Gezondheidszorg en diversiteit: het voorbeeld van de moslimpatiënten

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Gezondheidszorg en diversiteit: het voorbeeld van de moslimpatiënten"

Transcriptie

1 Gezondheidszorg en diversiteit: het voorbeeld van de moslimpatiënten

2 Cette publication est également disponible en français sous le titre: Les soins de santé face aux défis de la diversité: le cas des patients musulmans. Een publicatie van de Koning Boudewijnstichting, Brederodestraat 21 te 1000 Brussel Auteur: Carine Vassart Vertaling naar het Nederlands : Patrick De Rynck Coördinatie voor de Koning Boudewijnstichting Guido Knops, directeur Benoît Fontaine, programma-adviseur Jan Blondeel, projectverantwoordelijke Ilse Bonné, assistente Grafische vormgeving: Casier/Fieuws Drukkerij: Weissenbruch Deze uitgave kan gratis worden gedownload van de website Ze kan (gratis) besteld worden : online via per naar of telefonisch bij het contactcentrum van de Koning Boudewijnstichting, tel , fax Wettelijk depot: D/2005/2893/12 ISBN: NUR: 740 Augustus 2005 Met de steun van de Nationale Loterij

3 Rapport gerealiseerd door Carine Vassart, journaliste, op vraag van de Koning Boudewijnstichting. Twee zaken schatten de mensen niet naar waarde: tijd en hun gezondheid Woorden van de Profeet in een hadith 1

4 2

5 Inhoudstafel Woord vooraf...pagina 4 1. Inleiding...pagina Moet het debat wel worden gevoerd? 1.2 Over welke culturele eigenheid hebben we het? 1.3 Volks- of geopolitieke gezondheid? 2. Moslimpatiënten...pagina Van de theorie naar de praktijk 2.2 Specifieke aandoeningen 2.3 Verdoken kwalen 3. Gezondheid, ziekte en ethiek in de islam...pagina Ziekte in de islam 3.2 Specifieke thema s 4. Aandachtspunten...pagina Medicijnen 4.2 Het begrip reinheid 4.3 De vastenmaand ramadan 4.4 Gescheiden geslachten? 4.5 Traditionele genezers 5. De behandeling: twee percepties...pagina De huisartsen 5.2 De ziekenhuizen 6. Welke antwoorden? De bestaande strategieën...pagina De zwijgende wet 6.2 Bescheiden en disparate stapjes voorwaarts 6.3 Interculturele bemiddeling: een oplossing met grenzen 7. Buitenlandse voorbeelden...pagina Nederland 7.2 Groot-Brittannië 7.3 Frankrijk 8. Besluit...pagina Dialoog om te ontsnappen aan wederzijdse radicalisering 8.2 Denkpistes 8.2 Conclusies van de ronde tafel Bijlage 1. De ramadan en de gezondheid Bijlage 2. Uit de Code van geneeskundige plichtenleer Bijlage 3. Bibliografie Bijlage 4. Syntheseverslag van de rondetafel van 10 mei 2005 Ex summary...pagina 66 3

6 Woord vooraf Er wonen ongeveer mensen van moslimorigine in België en, naargelang de bronnen, tussen 9 en 15 miljoen in Europa. De aanwezigheid van de moslims in België en in Europa houdt kansen in, maar zorgt ook voor spanningen en conflicten. De discussies en vraagstellingen dienaangaande getuigen dikwijls van een gebrek aan kennis over het onderwerp en van een onvoldoende duurzame dialoog. Daarom lanceerde de Koning Boudewijnstichting in september 2003 een project over dit onderwerp. Dit project wil een sereen debat mogelijk maken waarin zowel culturele, religieuze als maatschappelijke vragen aan bod kunnen komen. De beoogde doelstellingen zijn: een bijdrage leveren tot een betere kennis, een vollediger perceptie van de kansen en uitdagingen, verbonden aan de aanwezigheid van de islam en de moslims in België en in Europa; bijdragen tot de verspreiding van deze kennis en goede praktijken, vooral naar beleidsverantwoordelijken die in verschillende sectoren van de samenleving (openbare diensten, burgersamenleving, ondernemingen, onderwijs ) beslissingen moeten nemen gelinkt aan deze materie. Om deze doelstellingen te verwezenlijken, organiseert de Stichting een meerjarig discussieforum voor uitwisseling en reflectie. Dit forum nodigt mensen met verschillende achtergronden en culturen, vanuit diverse maatschappelijke sectoren, uit om met elkaar de discussie aan te gaan. Het forum omvat twee luiken: een Belgisch luik dat zich concentreert op de uitdagingen die zich stellen in de context van ons land, en een Europees luik. Voor het Belgisch luik is een begeleidingscomité opgericht onder het voorzitterschap van Jan GRAULS, Voorzitter van het Directiecomité van de Federale Overheidsdienst Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking. Deze groep is samengesteld met personen uit verschillende sectoren van de Belgische samenleving, gekozen omwille van hun expertise en ervaringsdeskundigheid in de materie. De groep helpt de Stichting bij het bepalen van de thema s waarover het debat moet gaan. Het Europese luik wordt hoofdzakelijk ontwikkeld in samenwerking met het European Policy Centre (www.theepc.net). Momenteel werkt de groep aan twee thema s: de imams en islamleerkrachten enerzijds en de vragen en uitdagingen binnen de gezondheidssector anderzijds. 4

7 Wij hebben geen grondige studie gevonden over de relatie tussen moslimpatiënten en de gezondheidszorg in België. Omwille van dit gebrek aan informatie, heeft het comité aan Carine Vassart, journaliste, gevraagd om een rapport voor te bereiden over dit onderwerp. Alvorens deze publicatie te verspreiden, hebben we een rondetafel georganiseerd met professionelen uit de gezondheidssector, de overheid en vertegenwoordigers uit de moslimgemeenschappen. Deze vond plaats tijdens de maand mei 2005, in aanwezigheid van een dertigtal personen. Dankzij deze rondetafel hebben we het rapport kunnen verfijnen, dat volgens de deelnemers, naast het zeer informatieve karakter, een trouwe weergave is van de situatie zoals ze op het terrein ervaren wordt. De rondetafel maakte het eveneens mogelijk verschillende boodschappen uit het rapport te herforumuleren als noden en suggesties. Ze werden opgenomen in het verslag van de rondetafel in bijlage op het einde van dit rapport. De kernvraag van deze publicatie luidt als volgt: zijn er bepaalde opvattingen over gezondheid, ziekte, ethiek die eigen zijn aan de islam; en bemoeilijken deze culturele verschillen al dan niet de relatie tussen de moslimpatiënten en de professionelen of structuren uit de gezondheidssector? We wensen u alvast veel leesplezier! Koning Boudewijnstichting Volgende publicaties werden eveneens uitgebracht in het kader van het project Islam en moslims : - Islam en moslims in België. Lokale uitdagingen en algemeen denkkader. Synthese nota voorbereid door Hassan Bousetta, FNRS-ULg & Brigitte Maréchal, UCL - Islam en moslims in België. Uitdagingen en kansen voor een multiculturele samenleving. Verslag van colloquium Ceci n est pas un voile Brussel. - Moskeeën, imams en islamleerkrachten in België. Stand van zaken en uitdagingen, oktober

8 6

9 Samenstelling van de begeleidingsgroep Islam en moslims in België en Europa van de Koning Boudewijnstichting - De heer Jan Grauls Voorzitter van de begeleidingsgroep Islam en moslims in België en Europa Voorzitter van het Directiecomité Federale Overheidsdienst Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking - De heer Mathias Danneels Redacteur op de nieuwsredactie van Het Nieuwsblad - De heer Jozef De Witte Directeur Centrum voor Gelijke Kansen en voor Racismebestrijding Madame Fatima Hanine, Collaboratrice au service juridique du Centre pour l égalité des chances et la lutte contre le racisme - Mevrouw Nadia Fadil FWO-Aspirant, Doctoraatsstudent rond het thema religieuze beleving van maghrebijnse moslims in België, Departement Sociologie - K.U.Leuven - De heer Piet Janssen Directeur Vlaams Minderheden Centrum - De heer Jan Leyers TV-maker, songschrijver, artiest - Monsieur Ural Manço Chercheur Facultés Universitaires Saint-Louis - Madame Brigitte Maréchal Chercheuse Université Catholique de Louvain - Madame Firouzeh Nahavandi Directrice Institut de Sociologie de l ULB - Mevrouw Fauzaya Talhaoui Senator en lid van de raad van beheer van de Koning Boudewijnstichting - Mevrouw Christiane Timmerman Onderzoeker UA UFSIA Faculteit Politieke en Sociale Wetenschappen - Katrien Van der Heyden, Onderzoekster allochtonen, Steunpunt Gelijke Kansenbeleid, Universiteit Antwerpen - Monsieur Fathi Tlatli Professeur à l ICHEC, Network Global Industry Director - pharmaceuticals & healthcare DHL Worldwide - Monsieur Dan Van Raemdonck Président de la Ligue des droits de l Homme Madame Ouardia Derriche, Viceprésidente - De heer Louis-Henri Verbeke Voorzitter van Allen & Overy, Voorzitter van de Vlerick Leuven Gent Management School en lid van de raad van beheer van de Koning Boudewijnstichting - De heer Sami Zemni Voorzitter Centrum voor Islam in Europa (C.I.E.) Universiteit Gent Vakgroep Studie van de Derde Wereld Mevrouw Meryem Kanmaz, onderzoekster 7

10 Met dank aan Manuel Abramovicz (Centrum voor Gelijkheid van Kansen), dr. Guy Beuken (huisarts), dr. Hayate Boufessile (huisarts), Mohamed Boulif (ex-voorzitter van de Moslimexecutieve), dr. Patrick Gérard (Kliniek Sint-Jan), Carmen De Filipis (Culture & Santé), dr. Anne Gillet (huisarts), Jean Hermesse (Landsbond van Christelijke Mutaliteiten), Axelle Ide (U.M.C. Sint-Pieter), dr. Michel Meganck (Wetenschappelijke Vereniging van Huisartsen), Corine Nicaise (Fédération des Maisons Médicales), Mohamed Rharib (leraar Islam en geestelijk raadsman in ziekenhuizen), Geneviève Speltinckx (Riziv), Hans Verrept (Celverantwoordelijke Interculturele Bemiddeling, Dienst Psychosociale Gezondheidszorg, DG1 FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu - ). 8

11 1. Inleiding Doel van dit rapport is te onderzoeken hoe moslimpatiënten en de gezondheidszorg in België zich tot elkaar verhouden. Vandaar de twee kernvragen: zijn er opvattingen inzake gezondheid, ziekte en ethiek die eigen zijn aan de islam? En liggen deze cultuurverschillen aan de basis van problemen in de betrekkingen tussen enerzijds moslimpatiënten en anderzijds zorgverleners of structuren in de gezondheidszorg? Voor zover we hebben kunnen nagaan, is een werk van deze omvang een primeur in dit domein. Tot op vandaag heeft men in de zorgsector de religieuze en culturele factor slechts ter sprake gebracht als een element dat de communicatie tussen zorgverlener en zorgvrager onrechtstreeks kan vertroebelen. Dat is met name het geval in de missie van de interculturele bemiddelaars. Zij zijn onder meer belast met het formuleren en oplossen van conflicten die met deze verschillen zijn verbonden 1. Maar de impact van bepaalde gedragingen en gewoonten in hun relatie tot de gezondheid(szorg) als zodanig is nog niet grondig onderzocht. Vandaar dat dit document slechts een eerste schets is van een situatie die een diepgaander onderzoek vereist door de diverse betrokken partijen: patiënten, verantwoordelijken uit de moslimgemeenschap, het medisch korps en het ziekenhuispersoneel. Wat we hier wel kennen, zijn de debatten die zijn gevoerd rond het veruitwendigen van de religieuze identiteit in bepaalde maatschappelijke contexten, zoals in het onderwijs of de bedrijfswereld. In tegenstelling tot buurlanden als Frankrijk en Groot-Brittannië vormde in België het thema de islam in het systeem van de gezondheidszorg nog nauwelijks het voorwerp van een officieel debat Moet het debat wel worden gevoerd? Men zou zich kunnen afvragen of een onderzoek hierover wel aangewezen is. Is er eigenlijk een aanleiding om de discussie te voeren en moet er eigenlijk veel aangepast worden als het gaat over de huidige betrekkingen tussen moslimpatiënten en de Belgische gezondheidszorg (ambulant of in het ziekenhuis)? In de huidige stand van zaken stuit een dergelijke vraag op enige verbazing en zit men er soms mee verveeld. Bij de officiële organen in de sector (verenigingen van dokters, ziekenhuisfederaties) mogen we gewagen van de afwezigheid van enige reflectie over het onderwerp en van een zekere mate van ongerustheid over het feit dat een dergelijke vraag ook maar gesteld wordt. De redenen hiervoor zijn wellicht velerlei. Eerst en vooral wijzen we erop dat er in de wereld van de professionele zorgverleners principieel geen onderscheid mag worden gemaakt tussen patiënten. De eed van Hippocrates rept niet van het ras of de godsdienst van de zieke. De idee alleen al dat ze een onderscheid zouden moeten maken tussen moslimpatiënten en anderen bezorgt een groot aantal dokters een ongemakkelijk gevoel. Vervolgens zijn er de conflicten die met de al gevoerde debatten gepaard gingen, zoals bij de discussie over de hoofddoek. Die zijn niet van aard om de sector van de gezondheidszorg, zolang die er niet toe wordt verplicht, aan te zetten tot een denkproces dat in hun ogen gevaar loopt vergiftigd te raken. Tot slot is er de internationale geopolitieke actualiteit en, op het Belgische niveau, het gevoelige karakter van de notie identiteit : ook dat biedt duidelijk geen ideaal kader voor een serene reflectie. 1 Voor een vollediger beschrijving van de taak van de interculturele bemiddelaarsters, zie of/thema/intercult/index.htm op de site van de Federale Overheidsdienst (FOD) Volksgezondheid. We hebben hier te maken met een complexe problematiek. Als we patiënten cultureel en zelfs etnisch gaan differentiëren volgens hun afkomst, lopen we misschien het risico dat we hen opsluiten in een discours en in praktijken die louter cultureel zijn bepaald en die andere diagnoses buitenspel zetten. Anders gezegd: het risico 9

12 bestaat dat men bepaalde ziektebeelden met werkelijk bestaande sociale oorzaken op het conto van de culturele eigenheid zal schrijven. In welke mate en tot welk punt moeten de instellingen in de gezondheidszorg en de zorgverleners de culturele dimensie in rekening brengen en er zich aan aanpassen? De kwestie hoe je met bepaalde specifieke groepen patiënten omgaat, is niet nieuw. Het gaat ook niet alleen om moslimpatiënten en de problematiek reikt verder dan aspecten die te maken hebben met de religieuze identiteit. We kunnen er hier bijvoorbeeld op wijzen dat de eerste maatregelen op dit vlak de financiering van tolken betroffen. Doel was de communicatie tussen zorgverleners en migrantenpatiënten te verbeteren (of zelfs gewoon maar mogelijk te maken). En in de ziekenhuizen maakt het aanbieden van voeding die is aangepast aan religieuze voorschriften, al enige tijd opgang. Wat het in rekening brengen van religieuze elementen in de zorg zelf betreft, dat is vooral bekend door de weigering tot bloedtransfusie bij de getuigen van Jehovah Over welke culturele eigenheid hebben we het? Maar hoe zit het nu specifiek met moslimpatiënten? Bekend is vooral de terughoudendheid van deze mensen om bepaalde medische onderzoeken te ondergaan die zij als gênant ervaren. Verder kennen we ook hun verzoek voor een veralgemeende beschikbaarheid van voeding die is aangepast aan hun geloof, en de vraag om een beroep te kunnen doen op een islamitisch geestelijk raadsman. Wat de professionele zorgverleners betreft, zij zijn zich min of meer bewust van de invloed die een religieus gebeuren als de ramadan heeft op de behandeling van gelovige patiënten, maar die gevoeligheid lijkt meer een zaak te zijn van individuele betrokkenheid dan van een echte keuze die Volksgezondheid maakt. Sinds kort stellen zorgverleners echter een evolutie vast: patiënten doen vaker een beroep op religieuze elementen en de identiteitskwestie komt sterker aan de orde. Zo zeggen patiënten vaker dat ze het advies van een imam zullen opvragen in verband met een ingreep of een behandeling die hen wordt voorgesteld. Ze geven verder makkelijker de wens te kennen om te worden behandeld door zorgverstrekkers van hetzelfde geslacht. Ook de eis voor een ruimte die is aangepast voor de rituelen na een overlijden raakt veralgemeend. Medici stellen vast dat deze vragen niet noodzakelijk worden gesteld door mensen die pas in Europa zijn toegekomen of die afkomstig zijn uit gebieden waar een strenge vorm van de islam de regel is. Ze komen wel degelijk van migranten die al sinds lang in België verblijven. We lijken hier dus te maken te hebben met een kentering die parallel loopt met (onder meer) het opnieuw opduiken van bepaalde kledingsgewoonten. De problemen lijken meer uitgesproken in gebieden waar zich in het algemeen in het dagelijks leven fundamentalistische gedragingen voordoen. Men stelt bovendien vast dat het over het algemeen bekeerde mensen zijn al dan niet van Belgische origine die het verst gaan in hun weigering om bepaalde zorgen te krijgen of onderzoeken te ondergaan. Momenteel lijkt de reikwijdte van dit fenomeen eerder beperkt te zijn. Het Centrum voor Gelijkheid van Kansen, dat een uitstekende barometer is om maatschappelijke evoluties te meten, maakt geen melding van een officieel geconstateerd voorval op dit domein. De ziekenhuizen van hun kant hebben slechts weet van enkele zeldzame gevallen van patiënten die zorgen geweigerd hebben omdat ze volgens hen niet aangepast waren aan hun geloofsopvattingen. Toch lijkt de wet op de patiëntenrechten voor moslimpatiënten een aanmoediging te zijn om uitdrukking te geven aan ongemakken die zij ervaren. Het zou dan ook interessant zijn na te gaan bij welke gelegenheden de klachten tot uiting kwamen en welke antwoorden konden worden gegeven. 10

13 1.3. Volks- of geopolitieke gezondheid? De effectieve toegankelijkheid tot de gezondheidszorg voor migrantenfamilies, bij wie mensen van moslimorigine de meerderheid van de niet-europeanen uitmaken, vormt vandaag een van de uitdagingen van de sociale integratiepolitiek. Het kunnen uitoefenen van het recht op sociale bescherming is hier in het geding, maar los daarvan rijst ook de vraag naar hoe we omgaan met culturele en religieuze verschillen en met de impact daarvan op medische behandelingen. Het kan niet de bedoeling zijn dat we het debat over de laïcité, dat de onderwijswereld heeft beroerd, gaan transplanteren naar de gezondheidszorg, maar we moeten ons wel vragen stellen over de gevolgen van religieuze en culturele gedragingen. Zowel individuele dokters als ziekenhuizen zijn zich vandaag de dag al goed bewust van de taalproblemen die de behandeling van migranten nadelig kunnen beïnvloeden. Maar het denkwerk is nog niet echt uitgebreid tot de religieuze en culturele eigenheid, in tegenstelling tot in Groot-Brittannië en Nederland. De interculturele bemiddelaarsters faciliteren weliswaar de contacten, maar het eigenlijke proces dat ertoe zal leiden dat er rekening wordt gehouden met culturele en religieuze verschillen (wat ook de antwoorden zullen zijn), staat nog in de kinderschoenen. Ook al hebben de casussen in dit rapport betrekking op een actieve minderheid, het geweld dat via deze weg in de ziekenhuizen wordt binnengebracht is traumatiserend voor het personeel en het richt de schijnwerpers op de moslimgemeenschap als geheel. Het valt dan ook te vrezen dat we, bij ontstentenis van een globale reflectie, bij de betrokken partijen een verkramping zullen zien opduiken: aan de ene kant zijn dat de professionele zorgverleners en aan de andere kant de moslimpatiënten en hun familie. Dat is ook wat we vandaag al zien: de gevolgen van de geopolitieke toestand leiden bij alle betrokkenen tot de neiging om zich te verkrampen. Sommige moslimpatiënten beschouwen elke gebrekkige aanpassing aan hun religieuze of culturele voorschriften als een blijk van gebrek aan respect, en zorgverleners gaan ervan uit dat het systeem zich niet hoeft aan te passen aan alle eisen van bepaalde bevolkingsgroepen. Het is in de praktijk lastig om een onderscheid te maken tussen de echte problemen die verband houden met de religieuze of culturele dimensies en meer individuele problemen die voortspruiten uit het instrumentaliseren van sociale frustraties. De afwijzing en het wantrouwen waar sommige patiënten blijk van geven, zijn waarschijnlijk deels een gevolg van hun sociale afkomst. Een aantal patiënten uit deze gemeenschappen met name degenen die komen uit de economische migratie en de jongeren die de weg naar sociale integratie niet hebben gevonden hebben effectief een bijzonder laag opleidingsniveau en worden geconfronteerd met situaties die ze niet kunnen begrijpen. ( Opleiding gebruiken we hier in de brede betekenis van kennis die het mogelijk maakt om de eigen omgeving te vatten.) Het is bekend dat een weigering van of een aanklacht tegen de gezondheidszorg ook voorkomt bij autochtonen uit achtergestelde milieus. Ook zij verzetten zich tegen processen die ze niet kunnen bevatten. Alleen gaat men ervan uit dat het niveau van de volkse autochtoon hoger is dan dat van de volkse migrant. Bij gebrek aan het tot uitdrukking kunnen of durven brengen van deze gevoelens van ongemak en onvrede lijkt het erop dat mensen graag hun toevlucht nemen tot het comfort dat religieuze motieven hun bieden. Een betere informatieverstrekking aan de patiënten die maakt overigens deel uit van de wet op de patiëntenrechten en een globaal sociaal debat over de grenzen die men moet trekken tussen religieuze verplichtingen en biomedische noden zullen ertoe leiden dat de kwaliteit van de zorg en het respect voor patiënten én zorgverleners gewaarborgd blijven. 11

14 Verantwoording Dit rapport over de opvattingen van de islam inzake gezondheid, ziekte en ethiek streeft niet naar volledigheid en heeft dus keuzes gemaakt. Het heeft geen wetenschappelijke pretenties maar probeert als het ware een getrouwe foto te maken van de huidige situatie. Het wil in de eerste plaats lezers op de hoogte stellen van het feit dat die opvattingen bestaan dat is vaak onvoldoende geweten of het wordt miskend en van de verschillen die er kunnen zijn met concepten in Europese landen. Wat hier is verzameld, vloeit voort uit Europese artikels, publicaties en websites die aan dit thema zijn gewijd. Vaak zijn die het werk van netwerken van professionele zorgverleners die zelf moslim zijn. Vooral op ethisch vlak vormen bepaalde thema s in de moslimwereld momenteel het voorwerp van consensusoverleg. Daarop wordt er nagedacht over kwesties die permanent evolueren, zoals dat overigens ook in de westerse landen het geval is. Een voorbeeld van zo n aangelegenheid is euthanasie. Dit rapport heeft alleen al om die reden volstrekt niet de ambitie een definitieve stand van zaken op te maken. Wat het begrip moslimpatiënten betreft, zal er op veel plaatsen ook worden verwezen naar een nationaliteit: de Turken, de Marokkanen Omdat mensen uit deze gemeenschappen zichzelf maar zelden als niet-praktiserend omschrijven, dekken deze begrippen de meerderheid van de betrokken personen: er zijn maar weinig Marokkaanse niet-moslims. Toch moet men hierbij bedenken dat ook specifieke, historisch en geografisch bepaalde culturele gewoonten invloed kunnen uitoefenen op de voorstellingen en opvattingen inzake gezondheid, ziekte en genezing, nog los van de godsdienst op zichzelf. Verder moeten de gedragspatronen die in dit rapport worden beschreven ook worden genuanceerd. We staan namelijk op de drempel van een gedeeltelijke secularisatie van een deel van de populatie die sinds twee, drie of zelfs vier generaties in België leeft. Het gebruik van begrippen die verband houden met de nationaliteit, zoals Turks of Marokkaans, geeft de afkomst aan van de mensen die bij dit debat zijn betrokken en verwijst dus in geen geval naar de huidige nationaliteit velen zijn inderdaad Belg - van de onderzochte bevolkingsgroepen en individuen. 12

15 2. Moslimpatiënten Is het mogelijk om de betrokken bevolkingsgroep af te bakenen? In hun rapport over de moslims in België dat ze op verzoek van de Koning Boudewijnstichting maakten en in september 2003 finaliseerden 2, schatten Hassan Bousetta (NFWO en UG) en Brigitte Maréchal (UCL) het aantal mensen van moslimorigine in België op zo n , alle nationaliteiten samen. Wat hun religie betreft, zo merken de auteurs van dit rapport op, is het moeilijk aantallen te geven, omdat men er zich in België toe beperkt de cijfers te extrapoleren op basis van nationaliteit. Hierdoor worden de bekeerde Belgen en de kinderen van buitenlandse ouders en van genaturaliseerde personen buiten beschouwing gelaten. In landen als Groot-Brittannië gaat men anders te werk en is het criterium religie gebaseerd op een zelfidentificatie door de betrokkenen Van de theorie naar de praktijk Zijn er gezondheidsproblemen die specifiek zijn voor moslimpatiënten? In 1991 werden de verschillen in de zorgconsumptie tussen Marokkaanse en autochtone patiënten in kaart gebracht door dr. Louis Ferrant, huisarts en verbonden aan de Universiteit Antwerpen, en Philip Hermans, antropoloog en psycholoog aan het Centrum voor Welzijnszorg van Laken en ook verbonden aan het Centrum voor Interculturalisme en Migratieonderzoek van de K.U.Leuven 3. In een zelfde sociale groep stelden zij vast dat het belangrijkste verschil voortvloeit uit scheiding tussen mannen en vrouwen, die bij de Marokkanen verder doorgedreven is dan bij de Belgen. De Marokkaanse vrouw richt zich over het algemeen bij voorkeur tot een vrouwelijke zorgverlener. Ondanks de vervrouwelijking van de geneeskunde verklaart de culturele kloof met onze geneeskunde, die nog een sterk mannelijke connotatie heeft, de geringere participatie van de Marokkaanse vrouw op het niveau van de preventieve gezondheidszorg. 2 Islam en moslims in België. Synthesenota, Koning Boudewijnstichting. 3 Louis Ferrant en Philip Hermans, Problèmes de santé et expression de la plainte chez les Marocains de Belgique, in: Les cahiers du GERM. Collection Expériences et analyses, IV (1991), nr We merken in dit verband op dat de meeste gegevens die bekend zijn, oud zijn. Dat is op zichzelf een betekenisvol signaal van het gebrek aan belangstelling en dus het ontbreken van financiële middelen voor onderzoek in het domein van de gezondheid van bevolkingsgroepen van vreemde origine in België. Los van deze cultureel en religieus bepaalde variabele wijzen Ferrant en Hermans ook op een aantal verschillen in ziektebeelden. Die hebben niet noodzakelijk een culturele en/of religieuze basis, maar het is wel van belang ze te kennen om de betrokken groepen goed te kunnen opvolgen: ziekten die zijn ingevoerd, t.t.z. meegebracht uit de landen van herkomst. Malaria en cholera zijn enkele van de meer bekende aandoeningen. Ze zijn uiterst zeldzaam en het betreft hier slechts een bijzonder kleine minderheid van de patiënten. Andere ziektebeelden zijn verbonden met de specifieke levensomstandigheden van de migrantenpopulatie. Hier hebben vooral de ouderdom van de woningen en de werkomstandigheden een negatieve invloed op de gezondheid. Kinderen hebben vaker te kampen met aandoeningen van de luchtwegen en bij vrouwen is er een hoger percentage ongevallen thuis. Het aantal ongevallen dat te wijten is aan koolstofmonoxide (zeg maar vergiftiging door boilers), ligt bij deze bevolkingsgroepen hoger. Aandoeningen die het gevolg zijn van aanpassingsstress in de gastsamenleving. Deze komen vaak voor en liggen aan de basis van veel raadplegingen voor organische problemen die in feite een psychisch probleem camoufleren. Het gaat vooral om cefalalgie (hoofdpijn) en gastralgie (pijn ter hoogte van de maag). Maagzweren komen tot vijf keer meer voor bij de Noord-Afrikaanse populatie. Dat houdt verband met een combinatie van factoren: het hoge tabaksgebruik, het vaker voorkomen van een micro-organisme (helicobacter pylori), en stress, zowel in verband met de integratie in de gastsamenleving als met de beloften die men geacht wordt te houden tegenover de familie die in het thuisland achterbleef. 13

16 2.2. Specifieke aandoeningen Bij Marokkaanse vrouwen treffen we ook een aantal ziektebeelden aan die specifiek zijn als we de vergelijking maken met autochtone patiënten. Het gaat om multipariteit (hoewel het hebben van veel kinderen lijkt te verminderen) en een perinatale mortaliteit of kraambedsterfte die hoger ligt dan bij de autochtone bevolking: 14,4/1000 voor vrouwen van Marokkaanse afkomst en 17,7/1000 voor vrouwen van Turkse afkomst, tegenover 10,7/1000 voor de autochtone bevolking (de cijfers zijn van 1994). De verklaring ligt onder meer bij de houding van vrouwen van de eerste generatie; zij beschouwden een zwangerschap niet als een toestand die medische zorg vereiste. Er was dan ook een neiging om zich pas laat aan te bieden voor prenatale consultaties, waardoor problematische zwangerschappen niet vroegtijdig konden worden opgespoord. De impact van cultuur en religie blijkt ook bij aandoeningen als urogenitale problemen. Die worden bij deze vrouwen minder goed behandeld wegens hun schroom om zich voor dergelijke onderzoeken bij een dokter aan te bieden. Hier moet ook het zittend leven vermeld worden van de vrouwen, die in veel gevallen hun tijd binnen de vier muren van hun huizen doorbrengen. Dat leidt tot overgewicht, met op termijn de bijbehorende risico s voor de gezondheid (diabetes, cardiovasculaire problemen ). Dat is een negatieve tendens die vooral de vrouwen die afkomstig zijn van het platteland heeft getroffen. Daar hadden ze wél de gewoonte zich te verplaatsen en op het veld te werken. Zonder dat het om eigenlijke gezondheids problemen gaat, moeten we het bij de specifieke, cultureel en religieus bepaalde medische handelingen ook hebben over het aanzienlijk aantal vragen die jonge meisjes stellen naar maagdelijkheidsattesten en het herstel van het maagdenvlies. Wat het eerste betreft, hebben veel artsen die regelmatig met deze vraag worden geconfronteerd, de gewoonte om het attest af te leveren zonder voorafgaand medisch onderzoek, behalve als het verzoek gepreciseerd wordt. In het tweede geval wordt het verzoek meestal het voorwerp van een medisch onderzoek én van een gesprek met de jonge vraagstelster, om meer zicht te krijgen op de motieven van haar verzoek. Diabetes, vooral van type II 4, is een van de meest voorkomende ziekten in de Marokkaanse gemeenschap, zowel bij mannen als bij vrouwen. De aandoening is verantwoordelijk voor een hoge morbiditeit 5. Volgens sommigen is dit probleem onrechtstreeks verbonden met de godsdienst: de Profeet zou suiker hebben omschreven als een bron van wijsheid en van kracht, een uitspraak die het moeilijk zou maken om preventief op te treden en te pleiten voor een rantsoenering van dit voedingsmiddel. De meer ernstige medische literatuur stelt inderdaad vast dat het verbruik van suiker op een erg hoog niveau ligt in de Marokkaanse gemeenschap, met name bij kinderen. Daar horen de bekende tand- en gewichtsproblemen bij. Deze overconsumptie van suiker wordt vaak verklaard vanuit een verandering in de voedingsgewoonten van migranten: zij kregen plotsklaps toegang tot een rijkere voeding en daar was hun metabolisme niet aan aangepast Verdoken kwalen Een aantal specifieke problemen die vrouwen treffen, houdt rechtstreeks of onrechtstreeks verband met religieuze voorschriften en verbodsbepalingen, en met de culturele gewoonten die daaruit voortvloeien. In 1994 vestigde dr. Dominique Roynet, huisarts in een migrantenomgeving en lid van de Groupe d étude pour une réforme de la médecine (GERM), de aandacht op een reeks veel voorkomende vormen van somatisering (psychische problemen die ook lichamelijk tot uiting komen), vooral bij Turkse en Marokkaanse vrouwen van moslimorigine, en op problemen inzake contraceptie. 4 Diabetes type 1 wordt ook insulineafhankelijke, magere (een van de eerste symptomen is vermageren) of juveniele (de ziekte komt al op jonge leeftijd voor) diabetes genoemd. Het betreft 10% van de gevallen. Deze vorm wordt met insuline behandeld. Diabetes type 2 wordt ook niet-insuline-afhankelijke, vette of ouderdoms diabetes genoemd, dat laatste omdat de ziekte zich vaak voordoet bij mensen rond de vijftig die kampen met overgewicht. Het betreft ongeveer 90% van de gevallen. De behandeling bestaat uit een dieet dat indien nodig wordt aangevuld met medicijnen die oraal worden ingenomen, en na enkele jaren eventueel met insuline. 5 De morbiditeit is het absolute of relatieve aantal zieken in een bepaalde groep en gedurende een bepaalde periode. De mortaliteit is de verhouding tussen het aantal sterfgevallen en het aantal leden van een bevolkingsgroep gedurende een bepaalde tijd. 14

17 In het eerste geval gaat het om de zogeheten verdoken kwalen, fysieke symptomen waar eigenlijk een psychische problematiek onder schuilgaat. Het betreft hier meer bepaald vaginisme of pijn aan de urinewegen, problemen die zich bij herhaling voordoen bij vrouwen van wie het leven als echtgenote geheel ontregeld is (als gevolg van een gearrangeerd huwelijk, van de invoer in België van de echtgenote of de echtgenoot, of van een minder of meer vrijwillige afzondering). Hierdoor wordt elke normale seksuele relatie voor het koppel onmogelijk. We kunnen hier spreken van een soort onbewuste en passieve weerstand. Bij erg jonge meisjes ligt vooral de bezorgdheid om het behoud van het maagdenvlies aan de basis van een flink aantal zorgen en verboden (vooral in verband met de lessen gymnastiek, waarover het gerucht gaat dat bepaalde oefeningen risico s inhouden voor het scheuren van het hymen). Met de getuigenissen die hij had verzameld, wilde dokter Roynet in de eerste plaats de aandacht van de medische wereld vestigen op het psychosomatische karakter van deze herhaalde vragen naar onderzoek of naar voorschriften. Hij was van oordeel dat het aangekaarte probleem uiteraard opgelost moest worden met een medicamenteuze behandeling, maar dat die in het beste geval aangevuld moest worden met een deconditioneringstherapie, om bij deze vrouwen geleidelijk het besef te doen groeien dat er een verband bestaat tussen hun klachten en hun seksueel gedrag. Hij betreurde dat, hoewel dit type therapie zich over het algemeen tot het koppel richt, het erg moeilijk tot onmogelijk is om moslimmannen te betrekken bij het proces dat tot een oplossing moet leiden. Aan de andere kant krijgen ook deze mannen zélf te maken met de conflicten en de spanningen die dergelijke problemen bij een koppel veroorzaken. Zij hebben nog minder de middelen en de gewoonte om dergelijke onderwerpen bij een zorgverlener ter sprake te brengen. Tot slot zijn er bij de verschillende generaties tal van psychische problemen die te maken hebben met aanpassings-stress. Die worden slecht opgevolgd en nauwelijks in rekening gebracht. Dat komt onder meer omdat de structuren voor psychische gezondheid worden miskend en omdat er in deze gemeenschappen een diepgewortelde angst leeft tegenover alles wat van ver of nabij met waanzin te maken heeft. Deze problematiek vereist een apart onderzoek. 15

18 3. Gezondheid, ziekte en ethiek in de islam We herhalen dat we in deze bladzijden geen volledigheid nastreven, maar informatie willen aanreiken over de opvattingen van de islam op het vlak van gezondheid en over de moeilijkheden waarmee zorgverleners en moslimpatiënten in hun zorgrelatie kunnen worden geconfronteerd. Aan deze basisopvattingen moeten we bovendien culturele, geografische en historische variaties toevoegen Ziekte in de islam Preventie is het onderliggende motief in het gedrag van elke moslim. Die is, zoals dr. N. Messaadi aanhaalt in Le patient musulman. Guide pratique 6, verplicht om binnen de grenzen van zijn mogelijkheden zorg te dragen voor een goede gezondheid en bijzondere aandacht te schenken aan zijn lichaams- en voedingshygiëne, zijn slaap en zijn psyche. We moeten dit nuanceren: artsen stellen niet meteen vast dat patiënten deze aanbevelingen ook concreet toepassen in hun gedrag. Zij merken eerder dat men neigt naar het traditionele fatalisme. Dat zegt dat de gelovige in Gods handen is, en dat wat hem moet overkomen door de wil van God hoe dan ook zal gebeuren, wat hijzelf ook doet. De islam beschouwt ziekte niet als een straf of een vloek, maar veeleer als een beproeving, een manier om fouten uit te boeten. De wijze waarop de patiënt zijn ziekte draagt en alles in het werk stelt met het oog op zijn genezing, vormt daarom een bewijs van zijn geloof. Belangrijk is de notie passende behandeling. Dit betekent dat die behandeling zinvol moet zijn en aangepast, maar het gaat ook verder: er mag geen sprake zijn van een vorm van therapeutische hardnekkigheid waardoor de remedie voor de patiënt zwaarder gaat wegen dan het oorspronkelijke probleem. Volgens de islam moet men een kwaal slechts bekampen als men er zeker van is dat er hierdoor niet een nog grotere kwaal wordt gecreëerd. En de therapie komt weliswaar toe aan de medici, maar genezing komt van God. In principe vertrekt men over het algemeen van de eenvoudigste behandeling en evolueert die naar een meer complexe therapie. Dat is ook de reden waarom de patiënt zelf of een familielid vaak in eerste instantie zijn toevlucht zoekt tot de koran. Wie dat aan de patiënt of zijn omgeving verbiedt, belet hem eigenlijk om vooruitgang te boeken op zijn weg naar genezing. Er is nog een ander, meer cultureel bepaald onderscheid: in onze Europese landen leren we van jongs af dat we bij het beheren van onze gezondheid volwassen moeten proberen te zijn. We moeten ons als individu inspannen, nadenken over een diagnose die we hebben gekregen en proberen te achterhalen wat we kunnen doen om de behandeling zo doeltreffend mogelijk te maken. Zo gaat het niet toe in de moslimculturen, waar het bijvoorbeeld niet gebruikelijk is slecht nieuws rechtstreeks aan de betrokkene mee te delen. Het wordt eerst aan de familie gemeld, wat betekent dat er bij het overbrengen van de boodschap een tussenstation is. Dat kan het vervolg van de behandeling bemoeilijken. Ook een overlijden of een verslechtering van het ziektebeeld zal men niet rechtstreeks verbinden met het mislukken van de behandeling, maar aan de wil van God wijten. 6 Gids uitgewerkt door le Comité éthique de l Association Médicale Avicenne de France Editions Essalam. 16

19 De visie van de islam op de geneeskunde is tot slot meer holistisch dan mechanisch (dat laatste is een kenmerk van de moderne geneeskunde in het Westen). Alle facetten van het leven en van het lijden van de patiënt worden in beschouwing genomen, eerder dan dat er wordt gefocust op een of ander orgaan dat aan de basis zou liggen van de disfunctie. Als men het over een aandoening heeft, zal er evenveel belang worden gehecht aan de eigenlijke symptomen als aan de context waarin de patiënt leeft, het klimaat, het milieu, de hygiëne, de voeding enz Specifieke thema s IN HET DAGELIJKS LEVEN De voeding Varkensvlees eten is verboden. Voor de andere soorten vlees geldt dat het afkomstig moet zijn van een dier dat op rituele wijze is geslacht (het moet gekeeld zijn voor het dood was). Pas dan is het halal. Daarom verkiezen veel moslimpatiënten in ziekenhuizen vegetarische schotels, liever dan het risico te lopen dat ze onzuiver vlees eten VROUWENZAKEN Contraceptie Het gebruik van alle contraceptiva is toegestaan, op voorwaarde dat het geen gevolg is van druk, dat de beslissing door het koppel is genomen en dat het niet ten koste gaat van de gezondheid van een van de leden van een koppel. Er kunnen wel problemen rijzen met het spiraaltje en de morning-afterpil omdat sommigen, zoals ook in de katholieke Kerk, van oordeel zijn dat het spiraaltje op een manier functioneert waardoor een eventueel bevruchte eicel wordt afgedreven. Dergelijke methodes moeten volgens sommigen worden verboden. Ingrepen die tot steriliteit leiden mogen niet worden toegepast, behalve als ze echt noodzakelijk zijn voor de gezondheid van de vrouw. Het afbinden van de eileiders als onomkeerbare contraceptieve methode is daarom formeel verboden, omdat dit de voortplanting kunstmatig tegengaat. Het is wél toegestaan als een eventuele zwangerschap de gezondheid van de moeder in gevaar brengt en/of als er in het geval van de patiënte absolute tegenindicaties zijn voor het gebruik van elke andere vorm van contraceptie. Borstvoeding De koran schrijft borstvoeding voor gedurende twee jaar. Dit bekleedt een belangrijke plaats in de opvattingen over familie bij de islam. Op het collectieve niveau wordt het gezien als dé vorm van contraceptie, die krachtiger is dan alle andere methodes samen. Maar bij de families zelf is dat niet langer het geval. Daar wordt borstvoeding niet beschouwd als een relevante methode voor een betrouwbare gezinsplanning. Het geven van de borst heeft ook een sterke symbolische waarde. Het statuut van de zoogmoeder (een zogende vrouw; dat kan dus ook een voedster zijn) is van die aard dat in de moslimlanden bepaalde wettelijke bepalingen inzake het huwelijk haar de status van natuurlijke moeder toekennen. Kinderen die een dergelijke vrouw heeft gezoogd, worden beschouwd als broers en zussen van haar eigen kinderen. Zij kunnen om die reden niet met elkaar huwen IN HET ZIEKENHUIS Bij een opname in het ziekenhuis verdienen de schroom en religieuze geboden bijzondere aandacht. 17

20 Schroom Wie het belang van de schroom in de moslimcultuur minimaliseert, kan op therapeutisch vlak in een doodlopend straatje belanden. Het volgende praktijkvoorbeeld heeft zich voorgedaan in het kabinet van een huisarts: een assistente onderzocht er een patiënt die leed aan een genitale infectie. De man was niet in staat om zich uit te drukken en kon hierdoor niet weigeren. Het onderzoek heeft het koppel in een lastig parket gebracht, omdat de echtgenote niet kon aanvaarden dat haar man door een vrouw was aangeraakt. Om die reden hebben zij aanvankelijk elke therapie bij de betrokken dokterspraktijk stopgezet. Vandaag zijn de dokters er van oordeel dat men deze situatie gemakkelijk had kunnen vermijden door de assistente een minimum aan informatie te geven over de zeden en gewoonten van de moslimpatiënten die er geregeld over de vloer komen. Dan had zij een meer geleidelijk verlopend onderzoek kunnen voorstellen en de man de gelegenheid bieden om het onderzoek dat ze nu meteen heeft uitgevoerd, te weigeren. Het had bijvoorbeeld uitgesteld kunnen worden tot er een mannelijke collega beschikbaar was. Zorgverleners moeten proberen zich af te houden van de intieme delen van patiënten, behalve als daar echt nood toe is. Dit kan bijvoorbeeld concreet betekenen dat de gewone ziekenhuis-outfit bij operaties (een hemdje dat achteraan openstaat) erg negatief kan worden onthaald. Moslims zijn overigens wellicht niet de enigen die zich daarin minderwaardig voelen, maar het bij hen cultureel sterk aanwezige schroom-begrip kan de ongemakkelijke gevoelens versterken. In de Verenigde Staten hebben bepaalde ziekenhuizen met veel moslimpatiënten reeds geopteerd voor een hemdje dat meer aangepast is. Ook het rectaal meten van de temperatuur wordt vaak slecht onthaald. Religieuze geboden Moslims moeten vijf keer per dag bidden. Dat is de tweede zogeheten zuil van de islam. Daarbij moeten bepaalde voorwaarden in acht worden genomen, anders loopt het gebed het risico niet als geldig te worden beschouwd. Het gaat hier meer bepaald om de reiniging en/of rituele wassing. In de context van een ziekenhuis ligt het niet altijd voor de hand om dit ritueel correct uit te voeren, maar de islam is in staat om in bijzondere omstandigheden een grote mate van flexibiliteit aan de dag te leggen. Als de gelovige bijvoorbeeld bedlegerig is en niet kan opstaan voor de wassing en de gebeden, mag hij in bed blijven liggen en ze nabootsen. Als hij geen gebruik kan maken van water, mag hij de gebaren droog nabootsen met een steen of eender welk ander geschikt voorwerp dat uit de aarde voortkomt. Wat de gebeden zelf betreft, is het de bedlegerige patiënt toegestaan om zich niet naar de Ka ba in Mekka te richten. Ook in dit geval kan hij in zijn bed de rituele gebaren nabootsen en zelfs bepaalde gebeden tegelijk opzeggen (het tweede samen met het derde, en het vierde met het vijfde) als hij problemen ondervindt om het op tijd te doen. De vrees dat er eventueel niet kan worden voldaan aan bepaalde religieuze verplichtingen ligt aan de basis van misverstanden tussen patiënten en zorgverleners. Het volgende voorbeeld heeft zich voorgedaan in de dienst Spoedgevallen van een ziekenhuis: een moslimfamilie brengt een bedlegerige patiënt binnen die ondanks zijn toestand bijzonder opgewonden tot zelfs woedend is, en het niet begrepen heeft op het verzorgend personeel. Er is een optreden van een van de begeleidende familieleden nodig, een jonge vrouw, om de zorgverleners uit te leggen dat de man er als de dood voor was dat hij zou sterven in een ziekenhuis waar de rituele wassing niet naar behoren kon worden uitgevoerd. Daardoor zou zijn ziel onrein moeten vertrekken naar het hiernamaals. De patiënt werd pas rustig toen het ziekenhuis aan een familielid de toestemming had gegeven om zich met het doodstoilet te belasten. 18

Publieksforum: 30 burgers in dialoog over genetische tests

Publieksforum: 30 burgers in dialoog over genetische tests Z I T H E T I N MIJN GENEN? Publieksforum: 30 burgers in dialoog over genetische tests BELGIË 2003 Wetenschap en samenleving dagen elkaar uit Citaten uit het colloquium Testen van mensen, georganiseerd

Nadere informatie

Islam, cultuur en kanker; Zorg aan een moslim patiënt. Fatma Katirci Moslim geestelijk verzorger Farida Ilahi Medisch maatschappelijk werker

Islam, cultuur en kanker; Zorg aan een moslim patiënt. Fatma Katirci Moslim geestelijk verzorger Farida Ilahi Medisch maatschappelijk werker Islam, cultuur en kanker; Zorg aan een moslim patiënt Fatma Katirci Moslim geestelijk verzorger Farida Ilahi Medisch maatschappelijk werker Programma Welkom Voorstellen Fatma: religieuze aspecten v/e moslim

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I Opgave 2 Religieus recht 7 maximumscore 2 een beargumenteerd standpunt over de vraag of religieuze wetgeving en rechtspraak voor bepaalde bevolkingsgroepen tot cultuurrelativisme leidt 1 een uitleg van

Nadere informatie

Inleiding. Johan Van der Heyden

Inleiding. Johan Van der Heyden Inleiding Johan Van der Heyden Wetenschappelijk Instituut Volksgezondheid Operationele Directie Volksgezondheid en surveillance J. Wytsmanstraat, 14 B - 1050 Brussel 02 / 642 57 26 E-mail : johan.vanderheyden@iph.fgov.be

Nadere informatie

Ziekte en dood vanuit de Islam

Ziekte en dood vanuit de Islam Ziekte en dood vanuit de Islam Drs. Mehmet Resit Uygun Moslim Geestelijk Verzorger (imam) Utrecht, 24 April 2012 Ziekte (1) Is geen straf (vergelding) van God / Allah Is een verschijnsel (signaal, feedback)

Nadere informatie

Project gerealiseerd met de steun van Kom op tegen Kanker, de campagne van de Vlaamse Liga tegen Kanker VZW

Project gerealiseerd met de steun van Kom op tegen Kanker, de campagne van de Vlaamse Liga tegen Kanker VZW Ervaringen van familieleden van oudere volwassen mensen van Turkse of noordwest Afrikaanse origine met kanker: Vertalen en afwegen van openheid over ziekte I. van Eechoud, M. Grypdonck, J. Leman, M. Deveugele,

Nadere informatie

Families onder druk. Huiselijk geweld binnen Marokkaanse en Turkse gezinnen. Drs. Ibrahim Yerden. Probleemstelling

Families onder druk. Huiselijk geweld binnen Marokkaanse en Turkse gezinnen. Drs. Ibrahim Yerden. Probleemstelling Families onder druk Huiselijk geweld binnen Marokkaanse en Turkse gezinnen Drs. Ibrahim Yerden Probleemstelling Hoe gaan Marokkaanse en Turkse gezinsleden, zowel slachtoffers als plegers om met huiselijk

Nadere informatie

COMMUNICEREN OVER HET LEVENSEINDE : WAAROM???

COMMUNICEREN OVER HET LEVENSEINDE : WAAROM??? Ik wil niet leven zoals een plant Als ik mijn familie niet meer ken, wil ik liever dood Ik wil niet afzien! Mijn broer denkt zus, en ik zo, wat moeten we nu doen? Hebben wij nu wel de juiste keuzes gemaakt?

Nadere informatie

Aysim Akpinar 26/03/2015 WGK Limburg Arthrose en pijn cultuur/religiegebonden?

Aysim Akpinar 26/03/2015 WGK Limburg Arthrose en pijn cultuur/religiegebonden? Aysim Akpinar 26/03/2015 WGK Limburg Arthrose en pijn cultuur/religiegebonden? Twee in het oogspringende groepen Islam Groepscultuur Gemeenschapsleven sterk aanwezig Reinheid Eenzelfde Koran: Verschillende/

Nadere informatie

Inhoud. 0 Etnische diversiteit in de medische praktijk: een introductie. Casuïstiek. herkomst voor zorgverlening door artsen... 8

Inhoud. 0 Etnische diversiteit in de medische praktijk: een introductie. Casuïstiek. herkomst voor zorgverlening door artsen... 8 XI 0 Etnische diversiteit in de medische praktijk: een introductie 0.1 Inleiding............................................................................. 2 0.2 Mensen van allochtone herkomst in Nederland......................................

Nadere informatie

X-gebonden overerving

X-gebonden overerving 12 Universiteit Gent - UG http://medgen.ugent.be/cmgg/home.php Tel. +32(0)9 240 36 03 X-gebonden overerving Université Libre de Bruxelles - ULB Tel. +32 (0)2 555 31 11 Vrije Universiteit Brussel - VUB

Nadere informatie

De vruchtwaterpunctie

De vruchtwaterpunctie 11 De vruchtwaterpunctie Aangepaste informatie van folders geproduceerd door Guy s and St Thomas Hospital, Londen; Royal College of Obstetricians and Gynaecologists www.rcog.org.uk/index.asp?pageid=625

Nadere informatie

Richtlijnen Palliatieve en Supportieve zorg

Richtlijnen Palliatieve en Supportieve zorg Laarbeeklaan 101 1090 Brussel Oncologisch Handboek Palliatieve zorg V1.2008 PALLIATIEVE ZORG: TOELICHTING EN PRAKTISCHE RICHTLIJNEN 1 Inleiding In 2002 werden drie wetten met betrekking tot de zorg voor

Nadere informatie

Culturele diversiteit en interculturele bemiddeling in de ziekenhuizen. Zohra Chbaral 1

Culturele diversiteit en interculturele bemiddeling in de ziekenhuizen. Zohra Chbaral 1 Culturele diversiteit en interculturele bemiddeling in de ziekenhuizen Zohra Chbaral 1 Vooreerst bedanken we de interculturele bemiddelaars, de coördinatoren interculturele bemiddeling die ons de gegevens

Nadere informatie

Universiteit Opleiding Cursus Beschrijving Link. Vaardigheidsonderwijs 2e jaar

Universiteit Opleiding Cursus Beschrijving Link. Vaardigheidsonderwijs 2e jaar Overzicht bachelorcursussen Dit overzicht geeft een groot aantal bachelorcursussen weer die aandacht besteden cultuur en/of gender op het gebied van gezondheidszorg. Het overzicht betreft cursussen uit

Nadere informatie

Wat is een genetische test?

Wat is een genetische test? 12 Wat is een genetische test? Aangepaste informatie van folders geproduceerd door Guy s and St Thomas Hospital en Londen Genetic Knowledge Park, aangepast volgens hun kwaliteitsnormen. Januari 2008 Gest

Nadere informatie

Percepties van jongeren over politieoptreden: ethnic profiling in België?

Percepties van jongeren over politieoptreden: ethnic profiling in België? Percepties van jongeren over politieoptreden: ethnic profiling in België? dr. Antoinette Verhage Vakgroep Criminologie, Strafrecht en Sociaal Recht Universiteit Gent VANASSCHE, N., VERHAGE, A., (2015),

Nadere informatie

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen.

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. ADHD Wachtkamerspecial Onderbehandeling van ADHD bij allochtonen: kinderen en volwassenen N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. Inleiding

Nadere informatie

Interculturele bemiddeling en kwaliteit van zorg Prof.dr.Theda Borde 1

Interculturele bemiddeling en kwaliteit van zorg Prof.dr.Theda Borde 1 Interculturele bemiddeling en kwaliteit van zorg Prof.dr.Theda Borde 1 Professor Borde bracht verslag uit van twee vergelijkende studies die ze in drie ziekenhuizen in Berlijn uitvoerde. De ene heeft betrekking

Nadere informatie

Geschiedenis commissies medische ethiek. Gelijklopend met de bio-ethische beweging in het algemeen

Geschiedenis commissies medische ethiek. Gelijklopend met de bio-ethische beweging in het algemeen Geschiedenis commissies medische ethiek Gelijklopend met de bio-ethische beweging in het algemeen Medisch-technologische vooruitgang Economische impact van gezondheidszorg Integriteit en waardigheid van

Nadere informatie

GAMS België. GAMS België

GAMS België. GAMS België 14 15 Emoties zijn reacties op allerlei zaken die zich afspe- VGV is een uiterst pijnlijke ingreep die vaak onder len rondom ons: angst, vreugde, woede, verbazing, dwang en zonder waarschuwing wordt uitgevoerd.

Nadere informatie

Advies nr. 136 van het Bureau van de Raad van de Gelijke Kansen voor Mannen en Vrouwen, van 21 juni 2013, betreffende kinderarbeid in het kader van

Advies nr. 136 van het Bureau van de Raad van de Gelijke Kansen voor Mannen en Vrouwen, van 21 juni 2013, betreffende kinderarbeid in het kader van Advies nr. 136 van het Bureau van de Raad van de Gelijke Kansen voor Mannen en Vrouwen, van 21 juni 2013, betreffende kinderarbeid in het kader van minimissverkiezingen Overeenkomstig met artikel 4, 1

Nadere informatie

De opvattingen en houdingen van zorgverleners omtrent prenatale diagnostiek

De opvattingen en houdingen van zorgverleners omtrent prenatale diagnostiek De opvattingen en houdingen van zorgverleners omtrent prenatale diagnostiek De uitdagingen van een cliëntgerichte begeleiding Hoger Instituut voor Gezinswetenschappen Hogeschool- Universiteit Brussel Onderzoeker:

Nadere informatie

Knelpunten zorg migranten en etnische minderheden

Knelpunten zorg migranten en etnische minderheden Interculturele communicatie: wat bestaat er en wat kost het Hans Verrept (FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu) Knelpunten zorg migranten en etnische minderheden Taal problematiek

Nadere informatie

Workshop Sterven en Cultuur

Workshop Sterven en Cultuur Workshop Sterven en Cultuur Berbel Tanck (I) Ruth Ramaker (II) Workshop cultuur Pretoets Theorie Eigen ervaringen Stellingen Pretoets In het Boeddhisme moet de strevende vastgehouden worden door een naaste.

Nadere informatie

Zorg rond het levenseinde

Zorg rond het levenseinde Groeningelaan 7 8500 Kortrijk Tel.nr. 056/24 52 71 Faxnr. 056/24.52.64 Zorg rond het levenseinde Zorg rond het levenseinde 12 Voor meer informatie over voorgaande onderwerpen, kan u contact opnemen met

Nadere informatie

De oorzaken van deze lage tewerkstellingsgraad situeren zich zowel aan de aanbod- als aan de vraagzijde:

De oorzaken van deze lage tewerkstellingsgraad situeren zich zowel aan de aanbod- als aan de vraagzijde: 12 13 tewerkstelling Etnisch-culturele minderheden vertegenwoordigen slechts 3,69% van de Aalsterse bevolking. Toch behoort 9,3% van alle Aalsterse werklozen tot deze doelgroep. De evolutie op de arbeidsmarkt

Nadere informatie

4. Toestemming in iedere tussenkomst van de beroepsbeoefenaar

4. Toestemming in iedere tussenkomst van de beroepsbeoefenaar Welke zijn de rechten van de patiënt? De wet betreffende de rechten van de patiënt voorziet in: 1. Kwaliteitsvolle dienstverstrekking 2. De vrije keuze van een beroepsbeoefenaar 3. Informatie over de persoonlijke

Nadere informatie

Ramadan in de zomer. Ervaringsuitwisseling Levensbeschouwelijke uitingen op de werkvloer

Ramadan in de zomer. Ervaringsuitwisseling Levensbeschouwelijke uitingen op de werkvloer Ramadan in de zomer Ervaringsuitwisseling Levensbeschouwelijke uitingen op de werkvloer Nuttige achtergrondinfo over Ramadan, Offerfeest, Suikerfeest en het gebed. 26juni2009 Ramadan De negende maand van

Nadere informatie

VERDUIDELIJKING WETGEVING ROND HET LEVENSEINDE

VERDUIDELIJKING WETGEVING ROND HET LEVENSEINDE VERDUIDELIJKING WETGEVING ROND HET LEVENSEINDE Alle wetteksten en/of documenten, beschreven in dit document zijn te downloaden op www.palliatieve.org > professionele gebruiker > wetgeving en documenten

Nadere informatie

6.1.1. De gezondheidstoestand

6.1.1. De gezondheidstoestand 6.1. Kernboodschap 6.1.1. De gezondheidstoestand Er is een verschuiving in het morbiditeitsprofiel in vergelijking met de gegevens over overlijden. In vergelijking met de voornaamste oorzaken van overlijden

Nadere informatie

Beleid rondom het levenseinde

Beleid rondom het levenseinde Beleid rondom het levenseinde V1_2012 Inleiding Veel van onze cliënten zijn op vergevorderde leeftijd en dan komt het levenseinde dichterbij. Omdat veel cliënten binnen de muren van onze organisatie overlijden

Nadere informatie

OMGAAN MET SCHROOM EN INTIMITEIT IN EEN ZIEKENHUIS

OMGAAN MET SCHROOM EN INTIMITEIT IN EEN ZIEKENHUIS OMGAAN MET SCHROOM EN INTIMITEIT IN EEN ZIEKENHUIS 1. Inleiding In een ziekenhuis worden dagelijks mensen opgenomen en ontslagen. Dagelijks krijgen mensen slecht nieuws of goed nieuws. Diagnoses worden

Nadere informatie

Ongeneeslijk ziek. Samen uw zorg tijdig plannen

Ongeneeslijk ziek. Samen uw zorg tijdig plannen Ongeneeslijk ziek Samen uw zorg tijdig plannen Inhoudsopgave 1. Inleiding...3 1.1 Een naaste die met u meedenkt...3 1.2 Gespreksonderwerpen...3 2. Belangrijke vragen...3 2.1 Lichamelijke veranderingen...3

Nadere informatie

Ziek zijn en (niet) genezen. Leuven 1-12-2011

Ziek zijn en (niet) genezen. Leuven 1-12-2011 Ziek zijn en (niet) genezen Leuven 1-12-2011 Johan Menten Walter Rombouts UZ Leuven - Goed ouder worden is een levenskunst. - Oudere mensen hebben vele zaken misschien minder in de hand, maar.zo lang mogelijk

Nadere informatie

De Belgische Ontwikkelingssamenwerking op het gebied van seksuele en reproductieve gezondheid en rechten

De Belgische Ontwikkelingssamenwerking op het gebied van seksuele en reproductieve gezondheid en rechten De Belgische Ontwikkelingssamenwerking op het gebied van seksuele en reproductieve gezondheid en rechten UNICEF De situatie in de wereld Jaarlijks 1 sterven naar schatting 290.000 vrouwen tijdens hun zwangerschap,

Nadere informatie

Ik heb al dikwijls gedacht, ik wou dat ik niet meer wakker werd. Elke avond bid ik dat ik bij mijn overleden man mag zijn.

Ik heb al dikwijls gedacht, ik wou dat ik niet meer wakker werd. Elke avond bid ik dat ik bij mijn overleden man mag zijn. Ouderen in nood: wat zie je, wat kan je doen? Anke Bonnewyn Ik zie het niet meer zitten. Voor wie ben ik hier eigenlijk nog? Ik hoop dat ze mij snel komen halen? Ik heb al dikwijls gedacht, ik wou dat

Nadere informatie

Borst- en/of eierstokkanker: Erfelijk risico en genetisch testen

Borst- en/of eierstokkanker: Erfelijk risico en genetisch testen Borst- en/of eierstokkanker: Erfelijk risico en genetisch testen In onze bevolking heeft iedere vrouw een risico van ongeveer 10% om in de loop van haar leven borstkanker te krijgen en 1,5% om eierstokkanker

Nadere informatie

Wat is palliatieve zorg? Waar denk je aan bij palliatieve zorg?

Wat is palliatieve zorg? Waar denk je aan bij palliatieve zorg? Wat is palliatieve zorg? Waar denk je aan bij palliatieve zorg? 2 Definitie Palliatieve zorg (WHO 2002) Palliatieve zorg is een benadering die de kwaliteit van leven verbetert van patiënten en hun naasten,

Nadere informatie

GELIJKE KANSEN IN BELGIË

GELIJKE KANSEN IN BELGIË GELIJKE KANSEN IN BELGIË HISTORISCH ONDERZOEK 1. EEN WOORDJE UITLEG Tijdens het bezoek aan de Democratiefabriek hebben jullie kunnen vaststellen dat bepaalde elementen essentieel zijn om tot een democratie

Nadere informatie

Zoals wij Jezus kennen, zo kennen zij de profeet Mohammed als verkondiger van het geloof.

Zoals wij Jezus kennen, zo kennen zij de profeet Mohammed als verkondiger van het geloof. Islam 1. Inhoud 1. Inleiding 2. Wat is Islam? 3. Het dagelijkse leven 4. Enkele rituelen 5. De dood 6. Feesten 7. Bibliografie 2. Wat is Islam? De Islam is één van de vijf wereldgodsdiensten. Hij is niet

Nadere informatie

Vrouwelijke genitale verminking en gendergebonden geweld

Vrouwelijke genitale verminking en gendergebonden geweld Vrouwelijke genitale verminking en gendergebonden geweld Hieronder vindt u de praatplaten die u zelf kunt afdrukken. Druk het document recto-verso af (afdrukken vanaf pagina 2 - omdraaien langs korte zijde)

Nadere informatie

13 november 2009. palliatieve geneeskunde VUB

13 november 2009. palliatieve geneeskunde VUB 13 november 2009 Het wettelijk kader van de levenseindebeslissingen Wim Distelmans MD MPH PhD palliatieve geneeskunde VUB zorg rond het levenseinde hele evolutie halve eeuw medische spitstechnologie veel

Nadere informatie

Kan men ook psychisch ziek worden in andere culturen?

Kan men ook psychisch ziek worden in andere culturen? Kan men ook psychisch ziek worden in andere culturen? Inhoud Probleemstelling Cultuur een eng of een ruim begrip? (Psychisch) ziek zijn. Culturele invloeden op psychisch ziek zijn. Invloeden op het verpleegkundig

Nadere informatie

De vlokkentest. Informatie voor patiënten en hun familie

De vlokkentest. Informatie voor patiënten en hun familie De vlokkentest Informatie voor patiënten en hun familie 2 De Vlokkentest 11 Hierna vindt u informatie over de vlokkentest: wat het is, wanneer en hoe wordt de test uitgevoerd, wat er gebeurt na de test,

Nadere informatie

Ruimte voor een waardig alternatief

Ruimte voor een waardig alternatief Respons: Els Van Hoof & Emilie Noë In 2013 heb ik als senator de debatten gevolgd die tot de uitbreiding van de euthanasiewet tot minderjarigen zouden leiden. Die debatten waren voor mij bijzonder zwaar

Nadere informatie

Samenvatting. De volgende onderzoeksvragen zijn geformuleerd:

Samenvatting. De volgende onderzoeksvragen zijn geformuleerd: Samenvatting In Westerse landen vormen niet-westerse migranten een steeds groter deel van de bevolking. In Nederland vertegenwoordigen Surinaamse, Turkse en Marokkaanse migranten samen 6% van de bevolking.

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE . > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat

Nadere informatie

6.21. Gedragscode THUIS met zorg Zaanstreek B.V.

6.21. Gedragscode THUIS met zorg Zaanstreek B.V. 6.21. Gedragscode THUIS met zorg Zaanstreek B.V. Inleiding Wij willen graag dat de cliënten van THUIS met zorg Zaanstreek thuiszorg tevreden zijn over de zorg die aan hen wordt geboden. Ook vinden we het

Nadere informatie

Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget

Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget Palliatieve zorg Palliatieve zorg is een benadering die de kwaliteit van het leven verbetert van patiënten en hun naasten die te maken hebben met een levensbedreigende

Nadere informatie

GEZONDHEIDSENQUETE 2013

GEZONDHEIDSENQUETE 2013 GEZONDHEIDSENQUETE 2013 RAPPORT 5: PREVENTIE Stefaan Demarest, Rana Charafeddine (ed.) Wetenschappelijk Instituut Volksgezondheid Operationele Directie Volksgezondheid en surveillance J. Wytsmanstraat

Nadere informatie

EuropEEs InstItuut voor onderzoek over de MEdItErranE En Euro-arabIschE samenwerking www.medea.be

EuropEEs InstItuut voor onderzoek over de MEdItErranE En Euro-arabIschE samenwerking www.medea.be Europees Instituut voor Onderzoek over de Mediterrane en Euro-Arabische Samenwerking www.medea.be V O O R S T E L L I N G Voor Europa is de samenwerking met haar naaste buren de Arabische en Mediterrane

Nadere informatie

De vlokkentest. Informatie voor patiënten en hun familie. Illustraties: Rebecca J Kent www.rebeccajkent.com rebecca@rebeccajkent.

De vlokkentest. Informatie voor patiënten en hun familie. Illustraties: Rebecca J Kent www.rebeccajkent.com rebecca@rebeccajkent. 12 De vlokkentest Aangepaste informatie van folders geproduceerd door Guy s and St Thomas Hospital, Londen; Royal College of Obstetricians and Gynaecologists www.rcog.org.uk/index.asp?pageid=625 en Londen

Nadere informatie

INFORMATIE- EN TOESTEMMINGSFORMULIER. nefrectomie

INFORMATIE- EN TOESTEMMINGSFORMULIER. nefrectomie INFORMATIE- EN TOESTEMMINGSFORMULIER nefrectomie De BAU geeft de toestemming aan urologen om het onderstaand informatie- en toestemmingsformulier te gebruiken voor hun praktijk. Het is echter niet toegelaten

Nadere informatie

Partnerkeuze bij allochtone jongeren

Partnerkeuze bij allochtone jongeren Partnerkeuze bij allochtone jongeren Inleiding In april 2005 lanceerde de Koning Boudewijnstichting een projectoproep tot voorstellen om de thematiek huwelijk en migratie te onderzoeken. Het projectvoorstel

Nadere informatie

Oncologie. Patiënteninformatie. Omgaan met kanker. Bij wie kunt u terecht? Slingeland Ziekenhuis

Oncologie. Patiënteninformatie. Omgaan met kanker. Bij wie kunt u terecht? Slingeland Ziekenhuis Oncologie Omgaan met kanker i Patiënteninformatie Bij wie kunt u terecht? Slingeland Ziekenhuis Algemeen Het hebben van kanker kan grote gevolgen hebben voor uw leven en dat van uw naasten. Lichamelijk

Nadere informatie

Opvoeden in andere culturen

Opvoeden in andere culturen Opvoeden in andere culturen Bevorderen en versterken: competenties vergroten Een betere leven DVD 1 Bevolkingsgroepen aantal Allochtoon3.287.706 Autochtoon13.198.081 Europese Unie (exclusief autochtoon)877.552

Nadere informatie

Suïcide bij ouderen in Nederland

Suïcide bij ouderen in Nederland Suïcide bij ouderen in Nederland 19-27 AJFM Kerkhof ajfm.kerkhof@psy.vu.nl www.kerkhofpsychotherapie.nl Afdeling Klinische Psychologie Vrije Universiteit Amsterdam 2 18 16 14 12 1 8 6 4 2 19 196 Suïcide

Nadere informatie

FEITEN EN CIJFERS OVER ABORTUS IN BELGIE

FEITEN EN CIJFERS OVER ABORTUS IN BELGIE FEITEN EN CIJFERS OVER ABORTUS IN BELGIE Vragen over abortus Is abortus legaal? Tot wanneer kan ik mijn zwangerschap onderbreken? Welke methode is het best voor mij? Zal ik daarna nog zwanger kunnen worden?

Nadere informatie

Werkgroep Spirituele Zorg binnen de Palliatieve Zorg Regio Zuid-Gelderland

Werkgroep Spirituele Zorg binnen de Palliatieve Zorg Regio Zuid-Gelderland September 2011 Werkgroep Spirituele Zorg binnen de Palliatieve Zorg Regio Zuid-Gelderland Beleidsplan : Samenwerken aan Spirituele Zorg binnen de Palliatieve Zorg I. Achtergrond De palliatieve zorg ontwikkelt

Nadere informatie

DRAAIBOEK SAMENWERKING TUSSEN WERKWINKEL EN AMBULANTE ZORGSETTING

DRAAIBOEK SAMENWERKING TUSSEN WERKWINKEL EN AMBULANTE ZORGSETTING DRAAIBOEK SAMENWERKING TUSSEN WERKWINKEL EN AMBULANTE ZORGSETTING BEGELEIDER VOORBEREIDING OP DE VERWIJZING NAAR DE WERKWINKEL De begeleider gaat in gesprek met de klant om te horen waar hij werkt(e).

Nadere informatie

Fiche 4: Hoe verhoog je je interculturele competentie?

Fiche 4: Hoe verhoog je je interculturele competentie? Fiche 4: Hoe verhoog je je interculturele competentie? In deze fiche vind je instrumenten om de interculturele competenties van personeelsleden op te bouwen en te vergroten zodat het diversiteitsbeleid

Nadere informatie

Zorg en behandeling rondom het levenseinde. Het beleid van de Frankelandgroep inzake reanimatie, palliatieve sedatie, versterving en euthanasie

Zorg en behandeling rondom het levenseinde. Het beleid van de Frankelandgroep inzake reanimatie, palliatieve sedatie, versterving en euthanasie Zorg en behandeling rondom het levenseinde Het beleid van de Frankelandgroep inzake reanimatie, palliatieve sedatie, versterving en euthanasie Inleiding In deze folder kunt u het beleid van de Frankelandgroep

Nadere informatie

Cultuur-sensitieve aspecten in de zorg

Cultuur-sensitieve aspecten in de zorg Cultuur-sensitieve aspecten in de zorg Toegespitst op kankerzorg dr. Mohamed Boulaksil Cardioloog i.o. Pharos Utrecht, 18 juni 2013 Indeling Definitie van begrippen Epidemiologische verschillen migrant

Nadere informatie

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel)

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel) Wat is realiteit? De realiteit is de wereld waarin we verblijven met alles wat er is. Deze realiteit is perfect. Iedere mogelijkheid die we als mens hebben wordt door de realiteit bepaald. Is het er, dan

Nadere informatie

apotheek ziekenhuis mutualiteit SIS-kaart dringende medische hulp handicap dokter van wacht medisch centrum gezinsplanning Gezondheid

apotheek ziekenhuis mutualiteit SIS-kaart dringende medische hulp handicap dokter van wacht medisch centrum gezinsplanning Gezondheid SIS-kaart dringende medische hulp handicap gezinsplanning mutualiteit medisch centrum apotheek ziekenhuis dokter van wacht Gezondheid Ik leef in België. Heb ik recht op gezondheidszorg? In België heeft

Nadere informatie

IMAMS IN NEDERLAND: EEN IMPRESSIE

IMAMS IN NEDERLAND: EEN IMPRESSIE IMAMS IN NEDERLAND: EEN IMPRESSIE door Welmoet BOENDER* Bron: Centrum voor Islam in Europa. Imams in Nederland Al sinds de jaren 1980 wordt in Nederland een discussie gevoerd rond de rol van imams die

Nadere informatie

Voorstel van resolutie tot verbetering van de situatie Van de chronische zieken. (ingediend door Maggie De Block) TOELICHTING

Voorstel van resolutie tot verbetering van de situatie Van de chronische zieken. (ingediend door Maggie De Block) TOELICHTING Voorstel van resolutie tot verbetering van de situatie Van de chronische zieken (ingediend door Maggie De Block) TOELICHTING Het regeerakkoord wijdt een paragraaf aan de noodzakelijke maatregelen voor

Nadere informatie

Preventie van wiegendood bij zuigelingen

Preventie van wiegendood bij zuigelingen Preventie van wiegendood bij zuigelingen Edith Hesse Wetenschappelijk Instituut Volksgezondheid Operationele Directie Volksgezondheid en surveillance J. Wytsmanstraat, 14 B - 1050 Brussel 02 / 642 57 71

Nadere informatie

Introductie cultuursensitief werken: een kwestie van kennis én houding

Introductie cultuursensitief werken: een kwestie van kennis én houding Introductie cultuursensitief werken: een kwestie van kennis én houding Cor Hoffer cultureel antropoloog en socioloog Info: www.corhoffer.nl 1 Onderwerpen: migratie cultuursensitief werken korte oefening

Nadere informatie

Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg : We hebben gezocht naar een titel die meteen naar de kern van de zaak gaat en die omvattend is voor de

Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg : We hebben gezocht naar een titel die meteen naar de kern van de zaak gaat en die omvattend is voor de 1 Inleiding door dr. Walter Krikilion, voorzitter Werkgroep Ethiek in de Kliniek van ICURO - Symposium Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg 19 oktober 2012 - Hasselt Beste deelnemers, Als Werkgroep

Nadere informatie

Religie en borstvoeding: Jodendom, Christendom & Islam. Religie en borstvoeding: Jodendom, Christendom & Islam

Religie en borstvoeding: Jodendom, Christendom & Islam. Religie en borstvoeding: Jodendom, Christendom & Islam Religie en borstvoeding: Jodendom, Christendom & Islam Religie en borstvoeding: Jodendom, Christendom & Islam Het geven van borstvoeding is een universele taak voor moeders van verschillende achtergronden.

Nadere informatie

Feedback rapport Kwaliteitsindicatoren palliatieve zorg. Fictief voorbeeld feedbackrapport TEAM X

Feedback rapport Kwaliteitsindicatoren palliatieve zorg. Fictief voorbeeld feedbackrapport TEAM X Feedback rapport Kwaliteitsindicatoren palliatieve zorg Fictief voorbeeld feedbackrapport TEAM X Auteurs: Kathleen Leemans, Joachim Cohen Contact: kleemans@vub.ac.be 02/477.47.64 De indicatorenset is ontwikkeld

Nadere informatie

stamcelonderzoek eiceldonatie van tot Een ethische reflectie over de vermarkting van het vrouwelijke lichaam congres

stamcelonderzoek eiceldonatie van tot Een ethische reflectie over de vermarkting van het vrouwelijke lichaam congres van stamcelonderzoek tot eiceldonatie Een ethische reflectie over de vermarkting van het vrouwelijke lichaam congres Zaterdag 8 december 2007 Hof van Liere Stadscampus Universiteit Antwerpen Op zaterdag

Nadere informatie

Predictieve genetische tests

Predictieve genetische tests Predictieve genetische tests De ervaring bij de ziekte van Huntington Gerry Evers-Kiebooms (1) De genetica in de gezondheidszorg (2) Predictieve test voor de ziekte van Huntington (3) Predictief testen

Nadere informatie

Seksuele normen, waarden en praktijken bij jongeren uit etnische minderheden

Seksuele normen, waarden en praktijken bij jongeren uit etnische minderheden Seksuele normen, waarden en praktijken bij jongeren uit etnische minderheden Sophie Withaeckx & Shaireen Aftab RHEA Onderzoekscentrum Gender & Diversiteit (VUB) Ella vzw Kenniscentrum Gender & Etniciteit

Nadere informatie

Vlaams Parlement - Vragen en Antwoorden - Nr.1 - Oktober 2008-621-

Vlaams Parlement - Vragen en Antwoorden - Nr.1 - Oktober 2008-621- Vlaams Parlement - Vragen en Antwoorden - Nr.1 - Oktober 2008-621- VLAAMS PARLEMENT SCHRIFTELIJKE VRAGEN STEVEN VANACKERE VLAAMS MINISTER VAN WELZIJN, VOLKSGEZONDHEID EN GEZIN Vraag nr. 321 van 9 september

Nadere informatie

Federaal Fonds ter bestrijding van de verslavingen Subsidieaanvragen voor verlengingen en nieuwe projecten

Federaal Fonds ter bestrijding van de verslavingen Subsidieaanvragen voor verlengingen en nieuwe projecten Federaal Fonds ter bestrijding van de verslavingen Subsidieaanvragen voor verlengingen en nieuwe projecten OPROEP 2012 Mevrouw, Mijnheer, Het Fonds ter bestrijding van de verslavingen werd opgericht in

Nadere informatie

Dragerschap en erfelijke belasting

Dragerschap en erfelijke belasting Dragerschap en erfelijke belasting VSOP 17 mei 2010 Martina Cornel Hoogleraar Community Genetics & Public Health Genomics Quality of Care EMGO Institute for Health and Care Research Nieuwe technologische

Nadere informatie

Standaard Eurobarometer 80. DE PUBLIEKE OPINIE IN DE EUROPESE UNIE Najaar 2013 NATIONAAL RAPPORT BELGIË

Standaard Eurobarometer 80. DE PUBLIEKE OPINIE IN DE EUROPESE UNIE Najaar 2013 NATIONAAL RAPPORT BELGIË Standaard Eurobarometer 80 DE PUBLIEKE OPINIE IN DE EUROPESE UNIE Najaar 2013 NATIONAAL RAPPORT BELGIË Opiniepeiling besteld en gecoördineerd door de Europese Commissie, Directoraat-generaal Communicatie.

Nadere informatie

Non-discriminatie: invulling van de aangekondigde maatregelen

Non-discriminatie: invulling van de aangekondigde maatregelen Circ. : 2007 228/HM/bf Dat. : 22/11/2007 De. : INT Contact : H. MUYLDERMANS Non-discriminatie: invulling van de aangekondigde maatregelen De Bestuursraad van Federgon Uitzendarbeid heeft tijdens zijn laatste

Nadere informatie

Het Belang van het Kind: een dialoog tussen theorie en praktijk. Het belang van het kind in familiale aangelegenheden

Het Belang van het Kind: een dialoog tussen theorie en praktijk. Het belang van het kind in familiale aangelegenheden E. Merille Het Belang van het Kind: een dialoog tussen theorie en praktijk Het belang van het kind in familiale aangelegenheden Document ter voorstelling van de Conferentie 1304_CONCEPT-FORM-NL-DEF.indd

Nadere informatie

www.deandereverbeeld.wordpress.com

www.deandereverbeeld.wordpress.com Tentoonstelling 24/04/2014 22/05/2014 BERINGEN www.deandereverbeeld.wordpress.com 1. Wie is KMS? Kerkwerk Multicultureel Samenleven (KMS) is een open socioculturele organisatie met als opdracht te sensibiliseren,

Nadere informatie

Wilsverklaring-wilsbeschikkinglevenstestament. Juridische aspecten Herman NYS

Wilsverklaring-wilsbeschikkinglevenstestament. Juridische aspecten Herman NYS Wilsverklaring-wilsbeschikkinglevenstestament Juridische aspecten Herman NYS Plan uiteenzetting Het begrippenkader De juridische duiding Het Belgisch recht (Tussentijdse) Besluiten Het begrippenkader Complexe

Nadere informatie

INTEGRATIEVE KANKERZORG EN MIND-BODY GENEESKUNDE

INTEGRATIEVE KANKERZORG EN MIND-BODY GENEESKUNDE INTEGRATIEVE KANKERZORG EN Deze Gids werd opgesteld door het Antikankerfonds om patiënten en hun familie te helpen een beter inzicht te krijgen in de integratieve kankerzorg en de Mind-Body Geneeskunde.

Nadere informatie

Sectoraal Comité van de Sociale Zekerheid en van de Gezondheid Afdeling «Gezondheid»

Sectoraal Comité van de Sociale Zekerheid en van de Gezondheid Afdeling «Gezondheid» Sectoraal Comité van de Sociale Zekerheid en van de Gezondheid Afdeling «Gezondheid» SCSZG/11/134 BERAADSLAGING NR 11/088 VAN 18 OKTOBER 2011 MET BETREKKING TOT DE NOTA BETREFFENDE DE ELEKTRONISCHE BEWIJSMIDDELEN

Nadere informatie

5.4 Praten met ouders

5.4 Praten met ouders seksualiteit. Bespreek daarom ook eens met je Turkse of Marokkaanse collega s welke waarden jullie samen belangrijk vinden in de seksuele ontwikkeling. Verschillende meningen zijn geen probleem, zolang

Nadere informatie

Aanpak Eergerelateerd Geweld. Jenny Van Eyma. 1. Eer

Aanpak Eergerelateerd Geweld. Jenny Van Eyma. 1. Eer Aanpak Eergerelateerd Geweld Jenny Van Eyma 1. Eer 1 Betekenis eer afhankelijk van o.a.: De tijdgeest: verschil vroeger, nu, toekomst Generatie (leeftijd) Sekse Klasse / SES Interpretatie en waardering

Nadere informatie

REGISTRATIEDOCUMENT EUTHANASIE

REGISTRATIEDOCUMENT EUTHANASIE REGISTRATIEDOCUMENT EUTHANASIE Formulier bij aangetekend schrijven met ontvangstbewijs te zenden naar de Federale Controle- en Evaluatiecommissie voor de toepassing van de wet betreffende de euthanasie,

Nadere informatie

Gelijke gezondheidszorg voor iedereen?

Gelijke gezondheidszorg voor iedereen? Gelijke gezondheidszorg voor iedereen? Ongelijkheid in de Vlaamse gezondheidszorg Culturele barrières Prof. Monique Elseviers Universiteit Antwerpen Enkele Belgische cijfers Levensverwachting voor een

Nadere informatie

Chromosomentranslocaties

Chromosomentranslocaties 12 http://medgen.ugent.be/cmgg/home.php Tel. +32(0)9 240 36 03 Université Libre de Bruxelles - ULB www.ulb.ac.be/erasme/fr/services/medicaux/genmed/index.htm Tel. +32 (0)2 555 31 11 Chromosomentranslocaties

Nadere informatie

CleanLease International Business principles: onze normen en waarden

CleanLease International Business principles: onze normen en waarden Versie definitief Datum, 21 december 2011 CleanLease International Business principles: onze normen en waarden Inhoud 1 Inleiding CleanLease normen en waarden 2 Normen en waarden: medewerkers 3 Normen

Nadere informatie

Professionele vrijzinnigheid vanuit islamitisch perspectief

Professionele vrijzinnigheid vanuit islamitisch perspectief Waterlandstichting Professionele vrijzinnigheid vanuit islamitisch perspectief Mohamed Ajouaou Vrijzinnigheid is in mijn opvatting niet zozeer een religieuze instelling of religieuze richting, maar eerder

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen Bij u, uw partner of familielid is een depressie vastgesteld. In deze folder kunt u lezen wat een depressie is en waar u voor verdere vragen en informatie terecht kunt. Vanwege de

Nadere informatie

De stap tussen u en de genezing

De stap tussen u en de genezing De stap tussen u en de genezing profeet T.B. Joshua Introductie Er is een stap tussen u en het herstel, de genezing, de zegen en redding. Die stap is geloof in Christus. Jezus staat aan de ene kant en

Nadere informatie

Het sacrament van. De ziekenzalving. Sacramenten

Het sacrament van. De ziekenzalving. Sacramenten Het sacrament van De ziekenzalving Sacramenten Sacramenten In de Bijbel Deze geloofsboekjes gaan over de zeven sacramenten. Sacramenten zijn tekens, in woord en gebaar, die we in Jezus Naam in de gemeenschap

Nadere informatie

Gedragscode Raad & Daad Den Haag

Gedragscode Raad & Daad Den Haag Gedragscode Raad & Daad Den Haag Inleiding Wij willen graag dat de cliënten aan wie Raad & Daad Den Haag thuiszorg verleent, daarover tevreden zijn. Ook vinden we het belangrijk dat onze medewerkers met

Nadere informatie

Interculturele Communicatie & Interculturele Competentie

Interculturele Communicatie & Interculturele Competentie Interculturele Communicatie & Interculturele Competentie Kaveh Bouteh Senior trainer en adviseur bij PHAROS Adviseur interculturalisatie en diversiteitmanagement K.bouteh@pharos.nl Doelstelling: Hoe bereiken

Nadere informatie