Wissel ontwerpen op basis van Reliability, Availability, Maintainability en Safety

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Wissel ontwerpen op basis van Reliability, Availability, Maintainability en Safety"

Transcriptie

1 RAM(S) ASPECTEN VOOR HET ONTWERPEN VAN WISSELS Wissel ontwerpen op basis van Reliability, Availability, Maintainability (en ). Eindrapport Afstudeerwerk van D.L.M. Warmerdam Afstudeercommissie prof. dr. ir. C. Esveld (TU Delft) dr. ir. V.L. Markine (TU Delft) ir. T.H.W. Horstmeier (TU Delft) ir. K.H. Oostermeijer (Holland Railconsult) 08 juli 2005

2 Wissel ontwerpen op basis van Reliability, Availability, Maintainability en Woord vooraf Dit afstudeeronderzoek is het eindexamenwerk van mijn opleiding Civiele Techniek aan de Technische Universiteit Delft. Mijn afstudeerrichting is de mastervariant Mechanica, Materialen en Constructies met de specialisatie Weg- en Railbouwkunde. Het examenwerk bestaat uit het uitvoeren van een wetenschappelijk onderzoek van een half jaar waaruit het analytische, synthetische academisch vermogen zal moeten blijken. De andere inhoudelijke aspecten waarop wordt gelet, zijn de zelfstandigheid, productiviteit, systematiek en originaliteit. De afstudeeropdracht is begeleid door de commissie bestaande uit de voorzitter de heer professor dr. ir. C. Esveld (TU Delft, afdeling Weg- en Railbouwkunde) en de dagelijkse begeleiders de heer dr. ir. V.L. Markine (TU Delft, afdeling Weg- en Railbouwkunde), de heer ir. T.H.W. Horstmeier (TU Delft, afdeling Bouwprocessen) en de heer ir. K.H. Oostermeijer (Holland Railconsult, groep Baan- &Spoorwegbouw). Ik wil hen bij deze graag bedanken voor de goede begeleiding en betrokkenheid. De drie peilingen en in het bijzonder de dagelijkse begeleiding door de heren Oostermeijer, Markine en Horstmeier zijn een hele goede ondersteuning geweest voor het gedegen uitwerken van dit onderzoek. Het onderzoek heeft plaats gevonden bij het bedrijf Holland Railconsult te Utrecht. Holland Railconsult is een ingenieursbureau met ruim 1400 professionals, gespecialiseerd in advisering en het genereren van technische oplossingen op het gebied van vervoersystemen en de daarbij horende infrastructuur. Het werkveld beslaat zowel binnenland als het buitenland. De medewerkers adviseren nationale, regionale en lokale overheidsinstanties, organisaties voor openbaar vervoer en andere instellingen op elk deel van de projectfasen. De expertise van Holland Railconsult ligt op het vlak van capaciteits-, veiligheids- milieu- en inpassingvraagstukken van het drukst bereden spoorwegnet ter wereld, waarin zij duurzame en integrale oplossingen realiseert. [1] Ik heb tijdens het afstuderen met veel plezier aan de opdracht gewerkt. De gevraagde doelstellingen waren interessant door de brede toepassingsmogelijkheden en het verkennende karakter. Het was hierdoor wel noodzakelijk om diverse afbakeningen te maken om de doelstellingen te kunnen halen. Het is leuk om tegen het einde van de afstuderen te horen dat er vanuit verschillende hoeken van de spoorwegsector interesse is om vervolgonderzoeken uit te voeren. Het afstuderen bij het bedrijf Holland Railconsult is een leuke tijd geweest. Ik heb met diverse medewerkers interessante gesprekken gehad over het ontwerpen van bovenbouwconstructies, wat veel heeft bijgedragen aan het verkrijgen van inzicht in zaken rondom de spoorweginfrastructuur. Ik wil hen en de mensen bij wie ik -kort of lang- op de kamer heb gezeten graag bedanken voor de gezellige en interessante tijd die ik tijdens mijn afstuderen heb gehad. Tijdens het afstuderen heb ik diverse gesprekken gehad met medewerkers van ProRail en Strukton over het beheer en instandhouding van wissels. Daarnaast heb ik gesprekken gehad met medewerkers van Kloos Oving B.V. over de bouw van wisselconstructies. Ik wil hen hierbij bedanken voor de tijd en informatie hetgeen een nuttige bijdrage is geweest voor dit onderzoek. In het bijzonder wil ik graag de heren Frits van Loenen en Evert Pardijs van ProRail bedanken voor hun grote betrokkenheid. Tot slot wil ik graag mijn familie en vrienden bedanken voor hun ondersteuning en Jac en Liesbeth wil ik hierbij extra bedanken voor hun veelzijdige support tijdens mijn studie. Het voor u liggende rapport betreft het definitieve eindrapport. Het is geschreven voor de afstudeeropdracht en is bestemd voor de leden van de examencommissie. Daarnaast kunnen het rapport en met name de bijlagen mogelijk als handleiding dienen voor de ontwerpers van de groep Baan- & Spoorwegbouw. Tot slot is dit rapport geschikt voor éénieder die meer wil weten over de toepassingsmogelijkheden van RAM(S)-aspecten binnen de groep Baan- &Spoorwegbouw. Doesjka Warmerdam Studente aan Technische Universiteit Delft Faculteit der Civiele Techniek Afdeling Weg- en Railbouwkunde -1- van de 107

3 RAM(S) aspecten voor het ontwerpen van wissels 8 juli van de 107

4 -3- van de 107 Wissel ontwerpen op basis van Reliability, Availability, Maintainability en

5 RAM(S) aspecten voor het ontwerpen van wissels Samenvatting Het gericht sturen op de Reliability, Availability, Maintainability en (RAMS) van de spoorweginfrastructuur maakt het mogelijk om zeker te stellen dat op een bepaalde spoorbaan een zekere hoeveelheid treinverkeer in de afgesproken periode veilig kan plaatsvinden. De RAMS aspecten worden steeds meer in projectbeschrijvingen opgenomen om deze mee te nemen tijdens alle fasen van het project. De definitie van RAMS is volgens de Europese Norm EN50126: Een karakteristiek van de langdurige gebruikersperiode van een systeem dat door de toepassing van voorgeschreven ontwerpregels, ontwerpmethoden, middelen en technieken wordt vastgelegd voor de gehele levenscyclus van het systeem. De RAMS van een systeem kan worden gekarakteriseerd als kwalitatieve en kwantitatieve indicator waarmee de mate wordt aangegeven waarin het systeem -of het subsysteem en componenten overeenkomstig met het systeem- kan functioneren zoals in de specificaties is vastgelegd en zowel beschikbaar als veilig is. Holland Railconsult wil de RAMS aspecten gaan toepassen in de ontwerpfase, bestemd voor de groep Baan-&Spoorwegbouw. Voor een goede implementatie is het nodig om onderzoek te doen naar de belangrijkste parameters van de RAMS aspecten, waar tijdens het ontwerpen gericht op kan worden gestuurd. Deze vraag is voor onderzoek neergelegd bij de Technische Universiteit Delft. De resultaten worden opgenomen in een kader voor de RAM(S) ontwerprichtlijn. Een belangrijk onderdeel is het verkrijgen van meer inzicht in de relatie tussen slijtage en gebruik, in de vorm van een degradatiemodel. RAMS is zowel een karakteristiek volgens de definitie uit EN50126 als een afkorting voor de vier aspecten Reliability, Availability, Maintainability en. Het aspect Availability is het belangrijkste aspect waarop wordt gestuurd door de railinfrabeheerder, zoals door ProRail in Nederland. De Availability wordt in belangrijke mate bepaald door de Reliability en Maintainability van het systeem welke op hun beurt grotendeels worden bepaald door de gemaakte ontwerpkeuzen. Het aspect bepaalt of wordt bepaald door de aspecten Reliability, Availability en Maintainability, maar tijdens de ontwerpfase wordt deze aangehouden als een opgegeven eis die niet wordt geoptimaliseerd. Het onderzoek is gebruikt om vast te stellen wat de belangrijkste parameters zijn voor de RAM aspecten zodat hier tijdens het ontwerpen expliciet op kan worden gestuurd. De daarmee opgestelde RAM formules zijn geverifieerd op een bestaand wissel. Een belangrijk onderdeel van de richtlijn zijn de indicatoren waarmee de Reliability en Maintainability waarden kunnen worden bepaald voor verschillende ontwerpkeuzen. Deze waarden kunnen worden vastgesteld en weergegeven met behulp van een RAM indicator als in figuur 1. Het figuur geeft een voorbeeld van een RAM indicator, waaruit kan worden afgelezen welke R of M waarden horen bij verschillende waarden van de aanloophoek van een tongbeweging. De hoge waarden gelijk aan 1 geven een zeer goede situatie weer en de vastgestelde waarden van de ondergrens komen overeen met de niet gewenste situatie, meestal gelijk aan 0,99. Elke ontwerpkeuze zal zekere R en M waarden hebben, die zijn af te lezen uit de desbetreffende indicatoren. aanloophoek 0 RAM(S) specificaties met UIC wielen ,0 (zeer goed) 0, (slecht ) R óf M figuur 1 RAM indicator aanloophoek tongbeweging De RAM waarden van een wissel zijn afhankelijk van de optredende slijtage en vermoeiing. Het optreden van slijtage en vermoeiing zijn afhankelijk van de wiel-rail interactie en materiaaleigenschappen. De invloedsfactoren van het slijtage- en vermoeiingsproces zijn onderverdeeld in generieke en specifieke factoren. De generieke invloedsfactoren worden bepaald door de wissel eigenschappen. De specifieke invloedsfactoren worden bepaald door de externe wisseleigenschappen, zoals het tracé, het uitgevoerde onderhoud, de ondergrond e.d.. Het model van de degradatie is tijdens het ontwerpen nodig voor het voorspellen van de (grootte van) de risico s en de verwachte levensduur van het wissel of de wisselcomponenten. Het degradatiemodel is in dit onderzoek opgesteld als kwalitatief model als resultaat van literatuuronderzoek en gesprekken met deskundigen. Het kader van de richtlijn is opgesteld volgens de verschillende fasen van het ontwerpproject. De belangrijkste onderdelen zijn de risicoanalyse, het opstellen van de systeemeisen en de ontwerpfase. De volgende stap zal zijn om het kader van de ontwerprichtlijn toe te passen bij een concreet project en het kwantificeren van het degradatiemodel. -4- van de 107

6 -5- van de 107 Wissel ontwerpen op basis van Reliability, Availability, Maintainability en

7 RAM(S) aspecten voor het ontwerpen van wissels Abstract Application of Reliability, Availability, Maintainability and (RAMS) management for rail infrastructure ascertain that a railway system can achieve a defined level of traffic in a given time frame and. RAMS aspects are more and more applied in project specifications during all phases of the project. The RAMS definition is according to the European Norm EN50126: A characteristic of a system s long term operation and is achieved by application of established engineering concepts, methods, tools and techniques throughout the lifecycle of the system. The RAMS of a system can be characterised as a qualitative and quantitative indicator of the degree that the system, or the sub-systems and components comprising that system, can be relied upon to function as specified and to be both available and safe. Holland Railconsult intends to apply the RAMS aspects in the design and engineering of railway constructions at the department of permanent way. For a good implementation, research needs to be carried out to determine the most important parameters of the RAMS aspects to be applied during design and engineering. This research issue has been placed by the Delft University of Technology. The results will be implemented in a RAMS Design Standard framework. An important part of this research is to gain more insight in the relation between wear and exploitation, ultimately resulting in a deterioration model. RAMS is as well a characteristic according to the definition of EN50126 as it is short for the four aspects Reliability, Availability, Maintainability and. Aspect Availability is the prime deliverable for an infrastructure manager, such as ProRail in the Netherlands. The Availability will heavily be influenced by the Reliability and Maintainability of a system, which are the consequences of decisions made in the design process. The aspect has a relation with the aspects Reliability, Availability and Maintainability, but will during the design process be applied as an invariable and will not be optimised. In order to allow control of the design process, the research is used to determine the major parameters for the individual aspects. The formulated RAMS equations were verified on an existing switch. The main part of the Design Standard consists of indicators to determine the Reliability and Maintainability values of a certain decisions made in the design process. These values can be determined and visualised with the help of the RAM Bar in figure 1. This figure is an example of a RAM Bar related to the R or M values of the different angle of attack for the set of switch. The high values equal to 1 correspond to a very good design. A poor design gives the lowest values, of approximately 0,99. Decisions made in the design process will result into certain R and M values of the matching indicators. an gle of att ack 0 RAM (S) speci f i cat i on s with UIC wheels ,0 0, (ver y good) (bad) R or M figure 1 RAM Bar exam ple angle of attack set of switch The RAM(S) values of a switch are mainly determined by wear and fatigue. Wear and fatigue depend on the wheel-rail interface and properties of the materials. The influencing factors for this process are classified as generic and specific factors. The generic influencing factors are the properties of the switch. The specific factors depend on the external properties of the switch amongst others the track, the executed maintenance and the subsoil. The deterioration model is an engineering tool to convert the risk values and the life expectancy of the switch or switch components. The degradation model has been drafted as a qualitative model determined by results of literature study and the interviews with peers. The formed Design Standard framework meets the different phases of design process. The main part is the risk analyses, the system requirements and the design phase. The next step will be to apply the Design Standard framework by a specific project and quantify the deterioration model. -6- van de 107

8 -7- van de 107 Wissel ontwerpen op basis van Reliability, Availability, Maintainability en

9 RAM(S) aspecten voor het ontwerpen van wissels Inhoud Woord vooraf... 1 Samenvatting... 4 Abstract... 6 Inhoud Inleiding RAMS in algemene context RAMS Management in de spoorwegsector Achtergrond van het RAMS denken Doelstellingen van de railinfrastructuur Toepassing van RAMS management in de spoorwegsector RAM(S) management tijdens ontwerpfase RAMS management bij Holland Railconsult Vraagstelling van Holland Railconsult voor afstudeeronderzoek Opbouw rapport Definiëren afstudeeropdracht Probleemsignalering Doelstellingen Onderzoeksmodel Theoretisch kader Kwalitatieve RAM aspecten kwantificeren Analyse RAM aspecten Reliability ontwerpfase Maintainability ontwerpfase Availability ontwerpfase Verificatie RAM meetwaarden Conclusie RAM meetwaarden RAM specificaties ProRail Analyse wisselcomplex Systeembeschrijving wissel Afbakening onderzoeksgebied wissel...40 Analyse wisselcomplex Functies wisselcomplex Fysieke opbouw wisselcomplex Gebruik wisselcomplex Analyse symmetrisch wissel Huidige staat van wissel Onderhoudstrategie wissel Optredende storingen en oorzaken Conclusie bestaande situatie wissel van de 107

10 Wissel ontwerpen op basis van Reliability, Availability, Maintainability en 4.5 RAM(S) Analyse wissel RAM(S) waarden van bestaande wissel Eerste validatie RAM(S) waarden Top tien verbeterpunten wissel ontwerp Aandachtspunten en adviezen voor het nieuwe ontwerp Analyse degradatiemodel wissel Parameters degradatiemodel Invloedsfactoren Wisseleigenschappen Tracé Baanvakaspecten Voertuigaspecten Aanleg en instandhouding Operatoren Hypothese degradatiemodel Ontwerp nieuwe wissel Ontwerp wissel volgens bestaande OVS-en Programma van eisen Spoorligging Wissels en kruisingen Analyse OVS ontwerp Ontwerp wissel volgens RAM(S) RAM(S) specificaties Europese standaard voor ontwerp en kwaliteit van tracé, wissels en kruisingen Maintainability ontwerpparameters Analyse RAM(S) ontwerp Vergelijking OVS en RAM(S) Richtlijn RAM(S) ontwerpen Ontwerpmethoden en RAM(S) richtlijn Kader RAM(S) richtlijn Baan-&Spoorwegbouw Fase 1: Concept Fase 2: Systeemdefinitie Fase 3: Risicoanalyse RAMS Fase 4: Systeemeisen Fase 6: Ontwerp Valideren en verifiëren Conclusie en aanbevelingen Conclusies Aanbevelingen Referenties van de 107

11 RAM(S) aspecten voor het ontwerpen van wissels 1. Inleiding De RAMS aspecten en de onderlinge relaties tussen deze aspecten worden kort beschreven in deze inleiding. Het ontstaan van het RAMS denken en de verdere ontwikkeling zijn beschreven vanuit de belangrijkste stappen. Het accent ligt hierbij op toepassing in de spoorwegsector. ProRail, de beheerder van het spoorwegnetwerk wil vanuit verschillende overwegingen de RAMS aspecten in de spoorwegsector toepassen. Holland Railconsult anticipeert op deze ontwikkeling en heeft als onderdeel de vraag voor dit onderzoek neergelegd bij de Technische Universiteit Delft. Op deze genoemde punten zal in dit hoofdstuk nader worden ingegaan waarbij de vraagstelling wordt beschreven. 1.1 RAMS in algemene context De vergaande mechanisatie en steeds complexere systemen maken de betrouwbaarheid van installaties en processen steeds belangrijker. De systemen en processen worden in de samenleving als betrouwbaar en robuust gezien, totdat er een ongeluk gebeurt of een grote storing plaatsvindt. De vragen die dan rijzen, zijn hoe heeft het kunnen gebeuren, wie is de verantwoordelijke en hoe kan het de volgende keer worden voorkomen. Steeds meer bedrijven gaan over tot het inventariseren, kwalificeren en kwantificeren van de mogelijke risico s voor het krijgen van een goede bedrijfszekerheid van hun systemen. Het doel van deze risicoanalyse is het kunnen wegnemen of beheersen van de risico s tijdens de ontwerpfase en later tijdens het gebruik van dat systeem. Het toepassen van risicomanagement maakt het mogelijk om iets te zeggen over de betrouwbaarheid van het systeem en welke maatregelen nodig zijn om met zo weinig mogelijk kosten het systeem in een zo goed mogelijke staat te houden. Een wereldwijd bekend begrip om de bedrijfszekerheidaspecten (kwaliteit) van het functioneren van een systeem aan te duiden, is volledig RAMSHE. RAMSHE staat voor Reliability: Betrouwbaarheid Availability: Beschikbaarheid Maintainability: Onderhoudbaarheid : Veiligheid Health: Gezondheid (arbeidsomstandigheden) Environment: Milieu RAMSHE wordt toegepast om de risico s expliciet in beeld te brengen, wat zowel kwalitatief als kwantitatief kan worden uitgewerkt. Optimalisering van het systeem wordt hierdoor mogelijk. RAMS is nu een zelfstandig begrip en is volgens de norm EN50126 Railway applications [2] als volgt gedefinieerd: Een karakteristiek van de langdurige gebruikersperiode van een systeem dat door de toepassing van voorgeschreven ontwerpregels en methoden, middelen en technieken wordt vastgelegd voor de gehele levenscyclus van het systeem. De RAMS van een systeem kan worden gekarakteriseerd als kwalitatieve en kwantitatieve indicatoren waarmee de mate wordt aangegeven waarin het systeem -of het subsysteem en componenten overeenkomstig met het systeem- kan functioneren zoals in de specificaties is vastgelegd en zowel beschikbaar als veilig is. De betekenis van alle RAMSHE aspecten wordt kort toegelicht. Reliability = Betrouwbaarheid EN50126: De waarschijnlijkheid dat het systeem een vereiste functie correct kan uitvoeren onder gegeven omstandigheden gedurende een bepaald tijdsinterval. De essentie is de faalfrequentie: de kans dat een systeem kan falen is de indicator die hierbij een cruciale rol speelt. Hoe groter de faalfrequentie hoe kleiner de Reliability van het systeem. Niet alle defecten in het systeem zijn te voorkomen. Een systeem honderd procent betrouwbaar maken, is niet te realiseren tegen aanvaardbare kosten. Er is dus behoefte aan een compromis, wat -10- van de 107

12 Wissel ontwerpen op basis van Reliability, Availability, Maintainability en vragen oproept als: hoeveel storingen zijn toegestaan?, op hoeveel niet planmatig onderhoud dient te worden gerekend? en welke mate van bedrijfszekerheid wordt verlangd? van de 107

13 RAM(S) aspecten voor het ontwerpen van wissels Availability = Beschikbaarheid EN50126: Het vermogen van het systeem om in een toestand te zijn om de gespecificeerde functies onder bepaalde omstandigheden en op een bepaald moment, of gedurende een bepaald tijdsinterval, uit te voeren. De essentie is opgebouwd uit de volgende twee kenmerken die een cruciale rol spelen: de frequentie waarmee het systeem is verstoord en daardoor niet kan functioneren én de duur van de verstoring. De Availability neemt af wanneer één of beide variabelen toenemen. Maintainability = Onderhoudbaarheid EN50126: De waarschijnlijkheid dat een bepaalde activiteit voor actief onderhoud voor een item onder gegeven gebruikersomstandigheden kan worden uitgevoerd volgens vastgelegde voorwaarden en aan de hand van vastgestelde procedures en hulpbronnen. De essentie van het Maintainability is het gemak en de snelheid waarmee gedurende de operationele fase preventief en correctief onderhoud aan het systeem kan worden gepleegd. Het gaat hierbij niet alleen om de technische factoren (hoeveel schroeven moeten los en weer vast worden gedraaid) maar ook om zaken als de beschikbaarheid van voldoende competent personeel., Health, Environment = Veiligheid, Gezondheid en Milieu EN50126: De mate waarin een proces vrij is van onaanvaardbare risico s op letsel, onveilige situaties en aantasting van het milieu. De essentie is dat betrekking heeft op de systeemveiligheid en dus is gericht op de veiligheidsprestatie van de infrastructuur om zo onder meer botsingen, ontsporingen en bezwijken van kunstwerken te voorkomen. De menselijke factor (bedienen) wordt daarbij meegenomen. De Health en Environment aspecten gaan in op de gezondheid van de werknemers/betrokkenen (Arbeidsomstandigheden) en het milieu. Een voorbeeld voor keuzen is de afstand tussen beide sporen. De spoorafstand bepaalt of het mogelijk is onderhoud uit te voeren aan één spoor zonder dat het tweede spoor ook buiten dienst moet worden genomen voor de vereiste veiligheid. Deze en soortgelijke voorschriften zijn opgesteld in het generieke Veiligheid- en Gezondheidsplan (V&G-plan) dat per project nader wordt uitgewerkt en als uitgangspunt dient bij nieuwe projecten. De aspecten die in het ontwerpen een belangrijke rol spelen, zijn de eerste 3 aspecten. De, Health en Environment worden tijdens het ontwerpen als uitgangspunten aangehouden. Er wordt naar een minimum gestreefd door zoveel mogelijk de kans op het optreden van onveilige en ongezonde situaties uit te sluiten. De SHE aspecten worden in het verdere onderzoek niet verder uitgewerkt. Er wordt in het verslag daarom over RAMS gesproken wanneer alle aspecten van belang zijn, er wordt over RAM(S) gesproken als er sprake is van zowel RAMS als karakteristiek én de aspecten Reliability, Availability en Maintainability en over RAM wanneer specifiek wordt gekeken naar de drie aspecten afzonderlijk. De LifeCycle Costs (LCC) worden als externe factor gezien bij het uitwerken van de RAM aspecten. De LCC dienen als objectieve weegfactoren bij de afweging tussen verschillende oplossingen met verschillende RAM(S) waarden. De RAM(S)-LCC waarden van spoorbaanontwerpen maken bijvoorbeeld mogelijk een kosten/baten afweging te maken tussen een duur ontwerp met lage onderhoudkosten en een goedkoop ontwerp dat meer onderhoud nodig zal hebben. De ontwerpfase is de uitgesproken fase waarin de kosten nog grotendeels beïnvloed kunnen worden en de LCC nog niet geheel zijn vastgelegd. Dit is nog wel een verder te ontwikkelen gebied, door de beperkte (eenduidige) gegevens om kwantitatieve aspecten zoals kosten voor een component- en de kwalitatieve aspecten -bijvoorbeeld vertragingkosten- in euro s uit te kunnen drukken van de 107

14 Wissel ontwerpen op basis van Reliability, Availability, Maintainability en De RAMS aspecten zijn ieder op zich geen onafhankelijke aspecten, maar vertonen een sterke onderlinge samenhang. De relatie van de aspecten is in het onderstaande figuur weergegeven. RAMS Saf ety Availability Rel iabil ity & Maintainability Oper at i on & Mainenance figuur 1.1 Relaties tussen, Reliability, Maintainability en Availability [EN50126] en Availability staan bovenaan op dezelfde hoogte omdat er veel wederzijdse afhankelijkheid is tussen deze factoren. Het falen van een systeem hoeft echter niet altijd te leiden tot onveilige situaties, maar een onveilige situatie tast vrijwel altijd de Availability van het systeem aan. Dit volgt uit het failsafe-principe om het treinverkeer stop te zetten bij het ontstaan van een onveilige situatie. De Availability en zijn de belangrijke factoren waarop wordt gestuurd in de spoorwegsector. De Availability en worden bepaald door aan de ene kant de Reliability en Maintainability en aan de andere kant door de Operation en Maintenance. De Operation en Maintenance staan voor het werkelijke gebruik van het wissel en het werkelijk uitgevoerde onderhoud wat direct van invloed is op de en Availability van het systeem. Een systeem dat minder zwaar of minder frequent wordt belast dan tijdens het ontwerpen is aangehouden, kan minder gevoelig zijn voor storingen dan eerst is aangehouden en wat positief werkt voor de Availability en. Het werkelijke uitvoeren van het nodige onderhoud is van belang voor (het behouden van) de geplande Availability en. De verwachte Operation en Maintenance zijn van belang voor het voorspellen van de levensduur van het systeem tijdens het ontwerpproces en om inzicht te krijgen in de verandering van de Availability in de loop van het gebruik. De Reliability en Maintainability zijn de belangrijkste aspecten waarop kan worden gestuurd tijdens het ontwerpproces. De Reliability wordt bepaald door het aantal storingen dat in een systeem kan optreden. Hoe groter de Reliability, hoe minder storingsgevoelig het systeem is. Een goed, betrouwbaar systeem is gunstig voor de Availability. Een betrouwbaar systeem levert daarnaast ook een veilig systeem. De Maintainability beïnvloedt de Availability: hoe sneller de storingen worden verholpen hoe kleiner de impact is op de Availability. De wordt bepaald door het goed en tijdig onderhouden van het systeem én onder veilige omstandigheden. De RAMS aspecten worden wereldwijd voor diverse systemen en in toenemende mate toegepast door de groeiende vraag naar betrouwbare systemen. Het toepassingsgebied waar met dit onderzoek naar wordt gekeken, is de railbouw sector met in het bijzonder het ontwerpen van de railinfrastructuur. Nu wordt eerst ingegaan op de geschiedenis van RAMS en de reden waarom het voor de spoorwegsector interessant is om over te gaan op het RAMS management. 1.2 RAMS Management in de spoorwegsector Achtergrond van het RAMS denken De Amerikaanse defensie-industrie heeft samen met de civiele vliegtuigindustrie in de jaren zeventig een belangrijke aanzet gegeven tot een gestructureerde wijze van ontwerpen, waarbij het begrip Reliability centraal stond. Aan het einde van de jaren zeventig werd de methodiek Failure Mode Effect Analysis (FMEA) ontwikkeld om de Reliability, Availability en Maintainability van technische systemen te analyseren. In 1980 verscheen de officiële Military Standard 1629a. De norm is voor velen de belangrijkste bron geweest voor de nu wijd verspreide analyse. [3] -13- van de 107

15 RAM(S) aspecten voor het ontwerpen van wissels -14- van de 107

16 Wissel ontwerpen op basis van Reliability, Availability, Maintainability en De Europese Commissie stuurde eind jaren tachtig-begin jaren negentig aan op een scheiding tussen eigendom van railinfrastructuur (staat) en de exploitatie van treinen (privaat). De railinfrabeheerder en andere spoorwegpartijen hebben als reactie hierop midden jaren negentig op Europees niveau gekeken hoe de prestaties op het gebied van de exploitatie van de infrastructuur expliciet en meetbaar gemaakt kunnen worden. Dit is het begin geweest van het RAMS denken binnen de spoorwegsector Doelstellingen van de railinfrastructuur ProRail werkt samen met het ministerie van Verkeer en Waterstaat en de vervoerders (zes reizigersorganisaties en zeven goederenvervoerders) volgens de institutionele driehoeksverband aan het operationeel zijn van het hoofdrailnet. De spoorwegsector bestaat uit een volledige samenwerking tussen deze drie partijen waarbij de belangrijke beslissingen gezamenlijk worden genomen. Het grote aantal vervoerders maakt het nodig dat er duidelijke afspraken worden gemaakt. Het operationeel zijn van het spoor is voor de overheid, de beheerder en de vervoerders een even zwaar wegend belang. De contracten tussen deze bedrijven zijn gericht op prestatie-eisen in de vorm het afgesproken percentage operationeel zijn van het hoofdrailnet waarin de onderhoudswerkzaamheden en incidenten zijn verdisconteerd. De huidige overeengekomen prestatienorm is een punctualiteit van 85% en het gezamenlijk doel is om in 2006 een punctualiteit van 90% te hebben. [5] De vervoerders krijgen van de overheid vervoersconcessies waarin onder meer overeenkomsten staan over de te leveren punctualiteit. Het percentage treinen dat een vertraging heeft van meer dan drie minuten betekent een afname van de punctualiteit. Dit is van belang omdat de vervoerders hierop worden afgerekend. De vervoerders betalen aan ProRail een gebruiksvergoeding voor het leveren van een beschikbaar spoorwegnetwerk. Het Ministerie van Verkeer en Waterstaat verleent een beheerconcessie aan ProRail waarin gedetailleerde overeenkomsten staan aangegeven voor het leveren van een veilig en betrouwbaar spoorwegnetwerk. ProRail krijgt een concessievergoeding waarbij op het aantal Treindienst Aantastende Onregelmatigheden (TAO s) wordt gelet, ofwel op het aantal vertragingen groter dan drie minuten. De TAO s worden geregistreerd naar oorzaak van optreden, zoals door het weer, technische storing of het proces. ProRail wil een optimaal beschikbaar spoor leveren dat veilig en betrouwbaar is. Zij wil deze doelstelling realiseren tegen optimale levensduurkosten en beperkte overlast voor gebruikers. ProRail kijkt daarom hoe de relatie kan worden gelegd tussen kosten (input) en de geleverde prestaties (output) met het doel een optimalisatie te bereiken. Het streven is een High Performance Organisation te zijn die haar afgesproken prestaties nakomt. Het RAMS-management is een goed systeem om deze doelstelling te realiseren en een goede marktpositie te krijgen (en te behouden). ProRail wil de operationaliteit van het spoorwegnetwerk verbeteren door met name de ongeplande onderbrekingen van de infrastructuur te verminderen en richt de aandacht hoofdzakelijk op de volgende twee operationeel verbeterende maatregelen: Het terugdringen van het aantal onregelmatigheden aan de infrastructuur die de treindiensten negatief beïnvloeden, Het verkorten van de functiehersteltijd na een opgetreden onregelmatigheid. Bij het nader uitwerken van deze doelstellingen ligt het zwaartepunt op de meest intensief gebruikte baanvakken en knooppunten, omdat deze verbeteringen een relatief grote bijdrage leveren voor de verbetering van de operationaliteit van het gehele spoorwegsysteem. Het bereiken van een betrouwbaar spoorwegsysteem met een goed evenwicht tussen de geleverde prestaties en de daarbij behorende kosten kan op verschillende manieren worden gerealiseerd. Er zijn dan ook verschillende optimalisatie mogelijkheden bestudeerd. Het is mogelijk een meetsysteem toe te passen waarmee de vervoerders direct kunnen worden afgerekend op de gebruikte railinfracapaciteit. Dit kan in de vorm van een meetsysteem waarbij onder meer het aantal aslasten en gebruikte tonnages worden gemeten, zoals met het monitorsysteem Quo Vadis van de 107

17 RAM(S) aspecten voor het ontwerpen van wissels In 2002 kreeg ProRail de opdracht van het ministerie van Verkeer en Waterstaat om een nieuw monitorsysteem te ontwikkelen voor het bepalen en registreren van verstoringen en om de oorzaken toe te kunnen wijzen aan de veroorzakers en voor het vastleggen van de gevolgen. Zo n meetsysteem maakt het mogelijk om buitengewone slijtage en/of schade bij de verantwoordelijke te declareren. Het onderzoek heeft een definitief ontwerp geleverd voor zo n systeem. De bouw en exploitatie hiervan bleken echter veel te duur en te omslachtig naar oordeel van alle partijen. In overleg is daarom besloten het huidige meetsysteem te verbeteren en de mogelijkheden te bekijken om op middellange termijn het ontwerp zo aan te passen dat de kosten-batenverhouding gunstiger uitvalt Toepassing van RAMS management in de spoorwegsector Het overgaan naar RAMS management in de railinfrastructuur is de overgang naar het kunnen verzekeren dat op een bepaalde spoorbaan een zekere hoeveelheid treinverkeer in de afgesproken periode veilig kan plaatsvinden. De RAMS van het spoorwegsysteem resulteert direct in de servicekwaliteit richting de treinpassagiers. [4] De RAMS aspecten en in het bijzonder de Availability van het spoor zijn interessante meetwaarden voor operationeel zijn van het spoor gedurende de hele levenscyclus van het systeem. Het RAMS management maakt het mogelijk om doelgericht te sturen op de functionaliteit van het spoorwegnetwerk en in het bijzonder op die aspecten in spoorwegconstructies welke laag scoren door een hoge prijs/kwaliteit verhouding. De RAMS waarden van een systeem zijn een gezamenlijke maat voor de bedrijfszekerheid en een goede basis voor het opstellen van prestatiecontracten van het operationele spoorwegnetwerk. Bij het toepassen van RAMS aspecten is het mogelijk om een zeker ambitieniveau toe te voegen aan de gewenste doelstellingen. De doelstelling is het behalen van een zekere operationaliteit van het spoorwegnetwerk en vanuit ambitie wordt gestreefd naar nog betere operationaliteit dan uit de bestaande situatie wordt afgeleid. Het RAMS management is daarnaast een goede aansluiting op het toepassen van de monitorsystemen waarbij gericht wordt gestuurd op het gebruik van de railinfrastructuur en het onderhoud van het systeem. 1.3 RAM(S) management tijdens ontwerpfase RAMS management bij Holland Railconsult ProRail gaat steeds meer projecten aansturen op vooraf opgegeven RAMS prestatie-eisen. Holland Railconsult anticipeert op deze veranderingen. De afdeling Elektrotechniek is eerder begonnen met het toepassen van RAMS normen, opgesteld door CENELEC (Comité Européen de Normalisation Electrotechnique). CENELEC heeft in 1998 de Europese Standaard EN50126 uitgegeven, gericht op Reliability, Availability, Maintainability and in de spoorweg applicaties. [2] Deze norm EN50126 legt bij de beschrijving van de vier RAMS-elementen de nadruk op twee verschillende processen: Het ontwikkelingsproces van componenten, systeemdelen en systemen, Het bouwproces van nieuwe infrastructuur CENELEC heeft de Europese norm met betrekking tot RAMS in het leven geroepen om de concurrentiepositie van het spoor te verbeteren. Zo wordt de HSL-Zuid aangelegd om het treinverkeer te laten concurreren met het vliegverkeer, maar hiervoor is het wel noodzakelijk dat de interoperationaliteit en de veiligheid kunnen worden gegarandeerd. De interoperabiliteit is de mogelijkheid om treinen over de spoorwegnetten van meerdere landen te laten rijden zonder problemen bij de grenzen. Dat stelt zowel uniformiteiteisen aan het materieel als aan de infrastructuur. Daarnaast is de norm in Europees verband opgesteld om te voorkomen dat elk land een goedgekeurd spoorvoertuig en infrastructuur van een ander land hernieuwd laat onderzoeken voordat het wordt toegelaten op de eigen infrastructuur. [1] -16- van de 107

18 Wissel ontwerpen op basis van Reliability, Availability, Maintainability en De groep Baan-&Spoorwegbouw wil in de toekomst in staat zijn om te ontwerpen op basis van RAM(S) specificaties. Daarom is bij de Technische Universiteit Delft de vraag neergelegd om onderzoek te doen naar de theoretische onderbouwing van de toepassingsmogelijkheden van RAM(S) aspecten voor de groep B&S. De bij de TU Delft neergelegde vraag wordt in de nu volgende paragraaf behandeld Vraagstelling van Holland Railconsult voor afstudeeronderzoek De opdrachtgevers van Holland Railconsult vragen steeds meer expliciet "aan RAM(S) te doen". ProRail wordt door het ministerie van Verkeer en Waterstaat al afgerekend op de RAMS prestaties van de railinfrastructuur. ProRail stuurt projecten steeds meer aan op het toepassen van RAMS aspecten, het is echter nog niet een vereiste. Binnen Holland Railconsult worden onderzoeken en analyses uitgevoerd naar implementatie van de aspecten Reliability, Availability, Maintainability en in projecten. De doelstelling is nu dat naast de afdeling Elektrotechniek ook de andere afdelingen de belangrijkste Reliability engineering technieken leren kennen en een kader schetsen waarin deze technieken gebruikt kunnen worden. De groep Baan- en Spoorwegbouw (B&S) heeft eerder advies gegeven voor het ontwerpen van het ballastloos spoor van de HSL-Zuid op basis van de vooraf gespecificeerde Availability waarde. [4] De RAM(S) aspecten worden in andere projecten stilaan meer gebruikt, maar voor vernieuwingsprojecten van bestaande spoorbanen ontbreekt de theoretisch onderbouwde kennis van meetbare RAM(S) waarden en de implementatie in het ontwerp. Holland Railconsult ontwerpt nu op basis van systeemkennis, kennis van componenten en voorschriften voor het Ontwerpen Van Spoorlijnen (OVS). De OVS-en zijn opgesteld door de railinfrabeheerder en bevat voorschriften voor de ontwerper van de spoorbaaninfrastructuur. Elke norm bevat specifieke aspecten voor een bepaald onderdeel en is als zodanig ook een aanvulling op vigerende NEN normen. Een nieuw ontwikkelde spoorbaan wordt pas goedgekeurd voor het leveren van bepaalde prestaties na een proefperiode van enkele jaren waarin de spoorbaan is belast met normale treinlasten. Elke empirisch ontworpen spoorbaan heeft een bepaalde RAM(S) als resultaat van het ontwerp. De RAM(S) is echter vóór en tijdens het ontwerpen niet bekend. De verwachting van Holland Railconsult is dat ProRail in de nabije toekomst wel direct op RAMS gaat sturen. De groep B&S wil aan deze vraag kunnen voldoen en kunnen ontwerpen op basis van de gevraagde RAM(S) prestaties. De discipline wil weten of het ontwerpresultaat vanuit RAM(S) aspecten nog voldoet aan de OVS-en omdat de kans bestaat dat deze voorschriften niet meer voldoen. De doelstelling van Holland Railconsult is het implementeren van RAM(S) aspecten in het ontwerpproces voor de groep B&S. Het afstudeeronderzoek heeft hiervoor het doel om een vooronderzoek uit te voeren voor het verkrijgen van een goede theoretische onderbouwing van het werken met RAMS aspecten binnen de groep B&S. Een belangrijk aspect is hierbij de relatie tussen gebruik en slijtage: het degradatieverloop. De gewenste, concrete resultaten zijn: Een richtlijn RAM(S)-ontwerpen voor de groep Baan- en Spoorwegbouw, Een degradatiemodel van een nader te kiezen asset (waarschijnlijk een wissel) Deze vraagstelling van Holland Railconsult heeft een brede context om voldoende de mogelijkheid te bieden om een eigen invulling te geven aan het afstudeeronderzoek. De doelstellingen die in dit afstudeeronderzoek worden uitgewerkt, betreffen een nadere afbakening van deze vraagstelling wat wordt uitgewerkt in het volgende hoofdstuk van de 107

19 RAM(S) aspecten voor het ontwerpen van wissels 1.4 Opbouw rapport Het rapport is een stapsgewijze verkenning van de kenmerken van de RAM(S) aspecten. Het is gericht op het in kaart brengen van belangrijke ontwerpkeuzen die het mogelijk maken om gericht aan te sturen op de gewenste prestaties van een wissel. Het einddoel van het onderzoek is het opstellen van een kader van een richtlijn die de belangrijkste RAM(S) indicatoren voor het ontwerpproces in beeld brengt voor de verschillende projectfasen. De RAM(S) indicatoren geven een direct beeld van de gevolgen van een bepaalde keuze op de RAM(S) waarden. De stappen die hiervoor nodig zijn, zijn per hoofdstuk uitgewerkt. De opbouw van het rapport wordt per hoofdstuk kort toegelicht. Hoofdstuk 2 Definiëren afstudeeropdracht gaat nader in op de vraag van Holland Railconsult in aansluiting op de huidige ontwikkeling in het RAMS management welke het uitgangspunt vormt van de probleemsignalering. De probleemsignalering wordt omgezet in de doelstellingen van het onderzoek waarbij is gelet op het benodigde inkaderen voor de uitvoerbaarheid van het afstudeeronderzoek. De in het onderzoek gebruikte modellen worden in dit hoofdstuk nader toegelicht. Het onderzoeksdoel wordt tot slot in de paragraaf theoretisch kader scherper gedefinieerd en afgebakend waarbij de belangrijkste begrippen worden gedefinieerd. Hoofdstuk 3 Kwalitatieve RAM(S)-aspecten kwantificeren is gebruikt om de RAM(S) aspecten nader toe te lichten en uit te drukken in meetbare dimensies. Dit is uitgewerkt voor de aspecten Reliability, Availability en Maintainability. De waarden worden in formulevorm opgesteld met de vrijheidsgraden die tijdens het ontwerpen beïnvloed kunnen worden. De opgestelde formules worden aan het einde geverifieerd en vergeleken met in praktijk gebruikte RAM specificaties. Hoofdstuk 4 Analyse wisselcomplex gaat in op een onderzoek van een bestaand wisselcomplex. Het wisselcomplex wordt nader geanalyseerd waarbij een specifiek wissel wordt uitgelicht. Dit wissel wordt bekeken volgens de huidige geometrie en opbouw, waarbij de optredende storingen worden geanalyseerd. De eerder bepaalde RAM formules worden bij dit specifieke wissel gevalideerd volgens de huidige prestaties van het wissel. Het hoofdstuk wordt afgesloten met een risico top tien van de meest storingsgevoelige onderdelen van het geanalyseerde wissel en de adviezen voor verbetering. Hoofdstuk 5 Analyse degradatiemodel wissel wordt gebruikt voor het in beeld brengen van de degradatie van het wissel in de loop van het gebruik. De degradatie heeft direct invloed op de Reliability en Availability waarden van het wissel in de tijd. De factoren die de degradatie bepalen en de (complexe) relaties daartussen worden verhelderd met publicaties van eerder uitgevoerde onderzoeken en gesprekken met deskundigen. Het kwalitatieve degradatiemodel (hypothese) wordt hieruit afgeleid. Hoofdstuk 6 Ontwerp nieuwe wissel geeft een beeld van het maken van een nieuw wisselontwerp dat wordt gebruikt voor het analyseren van zowel de bestaande OVS-ontwerpmethodiek als het ontwerpen op basis van RAM(S) specificaties. De beide ontwerpmethoden worden eerst apart geanalyseerd en vervolgens vergeleken, zonder te gedetailleerd op de voorschriften in te gaan. Het doel is om inzicht te krijgen in de belangrijke verschillen tussen beide ontwerpmethoden. Hoofdstuk 7 Richtlijn RAM(S) ontwerpen geeft het kader weer van de RAM(S) ontwerp richtlijn voor de groep Baan-&Spoorwegbouw met de belangrijkste informatie die daarin zal worden opgenomen. Het kader van de richtlijn is nader uitgewerkt om een beeld te geven hoe de richtlijn eruit komt te zien. Het rapport wordt afgesloten met een Conclusie en aanbevelingen waarin een overzicht wordt gegeven van de belangrijkste resultaten en adviezen van de 107

20 -19- van de 107 Wissel ontwerpen op basis van Reliability, Availability, Maintainability en

21 RAM(S) aspecten voor het ontwerpen van wissels 2. Definiëren afstudeeropdracht 2.1 Probleemsignalering De vraag vanuit de opdrachtgever aan Holland Railconsult zal volgens verwachtingen in de toekomst verschuiven van ontwerpen volgens de bestaande ontwerpvoorschriften naar ontwerpen vanuit vooraf opgegeven RAM(S) specificaties. De groep Baan- en Spoorwegbouw heeft tot op heden weinig gewerkt met deze RAM(S) aspecten en heeft voor vernieuwingsprojecten aan bestaande spoorlijnen geen richtlijnen voor ontwerpen op basis van RAM(S) specificaties. De eerste vraagstelling gaat in op het opstellen van een goed theoretisch kader voor het werken met RAM(S) aspecten door de groep Baan-&Spoorwegbouw. De deelvragen die hieruit kunnen worden afgeleid, zijn: Wat zijn belangrijke kenmerken en parameters van de RAM(S) aspecten voor het ontwerpen? Hoe ziet de richtlijn voor het ontwerpen vanuit RAM(S) specificaties er uit voor de groep B&S? Zal een ontwerp dat is gemaakt op basis van RAM(S) specificaties ook nog voldoen aan de OVSen? En omgekeerd: hoe zijn de RAM(S) waarden van ontwerpen die volgens de huidige OVS-en zijn gemaakt? Een belangrijk aspect dat in dit onderzoek naar voren komt, is de relatie tussen gebruik, slijtage (degradatie) en onderhoud. De tweede vraagstelling gaat in op het opstellen van een model van de achteruitgang van een wissel. De bijbehorende deelvragen zijn: Hoe vindt de degradatie van het wissel plaats en hoe kan dat in een model worden weergegeven? Hoe is het degradatieproces te verbeteren door het maken van de juiste ontwerpkeuzen en het juist inplannen van onderhoud voor de geëiste levensduur van het wissel? 2.2 Doelstellingen De eerste doelstelling van dit onderzoek is het opstellen van een kader van de richtlijn voor het ontwerpen van een wissel dat voldoet aan de RAM(S) specificaties die door de opdrachtgever zijn gegeven. Dit kader wordt opgesteld vanuit onderzoek naar de belangrijkste kenmerken en de onderlinge verbanden van RAM(S) aspecten. De gevonden relaties voor de RAM(S) waarden worden geverifieerd en gevalideerd met een bestaand wisselcomplex. De validatie is een onderzoek van een bestaand wisselcomplex waarbij wordt gekeken naar de huidige situatie en de mogelijke verbeteringen. Het wissel wordt vervolgens opnieuw ontworpen waarbij het ontwerpen volgens de RAM(S) aspecten wordt vergeleken met de bestaande OVS-ontwerpmethodiek. Het verschil tussen de RAM(S) ontwerpresultaten en de resultaten vanuit de OVS-en is een belangrijk resultaat van dit onderzoek. De tweede doelstelling is het opstellen van een degradatiemodel op basis van informatie van de bestaande situatie, literatuuronderzoek en gesprekken met deskundigen. Het tijdens het ontwerpproces te gebruiken degradatiemodel van een wissel zal worden opgesteld vanuit de belangrijkste invloedsfactoren die uit dit onderzoek naar voren komen. De resultaten van het totale onderzoek worden gebruikt voor het opstellen van het kader voor de RAM(S) richtlijn voor het ontwerpen van een wisselcomplex van de 107

22 Wissel ontwerpen op basis van Reliability, Availability, Maintainability en 2.3 Onderzoeksmodel De doelstellingen van het onderzoek zullen worden bereikt met het doorlopen van de stappen die in het onderstaande onderzoeksmodel zijn samengevat. [zie figuur 2.1] Het onderzoeksmodel is een weergave van het samenvoegen van diverse informatiebronnen tot modellen waarmee de gegevens voor de richtlijn worden bepaald. RAMS theorie en kennis RAMS specificaties RAM ontwerp parameters wissel Informatie wissel praktijk Ontwerpvoorschriften Risicoanalyse wissel Richtlijn RAM(S) ontwerpen Relatie slijtage/gebruik Degradatiemodel wissel Informatie componenten figuur 2.1 Onderzoeksmodel De informatiebronnen en uitgangspunten voor het opstellen van de richtlijn zijn aangegeven aan het begin van het model. De informatie zal worden verzameld uit documenten, artikelen, richtlijnen en door gesprekken met deskundigen en bezichtigen van de locatie. De definities van de Reliability, Availability en Maintainability worden samen met de bestaande vergelijkingen gebruikt om vast te stellen welke parameters van invloed zijn op de RAM waarden gedurende het ontwerpproces. Het doel is het inzichtelijk maken hoe gedurende de ontwerpfase gericht kan worden gestuurd op de gevraagde functionaliteit van het wisselcomplex. De risicoanalyse wordt opgesteld uit de combinatie van de stappen van de FMECA methodiek 1 en een faalkans analyse vanuit de bestaande situatie van een wisselcomplex. Het doel van beide analyses is het in kaart brengen van het functioneren van een wissel -met name het niet functioneren- die door het optreden de RAM(S) prestaties negatief beïnvloeden. De risico-inventarisatie wordt gebruikt om hierop te kunnen anticiperen met het ontwerpen. Er wordt een degradatiemodel van een wissel opgesteld om een beeld te geven hoe het wissel door het gebruik achteruitgaat. Het degradatiemodel is een middel om aan te geven hoe de Reliability waarde in de loop van de tijd verlopen en hoe de Reliability en Availability waarden van ontwerpalternatieven verschillen door een ander degradatieverloop. Dit onderdeel is grijs gearceerd in figuur 2.1 als onderdeel van de gewenste onderzoeksresultaten. De resultaten van de RAMS parameters, de risicoanalyse en het degradatieverloop worden gebruikt voor het opstellen van een kader voor de RAMS richtlijn. Van het wisselcomplex wordt een nieuw ontwerp gemaakt om te zien hoe kan worden ontworpen met de RAM aspecten, om dat te vergelijken met de bestaande OVS-ontwerpmethode. 1 De FMECA is een vervolg op de eind jaren zeventig ontwikkelde methodiek Failure Mode Effect Analysis (FMEA). De toegevoegde C staat voor Criticality, het kwalificeren en kwantificeren van risico s. [zie ook bijlage III] -21- van de 107

23 RAM(S) aspecten voor het ontwerpen van wissels De RAMS filosofie geldt voor alle betrokken disciplines bij een project en alle fasen van de levensloop van het systeem. De fasen van de levensloop zijn in EN weergegeven in het V-model. 1. Concept terugkoppelen 12. Buiten gebruik stellen en verwijderen 2. Systeemdefinitie en t oepassi ngsom st andi g- heden 3. Risicoanalyse Pr oject - fase vooruit kijken 11. Exploitatie en onderhoud 10. Systeem acceptatie 4. Systeem eisen 9. Systeemvalidatie 5. Toedeling van syst eemei sen 8. Installatie 6. Ontwerp 7. Vervaardiging figuur 2.2 V-model en systeem engineering [EN50126] De eerste zes stappen zijn belangrijke fasen voor dit onderzoek. Het model wordt een V-model genoemd door de overeenkomstige vorm van de te nemen stappen waarbij wordt gewerkt van systeemniveau tijdens concept naar elementniveau bij het ontwerp. Na het ontwerp wordt weer terug gewerkt van elementniveau naar systeemniveau. Het neergaande been van de V staat voor het specificeren, decomponeren en detailleren van het systeem en de opgaande tak is de samenbouw en acceptatie in omgekeerde volgorde. Er wordt bij het concept systeemniveau uitgegaan van een zo compleet mogelijke verzameling functionele- en veiligheidseisen. Na het volledig gedetailleerde eisenpakket te hebben opgesteld, kunnen de potentiële gevaren en risico s worden geanalyseerd. De eisen worden tot op componentniveau van het systeem apart geanalyseerd en de subsysteemeisen worden nader gedefinieerd. Het ontwerp van het systeem kan worden uitgevoerd op basis van de opgestelde eisen, gevolgd door het vervaardigen van de deelsystemen en uiteindelijk het totale systeem. Het systeem kan na te zijn gevalideerd en geaccepteerd, worden overgedragen voor de exploitatie- en onderhoudsfase totdat het uiteindelijk buiten gebruik wordt genomen en gesloopt. [8] De fase die wordt doorlopen in het V-model wordt schematisch aangegeven met een verdikking. Het betreft in figuur 2.2 de fase risicoanalyse. Elke fase wordt met de bijbehorende stappen doorlopen waarbij er continue een terugkoppeling is met de eerdere fasen en vooruit wordt gebouwd op de latere fasen. Zo wordt bij het opstellen van de risicoanalyse al rekening gehouden met de exploitatie en onderhoud terwijl wordt teruggekeken naar het concept dat bij grote risico s zal worden aangepast. Het wordt in een verder gevorderd proces moeilijker om wijzigingen aan te brengen; gedurende het gebruik kunnen nog slechts kleine veranderingen worden toegepast ter verbetering van de situatie. Het V-model dient door alle betrokken disciplines van het systeem te worden toegepast om een effectieve toepassing van de RAMS aspecten en het lifecycle management te krijgen. Het V-model wordt nu uitgewerkt voor de groep Baan-&Spoorwegbouw, maar voor optimaal gebruik van RAMS dienen ook disciplines als Beveiliging en Tractie-Energiesystemen het RAMS management toe te passen. 2.4 Theoretisch kader De praktijkgerichte probleemstelling vanuit Holland Railconsult vormt het projectkader van het afstudeeronderzoek. Het projectkader is echter te ruim om binnen de afstudeerperiode in de volle omvang te kunnen behandelen en daarom zijn de doelstellingen zó opgesteld dat deze binnen dit afstudeerproject kunnen worden gehaald. De begrippen uit de doelstellingen die een centrale plaats in dit onderzoek hebben, worden eerst nader toegelicht. De definities van de kernbegrippen geven een nadere afbakening van het onderzoek en de informatieverzameling van de 107

ORGANISATORISCHE IMPLENTATIE BEST VALUE

ORGANISATORISCHE IMPLENTATIE BEST VALUE ORGANISATORISCHE IMPLENTATIE BEST VALUE EEN ONDERZOEK NAAR DE IMPLEMENTATIE VAN BEST VALUE BINNEN EEN SYSTEMS ENGINEERING OMGEVING STEPHANIE SAMSON BEST VALUE KENNIS SESSIE WESTRAVEN 17 JUNI 09.00 12.00

Nadere informatie

Tunnel Facility Management

Tunnel Facility Management Tunnel Facility Management Inleiding 19-7-2007 Technologie symposium COB Inhoud presentatie Veranderend gezicht van publieke infrastructuur Huidige praktijk Veranderend gezicht van project in infrastructuur

Nadere informatie

[Cursus Risicomanagement in onderhoud en beheer]

[Cursus Risicomanagement in onderhoud en beheer] [Cursus Risicomanagement in onderhoud en beheer] Bestemd voor: Managers die verantwoordelijk zijn voor het onderhoud, het (installatie)beheer of de bedrijfsvoering van technische systemen. Technici die

Nadere informatie

De professionalisering van rail asset management

De professionalisering van rail asset management Kennisdag Inspectie Waterkeringen 2015 Zorgplicht.laat je niet gek maken Arnhem, 19 maart 2015 De professionalisering van rail asset management Jan Swier, ProRail. Tel. +31 88 231 2218. Email: jan.swier@prorail.nl

Nadere informatie

Ontwerp overgangsconstructies en wissels voor spoorwegen (onderbouw)

Ontwerp overgangsconstructies en wissels voor spoorwegen (onderbouw) Ontwerp overgangsconstructies en wissels voor spoorwegen (onderbouw) Erik Kwast info@kwastconsult.nl dia 1/26 Inhoud - Ontwerp Voorschriften Spoorwegen (OVS( OVS) - Introductie - Belastingcombinatie voor

Nadere informatie

ONDERHOUDSCONCEPTEN TOOL (IBC)

ONDERHOUDSCONCEPTEN TOOL (IBC) ONDERHOUDSCONCEPTEN TOOL (IBC) Hedendaagse onderhouds- en operationele ploegen moeten tot in detail begrijpen wat er fout zou kunnen gaan, hoe dat kan gebeuren, de waarschijnlijkheid, de operationele en

Nadere informatie

Investeringsvraagstuk 6kV installatie Optimizer+ in de praktijk

Investeringsvraagstuk 6kV installatie Optimizer+ in de praktijk Investeringsvraagstuk 6kV installatie Optimizer+ in de praktijk Optimizer+ is het revolutionaire hulpmiddel voor het opstellen, beheersen en optimaliseren van uw onderhoudsconcept. De softwaretool stelt

Nadere informatie

Oplossingsvrij specificeren

Oplossingsvrij specificeren Oplossingsvrij specificeren ir. J.P. Eelants, projectmanager Infrabouwproces CROW Samenvatting De methodiek van oplossingsvrij specificeren richt zich niet alleen op het formuleren van functionele eisen.

Nadere informatie

Inhoudsopgave Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.

Inhoudsopgave Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Validatie van het EHF meetinstrument tijdens de Jonge Volwassenheid en meer specifiek in relatie tot ADHD Validation of the EHF assessment instrument during Emerging Adulthood, and more specific in relation

Nadere informatie

Software Processen. Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 4 Slide 1. Het software proces

Software Processen. Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 4 Slide 1. Het software proces Software Processen Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 4 Slide 1 Het software proces Een gestructureerd set van activiteiten nodig om een software systeem te ontwikkelen Specificatie;

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

De Invloed van Cognitieve Stimulatie in de Vorm van Actief Leren op de Geestelijke Gezondheid van Vijftigplussers

De Invloed van Cognitieve Stimulatie in de Vorm van Actief Leren op de Geestelijke Gezondheid van Vijftigplussers De Invloed van Cognitieve Stimulatie in de Vorm van Actief Leren op de Geestelijke Gezondheid van Vijftigplussers The Influence of Cognitive Stimulation in the Form of Active Learning on Mental Health

Nadere informatie

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen The Association between Daily Hassles, Negative Affect and the Influence of Physical Activity Petra van Straaten Eerste begeleider

Nadere informatie

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek.

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. In de BEROEPSCOMPETENTIES CIVIELE TECHNIEK 1 2, zijn de specifieke beroepscompetenties geformuleerd overeenkomstig de indeling van het beroepenveld.

Nadere informatie

Wat heeft u vandaag ervaren?

Wat heeft u vandaag ervaren? SMC 2012 Wat heeft u vandaag ervaren? Mijn conclusie: om eventueel gebruik te maken van enige mate van voorspelbaarheid, heeft u behoefte aan goede informatie, onderbouwde aannames, controle mechanismen

Nadere informatie

Rode draad - Context. Gezamenlijke ambitie ProRail en NS uitwerking Lange Termijn Spoor Agenda (LTSA) Missie en veranderaanpak ProRail

Rode draad - Context. Gezamenlijke ambitie ProRail en NS uitwerking Lange Termijn Spoor Agenda (LTSA) Missie en veranderaanpak ProRail Rode draad - Context Gezamenlijke ambitie ProRail en NS uitwerking Lange Termijn Spoor Agenda (LTSA) Missie en veranderaanpak ProRail Strategische ambities ProRail Meer capaciteit, en robuuster en punctueler

Nadere informatie

Risicoanalyse volgens de SAFER methodiek

Risicoanalyse volgens de SAFER methodiek Parallelsessie: Risicoanalyse volgens de SAFER methodiek Rens Wientjes Klinisch Fysicus i.o. / Medische Technologie en Klinische Fysica Bas de Vries Sr Beleidsmedewerker / Directie Kwaliteit en Patiëntveiligheid

Nadere informatie

Assetmanagement bij Rijkswaterstaat

Assetmanagement bij Rijkswaterstaat Assetmanagement bij De werkmethode van de toekomst InfraQuest, projectendag 5 november 2013 Jenne van der Velde, topadviseur assetmanagement Missie van is de uitvoeringsorganisatie die in opdracht van

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

GAMP Toegepast op de DeskTopXorter Besturing DeskTopXorter

GAMP Toegepast op de DeskTopXorter Besturing DeskTopXorter GAMP Toegepast op de DeskTopXorter Besturing DeskTopXorter 2 Opdrachtgever : Opdrachtnemers : Ing. P. van den Berg Michel van Reenen Thijs Mommen GAMP Toegepast op de DeskTopXorter Besturing DeskTopXorter

Nadere informatie

Thermische prestatie contracten

Thermische prestatie contracten 10 november 2005 Thermische prestatie contracten Conform ISSO-publicatie 74 Bert Elkhuizen Chrit Cox TNO Bouw en Ondergrond te Delft Contactgegevens: 015 276 33 10 Bert.Elkhuizen@tno.nl Inhoudsopgave 1.

Nadere informatie

Missie van Rijkswaterstaat (1) Assetmanagement bij Rijkswaterstaat

Missie van Rijkswaterstaat (1) Assetmanagement bij Rijkswaterstaat Assetmanagement bij Bijeenkomst NVRB 21 april 2011 in Delft Jenne van der Velde, topadviseur assetmanagement Missie van (1) is de uitvoeringsorganisatie die in opdracht van de minister en de staatssecretaris

Nadere informatie

Socio-technisch systemen. Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 2 Slide 1

Socio-technisch systemen. Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 2 Slide 1 Socio-technisch systemen Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 2 Slide 1 Systeem categoriën Technische op computer gesteunde systemen Systemen die HW en SW bevatten, maar waar

Nadere informatie

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility.

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility. RELATIE ANGST EN PSYCHOLOGISCHE INFLEXIBILITEIT 1 De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility Jos Kooy Eerste begeleider Tweede

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

SHE risicomanagement. Reparatietraject Bottom Plug Liner Reducers HFR. rev. nr. datum omschrijving. In opdracht van NRG-IS-HFR

SHE risicomanagement. Reparatietraject Bottom Plug Liner Reducers HFR. rev. nr. datum omschrijving. In opdracht van NRG-IS-HFR SHE risicomanagement Reparatietraject Bottom Plug Liner Reducers HFR In opdracht van NRG-IS-HFR rev. nr. datum omschrijving C 9-4-09 Feedback van bet projectteam verwerkt B 8-4-09 Intern commentaar RM

Nadere informatie

Simulatie op het spoor ProRail Vervoer en Dienstregeling. Dick Middelkoop

Simulatie op het spoor ProRail Vervoer en Dienstregeling. Dick Middelkoop Simulatie op het spoor ProRail Vervoer en Dienstregeling Dick Middelkoop 2 december 2010 Master of Business in Rail systems - 7 mei 2009 Dienstregelingsontwerp en Treindienstsimulatie Agenda Introductie

Nadere informatie

BIM + DCIM = optimaal ontwerpen, bouwen en beheren (+ een gunstige TCO) Leo van Ruijven Principal Systems Engineer Croon Elektrotechniek BV TBI

BIM + DCIM = optimaal ontwerpen, bouwen en beheren (+ een gunstige TCO) Leo van Ruijven Principal Systems Engineer Croon Elektrotechniek BV TBI BIM + DCIM = optimaal ontwerpen, bouwen en beheren (+ een gunstige TCO) Leo van Ruijven Principal Systems Engineer Croon Elektrotechniek BV TBI TBI is een groep van ondernemingen die onze leefomgeving

Nadere informatie

Ontwikkeling van simulationbased serious games ten behoeve van logistieke besluitvorming

Ontwikkeling van simulationbased serious games ten behoeve van logistieke besluitvorming faculteit economie en bedrijfskunde center for operational excellence 18-05-2016 1 18-05-2016 1 Ontwikkeling van simulationbased serious games ten behoeve van logistieke besluitvorming Durk-Jouke van der

Nadere informatie

Risk & Requirements Based Testing

Risk & Requirements Based Testing Risk & Requirements Based Testing Tycho Schmidt PreSales Consultant, HP 2006 Hewlett-Packard Development Company, L.P. The information contained herein is subject to change without notice Agenda Introductie

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Introductie IP-Solutions Uw Technisch Management service provider

Introductie IP-Solutions Uw Technisch Management service provider Introductie IP-Solutions Uw Technisch Management service provider IP-Solutions : Wij maken Asset Management eenvoudig en praktisch Passie voor Asset Management. Resultaat gedreven. Toegepaste filosofieën:

Nadere informatie

Opzet Masterclass. Risicomanagement & Op risico gebaseerd onderhoud

Opzet Masterclass. Risicomanagement & Op risico gebaseerd onderhoud Opzet Masterclass Risicomanagement & Op risico gebaseerd onderhoud Copyright Promaint BV Niets uit dit document mag worden vermenigvuldigd, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij

Nadere informatie

Wanneer is onderzoek goed: de kwaliteitscriteria

Wanneer is onderzoek goed: de kwaliteitscriteria Management, finance en recht Wanneer is onderzoek goed: de kwaliteitscriteria De verwarring voorbij Naar hernieuwd zelfvertrouwen Congres Praktijkgericht onderzoek in het HBO Amersfoort, 11 december 2012

Nadere informatie

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource.

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource. Open Universiteit Klinische psychologie Masterthesis Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: De Leidinggevende als hulpbron. Emotional Job Demands, Vitality and Opportunities

Nadere informatie

DRS HÜLYA TÜRKSEVER PROF DR FINN WYNSTRA ARNOUT KROOK DEPARTMENT OF MANAGEMENT OF TECHNOLOGY AND INNOVATION PURCHASING AND SUPPLY MANAGEMENT

DRS HÜLYA TÜRKSEVER PROF DR FINN WYNSTRA ARNOUT KROOK DEPARTMENT OF MANAGEMENT OF TECHNOLOGY AND INNOVATION PURCHASING AND SUPPLY MANAGEMENT DEPARTMENT OF MANAGEMENT OF TECHNOLOGY AND INNOVATION DRS HÜLYA TÜRKSEVER PROF DR FINN WYNSTRA PURCHASING AND SUPPLY MANAGEMENT ARNOUT KROOK NEDERLANDSE SPOORWEGEN CONCERN INKOOP NRS SEMINAR UTRECHT, 24

Nadere informatie

Beveiligingsaspecten van webapplicatie ontwikkeling met PHP

Beveiligingsaspecten van webapplicatie ontwikkeling met PHP RADBOUD UNIVERSITEIT NIJMEGEN Beveiligingsaspecten van webapplicatie ontwikkeling met PHP Versie 1.0 Wouter van Kuipers 7 7 2008 1 Inhoud 1 Inhoud... 2 2 Inleiding... 2 3 Probleemgebied... 3 3.1 Doelstelling...

Nadere informatie

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren Sociale Steun The Effect of Chronic Pain and the Moderating Effect of Gender on Perceived Social Support Studentnummer:

Nadere informatie

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Bottlenecks in Independent Learning: Self-Regulated Learning, Stress

Nadere informatie

Architecture Governance

Architecture Governance Architecture Governance Plan van aanpak Auteur: Docent: Stijn Hoppenbrouwers Plaats, datum: Nijmegen, 14 november 2003 Versie: 1.0 Inhoudsopgave 1. INLEIDING... 3 2. PROBLEEMSTELLING EN DOELSTELLING...

Nadere informatie

Assetmanagement bij ProRail

Assetmanagement bij ProRail Welkom Assetmanagement bij ProRail Ontwikkelingen, ambities en realisatie. Toelichting bij de Nederlandse vereniging voor Risicoanalyse en Bedrijfszekerheid, Delft. Ted Luiten 1 2 3 Daarvoor moeten we

Nadere informatie

The observational method wat te doen?

The observational method wat te doen? The observational method wat te doen? Mandy Korff Wat is de Observational method? The Observational Method in ground engineering is a continuous, managed, integrated, process of design, construction control,

Nadere informatie

ONTWIKKELING VAN ASSET MANAGEMENT INTRODUCTIE VOOR NEDERLANDSE PROVINCIES INTERPROVINCIAAL OVERLEG

ONTWIKKELING VAN ASSET MANAGEMENT INTRODUCTIE VOOR NEDERLANDSE PROVINCIES INTERPROVINCIAAL OVERLEG John de Croon 6 oktober 2011 ONTWIKKELING VAN ASSET MANAGEMENT INTRODUCTIE VOOR NEDERLANDSE PROVINCIES INTERPROVINCIAAL OVERLEG Inhoud Waarom is asset management belangrijk Wat verstaan we onder asset

Nadere informatie

Asset management. en informatie. Symposium Bouwen met informatie, 23-01-2014 Door: Matthijs Opheikens en Patricia Westerweel

Asset management. en informatie. Symposium Bouwen met informatie, 23-01-2014 Door: Matthijs Opheikens en Patricia Westerweel Asset management en informatie Symposium Bouwen met informatie, 23-01-2014 Door: Matthijs Opheikens en Patricia Westerweel Waarom veranderen 2 Beheer & Onderhoud moet professionaliseren Redenen & aanpak

Nadere informatie

Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim.

Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim. Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim. Bullying at work and the impact of Social Support on Health and Absenteeism. Rieneke Dingemans April 2008 Scriptiebegeleider:

Nadere informatie

Beheer en onderhoud op nieuwe koers Ontwikkelingen en kansen bij het beheren en onderhouden van civiele infrastructuur

Beheer en onderhoud op nieuwe koers Ontwikkelingen en kansen bij het beheren en onderhouden van civiele infrastructuur Beheer en onderhoud op nieuwe koers Ontwikkelingen en kansen bij het beheren en onderhouden van civiele infrastructuur Gobar adviseurs BV, Lisse, 10 augustus 2011 Inhoudsopgave Waarom dit boekje?... 3

Nadere informatie

Product Quality Management, onze toekomst René Tuinhout

Product Quality Management, onze toekomst René Tuinhout Product Quality Management, onze toekomst René Tuinhout Agenda No. 2 1 Tijdsindeling Binnen TestNet is gesproken over Product Kwaliteit (in 2011 en tijdens de Summerschool 2012). Een TestNet-werkgroep

Nadere informatie

Life Cycle. Management. . als aandachtsgebied binnen Asset Management. Jaap Bakker Senior Adviseur Asset Management Rijkswaterstaat.

Life Cycle. Management. . als aandachtsgebied binnen Asset Management. Jaap Bakker Senior Adviseur Asset Management Rijkswaterstaat. Realisatie Verkenning Planuitwerking Life Cycle Prestaties Life Cycle Risico s Life Cycle Kosten Life Cycle Management. als aandachtsgebied binnen Asset Management Beheer, onderhoud, exploitatie Jaap Bakker

Nadere informatie

Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5)

Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Hester A. Lijphart Eerste begeleider: Dr. E. Simon Tweede

Nadere informatie

Enterprisearchitectuur

Enterprisearchitectuur Les 2 Enterprisearchitectuur Enterprisearchitectuur ITarchitectuur Servicegeoriënteerde architectuur Conceptuele basis Organisatiebrede scope Gericht op strategie en communicatie Individuele systeemscope

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

De Invloed van Self-efficacy en Optimisme op de Bevlogenheid, Organisatiebetrokkenheid, Arbeidstevredenheid en Verloopintentie van Verzorgenden

De Invloed van Self-efficacy en Optimisme op de Bevlogenheid, Organisatiebetrokkenheid, Arbeidstevredenheid en Verloopintentie van Verzorgenden De Invloed van Self-efficacy en Optimisme op de Bevlogenheid, Organisatiebetrokkenheid, Arbeidstevredenheid en Verloopintentie van Verzorgenden in de Verpleeg- en Verzorgingshuizen The Influence of Self-efficacy

Nadere informatie

Proefexamen ITIL Foundation

Proefexamen ITIL Foundation Proefexamen ITIL Foundation 1. Van welk proces is risicoanalyse een essentieel onderdeel? a. IT Service Continuity Management b. Service Level Management c. Capacity Management d. Financial Management

Nadere informatie

ArchiMate voor kennismodellen van NORA en haar dochters. Marc Lankhorst 16 oktober 2013

ArchiMate voor kennismodellen van NORA en haar dochters. Marc Lankhorst 16 oktober 2013 ArchiMate voor kennismodellen van NORA en haar dochters Marc Lankhorst 16 oktober 2013 Agenda 13:00 introductie ArchiMate-status en -ontwikkelingen en NORA-kennismodel 14:00 parallelle workshops rond de

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

notitie Systems Engineering Lesplan Requirements Engineering (RE) Werkgroep opleidingen Definitief; vastgesteld Stuurgroep 4P

notitie Systems Engineering Lesplan Requirements Engineering (RE) Werkgroep opleidingen Definitief; vastgesteld Stuurgroep 4P notitie Van project onderwerp opgemaakt door Systems Engineering Lesplan Requirements Engineering (RE) Werkgroep opleidingen status datum opmaak 20-7-2012 bijlagen Definitief; vastgesteld Stuurgroep 4P

Nadere informatie

Risk Based Testing. TestNet Voorjaarsbijeenkomst. Johan Vink. A reality check

Risk Based Testing. TestNet Voorjaarsbijeenkomst. Johan Vink. A reality check Risk Based Testing A reality check TestNet Voorjaarsbijeenkomst Johan Vink Even voorstellen - Johan Vink - 42 jaar testervaring - 15 jaar betaald - Test competence leader Risk Based Testing, a reality

Nadere informatie

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS Persoonskenmerken en ervaren lijden bij verslaving en PTSS 1 De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij Verslaafde Patiënten met PTSS The Relationship between Personality Traits and Suffering

Nadere informatie

Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy. Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders

Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy. Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders Influence of Mindfulness Training on Parental Stress, Emotional Self-Efficacy

Nadere informatie

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere vrouwen: Onderzoek naar de relatie tussen angst, depressieve

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Hans de Jonge 29 oktober2009

Hans de Jonge 29 oktober2009 Hans de Jonge 29 oktober2009 Strategische doelen Rendement Risico s Monitoring en verantwoording Risico- en lifecycle management Veroudering & lifecycle Besluitvorming en prioritering Operationele werkzaamheden

Nadere informatie

Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken

Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken 1 Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken Smoking Cessation in Cardiac Patients Esther Kers-Cappon Begeleiding door:

Nadere informatie

Hoge beschikbaarheid in zuivelindustrie door toepassing van conditie gebaseerde onderhoudsstrategie.

Hoge beschikbaarheid in zuivelindustrie door toepassing van conditie gebaseerde onderhoudsstrategie. De PROFINET, PROFIBUS & IO-Link dag 2012 Hoge beschikbaarheid in zuivelindustrie door toepassing van conditie gebaseerde onderhoudsstrategie. Jaap Westeneng Product Manager Asset Management Praktijkcase

Nadere informatie

liniled Cast Joint liniled Gietmof liniled Castjoint

liniled Cast Joint liniled Gietmof liniled Castjoint liniled Cast Joint liniled Gietmof liniled is een hoogwaardige, flexibele LED strip. Deze flexibiliteit zorgt voor een zeer brede toepasbaarheid. liniled kan zowel binnen als buiten in functionele en decoratieve

Nadere informatie

BENT U ER KLAAR VOOR?

BENT U ER KLAAR VOOR? ISO 9001:2015 EN ISO 14001:2015 HERZIENINGEN ZIJN IN AANTOCHT BENT U ER KLAAR VOOR? Move Forward with Confidence WAT IS NIEUW IN ISO 9001:2015 & ISO 14001:2015 MEER BUSINESS GEORIENTEERD KERNASPECTEN "LEIDERSCHAP

Nadere informatie

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten?

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten? De Modererende rol van Persoonlijkheid op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten 1 Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve

Nadere informatie

Meten is weten? Performance benchmark bij een geo-ict migratietraject

Meten is weten? Performance benchmark bij een geo-ict migratietraject Meten is weten? Performance benchmark bij een geo-ict migratietraject Student: Begeleiders: Professor: Sandra Desabandu (s.desabandu@zoetermeer.nl Edward Verbree (GIMA/TU Delft) en Pieter Bresters (CBS)

Nadere informatie

Auteurs: Jan van Bon, Wim Hoving Datum: 9 maart 2009. Cross reference ISM - COBIT

Auteurs: Jan van Bon, Wim Hoving Datum: 9 maart 2009. Cross reference ISM - COBIT Auteurs: Jan van Bon, Wim Hoving Datum: 9 maart 2009 Cross reference ISM - COBIT ME: Monitor & Evaluate Cross reference ISM - COBIT Management summary Organisaties gebruiken doorgaans twee soorten instrumenten

Nadere informatie

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V.

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Balanced Scorecard Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 9 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER... 3 2 DE

Nadere informatie

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering The Relationship between Daily Hassles and Depressive Symptoms and the Mediating Influence

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Systems Engineering in de gww-sector

Systems Engineering in de gww-sector Systems Engineering in de gww-sector Ron Beem Rijkswaterstaat NEVI-PIANOo Juni 2013 Bouwen aan één taal Resultaat voorop (RWS) 16 projecten spoedaanpak uniformer naar de markt door kwaliteitsborging aanbestedingsdossiers

Nadere informatie

De beheerrisico s van architectuur

De beheerrisico s van architectuur De beheerrisico s van architectuur Een overzicht van de ArChimate Risico Extensie versie 0.2 Bert Dingemans Inleiding Het implementeren van een (enterprise) architectuur brengt altijd risico s met zich

Nadere informatie

De Invloed van Religieuze Coping op. Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie. Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria

De Invloed van Religieuze Coping op. Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie. Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria De Invloed van Religieuze Coping op Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria Ria de Bruin van der Knaap Open Universiteit Naam student:

Nadere informatie

BENELUX RESEARCH PROJECT.

BENELUX RESEARCH PROJECT. BENELUX RESEARCH PROJECT INTRODUCTIE Ben jij een enthousiaste en ambitieuze student aan de RSM, ESE of een andere faculteit *? Ben jij op zoek naar een elective of extracurriculaire activiteit, en wil

Nadere informatie

draagt via de positieve invloeden van de voorgaande mediatoren bij aan een verbeterde CRM effectiviteit in het huidige onderzoek.

draagt via de positieve invloeden van de voorgaande mediatoren bij aan een verbeterde CRM effectiviteit in het huidige onderzoek. Why participation works: the role of employee involvement in the implementation of the customer relationship management type of organizational change (dissertation J.T. Bouma). SAMENVATTING Het hier gepresenteerde

Nadere informatie

Connected Assets, de next step in buitendienstautomatisering. Nush Cekdemir Service & Maintenance Congres, 31 maart 2011

Connected Assets, de next step in buitendienstautomatisering. Nush Cekdemir Service & Maintenance Congres, 31 maart 2011 Connected Assets, de next step in buitendienstautomatisering Nush Cekdemir Service & Maintenance Congres, 31 maart 2011 Wie is Tensing? ± 75 ervaren specialisten Financieel gezond, vooruitzichten 2011

Nadere informatie

Ik voel niets maar eigenlijk alles: Verbanden tussen Alexithymie, Somatisatiestoornis en Depressie. I feel nothing though in essence everything:

Ik voel niets maar eigenlijk alles: Verbanden tussen Alexithymie, Somatisatiestoornis en Depressie. I feel nothing though in essence everything: Ik voel niets maar eigenlijk alles: Verbanden tussen Alexithymie, Somatisatiestoornis en Depressie I feel nothing though in essence everything: Associations between Alexithymia, Somatisation and Depression

Nadere informatie

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten The relationship between depression symptoms, anxiety symptoms,

Nadere informatie

Architectuur principes binnen CP. Walter Huberts NAF Insight, 6 juli 2009 www.ing.com

Architectuur principes binnen CP. Walter Huberts NAF Insight, 6 juli 2009 www.ing.com Architectuur principes binnen CP Walter Huberts NAF Insight, 6 juli 2009 www.ing.com Agenda Context Organisatie Architectuur Architectuurproduct Het ontwikkelen van principes Principes in relatie tot architectuurproducten

Nadere informatie

De Modererende Invloed van Sociale Steun op de Relatie tussen Pesten op het Werk. en Lichamelijke Gezondheidsklachten

De Modererende Invloed van Sociale Steun op de Relatie tussen Pesten op het Werk. en Lichamelijke Gezondheidsklachten De Modererende Invloed van Sociale Steun op de Relatie tussen Pesten op het Werk en Lichamelijke Gezondheidsklachten The Moderating Influence of Social Support on the Relationship between Mobbing at Work

Nadere informatie

Implementatie Landelijke Standaard Tunnels

Implementatie Landelijke Standaard Tunnels Implementatie Landelijke Standaard Tunnels Bezien vanuit de aannemer Gert Jan Braas Vialis 4 september 2012 1 Agenda 1. Historie en doel project 2. Nieuwe Scope 3. Ambitie 4. Procesgang VTTI 5. Kwaliteitsborging

Nadere informatie

Service Niveau Overeenkomst Digikoppeling

Service Niveau Overeenkomst Digikoppeling Service Niveau Overeenkomst Digikoppeling Versie 1.3 Datum 26 mei 2015 Status Definitief Colofon Logius Servicecentrum: Postbus 96810 2509 JE Den Haag t. 0900 555 4555 (10 ct p/m) e. servicecentrum@logius.nl

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Extended ISO 9126: 2001. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V.

Extended ISO 9126: 2001. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. Extended ISO 9126: 2001 Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 8 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER... 3

Nadere informatie

Free Electives (15 ects)

Free Electives (15 ects) Free Electives (15 ects) Information about the Master RE&H (and the free electives) can be found at the following page: http://www.bk.tudelft.nl/en/about-faculty/departments/real-estate-and-housing/education/masterreh/free-electives/

Nadere informatie

Inleiding. Asset management Wat, waarom en hoe? Asset management Wat, waarom en hoe? Asset management Wat, waarom en hoe? Asset management?

Inleiding. Asset management Wat, waarom en hoe? Asset management Wat, waarom en hoe? Asset management Wat, waarom en hoe? Asset management? Inleiding Stand van zaken Nederland? Groeiende druk op de buitenruimte Veeleisende burgers Krimpende budgetten en Risico management Planmatig en weinig flexibiliteit en creativiteit; Beheer en onderhoud

Nadere informatie

Stappenplan Social Return on Investment. Onderdeel van de Toolkit maatschappelijke business case ehealth

Stappenplan Social Return on Investment. Onderdeel van de Toolkit maatschappelijke business case ehealth Stappenplan Social Return on Investment Onderdeel van de Toolkit maatschappelijke business case ehealth 1 1. Inleiding Het succesvol implementeren van ehealth is complex en vraagt investeringen van verschillende

Nadere informatie

Contractering bij infra-projecten

Contractering bij infra-projecten Contractering bij infra-projecten Mooie voornemens en waarom het toch vaak misgaat Industrieel Management & Advies Roadmap Het contracteringsproces Organisatiemodellen/Contractmodellen 3 contractmodellen

Nadere informatie

PICA Patient flow Improvement center Amsterdam

PICA Patient flow Improvement center Amsterdam Operations research bij strategische capaciteitsbeslissingen in de zorg Ger Koole 26 mei 2008 Wat is Operations research? operations research (O.R.) is the discipline of applying advanced analytical methods

Nadere informatie

SSET ANAGEMENT NDERHOUD

SSET ANAGEMENT NDERHOUD SSET ANAGEMENT N NDERHOUD JORIS GRIMBERGEN STORK ASSET MANAGEMENT CONSULTANCY PRINCIPAL CONSULTANT ENDORSED TRAINER ASSET MANAGEMENT 1 Stork 183 jaar Railway Historie Productie van 1 e Stoomloc. Productie

Nadere informatie

ExxonMobil SHE beleid

ExxonMobil SHE beleid ExxonMobil SHE beleid Samen werken aan Veiligheid Contractors én eigen personeel VOMI Themamiddag Veiligheid Focus op Veiligheid! Delta hotel, Vlaardingen, 12 oktober 2010 Ton Jeen, Environmental Advisor

Nadere informatie

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positive, Negative and Depressive Subclinical Psychotic

Nadere informatie

De Relatie tussen Momentaan Affect en Seksueel Verlangen; de Modererende Rol van de Aanwezigheid van de Partner

De Relatie tussen Momentaan Affect en Seksueel Verlangen; de Modererende Rol van de Aanwezigheid van de Partner De Relatie tussen Momentaan Affect en Seksueel Verlangen; de Modererende Rol van de Aanwezigheid van de Partner The association between momentary affect and sexual desire: The moderating role of partner

Nadere informatie

Vervolg solvabiliteitsrichtlijnen DNB vanaf 2010

Vervolg solvabiliteitsrichtlijnen DNB vanaf 2010 Vervolg solvabiliteitsrichtlijnen DNB vanaf 2010 Ontwikkelde oplossingen voor FOV-leden Out of the box actuaries and risk professionals 1 SOLVENCY II In 2012 zal de Europese Commissie (EC) het huidige

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

2 e webinar herziening ISO 14001

2 e webinar herziening ISO 14001 2 e webinar herziening ISO 14001 Webinar SCCM 25 september 2014 Frans Stuyt Doel 2 e webinar herziening ISO 14001 Planning vervolg herziening Overgangsperiode certificaten Korte samenvatting 1 e webinar

Nadere informatie