere informatie

Screening en behandeling van psychische problemen via internet. Viola Spek Universiteit van Tilburg

Screening en behandeling van psychische problemen via internet. Viola Spek Universiteit van Tilburg Screening en behandeling van psychische problemen via internet Viola Spek Universiteit van Tilburg Screening en behandeling van psychische problemen via internet Online screening Online behandeling - Effectiviteit

Nadere informatie

ouderenpsychiatrie Het mooie van oud worden, is dat het zo lang duurt Lotte van Elburg en Hester Geerlinks

ouderenpsychiatrie Het mooie van oud worden, is dat het zo lang duurt Lotte van Elburg en Hester Geerlinks ouderenpsychiatrie Het mooie van oud worden, is dat het zo lang duurt Lotte van Elburg en Hester Geerlinks INTER-PSY GGz Assen Delfzijl Drachten Groningen Hoogezand Meppel Muntendam Oosterwolde Oude Pekela

Nadere informatie

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten?

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten? De Modererende rol van Persoonlijkheid op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten 1 Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve

Nadere informatie

Innovaties voor Amsterdammers met GGZ problematiek. Prof.dr. J.H. Smit jh.smit@ggzingeest

Innovaties voor Amsterdammers met GGZ problematiek. Prof.dr. J.H. Smit jh.smit@ggzingeest Innovaties voor Amsterdammers met GGZ problematiek Prof.dr. J.H. Smit jh.smit@ggzingeest Directeur Onderzoek & Innovatie GGZ Ingeest Afdeling Psychiatrie Vumc Psychiatrie in getallen: wereldwijd in 2010

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Inzicht in de heterogeniteit van depressieve stoornissen 227 Depressies, ofwel depressieve stoornissen, zijn veel voorkomende ziektebeelden met een grote impact op het leven van

Nadere informatie

Psychosocial Problems in Cancer Genetic Counseling: Detecting and Facilitating Communication W. Eijzenga

Psychosocial Problems in Cancer Genetic Counseling: Detecting and Facilitating Communication W. Eijzenga Psychosocial Problems in Cancer Genetic Counseling: Detecting and Facilitating Communication W. Eijzenga Nederlandse samenvatting INLEIDING Mensen met een mogelijk verhoogde kans op kanker kunnen zich

Nadere informatie

Begeleiding van psychische klachten bij revalidatie. dr. Bianca Buijck Coördinator Rotterdam Stroke Service 17 maart 2015

Begeleiding van psychische klachten bij revalidatie. dr. Bianca Buijck Coördinator Rotterdam Stroke Service 17 maart 2015 Begeleiding van psychische klachten bij revalidatie dr. Bianca Buijck Coördinator Rotterdam Stroke Service 17 maart 2015 Even voorstellen Psychische klachten: neuropsychiatrische symptomen (NPS) De laatste

Nadere informatie

Alcohol wordt veel gedronken in Nederland; 88% van de volwassen bevolking heeft in het afgelopen jaar tenminste één keer alcohol gebruikt (European

Alcohol wordt veel gedronken in Nederland; 88% van de volwassen bevolking heeft in het afgelopen jaar tenminste één keer alcohol gebruikt (European Alcohol wordt veel gedronken in Nederland; 88% van de volwassen bevolking heeft in het afgelopen jaar tenminste één keer alcohol gebruikt (European Commission, 2010). Over het algemeen drinken Nederlanders

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/35287 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/35287 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/35287 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Poortvliet, Rosalinde Title: New perspectives on cardiovascular risk prediction

Nadere informatie

Auteur Bech, Rasmussen, Olsen, Noerholm, & Abildgaard. Meten van de ernst van depressie

Auteur Bech, Rasmussen, Olsen, Noerholm, & Abildgaard. Meten van de ernst van depressie MAJOR DEPRESSION INVENTORY (MDI) Bech, P., Rasmussen, N.A., Olsen, R., Noerholm, V., & Abildgaard, W. (2001). The sensitivity and specificity of the Major Depression Inventory, using the Present State

Nadere informatie

Monitor jongeren 12 tot 24 jaar

Monitor jongeren 12 tot 24 jaar Alcoholgebruik Psychosociale gezondheid Genotmiddelen Voeding, bewegen en gewicht Seksueel gedrag Samenvatting en aanbevelingen Monitor jongeren 12 tot 24 jaar Jongerenmonitor In 2011 is in de regio IJsselland

Nadere informatie

Neurocognitive Processes and the Prediction of Addictive Behaviors in Late Adolescence O. Korucuoğlu

Neurocognitive Processes and the Prediction of Addictive Behaviors in Late Adolescence O. Korucuoğlu Neurocognitive Processes and the Prediction of Addictive Behaviors in Late Adolescence O. Korucuoğlu Nederlandse Samenvatting De adolescentie is levensfase waarin de neiging om nieuwe ervaringen op te

Nadere informatie

Case management of coördinatie van de zorg?

Case management of coördinatie van de zorg? Pistes voor integratie van de zorg voor kwetsbare ouderen die thuis wonen Case management of coördinatie van de zorg? THÉRÈSE VAN DURME JEAN MACQ INSTITUT DE RECHERCHE SANTÉ ET SOCIÉTÉ (IRSS - BRUSSEL)

Nadere informatie

Preventie van depressie bij adolescenten: wat is de beste weg? Dr. Daan Creemers Gz-psycholoog/onderzoekscoordinator K&J GGZ Oost Brabant

Preventie van depressie bij adolescenten: wat is de beste weg? Dr. Daan Creemers Gz-psycholoog/onderzoekscoordinator K&J GGZ Oost Brabant Preventie van depressie bij adolescenten: wat is de beste weg? Dr. Daan Creemers Gz-psycholoog/onderzoekscoordinator K&J GGZ Oost Brabant Film: fragmenten Iedereen depressief (VPRO) Wat is een depressie?

Nadere informatie