Beleidswetenschap in een nieuw jasje!

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Beleidswetenschap in een nieuw jasje!"

Transcriptie

1 Beleidswetenschap in een nieuw jasje! Voor u ligt het vierde nummer van jaargang 19 (2005) van Beleidswetenschap, een jaargang die de overgang naar Lemma als nieuwe uitgever markeert. Een blik op de inhoudsopgave en enig bladeren in dit nieuwe nummer laten zien dat het niet bij een nieuwe uitgever blijft. Ook de formule van Beleidswetenschap zelf verandert. Over deze verandering wil ik u kort informeren. editorial Beleidswetenschap was en blijft in wetenschappelijk niveau en uitstraling het toptijdschrift van de Nederlandse bestuurskunde. Dat imago dankt het blad aan een consistent redactiebeleid om vooral onderzoeksartikelen te publiceren: op gedegen empirisch onderzoek (promoties, tweede en derde geldstroom) en wetenschappelijke begripsvorming en theorie berustende publicaties van zowel nieuwkomers, gevorderden als coryfeeën in het vakgebied. De afgelopen jaren is echter duidelijk geworden dat dit op termijn een te smalle basis is voor een levensvatbaar wetenschappelijk tijdschrift. Daarom heeft de redactie besloten naast de gebruikelijke onderzoeksartikelen te gaan werken met enkele andere rubrieken. Voortaan zal elk nummer, zoveel als mogelijk is, de volgende rubrieken bevatten: Editorial U was al gewend aan een door de hoofdredacteur geschreven korte samenvatting, inleiding en plaatsbepaling van de artikelen in een nummer. Dat blijft zoals het was. Onderzoek Tot dit jaar waren artikelen die recent beleidswetenschappelijk, liefst empirisch, onderzoek van hoog niveau rapporteerden de enige standaard waaraan de redactie bijdragen toetste. Voortaan is dit een van de rubrieken. Maar uiteraard blijft het de academische ruggengraat en het hoofdonderdeel van het blad. Teneinde ons aan te passen aan internationale standaarden gaat de redactie voor de beoordeling van onderzoeksartikelen over van een systeem van bespreking in de voltallige kernredactie naar het gebruikelijker double blind peer review-systeem. Auteurs van onderzoeksartikelen zullen meestal verbonden zijn aan wetenschappelijke instellingen, hogescholen en de grote kennisinstituten. De omvang van een artikel is gemiddeld 6000 woorden. Beleidspraktijk Beleidsadvisering en praktijkgericht onderzoek zijn niet weg te denken uit het bestuur. Zij bepalen mede het verloop van beleidsprocessen en de inhoud van beleid. Tegelijk hebben beleidsadviseurs en praktijkonderzoekers behoefte aan kennis en inzichten uit de academische beleidswetenschap. Deze rubriek wil een ontmoetingsplaats bieden voor de dialoog tussen beleidspraktijk en beleidswetenschap. Allerlei adviezen en onderzoek niet alleen van de bekende instituten die met publieke gelden worden gefinancierd, maar ook van de steeds belangrijker wordende commerciële beleidsadviesbureaus kunnen in deze rubriek aan de orde komen. Daarbij kan het gaan om een beoordeling van beleidsadviezen of praktijkonderzoek op methodische kwaliteit, de kwaliteit vanuit de gebruikerskant, 1 BELEIDSWETENSCHAP IN EEN NIEUW JASJE

2 2 een nadere theoretische plaatsbepaling of plaatsing in een breder historisch of vergelijkend verband. Auteurs van artikelen in deze rubriek zullen nadrukkelijk ook buiten de direct academische kring worden gezocht. De omvang van een artikel zal ongeveer 3500 woorden zijn. Trends Naast onderzoeksartikelen is er behoefte aan bijdragen waarin vakgenoten docenten, studenten, maar ook praktijkmensen elkaar op de hoogte houden van trends op het vakgebied: Wat zijn opkomende begrippen? Welke nieuwe theoretische stromingen winnen waarom veld? Welke (nieuwe) ontwikkelingen zijn er op methodisch gebied? Wat zijn de belangrijkste trends in de internationale literatuur en wat betekent dat in de Nederlandse verhoudingen? Is er een samenhang tussen wetenschappelijke en maatschappelijke ontwikkelingen? Het gaat dus om overzichtsartikelen die een state of the art beschrijvend inventariseren en analyseren of evalueren. Binnen de state of the art worden ontwikkelingen gesignaleerd, in context geplaatst en gewogen. De omvang van een artikel in deze rubriek is ongeveer 5000 woorden. Boekbesprekingen De rubriek Boekbesprekingen blijft uiteraard bestaan, maar in een bijgestelde opzet. Het doel is de lezer op gemakkelijke en aantrekkelijke wijze op nieuwe vakliteratuur te wijzen. Naast deze signaleringsfunctie beoogt de rubriek ook een wetenschappelijk forum te bieden waarin bijdragen kritisch op hun merites worden beoordeeld door vakgenoten. Om de rubriek aantrekkelijk te maken voor zowel wetenschappers als mensen uit de beroepspraktijk zal aan boekbesprekingen de eis worden gesteld dat zij een goed evenwicht bewaren tussen signalering en wetenschappelijke beoordeling. De te bespreken literatuur bestaat uit dissertaties, monografieën en belangwekkende bundels op het brede terrein van de beleidswetenschappen. Meer dan voorheen zal er aandacht zijn voor internationale publicaties. Nederlandse beleidsadviezen en praktijkgericht onderzoek komen niet in aanmerking voor de boekenrubriek. Een bespreking telt gewoonlijk woorden. Al met al hoopt de redactie met deze nieuwe formule een breder lezerspubliek, waaronder mensen uit de beroepspraktijk, aan te spreken en de bestaande lezersgroep beter van dienst te zijn. Uiteraard heeft de verandering in de formule van Beleidswetenschap ook gevolgen voor de werkwijze van de kern- en de brede redactie. Daarover leest u meer in het nieuwe colofon. Wij wensen u voor dit en de volgende nummers veel leesplezier en nuttige leerervaringen. Juist in een kennissamenleving met mondiger burgers en meer scepsis over maakbaarheid en stuurbaarheid van globaliserende maatschappelijke ontwikkelingen is beleidswetenschap noodzakelijker dan ooit. Wij hopen dat het tijdschrift Beleidswetenschap daarom voor u een belangrijk baken blijft! Namens de hele redactie, Prof. dr. Rob Hoppe BELEIDSWETENSCHAP

3 Inhoud Onderzoek Gjalt de Jong en Arjen van Witteloostuijn De Wet op het Hoger onderwijs en Wetenschappelijk onderzoek (WHW) 5 Vermindering van regeldruk op burgers en bedrijven is een van de beleidsprioriteiten van het huidige kabinet. Omdat beleidsdoelen liefst S(pecifiek)M(eetbaar)A(cceptabel)R(ealistisch)T(ijdsgebonden) moeten worden geformuleerd, luidt de gekwantificeerde officiële doelstelling: terugdringen van de lastendruk voor het bedrijfsleven met 25 procent in de huidige kabinetsperiode. Het aardige van de bijdrage van De Jong en Van Witteloostuijn is dat zij, in vervolg op het onderzoek van De Jong en Herweijer (Beleidswetenschap 18 (3): ), een methode voor de meting van vermindering van regeldruk voorstellen, en daardoor een bijdrage leveren aan de beleidswetenschappelijke discussie over de S en de M uit de SMART-formule. Zij nemen een bepaalde wettekst, de WHW, als onderzoeksobject en turven vervolgens gedurende een bepaalde tijdsperiode ( ) de geboorte, wijziging en intrekking van regels. Daaruit blijkt vooral een steeds kortere verdubbelingstijd van de totale regelvoorraad. Paradoxaal en ironisch lijkt deze exercitie, als we de bevindingen mogen doortrekken naar beleidsvelden waar regeldruk rechtstreeks het bedrijfsleven treft, de R en T van de officiële beleidsdoelstelling volledig onderuit te halen. 3 Beleidspraktijk Frans Beijaard en Jan Adriaanse Over beleidsonderzoek en het ambtelijke vervolg 21 De verhouding tussen wetenschappelijk onderzoek en beleid staat in de belangstelling. Evidencebased beleid is de nieuwe kreet. De Adviesraad voor het Wetenschaps- en Technologiebeleid vindt het nodig het kennisbeleid bij Nederlandse ministeries te inventariseren en erover te adviseren. Recent werd het tien jaar geleden ingestelde nieuwe adviesradenstelsel opnieuw doorgelicht. Per 1 januari 2006 worden alle gemeenten in Nederland geacht te beschikken over een lokale rekenkamer(commissie), als onderzoeksinstrument dat de gemeenteraad moet bijstaan in de controle van het beleid van B&W. Onlangs werd een Vereniging voor Beleidsonderzoek opgericht als steun in de rug voor het verwerven van een daadwerkelijk professionele status voor de (zelfstandige) beleidsonderzoeker. Overigens pikken universitaire onderzoekers tegenwoordig graag een graantje mee van in opdracht van overheden uitgezet onderzoek. Beijaard en Adriaanse gunnen ons in hun bijdrage een kijkje achter de schermen van het beleidsonderzoek van het Ministerie van Justitie, in het bijzonder van een door universitaire onderzoekers uitgevoerd en door het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum uitgezet en begeleid onderzoek naar de wijze waarop bedrijven in financiële problemen langs informele weg tot oplossingen proberen te komen. De auteurs BELEIDSWETENSCHAP IN EEN NIEUW JASJE

4 beschrijven de inhoud van het onderzoek en analyseren wat de departementale beleidsmakers er vervolgens wel en niet mee deden en waarom. 4 Trends Erik-Hans Klijn Netwerken als perspectief op beleid en uitvoering van beleid 32 De netwerkbenadering heeft zich de laatste decennia ook beslist verdubbeld. Netwerk is in ieder geval een succesvolle metafoor gebleken voor macrosociologische beschouwingen over de aard van maatschappelijke ontwikkelingen Castells netwerksamenleving. In de bestuurs-, organisatie- en beleidswetenschap heeft de netwerkmetafoor aanleiding gegeven tot een jungle-achtige woekering van theorievorming over beleidsvoorbereiding, besluitvorming, beleidsuitvoering en dienstverlening, en nieuwe governance-structuren waarin de netwerken en het netwerkmanagement zeer complex zijn geworden door pogingen de onderlinge afhankelijkheden tussen organisaties uit voorheen gescheiden institutionele sferen als staat, markt en civil society niettemin te benutten voor gecoördineerd strategisch handelen. Altijd praktisch dus om te beschikken over een goede gids in het wetenschappelijk labyrint van het netwerkdenken. Dat is precies wat de bijdrage van Klijn biedt: de netwerkbenaderingen worden in historisch perspectief geplaatst, de verschillende richtingen worden geordend en methodisch doorgelicht, en ten slotte wordt er vooruitgekeken naar de toekomstkansen en -mogelijkheden. Boekbesprekingen Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid Bewijzen van goede dienstverlening. Rapporten aan de regering nr Ernst ten Heuvelhof et al. Infrastratego, strategisch gedrag in infrastructuurgebonden sectoren 56 Francis Fukuyama Het bouwen van een staat 58 BELEIDSWETENSCHAP

5 De Wet op het Hoger onderwijs en Wetenschappelijk onderzoek (WHW) Een voorbeeld van boulimiaregelgeving onderzoek Gjalt de Jong en Arjen van Witteloostuijn De ontwikkeling van de regeldruk mag zich sinds geruime tijd in de warme aandacht van de politiek verheugen. Ook het kabinet-balkenende II heeft van de reductie hiervan een speerpunt van beleid gemaakt. De beoordeling van het succes van dergelijk reductiebeleid vergt de meting van veranderingen in de regeldruk. Dat is geen sinecure. In deze studie wordt aan de hand van de casus van de hoger-onderwijswetgeving een poging gedaan de evolutie van de regeldichtheid in kaart te brengen voor de periode van 1986 tot en met Vooralsnog lijkt van een vermindering van de regeldruk geen sprake te zijn integendeel. 1 5 Dr. G. de Jong is universitair docent International Economics and Business aan de Faculteit der Economische Wetenschappen van de Rijksuniversiteit Groningen. Zijn onderzoek richt zich op allianties, productiviteit, strategie en gedrag van organisaties. Prof. dr. A. van Witteloostuijn is hoogleraar International Economics and Business aan de Faculteit der Economische Wetenschappen van de Rijksuniversiteit Groningen alsmede hoogleraar Strategie aan de universiteit van Durham. Zijn onderzoek omvat onder meer macroeconomische studies, gedrag van managers en organisaties en institutionele economie. 1 Inleiding Over bureaucratisering en overregulering wordt veel geklaagd. Tijdens een verjaardagsfeestje doet een tirade daarover het altijd goed. Burgers vertellen smakelijke anekdotes over treurige ervaringen met deze of gene overheidsdienst. Het bedrijfsleven wijt afnemende concurrentiekracht aan toenemende regeldruk. Natuurlijk is deze klaagzang niet van vandaag of gisteren. De aandacht ervoor lijkt echter toe te nemen. Ook in politieke kringen wordt met het klagende koor meegezongen. Een voorbeeld daarvan is het voornemen van het kabinet-balkenende II om de administratieve lastendruk voor het bedrijfsleven met 25 procent terug te dringen. Een ander voorbeeld is het recente rapport van de Wetenschappelijke Raad voor Regeringsbeleid (WRR) met de titel Bewijzen van goede dienstverlening (2004). Achter deze optimistische titel gaat een somber stemmende analyse schuil. De kwaliteit van de publieke dienstverlening heeft te lijden van de wassende stroom van regelwijzigingen, vaak onder het wakende oog van DE WET OP HET HOGER ONDERWIJS EN WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK (WHW) GJALT DE JONG EN ARJEN VAN WITTELOOSTUIJN

6 een van de vele nieuwe instanties in toezichthouderland. De klaagzang is niet alleen gecomponeerd op het thema van de vermoeidheid vanwege de noodzakelijke investeringen in de individuele omgang met bureaucratieën en regelgevingen. Een tweede melodielijn verwijst naar de negatieve consequenties voor het functioneren van de economie en maatschappij als geheel. Onder het juk van bureaucratisering en overregulering worden processen en transacties inefficiënt, worden innovatieve initiatieven in de kiem gesmoord, raken werkgevers en werknemers gedemotiveerd, gaat de effectiviteit van de uitvoering van beleid verloren, et cetera. Ook internationaal bestaat steun voor deze gedachtegang. In een studie uit 1996 wees de Amerikaanse onderzoeker Olson bijvoorbeeld op het feit dat lage economische groei in veel gevallen wordt veroorzaakt door verkeerd (dat wil zeggen: bureaucratisch) overheidsbeleid dat ertoe leidt dat veel geld en middelen worden verspild. 6 In de organisatiewetenschappen is sinds enkele jaren empirisch onderzoek op gang gekomen naar de evolutie van organisatiebureaucratieën met behulp van telexercities dat wil zeggen: via de telling van het aantal regels per jaar over een tijdvak van vaak enkele decennia. Een mooi voorbeeld in deze traditie is de studie naar de regeldruk binnen de Amerikaanse Stanford University in de jaren zestig, zeventig en tachtig van de vorige eeuw (Schulz 1998; March, Schulz en Zhou 2000). Een centrale bevinding in deze studie is dat de omvang van de regelvoorraad is gestegen van 58 regels in 1961 tot 127 in Nieuwe regels worden met grote regelmaat geïntroduceerd, terwijl oude regels zelden of nooit worden geschrapt. De meest schrikbarende conclusie is dat naarmate er meer regels bestaan, nieuwe regels steeds sneller ontstaan. De groei van het aantal regels is derhalve een explosief proces geen houden aan. Voor Nederland doen de Jong en Herweijer (2004) een poging om de omvang en de groei van de regelvoorraad met tellingen in kaart te brengen. De resultaten zijn samengevat in tabel 1. Tabel 1 De groei van de regeldruk (De Jong en Herweijer 2004) jaar wetten AMvB s en KB s mei januari januari Voor de latere drie jaren maken De Jong en Herweijer (2004) onderscheid in formele wetten, Algemene Maatregelen van Bestuur (AMvB s) en Koninklijke Besluiten (KB s). Het aantal wetten is in de periode van 1980 tot begin 2004 met ruim 60 procent gestegen van 1100 tot Begin 2004 waren ruim formele wetten, Algemene Maatregelen van Bestuur en ministeriële regelingen van kracht. Over de omvang van de invloed van de Europese Unie op de Nederlandse regelgeving verschillen de meningen. 3 BELEIDSWETENSCHAP

7 Over het algemeen blijkt echter uit studies dat een duidelijke meerderheid van de regelgeving van nationale herkomst is. In de navolgende paragrafen wordt verslag gedaan van de resultaten van een gedetailleerde casusstudie naar de evolutie van regelgeving in een specifiek domein: het hoger onderwijs. Daarmee worden ten minste drie bijdragen geleverd aan de bestaande literatuur. In de eerste plaats wordt een telbestand toegevoegd aan de schaarse voorraad van dergelijke bestanden. Teloefeningen als die van De Jong en Herweijer (2004) zijn schaars. De opbouw van een verzameling van dergelijke bestanden is noodzakelijk om handen en voeten te kunnen geven aan het onderzoek naar de determinanten van de evolutie van regelgeving. In de tweede plaats zijn zulke regeltelexercities nodig om de boerenverstand -hypothesen over de groei of reductie van regelgeving te kunnen toetsen. Vaak staat de gevoelde regeldruk in het werkveld haaks op wat van de zijde van overheid en politiek wordt geproclameerd (REA 2005). De vraag is of het een of het ander op waarheid berust. In deze context is het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (OC&W) een interessante casus. In de derde plaats wordt inzicht gegeven in een telmethodologie. Regelteloefeningen zijn geen sinecure. Daarom hopen wij hier een bijdrage te leveren aan de geaccumuleerde kennis omtrent adequate en werkbare telmethoden. Met deze laatste bijdrage wordt in de volgende paragraaf een begin gemaakt. 7 2 Dataverzameling De kritische eenheid In de academische literatuur en het dagelijkse gebruik bestaat een groot aantal definities van een nationale regel. Spraakverwarring is hiervan het gevolg. Veel van de verwarring ontstaat doordat verschillende groepen van regels en verschillende niveaus van regelgeving door elkaar worden gebruikt. Als het gaat om nationale regelgroepen, kunnen we onderscheid maken naar wetten in formele zin (zoals vastgesteld door het parlement), Algemene Maatregelen van Bestuur en Koninklijke Besluiten (zoals vastgesteld door het kabinet), alsmede de ministeriële richtlijnen en circulaires (zoals vastgesteld door een specifiek ministerie). De regelingen kunnen naar hun juridische status worden ingedeeld. Deze status hangt samen met de instantie die de regels heeft vastgesteld. Wetten in formele zin kennen de hoogste status zij worden door het parlement vastgesteld en doorlopen daarmee het gehele (tijdrovende) institutionele proces van wetgeving. Daarom hebben wij in de context van het onderhavige onderzoek ervoor gekozen de dynamiek van wetten in formele zin onder de loep te nemen specifiek voor de casus van het hoger onderwijs. Uiteraard kunnen in vervolgonderzoek de pijlen worden gericht op andere vormen van regelgeving. Immers, wetten vormen slechts het formele topje van de regelijsberg. Een wet is een verzameling van (nationale) regels. Deze regels worden gedurende het institutionele proces gemaakt. 4 Een wet in formele zin kent een bepaalde structuur. De DE WET OP HET HOGER ONDERWIJS EN WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK (WHW) GJALT DE JONG EN ARJEN VAN WITTELOOSTUIJN

8 8 tekst van de wet wordt in (sub)artikelen, (sub)leden, paragrafen, hoofdstukken en titels gegroepeerd. Dit onderscheid in verschillende niveaus is belangrijk. In elk hoofdstuk van een wet wordt een onderdeel van het specifieke domein behandeld (het probleemgebied). De letterlijke tekst van een wet dus op het laagste niveau in de wetsstructuur codeert de (nationale) regels en de uitkomst van het (nationale) institutionele besluitvormingsproces voor een specifiek domein. Wij richten ons op de tekst op het laagste niveau in een formele wet (dat vaak een sublid of een lid omvat, maar regelmatig ook een artikel van een wet) als de kritische eenheid van studie. Daarmee kan op het diepste detailniveau van nationale regelgeving de dynamiek in kaart worden gebracht. Zodoende wordt de flexibiliteit van het resulterende bestand gemaximaliseerd: desgewenst kan immers aggregatie naar hogere analyseniveaus plaatsvinden. In het verlengde hiervan kan worden opgemerkt dat voor een empirische studie naar de onderliggende dynamiek van nationale regelgeving het analyseniveau van de wetteksten van belang is omdat slechts zelden een volledige wet, volledige hoofdstukken of volledige secties worden gewijzigd. De uitkomsten van de institutionele dynamiek uiten zich veelal op het meest gedetailleerde niveau van de regelgeving, en dat is de tekst van de wet. Met andere woorden: als we op een te hoog niveau van aggregatie wijzigingen registreren, lopen we een grote(re) kans dat we de onderliggende dynamiek missen, terwijl deze wel degelijk bestaat. Ten slotte moet worden geconstateerd dat niet elke wet eenzelfde indeling kent. En dat niet alleen: zelfs binnen eenzelfde probleemgebied, zoals het hoger onderwijs, wordt de structuur in opeenvolgde wetten vaak gewijzigd. Slechts op het laagste niveau van regelgeving kan consistentie worden gewaarborgd: elke wet kent op dat niveau immers tekst. De bron voor de nationale regels in ons geval de wetteksten voor het hoger onderwijs zijn de vele edities van het Staatsblad. Alle wetten in formele zin, alsmede alle bijbehorende veranderingen daarin, worden in het Staatsblad gepubliceerd. Veel bibliotheken van de Nederlandse universiteiten, inclusief die van de Rijksuniversiteit Groningen, hebben een compleet archief van alle edities van het Staatsblad. We prefereren deze hard-copyarchieven boven de bestaande digitale databestanden (beschikbaar via Overheid.nl of wetten.nl). Deze digitale bestanden worden door de Staatsuitgeverij beheerd, maar zijn (nog) niet historisch compleet. De digitale wettenbanken gaan terug tot ongeveer Voor een onderzoek naar de langetermijndynamiek in regelgeving is dat onvoldoende. Daarnaast vergt het zoeken van informatie in de digitale archieven het ontwerp van algoritmes waarin kernwoorden centraal staan. De kans is aanzienlijk dat een incompleet algoritme leidt tot een onvolledig overzicht van wetten (en met name van de wijzigingswetten). Ten slotte kan nog worden gewezen op de noodzaak om alle digitaal verkregen wetteksten alsnog te transponeren naar een tekstverwerkingsprogramma voordat het moederbestand geschikt kan worden gemaakt voor empirische en statistische bewerking. Het relevante domein Voordat met dataverzameling wordt begonnen, is het nuttig de ruwe ontwikkeling van het relevante regeldomein in kaart te brengen. In tabel 2 wordt een historisch overzicht gegeven van de belangrijkste onderwijswetten voor het hoger onderwijs. 5 BELEIDSWETENSCHAP

9 Tabel 2 De belangrijkste wetten voor het hoger onderwijs # jaar wet Organiek Besluit (Willem I) Wet tot regeling van het Hoger Onderwijs (Huizenga) Hoger Onderwijswet (Kuyper) Wetswijziging Hoger Onderwijswet Wet Gielen Wet Wetenschappelijk Onderwijs Wet Universitaire Bestuurshervorming (Veringa) Wet op het Wetenschappelijk Onderwijs Wet Twee-fasen structuur wo (Pais) Wet Wetenschappelijk Onderwijs (WWO) Wet Hoger Beroeps Onderwijs (WHBO) Invoeringswet WWO Invoeringswet WHBO Wet Open Universiteit (WOU) Wet op het Hoger Onderwijs en Wetenschappelijk Onderzoek (WHW) De eerste onderwijswet voor Nederland na de Franse tijd dateert van Deze wet regelde het lager onderwijs. Natuurlijk bestonden voor 1801 ook onderwijswetten en -regels, maar informatie op detailniveau hierover ontbreekt veelal. Het Nederlandse onderwijssysteem heeft in het begin van de negentiende eeuw vorm gekregen. 6 De eerste wet voor het hoger onderwijs dateert van In de naoorlogse periode zijn voor deze onderwijssector in ieder geval acht grote wetten ingevoerd, waarbij elke nieuwe wet deels andere wetten verving. De laatste grote wet (de WHW uit 1992) vervangt bijvoorbeeld de verhoudingsgewijs jonge wetten van 1985 en 1986, alsmede een aantal andere regelingen, waaronder de machtigingswet voor de inschrijving van studenten (uit 1985: Staatsblad 59) en het relatief gedateerde Koninklijk Besluit van 26 september In het huidige onderzoek staat de WHW centraal, omdat deze wet vooralsnog de laatste grote formele wet voor het hoger onderwijs is. 9 De volgende stap in het verzamelen van de gegevens is het maken van een overzichtslijst van alle wetswijzigingen in de WHW en de daaraan voorafgaande wetten. De belangrijkste bron hiervoor is de wet zelf, zoals die is gepubliceerd in het Staatsblad. Bij elke laatste wijziging hoe klein ook staat boven aan de wet een gedetailleerd overzicht van alle voorafgaande wijzigingen onder verwijzing naar de edities van het Staatsblad waarin deze wijzigingen zijn gepubliceerd. Elke (wijzigings)wet heeft een specifieke datum waarop zij in het Staatsblad is afgedrukt. Voor ons onderzoek nemen wij deze datum als het moment waarop de wet en haar wijziging in werking treden. Alhoewel in sommige gevallen de wet zelf additionele regels en data met betrekking tot de inwerkingstelling geeft, is dat voor ons onderzoek van minder belang het institutionele proces is door middel van de publicatie in het Staatsblad afgerond. Elke wijzigingswet geeft de specifieke locatie van de wijziging een hoofdstuk, (sub)paragraaf, (sub)artikel, (sub)lid of zin alsmede de inhoudelijke details van de DE WET OP HET HOGER ONDERWIJS EN WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK (WHW) GJALT DE JONG EN ARJEN VAN WITTELOOSTUIJN

10 betreffende wijziging. De lijst die wij op deze manier hebben samengesteld, is met behulp van de raadpleging van een aantal andere bronnen geverifieerd in het bijzonder de onderwijsedities van Schuurmans en Jordens, alsmede de toelichting van onderwijsspecialisten op de onderwijswetgeving in Postma (1995), Zoontjens (1999) en Vermeulen (1999). 10 Meting van gebeurtenissen De omvang van een nationale regel kan grofweg op twee manieren worden bepaald: op basis van de oppervlakte die het in beslag neemt (in cm 2 ) of op basis van het aantal zinnen. Vermoedelijk is de correlatie tussen deze twee maatstaven erg groot. In het algemeen zal het daarom niet uitmaken welke van de twee maatstaven wordt gehanteerd. Alhoewel beide methoden bewerkelijk zijn, is het tellen van nationale regels in termen van zinnen wat eenvoudiger dan het meten van de wijzigingen in termen van oppervlakte. Overigens moet met twee complicaties rekening worden gehouden. In de eerste plaats moet bij het tellen van de zinnen in de verschillende edities van het Staatsblad een constante bladspiegel in termen van lettertype, grootte, marges en regelafstand worden verondersteld. Een steekproef voor recente jaren laat zien dat deze veronderstelling correct is. In de tweede plaats kennen sommige wetten na introductie in het Staatsblad een nieuwe tekstplaatsing waarin in alle wijzigingen zijn verwerkt. Deze tekstplaatsing geldt als het nieuwe ijkpunt waartegen latere wijzigingen worden afgezet. De tekstplaatsing zelf (net als de originele wet) wordt uiteraard niet meegeteld. De resultaten die wij in de volgende paragrafen beschrijven, hebben betrekking op de wijzigingen in de WHW (1992), WOU (1984), WWO (1985) en WHBO (1985), alsmede de invoeringswetten voor WWO (1986) en WHBO (1986). Merk op dat we de eerste vier hoofdwetten zelf niet meetellen, maar alleen de wijzigingen hierin. We tellen wel de invoeringswetten, alsmede de wijzigingen in de invoeringswetten, omdat deze een wijziging op de originele wetten impliceren. We nemen elke wijziging in de bovengenoemde wetten mee hoe klein ook. Elke wijziging is met behulp van de desbetreffende wijzigingswet zelf geclassificeerd in een van de drie hoofdgroepen, dat wil zeggen: als 1) het ontstaan van een nieuwe regel, 2) een verandering van een bestaande regel of 3) een intrekking van een bestaande regel. In vrijwel alle gevallen is de wetswijziging expliciet in deze classificering onder te brengen. Voor wat betreft de middelste groep hebben wij een extra classificatie aangebracht, afhankelijk van de uiteindelijke gevolgen met betrekking tot de omvang van een verandering. De omvang van een vervanging kan drie effecten hebben: de vervanging heeft geen gevolgen voor de omvang (bijvoorbeeld: een volledige zin wordt vervangen door een nieuwe volledige zin van dezelfde omvang); de vervanging heeft een toename van de omvang tot gevolg (bijvoorbeeld: een volledig artikel met vijf zinnen wordt vervangen door een nieuw artikel met tien zinnen); of de vervanging leidt tot een reductie in de omvang (bijvoorbeeld: een sublid van vijf zinnen wordt ingeruild voor een nieuw sublid met twee zinnen). We kiezen voor een registratie van de verandergebeurtenissen in deze subcategorieën, zodat later een definitieve keuze gemaakt kan worden, afhankelijk van de vraagstelling en het type van analyse. 7 BELEIDSWETENSCHAP

11 3 Resultaten WHW (1992) De WHW van 1992 is ons punt van vertrek. Deze wet bestaat uit zestien hoofdstukken (soms onderverdeeld naar titels). Alle artikelen in deze wet bepalen de organisatie van de hoger-onderwijssector in de ruimste zin van het woord. Met deze wet probeert het Ministerie van OC&W vrijwel alles te regelen, waarbij hoofdstuk 7 als kerndeel kan worden aangemerkt. Alle andere hoofdstukken betreffen de organisatie en bekostiging, of zorgen voor het technisch regelen van de wet zelf. Allereerst hebben wij de omvang vastgesteld door het aantal artikelen en het aantal zinnen te tellen. De bevindingen zijn in tabel 3 op een rijtje gezet. Deze resultaten gelden als een ijkpuntmeting, onder meer om de verhouding in omvang tussen aantal artikelen en aantal zinnen vast te stellen. Tabel 3 De omvang van WHW (1992) in artikelen en zinnen hoofdstuk omschrijving aantal omvang aantal omvang artikelen (%) zinnen (%) Hoofdstuk 1 Algemene bepalingen 18 4, ,42 Hoofdstuk 2 Planning en bekostiging 14 3, ,57 Hoofdstuk 3 Overleg 3 0, ,37 Hoofdstuk 4 Personeel 7 1, ,73 Hoofdstuk 5 Toezicht 5 1, ,92 Hoofdstuk 6 Onderwijsaanbod 16 3, ,70 Hoofdstuk 7 Onderwijs 68 16, ,40 Hoofdstuk 8 Samenwerking bekostigde instellingen voor hoger onderwijs 1 0, ,30 Hoofdstuk 9 Het bestuur en inrichting van de universiteiten 85 20, ,90 Hoofdstuk 10 Het bestuur en inrichting van de hogescholen 31 7, ,40 Hoofdstuk 11 Het bestuur en inrichting van de open universiteiten 29 7, ,18 Hoofdstuk 12 Het bestuur en inrichting van de academische ziekenhuizen 23 5, ,60 Hoofdstuk 13 Het bestuur en inrichting van de instellingen voor wetenschappelijk onderzoek 11 2, ,70 Hoofdstuk 14 Kroon en beroep 1 0, ,73 Hoofdstuk 15 Inhoudingen, bekostiging, schadevergoeding en strafbepalingen 7 1, ,60 Hoofdstuk 16 Overgangs-, invoering- en slotbepalingen 86 21, ,95 Bijlage 1 0, ,53 totaal , ,00 11 Uit tabel 3 blijkt dat de oorspronkelijke WHW in totaal 406 artikelen en 6000 zinnen kende. De omvang van de individuele hoofdstukken varieert enorm. Kleine hoofdstukken die nog geen procent van de omvang voor hun rekening nemen (zoals de DE WET OP HET HOGER ONDERWIJS EN WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK (WHW) GJALT DE JONG EN ARJEN VAN WITTELOOSTUIJN

12 hoofdstukken 3, 8 en 14, alsmede de bijlage), staan naast de drie grote hoofdstukken die samen meer dan 55 procent van het aantal artikelen omvatten (hoofdstukken 7, 9 en 16). Hetzelfde beeld komt naar voren indien de omvang wordt gemeten in termen van het aantal zinnen. Op het eerste gezicht lijkt er niet veel verschil te bestaan tussen beide omvangmaatstaven. Niettemin zijn subtiele verschillen te zien. In de tabellen 4 en 5 worden deze in detail in beeld gebracht. In tabel 4 wordt een overzicht gegeven van de WHW waarbij de hoofdstukken op omvang in termen van het aantal artikelen zijn gesorteerd, terwijl in tabel 5 hetzelfde wordt gedaan in termen van de omvang in zinnen. De rangschikkingen van de hoofdstukken gemeten in het aantal artikelen vis-à-vis die in het aantal zinnen zijn niet dezelfde. Tabel 4 De omvang van WHW gesorteerd naar artikelen 12 hoofdstuk omschrijving aantal omvang aantal omvang artikelen (%) zinnen (%) Hoofdstuk 16 Overgangs-, invoering- en slotbepalingen 86 21, ,95 Hoofdstuk 9 Het bestuur en inrichting van de universiteiten 85 20, ,90 Hoofdstuk 7 Onderwijs 68 16, ,40 Hoofdstuk 10 Het bestuur en inrichting van de hogescholen 31 7, ,40 Hoofdstuk 11 Het bestuur en inrichting van de open universiteiten 29 7, ,18 Hoofdstuk 12 Het bestuur en inrichting van de academische ziekenhuizen 23 5, ,60 Hoofdstuk 1 Algemene bepalingen 18 4, ,42 Hoofdstuk 6 Onderwijsaanbod 16 3, ,70 Hoofdstuk 2 Planning en bekostiging 14 3, ,57 Hoofdstuk 13 Het bestuur en inrichting van de instellingen voor wetenschappelijk onderzoek 11 2, ,70 Hoofdstuk 4 Personeel 7 1, ,73 Hoofdstuk 15 Inhoudingen, bekostiging, schadevergoedingen strafbepalingen 7 1, ,60 Hoofdstuk 5 Toezicht 5 1, ,92 Hoofdstuk 3 Overleg 3 0, ,37 Hoofdstuk 8 Samenwerking bekostigde instellingen voor hoger onderwijs 1 0, ,30 Hoofdstuk 14 Kroon en beroep 1 0, ,73 Bijlage 1 0, ,53 totaal , ,00 De geboorte van nieuwe regels De volgende deelanalyse heeft betrekking op de geboorte van nieuwe regels in het hoger onderwijs. De telresultaten van geboorten staan opgesomd in tabel 6. Uit tabel 6 blijkt dat het aantal regelgeboorten in de periode sterk fluctueert van jaar tot jaar. BELEIDSWETENSCHAP

13 Alhoewel zich een cyclische beweging lijkt af te tekenen na magere jaren volgen vette jaren is dat patroon niet geheel eenduidig vast te stellen. Daarvoor is een langere tijdreeks nodig. In totaal zijn voor het hoger onderwijs in ons tijdvak ( ) 803 nieuwe onderwijsregels geboren met een totale omvang van 7829 zinnen. De gemiddelde omvang bij geboorte is 9,75 zin per nieuwe onderwijsregel. Per jaar werd het hoger onderwijs in deze periode geconfronteerd met gemiddeld ruim 42 nieuwe regels met een gemiddelde omvang van 412 zinnen. In geen enkel jaar is geen nieuwe regel aan de bestaande voorraad van onderwijsregels toegevoegd. Tabel 5 De omvang van WHW gesorteerd naar zinnen hoofdstuk omschrijving aantal omvang aantal omvang artikelen (%) zinnen (%) Hoofdstuk 7 Onderwijs 68 16, ,40 Hoofdstuk 16 Overgangs-, invoering- en slotbepalingen 86 21, ,95 Hoofdstuk 9 Het bestuur en inrichting van de universiteiten 85 20, ,90 Hoofdstuk 10 Het bestuur en inrichting van de hogescholen 31 7, ,40 Hoofdstuk 11 Het bestuur en inrichting van de open universiteiten 29 7, ,18 Hoofdstuk 1 Algemene bepalingen 18 4, ,42 Hoofdstuk 6 Onderwijsaanbod 16 3, ,70 Hoofdstuk 12 Het bestuur en inrichting van de academische ziekenhuizen 23 5, ,60 Hoofdstuk 2 Planning en bekostiging 14 3, ,57 Bijlage 1 0, ,53 Hoofdstuk 4 Personeel 7 1, ,73 Hoofdstuk 13 Het bestuur en inrichting van de instellingen voor wetenschappelijk onderzoek 11 2, ,70 Hoofdstuk 5 Toezicht 5 1, ,92 Hoofdstuk 14 Kroon en beroep 1 0, ,73 Hoofdstuk 15 Inhoudingen, bekostiging, schadevergoeding en strafbepalingen 7 1, ,60 Hoofdstuk 3 Overleg 3 0, ,37 Hoofdstuk 8 Samenwerking bekostigde instellingen voor hoger onderwijs 1 0, ,30 totaal , ,00 13 Tabel 6 Nieuwe regels in het hoger onderwijs jaar aantal omvang gemiddelde omvang , , ,11 DE WET OP HET HOGER ONDERWIJS EN WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK (WHW) GJALT DE JONG EN ARJEN VAN WITTELOOSTUIJN

14 jaar aantal omvang gemiddelde omvang , , , , , , , , , , , , , , , ,86 totaal ,75 14 Wijzigingen in bestaande regels De volgende uiting van de institutionele regeldynamiek betreft het verloop van wijzigingen in de bestaande regelvoorraad. In tabel 7 wordt een onderscheid gemaakt naar wijzigingen die een neutraal effect hebben op de omvang van de regelvoorraad, dan wel die voor een toe- of afname van de omvang zorgen. Ook hier is het beeld erg divers. Weer is in geen enkel jaar niet een bestaande regel voor het hoger onderwijs gewijzigd. In totaal betrof het in de observatieperiode 826 neutrale wijzigingen, 91 positieve wijzigingen met een gemiddelde omvang van 8,36 zinnen per wijziging en 65 negatieve wijzigingen met een gemiddelde omvang van 9,35 zinnen per wijziging. Per saldo is de omvang van de regelvoorraad echter gestaag gestegen ten gevolge van het ritme van regelwijzigingen. Tabel 7 Wijzigingen in bestaande regels in het hoger onderwijs neutraal toename afname jaar aantal omvang aantal omvang gemiddelde aantal omvang gemiddelde omvang omvang , , , , , , , , , , , , , , , , , ,00 BELEIDSWETENSCHAP

15 neutraal toename afname jaar aantal omvang aantal omvang gemiddelde aantal omvang gemiddelde omvang omvang , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,00 totaal , ,35 Intrekkingen van bestaande regels Ten slotte wordt in tabel 8 een overzicht gegeven van het patroon van regelintrekkingen of -sterften een verhoudingsgewijs zeldzame gebeurtenis. Het patroon is weer grillig. Gedurende onze observatieperiode zijn in totaal 336 regels voor het hoger onderwijs ingetrokken met een gemiddelde omvang van 7,76 zinnen per intrekking. 15 Tabel 8 Intrekkingen van bestaande regels jaar aantal omvang gemiddelde omvang , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,40 totaal ,76 DE WET OP HET HOGER ONDERWIJS EN WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK (WHW) GJALT DE JONG EN ARJEN VAN WITTELOOSTUIJN

16 16 Voorraadvorming in nationale onderwijsregels De voorgaande paragrafen laten zien dat alle regelgebeurtenissen voorkomen: geboorten, wijzigingen en sterften. Dat is uiteraard geen verrassende bevinding. Belangrijker is de vraag naar de netto-evolutie van de regelvoorraad: worden meer regels geboren dan ingetrokken, en wat is het totale effect op de regelvoorraad indien wijzigingen worden meegenomen? Met andere woorden: neemt de voorraad aan nationale regels voor het hoger onderwijs af, zoals de bedoeling is van het beleid van regeldrukvermindering, of juist toe? Tabel 9 geeft een overzicht van de nettomutaties en de cumulatieve voorraad, waarbij het jaar 1986 als ijkpunt is genomen. De netto - mutaties geven uiteraard het saldoresultaat van de geboorte van nieuwe regels plus de positieve wijzigingen minus met het aantal intrekkingen en de negatieve wijzigingen. De neutrale wijzigingen kunnen buiten beschouwing worden gelaten omdat deze geen effect hebben op de omvang van de regelvoorraad. De cumulatieve voorraad in elk jaar is de voorraad in het voorgaande jaar gecorrigeerd voor de nettomutaties. De conclusie is evident: gedurende de periode is de regelvoorraad sterk toegenomen ook in de jaren van het kabinet-balkenende II. 8 In aantallen artikelen is de voorraad gestegen van 141 naar 493. In aantallen zinnen is de voorraad opgelopen van 2172 naar Tabel 9 Voorraadvorming in nationale regels voor het hoger onderwijs in aantallen artikelen in aantallen zinnen jaar netto- cumulatieve netto- cumulatieve mutaties voorraad mutaties voorraad BELEIDSWETENSCHAP

17 Op basis van de informatie in tabel 9 wordt in figuur 1 de groei van de cumulatieve voorraad in termen van artikelen en zinnen weergegeven, met 1986 als basisjaar. Figuur 1 De groei van nationale regels voor het hoger onderwijs (1986 = 100) artikelen zinnen Jaar Sinds het midden van de jaren tachtig van de vorige eeuw groeit de voorraad aan onderwijsregels eerst nog gestaag, maar sinds het midden van de jaren negentig explosief. In minder dan twintig jaar tijd groeit de cumulatieve voorraad aan onderwijsregels met bijna 250 procent in termen van artikelen en met bijna 150 procent in termen van zinnen. Op basis van onze teloefeningen is de conclusie derhalve dat de regelvoorraad voor het hoger onderwijs per jaar tussen de 8 en 14 procent groeit. Met andere woorden: in minder dan tien jaar tijd is de voorraad aan formele wetten voor het hoger onderwijs verdubbeld. We plaatsen hierbij ook nog de kanttekening dat de groeivoet sterk stijgt: de verdubbelingstijd van de voorraad is in de loop van de tijd dus veel korter geworden. 4 Conclusies In dit artikel hebben wij de dynamiek van de nationale regelgeving met betrekking tot het hoger onderwijs blootgelegd. We hebben laten zien dat in steeds minder tijd steeds meer onderwijsregels aan de bestaande voorraad worden toegevoegd. Binnen een periode van tien jaar is de regelvoorraad voor het hoger onderwijs verdubbeld. Als het huidige groeitempo wordt gecontinueerd, wordt deze verdubbelperiode in de nabije toekomst aanmerkelijk korter. Tot op zekere hoogte bevestigen onze resultaten de percepties in het veld; de overdaad aan regels voor alle vormen van het onderwijs staat in de communis opinio symbool voor de regelzucht van de overheid. Onze studie voorziet deze algemene perceptie van een empirische onderbouwing. Het is echter niet zozeer het absolute aantal regels als wel het groeitempo van de regelvooraad dat onze verwachtingen overtreft. Op DE WET OP HET HOGER ONDERWIJS EN WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK (WHW) GJALT DE JONG EN ARJEN VAN WITTELOOSTUIJN

18 18 het terrein van het hoger onderwijs is sprake van boulimiawetgeving. Deze metafoor, die ontleend is aan het wel en wee van het menselijk lichaam, is verbonden met een connotatie die rechtstreeks van toepassing lijkt op het functioneren van de wetgever. Evenals zijn spiegelbeeld, de zogenoemde anorexiastrategie (Van Witteloostuijn 1999), beschouwen wij ook de boulimia-aanpak als een stoornis: daardoor ontstaat een alsmaar groeiend monster van octopusregelgeving dat het efficiënt functioneren van het beoogde systeem in de weg staat. De volgende stap is onderzoek naar de verklaring van deze dynamiek om zo de oorzaken van de boulimiawetgeving in kaart te kunnen brengen. Hierbij kunnen in ieder geval de volgende drie hypothesen worden getoetst. 1. De cyclus van wetgeving kent een krachtige interne dynamiek. De maatschappelijke organisatie van regelproductie lijkt op een klassieke Weberiaanse bureaucratie. Zoals gezegd neemt de groei van het aantal regels toe naarmate de regelvoorraad groter is (Schulz 1998; March, Schulz en Zhou 2000). Het gevolg is dat de regelvoorraad haast vanzelf verder uitdijt. Oude regels of wetten worden zelden of nooit geschrapt, maar hooguit gewijzigd. De Jong en Herweijer (2004: ) concluderen dat [w]etten worden veelal gewijzigd. Veel wijzigingen leiden tot het toevoegen van artikelen. Tijdens hun leven worden de meeste wetten omvangrijker [en]... de productiviteit van de departementen op het gebied van ministeriële regelingen stijgt gestaag. 9 Het voorbeeld van de WHW is veelzeggend. Een eenvoudige conclusie dringt zich op: rules breed rules. De eerste hypothese is daarom: regels creëren regels. 2. De regelproductiegroei wordt verder versterkt door de interactie met de regelproducenten (Van Witteloostuijn 2003). Inspiratiebron is de theorie van de invloed van de demografische kenmerken van topmanagers op beslissingen, gedragingen en prestaties (Finkelstein en Hambrick 1996). De tweede hypothese is even eenvoudig als de eerste: rule-makers breed rules. De toeneming van de regeldruk zal stijgen met het aantal regelmakende en -controlerende ambtenaren. Het aantal nieuwe regels stijgt met het aantal regelmakers. 3. Het Ministerie van Justitie zal meer regels produceren naarmate meer juridisch geschoolde beleidsambtenaren in dienst zijn. De Tweede Kamer zal meer onderwijswetgeving vaststellen naarmate het aantal onderwijsspecialisten groter is. Als de Minister van Onderwijs bijvoorbeeld een onderwijsachtergrond heeft, zal hij of zij een grotere behoefte aan regelproductie tentoonspreiden. Het hechte netwerk van onderwijsspecialisten in de Kamer en een omvangrijk ambtelijk apparaat verklaren dus waarom het Ministerie van OC&W berucht is om de overdaad aan regelgeving. De derde hypothese is daarom subtieler: regelmakers zijn productiever naarmate hun affiniteit met de inhoud van de regels groter is. In toekomstig onderzoek hopen wij deze drie en andere hypothesen te toetsen. Daarvoor is het noodzakelijk aanvullende data te verzamelen. Daar is inmiddels een begin mee gemaakt. Met deze toekomstige analyse zijn wij ook in staat onze methoden van onderzoek in perspectief te plaatsen. De door ons ontwikkelde en toegepaste telmethode van regels is arbeidsintensief en daardoor tijdrovend. Alhoewel deze methode analytisch BELEIDSWETENSCHAP

19 gezien de voorkeur geniet (zie hiervoor), verdient ook het gebruik van de beschikbare digitale databestanden verdere exploratie. Ondanks de grotere kans op onnauwkeurigheden levert het gebruik van de digitale bestanden mogelijk winst ten gevolge van tijdbesparing. Deze tijdwinst kan vervolgens worden ingezet ten behoeve van het onderzoek naar de evolutie van andere groepen van regels enerzijds, in het bijzonder de ministeriële regelingen, en andere domeinen anderzijds, bijvoorbeeld ondernemingsbestuur (corporate governance). Via dergelijke uitbreidingen en verdiepingen van de hier voorgestelde onderzoekslijn kan het inzicht worden vergroot in de dynamiek van regelzucht waarover met zoveel regelmaat wordt geklaagd, zodat effectievere instrumenten aan het licht worden gebracht ter bestrijding van de boulimiaregelgeving, die allesbehalve kosteloos is. Noten 1 De auteurs bedanken de anonieme beoordelaars van Beleidswetenschap voor hun zinvolle opmerkingen op een eerdere versie van dit artikel. Natuurlijk zijn alleen wij voor het eindresultaat verantwoordelijk. 2 Het tellen van regels is geen sinecure omdat de regelopbouw in het algemeen complex is, met meerdere domeinen en niveaus. Stanford kent bijvoorbeeld academische en administratieve regelgeving op drie uiteenlopende niveaus. Het gevolg is dat achter elke regel vaak een veelvoud van subregels schuilgaat. 3 De Algemene Rekenkamer (2004) stelt dat meer dan de helft van de Nederlandse regelgeving tegenwoordig een Brusselse herkomst heeft. De bron daarvoor is een niet-onderbouwd percentage in een circulaire van de Inspectie der Rijksfinanciën uit De Jong en Herweijer (2004) taxeren daarentegen dat hooguit 16 procent van de nieuwe nationale wet- en regelgeving het gevolg is van EU-invloed. Deze bevinding wordt ondersteund door onderzoek in Denemarken, Oostenrijk en het Verenigd Koninkrijk (Bovens en Yesilkagit 2004). Ten aanzien van de administratieve lastendruk wordt gesteld dat 40 procent hiervan van buiten Nederland komt (Tang en Verweij 2004). Administratieve lasten zijn volgens het Ministerie van Financiën (zie de kosten voor het bedrijfsleven om te voldoen aan informatieverplichtingen die voortvloeien uit wet- en regelgeving van de overheid. Gegeven deze definiëring van regeldruk vormen de administratieve lasten slechts een deel van de kosten die verbonden zijn aan regelgeving. Kosten die door de burger als consument, werknemer, belegger, investeerder of student worden gedragen, zijn bijvoorbeeld niet inbegrepen. 4 Voor een overzicht van het wetgevende proces voor formele onderwijswetten verwijzen wij naar Postma (1995). 5 Strikt genomen hebben onze tellingen betrekking op wetten in de sfeer van hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek. Kortheidshalve refereren we echter telkens alleen aan het hoger onderwijs. 6 Een beschrijving van de geschiedenis van het Nederlandse onderwijssysteem ligt buiten het bestek van dit artikel (zie hiervoor bijvoorbeeld Boekholt en De Booy 1987; Dodde 1993). 7 In de organisatie-ecologie een Darwinistische selectietheorie in de sociologie worden allerlei geavanceerde analysemethoden toegepast (Carroll en Hannan 2000). Voorbeelden zijn multivariante schattingen van de kans op uittreding (Pennings, Lee en Van Witteloostuijn 1998) of groeivoetregressies (Boone, Carroll en Van Witteloostuijn 2002). 8 Gezien de daadkracht van de verantwoordelijke staatssecretaris Mark Rutte is het einde nog niet in zicht. Het valt bijvoorbeeld te verwachten dat zijn hoger-onderwijsstrippenkaart met het nodige wetgevingsgeweld gepaard zal gaan. 9 Het woord productiviteit wordt hier in een niet-economische betekenis gebruikt: departementen produceren inderdaad veel regels, maar het is geen productiviteit met maatschappelijke meerwaarde. 19 DE WET OP HET HOGER ONDERWIJS EN WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK (WHW) GJALT DE JONG EN ARJEN VAN WITTELOOSTUIJN

20 20 Literatuur Algemene Rekenkamer Aandacht voor financiële gevolgen van Europees beleid. Den Haag: Algemene Rekenkamer. Boekholt, P.Th.F.M. en E.P. de Booy Geschiedenis van de school in Nederland. Assen: Van Gorcum. Boone, C.A.J.J., G.R. Carroll en A. van Witteloostuijn Resource distributions and market partitioning: Dutch daily newspapers, 1968 to American Sociological Review 67: Bovens, M. en K. Yesilkagit The impact of European legislation on national legislation: some preliminary findings for the Netherlands, Gepresenteerd op de 2004 EGPA-conferentie Four months after: administering the New Europe. Ljubljana, 1-3 september Carrol, G.R. en M.T. Hannan (2000). The demography of corporations and industries. Princeton NJ: Princeton University Press. Dodde, N.L Dag, mammoet! Verleden, heden en toekomst van het Nederlandse schoolsysteem. Apeldoorn: Garant. Finkelstein, S. en D.C. Hambrick Strategic leadership: Top executives and their effects on organizations. Minneapolis: West Publishing Company. Jong, E. de, en M. Herweijer Alle regels tellen. Beleidswetenschap 18 (3): March, J.G., M. Schultz en X. Zhou The dynamics of rules: Change in written organizational rules. Stanford: Stanford University Press. Olson, M Big bills left on the sidewalk: why some nations are rich and others are poor. Journal of Economic Perspectives 10: Pennings, J.M., K. Lee en A. van Witteloostuijn Human capital, social capital, and firm dissolution. Academy of Management Journal 41: Postma, A Handboek van het Nederlandse onderwijsrecht. Zwolle: Tjeenk Willink. REA (Raad van Economische Adviseurs: Buiter, W.H., S.C.W. Eijffinger, C.G. Koedijk, C.N. Teulings en A. van Witteloostuijn) Bureaucratisering en overregulering. Den Haag: Tweede Kamer. Schulz, M Limits to bureaucratic growth: the density dependence of organizational rule births. Administrative Science Quarterly 43: Tang, P. en G. Verweij Reducing the administrative burden in the European Union. CPB Memorandum. Den Haag: CPB. Vermeulen, B.P Constitutioneel Onderwijsrecht. Delft: Elsevier Bedrijfsinformatie. Wetenschappelijke Raad voor Regeringsbeleid Bewijzen van goede dienstverlening. Amsterdam: Amsterdam University Press. Witteloostuijn, A. van The ecology of law. International Journal of the Sociology of Law 31: Witteloostuijn, A. van De anorexiastrategie: over de gevolgen van saneren. Amsterdam/Antwerpen: De Arbeiderspers. Zoontjens, P.J.J Inleiding tot de Onderwijswetgeving. Delft: Elsevier Bedrijfsinformatie b.v. BELEIDSWETENSCHAP

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2004 2005 30 123 Bureaucratisering en overregulering Nr. 1 BRIEF VAN DE RAAD VAN ECONOMISCH ADVISEURS Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

Op de vraag of men de artikelen zelf in het Engels schrijft, gaf één wetenschapper het volgende aan:

Op de vraag of men de artikelen zelf in het Engels schrijft, gaf één wetenschapper het volgende aan: NEDERLANDS, TENZIJ Onderzoek Vakgroep Marktkunde en Marktonderzoek RUG In dit onderzoek zijn de volgende vragen geformuleerd: Welke factoren zijn op dit moment van invloed op de beslissing of Nederlandse

Nadere informatie

profiel Open Universiteit Voorzitter en leden raad van toezicht

profiel Open Universiteit Voorzitter en leden raad van toezicht profiel Open Universiteit Voorzitter en leden raad van toezicht Open Universiteit Voorzitter en leden raad van toezicht Organisatie De Open Universiteit (OU), opgericht in 1984, is de jongste universiteit

Nadere informatie

De Toekomst van het Nederlands Verdienmodel

De Toekomst van het Nederlands Verdienmodel De Toekomst van het Nederlands Verdienmodel prof.dr. Hans Strikwerda Met reviews door: prof. dr. Arnoud Boot mr. drs. Atzo Nicolaï drs. Michiel Muller prof. dr. Eric Claassen dr. René Kuijten prof. dr.

Nadere informatie

Inhuur in de Kempen. Eersel, Oirschot en Reusel-De Mierden. Onderzoeksaanpak

Inhuur in de Kempen. Eersel, Oirschot en Reusel-De Mierden. Onderzoeksaanpak Inhuur in de Kempen Eersel, Oirschot en Reusel-De Mierden Onderzoeksaanpak Rekenkamercommissie Kempengemeenten 21 april 2014 1. Achtergrond en aanleiding In gemeentelijke organisaties met een omvang als

Nadere informatie

Kwetsbaar alleen. De toename van het aantal kwetsbare alleenwonende ouderen tot 2030

Kwetsbaar alleen. De toename van het aantal kwetsbare alleenwonende ouderen tot 2030 Kwetsbaar alleen De toename van het aantal kwetsbare alleenwonende ouderen tot 2030 Kwetsbaar alleen De toename van het aantal kwetsbare alleenwonende ouderen tot 2030 Cretien van Campen m.m.v. Maaike

Nadere informatie

Geen tekort aan technisch opgeleiden

Geen tekort aan technisch opgeleiden Geen tekort aan technisch opgeleiden Auteur(s): Groot, W. (auteur) Maassen van den Brink, H. (auteur) Plug, E. (auteur) De auteurs zijn allen verbonden aan 'Scholar', Faculteit der Economische Wetenschappen

Nadere informatie

Minder nieuws voor hetzelfde geld?

Minder nieuws voor hetzelfde geld? www.nieuwsmonitor.net Minder nieuws voor hetzelfde geld? Van broadsheet naar tabloid Meer weten? Onderzoekers Nieuwsmonitor Carina Jacobi Joep Schaper Kasper Welbers Kim Janssen Maurits Denekamp Nel Ruigrok

Nadere informatie

1. Soorten wetenschappelijke informatiebronnen

1. Soorten wetenschappelijke informatiebronnen 1. Soorten wetenschappelijke informatiebronnen Wanneer je als student in het hoger onderwijs de opdracht krijgt om te zoeken naar wetenschappelijke informatie heb je de keuze uit verschillende informatiebronnen.

Nadere informatie

Deal or no deal. Het schuldeisersakkoord en de nieuwe Faillissementswet. Prof. dr. Jan Adriaanse

Deal or no deal. Het schuldeisersakkoord en de nieuwe Faillissementswet. Prof. dr. Jan Adriaanse Deal or no deal Het schuldeisersakkoord en de nieuwe Faillissementswet Prof. dr. Jan Adriaanse Wie ben ik Hoogleraar turnaround management aan de Universiteit Leiden Onderzoeksprogramma Turnarounds and

Nadere informatie

Nota collectiebeleid 2011 De collectievorming voor de Vakbibliotheek Rechten

Nota collectiebeleid 2011 De collectievorming voor de Vakbibliotheek Rechten Nota collectiebeleid 2011 De collectievorming voor de Vakbibliotheek Rechten Inhoud: 1. Inleiding 2. Collectievorming en taakstelling van de vakbibliotheek 2.1. De taakstelling van de bibliotheek 2.2.

Nadere informatie

Verdringing op de Nederlandse arbeidsmarkt: sector- en sekseverschillen

Verdringing op de Nederlandse arbeidsmarkt: sector- en sekseverschillen 1 Verdringing op de Nederlandse arbeidsmarkt: sector- en sekseverschillen Peter van der Meer Samenvatting In dit onderzoek is geprobeerd antwoord te geven op de vraag in hoeverre het mogelijk is verschillen

Nadere informatie

logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon geen

logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon geen logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom Den Haag Ons kenmerk 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Onderwerp Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon Bijlage(n) geen Geachte heer Van

Nadere informatie

MKB-ondernemer geeft grenzen aan

MKB-ondernemer geeft grenzen aan M0040 MKB-ondernemer geeft grenzen aan Reactie van MKB-ondernemers op wetswijzigingen in sociale zekerheid Florieke Westhof Peter Brouwer Zoetermeer, 0 april 004 MKB-ondernemer geeft grenzen aan Ondernemers

Nadere informatie

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG a 1 > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Datum: 22 april 2013 Betreft: Beleidsreactie op het advies "De

Nadere informatie

Subsector politicologie en bestuurskundige opleidingen

Subsector politicologie en bestuurskundige opleidingen Subsector politicologie en bestuurskundige Samenvatting... 2 Weinig deeltijd... 2 Wo-instroom... 3 Weinig uitval iets toegenomen... 3 Veel switch... 3 Vier in herstel... 3 Veel studenten raden opleiding

Nadere informatie

Samenvatting aanvraag

Samenvatting aanvraag Samenvatting aanvraag Algemeen Soort aanvraag (kruis aan wat van toepassing Nieuwe opleiding is): Nieuw Ad programma Nieuwe hbo master Nieuwe joint degree 1 Verplaatsing bestaande opleiding Nevenvestiging

Nadere informatie

14 Hoofdstuk 1: Politieke ruimte voor Nederlanders in het buitenland

14 Hoofdstuk 1: Politieke ruimte voor Nederlanders in het buitenland Inhoudsopgave 6 Inleiding 14 Hoofdstuk 1: Politieke ruimte voor Nederlanders in het buitenland 16 Frankrijk 19 Italië 22 Kroatië 25 Portugal 28 Zwitserland 33 Deelconclusies (I) 34 Hoofdstuk 2: Economische

Nadere informatie

Samen aan de IJssel Inleiding

Samen aan de IJssel Inleiding Samen aan de IJssel Samenwerking tussen de gemeenten Capelle aan den IJssel en Krimpen aan den IJssel, kaders voor een intentieverklaring en voor een onderzoek. Inleiding De Nederlandse gemeenten bevinden

Nadere informatie

Fout van CPB bij berekening remgeldeffect eigen risico

Fout van CPB bij berekening remgeldeffect eigen risico Fout van CPB bij berekening remgeldeffect eigen risico Wynand van de Ven en Erik Schut Wederreactie op Douven en Mannaerts In ons artikel in TPEdigitaal (Van de Ven en Schut 2010) hebben wij uiteengezet

Nadere informatie

Na overleg met de gerechten, adviseert de Raad als volgt. 1

Na overleg met de gerechten, adviseert de Raad als volgt. 1 De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Dr. R.H.A. Plasterk Postbus 20011 2500 EA Den Haag bezoekadres Kneuterdijk 1 2514 EM Den Haag correspondentieadres Postbus 90613 2509 LP Den Haag

Nadere informatie

Factsheet Competenties Ambtenaren

Factsheet Competenties Ambtenaren i-thorbecke Factsheet Competenties Ambtenaren Competenties van gemeenteambtenaren - nu en in de toekomst kennis en bedrijf Gemeenten werken steeds meer integraal en probleemgestuurd aan maatschappelijke

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 1995 1996 24 552 Regels inzake de financiële verhouding tussen het Rijk en de gemeenten (Financiële-verhoudingswet) Nr. 27 VOORSTEL VAN WET ZOALS HET LUIDT

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33081 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33081 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/33081 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Stettina, Christoph Johann Title: Governance of innovation project management

Nadere informatie

Introductie Methoden Bevindingen

Introductie Methoden Bevindingen 2 Introductie De introductie van e-health in de gezondheidszorg neemt een vlucht, maar de baten worden onvoldoende benut. In de politieke en maatschappelijke discussie over de houdbaarheid van de gezondheidszorg

Nadere informatie

Update ' toezicht op bestuur in relatie tot de rol van participatiemaatschappijen in hun portefeuillebedrijven'

Update ' toezicht op bestuur in relatie tot de rol van participatiemaatschappijen in hun portefeuillebedrijven' Update ' toezicht op bestuur in relatie tot de rol van participatiemaatschappijen in hun portefeuillebedrijven' 1 Toezicht op bestuur Op 31 mei 2011 is het wetsvoorstel bestuur en toezicht (het "Wetsvoorstel")

Nadere informatie

Vragenlijst Beoordelen van wetenschappelijke manuscripten

Vragenlijst Beoordelen van wetenschappelijke manuscripten Vragenlijst Beoordelen van wetenschappelijke manuscripten Welkom bij het onderzoek naar eigenschappen van wetenschappelijke manuscripten. In dit onderzoek willen we daarom nader onderzoeken welke onderdelen

Nadere informatie

Functieprofiel: Adviseur Functiecode: 0303

Functieprofiel: Adviseur Functiecode: 0303 Functieprofiel: Adviseur Functiecode: 0303 Doel (Mede)zorgdragen voor de vormgeving en door het geven van adviezen bijdragen aan de uitvoering van het beleid binnen de Hogeschool Utrecht kaders en de ter

Nadere informatie

praktijkseminarie de operationele aanpak valorisatieproblematiek

praktijkseminarie de operationele aanpak valorisatieproblematiek praktijkseminarie de operationele aanpak valorisatieproblematiek SBO maatschappelijke finaliteit Prof. Dr. Ann Jorissen (UA) IWT, 11 januari 2010 1 Effective Governance of Private Enterprises: the influence

Nadere informatie

INTERNATIONAL STANDARD ON AUDITING 560 GEBEURTENISSEN NA DE EINDDATUM VAN DE PERIODE

INTERNATIONAL STANDARD ON AUDITING 560 GEBEURTENISSEN NA DE EINDDATUM VAN DE PERIODE INTERNATIONAL STANDARD ON AUDITING 560 GEBEURTENISSEN NA DE EINDDATUM VAN DE PERIODE INHOUDSOPGAVE Paragraaf Inleiding... 1-3 Definities... 4 Gebeurtenissen die zich vóór de datum van de controleverklaring

Nadere informatie

Oostzaan Buiten gewoon

Oostzaan Buiten gewoon GESCAND OP Gemeente Oostzaan Buiten gewoon Gemeenteraad Oostzaan P/a Postbus 20 153OAA Wormeriand - 8 APR. Comeents Oostzaan Gemeentehuis ockadrcs Kerkbuurt 4, 1 511 BD Oostzaan Postadres Postbus 20, 1

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2004 2005 29 814 Wijziging van de Arbeidsomstandighedenwet 1998 in verband met een gewijzigde organisatie van de deskundige bijstand bij het arbeidsomstandighedenbeleid

Nadere informatie

Goedgekeurd op 11 februari 2011

Goedgekeurd op 11 februari 2011 GROEP GEGEVENSBESCHERMING ARTIKEL 29 00327/11/NL WP 180 Advies 9/2011 betreffende het herziene voorstel van de industrie voor een effectbeoordelingskader wat betreft de bescherming van de persoonlijke

Nadere informatie

Basisgegevens. Algemene karakteristieken

Basisgegevens. Algemene karakteristieken Basisgegevens Functiebenaming: Beleidsmedewerker Dienstonderdeel/post: Ambassade Washington Functieniveau: 09 Aantal uren: Min/Max AO 2040 uur per week Formatieplaatsnr: bovenformatief (tijdelijke functie

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2000 2001 27 400 Nota over de toestand van s Rijks Financiën Nr. 42 BRIEF VAN DE MINISTER VAN FINANCIËN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

Regeling bekostiging hoger onderwijs 2006

Regeling bekostiging hoger onderwijs 2006 Algemeen Verbindend Voorschrift Betreft de onderwijssector(en) Informatie CFI/ICO Hoger onderwijs en Wetenschappelijk onderzoek bvh 079-3232.666 Bestemd voor Instellingen voor hoger onderwijs. inwerkingtreding

Nadere informatie

een theorie. Dan weten we in welk domein we de diverse processen kunnen lokaliseren.

een theorie. Dan weten we in welk domein we de diverse processen kunnen lokaliseren. Samenvatting Inleiding In deze studie wordt een start gemaakt met de ontwikkeling van een toetsbare en bruikbare theorie over wetgeving, in het bijzonder over de werking van wetgeving. Wij weten weliswaar

Nadere informatie

Bijlage 1: wetteksten met toelichting cliënten- en burgerparticipatie

Bijlage 1: wetteksten met toelichting cliënten- en burgerparticipatie In deze informatie-set vindt u voorbeelden van documenten en profielen die door Wmo Adviesraden zijn gebruikt in het Plan van aanpak bij de omvorming naar een brede Adviesraad Sociaal Domein of Participatieraad.

Nadere informatie

Reglement Raad van Toezicht. Stichting Hogeschool Leiden CONCEPT 140331 ALGEMEEN

Reglement Raad van Toezicht. Stichting Hogeschool Leiden CONCEPT 140331 ALGEMEEN Reglement Raad van Toezicht Stichting Hogeschool Leiden ALGEMEEN Artikel 1. Algemene bepalingen 1. Dit reglement is het Huishoudelijk Reglement van de Raad van Toezicht, bedoeld in artikel 15 van de Statuten

Nadere informatie

Toekomstige demografische veranderingen gemeente Groningen in een notendop

Toekomstige demografische veranderingen gemeente Groningen in een notendop VLUGSCHRIFT Bevolkingsprognose gemeente Groningen - Toekomstige demografische veranderingen gemeente Groningen in een notendop Inleiding De omvang en samenstelling van de bevolking van de gemeente Groningen

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

Achtergrondinformatie

Achtergrondinformatie BIJLAGE 3 Achtergrondinformatie Diplomarendement Daling diplomarendement voltijd hbo-bacheloropleidingen De trend die de Inspectie van het Onderwijs de afgelopen jaren signaleerde in het hbo zet door:

Nadere informatie

Toekomst voor verzekeraars

Toekomst voor verzekeraars Position paper Toekomst voor verzekeraars Position paper ten behoeve van het rondetafelgesprek op 11 juni 2015 van de vaste commissie voor Financiën van de Tweede Kamer naar aanleiding van het rapport

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal Vergaderjaar 0 0 33 050 Wijziging van de Wet op de medische keuringen in verband met het opnemen van de mogelijkheid tot onderbrenging van de klachtenbehandeling bij aanstellingskeuringen

Nadere informatie

Functieprofiel: Redacteur Functiecode: 0601

Functieprofiel: Redacteur Functiecode: 0601 Functieprofiel: Redacteur Functiecode: 0601 Doel Uitvoeren van redactionele werkzaamheden voor de totstandkoming van diverse in- en/of externe publicaties, alsmede het bewaken van de kwaliteit van de publicaties,

Nadere informatie

Gelet op de artikelen 2.6, eerste lid, en 7.4a, vijfde lid, van de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek;

Gelet op de artikelen 2.6, eerste lid, en 7.4a, vijfde lid, van de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek; CONCEPT Besluit van tot wijziging van onder meer het Bekostigingsbesluit WHW in verband met wijziging van de bekostiging van de universiteiten per 2005 Op de voordracht van de Staatssecretaris van Onderwijs,

Nadere informatie

Samenvatting ... 7 Samenvatting

Samenvatting ... 7 Samenvatting Samenvatting... In rapporten en beleidsnotities wordt veelvuldig genoemd dat de aanwezigheid van een grote luchthaven én een grote zeehaven in één land of regio, voor de economie een bijzondere meerwaarde

Nadere informatie

Doel cliëntenparticipatie (Bergeijk, Bladel, Eersel en Oirschot)

Doel cliëntenparticipatie (Bergeijk, Bladel, Eersel en Oirschot) Verordening cliëntenparticipatie ISD de Kempen 2015 Artikel 1 Begripsbepalingen 1. Alle begrippen die in deze verordening worden gebruikt en die niet nader worden omschreven hebben dezelfde betekenis als

Nadere informatie

Voorpublicatie Vertrouwen in de wetenschap

Voorpublicatie Vertrouwen in de wetenschap Voorpublicatie Vertrouwen in de wetenschap Augustus 2015 Het meeste wetenschappelijk onderzoek wordt betaald door de overheid uit publieke middelen. De gevolgen van wetenschappelijke kennis voor de samenleving

Nadere informatie

EIM / Frits Suyver en John Boog 5

EIM / Frits Suyver en John Boog 5 aan Actal datum 5 november 2007 van EIM / Frits Suyver en John Boog pagina's 5 onderwerp Antwoord op aanvullende vragen van Actal m.b.t. studie Kleine ondernemers, hoge lasten Notitie voor ACTAL EIM heeft

Nadere informatie

de Rechtspraak Raad voor de rechtspraak Ministerie van Veiligheid en Justitie mr. F. Teeven Postbus 20301 2500 ER DEN HAAG

de Rechtspraak Raad voor de rechtspraak Ministerie van Veiligheid en Justitie mr. F. Teeven Postbus 20301 2500 ER DEN HAAG Ministerie van Veiligheid en Justitie mr. F. Teeven Postbus 20301 2500 ER DEN HAAG Directie Strategie en Ontwikkeling bezoekadres Kneuterdijk 1 2514 EM Den Haag correspondentieadres Postbus 90613 2509

Nadere informatie

Over de Zorgbalans: achtergrond en aanpak

Over de Zorgbalans: achtergrond en aanpak 1 Over de Zorgbalans: achtergrond en aanpak 1.1 De Zorgbalans beschrijft de prestaties van de gezondheidszorg In de Zorgbalans geven we een overzicht van de prestaties van de Nederlandse gezondheidszorg

Nadere informatie

N HAND PRAK - Biociden A2 Brussel, 26 juli 2013 MH/AB/AS 709-2013 ADVIES. over

N HAND PRAK - Biociden A2 Brussel, 26 juli 2013 MH/AB/AS 709-2013 ADVIES. over N HAND PRAK - Biociden A2 Brussel, 26 juli 2013 MH/AB/AS 709-2013 ADVIES over EEN VOORONTWERP VAN KONINKLIJK BESLUIT BETREFFENDE HET OP DE MARKT AANBIEDEN EN HET GEBRUIKEN VAN BIOCIDEN (goedgekeurd door

Nadere informatie

Samenwerking en innovatie in het MKB in Europa en Nederland Een exploratie op basis van het European Company Survey

Samenwerking en innovatie in het MKB in Europa en Nederland Een exploratie op basis van het European Company Survey Samenwerking en innovatie in het MKB in Europa en Nederland Een exploratie op basis van het European Company Survey ICOON Paper #1 Ferry Koster December 2015 Inleiding Dit rapport geeft inzicht in de relatie

Nadere informatie

Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der Meer)

Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der Meer) Vergadering: 11 december 2012 Agendanummer: 12 Status: Besluitvormend Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 E mail: gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20488 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20488 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20488 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Haar, Beryl Philine ter Title: Open method of coordination. An analysis of its

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal Vergaderjaar 0 0 3 88 Hoger Onderwijs-, Onderzoek- en Wetenschapsbeleid Nr. 304 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP Aan de Voorzitter van

Nadere informatie

Nieuwsbrief artikel 55ab Wet bodembescherming (Wbb): Aan de slag met de aanpak van de spoedlocaties

Nieuwsbrief artikel 55ab Wet bodembescherming (Wbb): Aan de slag met de aanpak van de spoedlocaties Nieuwsbrief artikel 55ab Wet bodembescherming (Wbb): Aan de slag met de aanpak van de spoedlocaties Beste collega s, De Wet bodembescherming is per 1 februari ondermeer gewijzigd om belemmeringen voor

Nadere informatie

De toekomst van consultancy

De toekomst van consultancy De toekomst van consultancy Course Assignment Management Consulting 5 oktober 2013 Teska Koch 2518936 Teska.koch@hotmail.com Word count: 1.510 Een kijkje in de glazen bol: Wat is de toekomst van consultancy?

Nadere informatie

Architecture Governance

Architecture Governance Architecture Governance Plan van aanpak Auteur: Docent: Stijn Hoppenbrouwers Plaats, datum: Nijmegen, 14 november 2003 Versie: 1.0 Inhoudsopgave 1. INLEIDING... 3 2. PROBLEEMSTELLING EN DOELSTELLING...

Nadere informatie

De curriculum van de masteropleiding PM MBO kan op verschillende niveau s bekeken worden:

De curriculum van de masteropleiding PM MBO kan op verschillende niveau s bekeken worden: Marco Snoek over de masteropleiding en de rollen van de LD Docenten De curriculum van de masteropleiding PM MBO kan op verschillende niveau s bekeken worden: Het intended curriculum : welke doelen worden

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Agro Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den

Nadere informatie

Besluit tot wijziging van de Nadere voorschriften controleen overige standaarden Vastgesteld 18 december 2008

Besluit tot wijziging van de Nadere voorschriften controleen overige standaarden Vastgesteld 18 december 2008 Besluit tot wijziging van de Nadere voorschriften controleen overige standaarden Vastgesteld 18 december 2008 1 Besluit tot wijziging van de Nadere voorschriften controle- en overige standaarden Vastgesteld

Nadere informatie

Format samenvatting aanvraag. Opmerking vooraf

Format samenvatting aanvraag. Opmerking vooraf Format samenvatting aanvraag Opmerking vooraf Mocht u de voorkeur geven aan openbaarmaking van de gehele aanvraag in plaats van uitsluitend onderstaande samenvatting dan kunt u dat kenbaar maken bij het

Nadere informatie

Uitkomsten onderzoek Controle en Vertrouwen. 7 mei 2012

Uitkomsten onderzoek Controle en Vertrouwen. 7 mei 2012 Uitkomsten onderzoek Controle en Vertrouwen 7 mei 2012 Voorwoord Onderwerp: resultaten onderzoek Controle en Vertrouwen Geachte heer, mevrouw, Hartelijk dank voor uw medewerking aan het onderzoek naar

Nadere informatie

Leergang Effectief Beleidsonderzoek Interactieve leergang over de rol van beleidsonderzoek in het beleidsproces

Leergang Effectief Beleidsonderzoek Interactieve leergang over de rol van beleidsonderzoek in het beleidsproces Leergang Effectief Beleidsonderzoek Interactieve leergang over de rol van beleidsonderzoek in het beleidsproces Vrijdagen 31 oktober, 7 & 14 November 2014 Utrecht (Hotel NH Utrecht) Doelgroepen leergang:

Nadere informatie

Verandering van herstructureringsmogelijkheden

Verandering van herstructureringsmogelijkheden Verandering van herstructureringsmogelijkheden Wat gooien we weg met een Scheme, het Nederlandse kind of het badwater? Eyes On Insolvency 18 april 2013 Johan T. Jol Deze presentatie bevat het persoonlijk

Nadere informatie

maatschappijwetenschappen (pilot)

maatschappijwetenschappen (pilot) Examen HAVO 2014 tijdvak 2 dinsdag 17 juni 13.30-16.30 uur maatschappijwetenschappen (pilot) Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 24 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 65 punten

Nadere informatie

Uitvoeringsregeling bij de Onderwijs- en examenregeling 2014-2015 wo bacheloropleiding Bedrijfskunde

Uitvoeringsregeling bij de Onderwijs- en examenregeling 2014-2015 wo bacheloropleiding Bedrijfskunde 1 Faculteit Management, Science and Technology Uitvoeringsregeling bij de Onderwijs- en examenregeling 2014-2015 wo bacheloropleiding Bedrijfskunde U2014/02468 De uitvoeringsregeling treedt in werking

Nadere informatie

Veronderstellingen deelname-effecten van een sociaal leenstelsel in het hoger onderwijs

Veronderstellingen deelname-effecten van een sociaal leenstelsel in het hoger onderwijs CPB Notitie 25 februari 2013 Veronderstellingen deelname-effecten van een sociaal leenstelsel in het hoger onderwijs Uitgevoerd op verzoek van Minister Bussemaker van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag.. Voortgezet Onderwijs Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den

Nadere informatie

Voorwoord 9. Inleiding 11

Voorwoord 9. Inleiding 11 inhoud Voorwoord 9 Inleiding 11 deel 1 theorie en geschiedenis 15 1. Een omstreden begrip 1.1 Inleiding 17 1.2 Het probleem van de definitie 18 1.3 Kenmerken van de representatieve democratie 20 1.4 Dilemma

Nadere informatie

BESLUIT COLLEGE VAN BESTUUR

BESLUIT COLLEGE VAN BESTUUR BESLUIT COLLEGE VAN BESTUUR Nummer : 743 Paraaf: Onderwerp : Klachtenregeling en Reglement van orde klachtencommissie Besluit : Het College van Bestuur besluit tot vaststelling van de Klachtenregeling

Nadere informatie

Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE

Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE Datum: 16 december 2010 Ir. Jan Gerard Hoendervanger Docent-onderzoeker Lectoraat Vastgoed Kenniscentrum Gebiedsontwikkeling NoorderRuimte Hanzehogeschool Groningen

Nadere informatie

Dat de instellingen en evaluatieorganen voldoende kwaliteitsbewustzijn zullen tonen om de verbeterfunctie van de externe kwaliteitszorg

Dat de instellingen en evaluatieorganen voldoende kwaliteitsbewustzijn zullen tonen om de verbeterfunctie van de externe kwaliteitszorg Accreditatie hoger onderwijs Onder welke voorwaarden kan accreditatie in de toekomst een bijdrage leveren aan de ontwikkeling van de kwaliteit van het Nederlandse en Vlaamse hoger onderwijs. Blijvend succes

Nadere informatie

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting xvii Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting Samenvatting IT uitbesteding doet er niet toe vanuit het perspectief aansluiting tussen bedrijfsvoering en IT Dit proefschrift is het

Nadere informatie

HOEBERT HULSHOF & ROEST

HOEBERT HULSHOF & ROEST Inleiding Artikel 1 Deze standaard voor aan assurance verwante opdrachten heeft ten doel grondslagen en werkzaamheden vast te stellen en aanwijzingen te geven omtrent de vaktechnische verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Proeftuinplan: Meten is weten!

Proeftuinplan: Meten is weten! Proeftuinplan: Meten is weten! Toetsen: hoog, laag, vooraf, achteraf? Werkt het nu wel? Middels een wetenschappelijk onderzoek willen we onderzoeken wat de effecten zijn van het verhogen cq. verlagen van

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 34 200 IX Jaarverslag en slotwet Ministerie van Financiën en Nationale Schuld 2014 Nr. 8 LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN Vastgesteld 11 juni 2015

Nadere informatie

Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling

Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling Advies 7 april 2010 1 2 Inhoudsopgave Samenvatting 5 Aanbevelingen 7 Aanleiding en context voor dit advies 9 Algemeen 11 Opmerkingen bij tekst en opzet van

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2004 2005 29 819 Tijdelijke regels betreffende experimenten in het hoger onderwijs op het gebied van vooropleidingseisen aan en selectie van aanstaande studenten

Nadere informatie

Stoppen als huisarts: trends in aantallen en percentages

Stoppen als huisarts: trends in aantallen en percentages Dit rapport is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen worden gebruikt met bronvermelding. Stoppen als huisarts: trends in aantallen en percentages Een analyse van de huisartsenregistratie over de

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2013 2014 33 763 Toekomst van de krijgsmacht Nr. 27 BRIEF VAN DE MINISTER VAN DEFENSIE Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag,

Nadere informatie

Veranderen is een noodzaak, verbeteren is een keuze (1)

Veranderen is een noodzaak, verbeteren is een keuze (1) (1) Inspirerend leiderschap van bestuurders en directeuren vraagt om meer aandacht voor hun verander- en verbetercapaciteit. In dit eerste deel (van twee) staat een belangrijke component hiervan centraal:

Nadere informatie

11 juli 2012 Beleidsreactie advies NVAO m.b.t. kwaliteit en niveau van BE, VTM, CE en MEM bij Hogeschool Inholland

11 juli 2012 Beleidsreactie advies NVAO m.b.t. kwaliteit en niveau van BE, VTM, CE en MEM bij Hogeschool Inholland a 1 > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den Haag www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2012 2013 31 015 Kindermishandeling Nr. 82 BRIEF VAN DE MINISTER VAN VEILIGHEID EN JUSTITIE Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den

Nadere informatie

Mannen geven veel vaker leiding dan vrouwen

Mannen geven veel vaker leiding dan vrouwen nen geven veel vaker leiding dan vrouwen Astrid Visschers en Saskia te Riele In 27 gaf 14 procent van de werkzame beroepsbevolking leiding aan of meer personen. Dit aandeel is de afgelopen jaren vrijwel

Nadere informatie

WERKKAMER UITWERKEN REGELGEVING. Resultaten 2015 & Jaarplan 2016

WERKKAMER UITWERKEN REGELGEVING. Resultaten 2015 & Jaarplan 2016 WERKKAMER UITWERKEN REGELGEVING Resultaten 2015 & Jaarplan 2016 Jaarplan WK UR 2016 Inhoud Veiligheidsprestaties branche Terugblik resultaten 2015 Onderwerpen jaarplan 2016 Vragen aan het bestuur Principes

Nadere informatie

GOED BESLAGEN MANAGEMENTSAMENVATTING EEN ONDERZOEK NAAR ADMINISTR ATIEVE L ASTEN IN BESLAG- PROCEDURES VAN DE POLITIE AUTEURS. Dr. J.J.

GOED BESLAGEN MANAGEMENTSAMENVATTING EEN ONDERZOEK NAAR ADMINISTR ATIEVE L ASTEN IN BESLAG- PROCEDURES VAN DE POLITIE AUTEURS. Dr. J.J. MANAGEMENTSAMENVATTING GOED BESLAGEN EEN ONDERZOEK NAAR ADMINISTR ATIEVE L ASTEN IN BESLAG- PROCEDURES VAN DE POLITIE Datum: 4 juli 2013 Rapportnummer: TMC-R13-013 AUTEURS Dr. J.J. Vos Drs. W.H. van den

Nadere informatie

Bestuurlijke strafbeschikking en bestuurlijke boete overlast. Samenvatting. Drs. Sander Flight Prof. Mr. Dr. Arthur Hartmann Dr. Oberon Nauta RAPPORT

Bestuurlijke strafbeschikking en bestuurlijke boete overlast. Samenvatting. Drs. Sander Flight Prof. Mr. Dr. Arthur Hartmann Dr. Oberon Nauta RAPPORT Bestuurlijke strafbeschikking en bestuurlijke boete overlast Samenvatting Drs. Sander Flight Prof. Mr. Dr. Arthur Hartmann Dr. Oberon Nauta RAPPORT Bestuurlijke strafbeschikking en bestuurlijke boete overlast

Nadere informatie

Disseminatie: artikels schrijven, presenteren en publiceren. Katrien Struyven

Disseminatie: artikels schrijven, presenteren en publiceren. Katrien Struyven Disseminatie: artikels schrijven, presenteren en publiceren Katrien Struyven Ervaringen Wie heeft pogingen ondernomen of reeds een artikel geschreven? Hoe heb je dit ervaren? Wie heeft er reeds deelgenomen

Nadere informatie

01-07-2002 ME/MW 02022387 RL/FvK/2002/131 1. Advies departementale actieprogramma s vermindering administratieve lasten 2002

01-07-2002 ME/MW 02022387 RL/FvK/2002/131 1. Advies departementale actieprogramma s vermindering administratieve lasten 2002 Aan de Minister van Economische Zaken Mevrouw A. Jorritsma-Lebbink Postbus 20101 2500 EC Den Haag Datum Uw kenmerk Ons kenmerk Bijlage(n) 01-07-2002 ME/MW 02022387 RL/FvK/2002/131 1 Onderwerp Advies departementale

Nadere informatie

NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING. CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING

NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING. CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING Versterking van de wetenschap en een betere benutting van de resultaten zijn een onmisbare basis, als Nederland

Nadere informatie

TYPES INSTRUMENTEN OVERZICHT

TYPES INSTRUMENTEN OVERZICHT TYPES INSTRUMENTEN OVERZICHT Aanbeveling... 2 Advies... 2 Algemeen commentaar... 2 Beleidsdocument... 3 Besluit... 3 Decreet... 3 Europees besluit... 3 Grondwet... 3 Koninklijk besluit... 3 Mededeling...

Nadere informatie

Informatiepakket stakeholderpro

Informatiepakket stakeholderpro Informatiepakket stakeholderpro In dit informatiepakket treft u antwoorden op de volgende vragen: 1. Wat is stakeholderpro? 2. Waar komt het idee vandaan? 3. Wie is Floor Kist? 4. Afbeeldingen stakeholderpro

Nadere informatie

Het assurance-raamwerk De accountant en het verstrekken van zekerheid

Het assurance-raamwerk De accountant en het verstrekken van zekerheid Het assurance-raamwerk De accountant en het verstrekken van zekerheid Koninklijk Nederlands Instituut van Registeraccountants Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Het begrip assurance en maatschappelijke ontwikkelingen

Nadere informatie

Juist in het openbaar onderwijs

Juist in het openbaar onderwijs Juist in het openbaar onderwijs Over de aandacht voor levensbeschouwing op de openbare school Legitimatie MARLEEN LAMMERS Wie denkt dat het openbaar onderwijs geen aandacht mag besteden aan levensbeschouwing,

Nadere informatie

850 Pensioenfondsbestuurders doen mee aan onderzoek over functioneren van bestuur

850 Pensioenfondsbestuurders doen mee aan onderzoek over functioneren van bestuur 850 Pensioenfondsbestuurders doen mee aan onderzoek over functioneren van bestuur Het delen van informatie, reflectie op het eigen functioneren, onderling vertrouwen, de deskundigheid van bestuurders en

Nadere informatie

Introductie stage-scriptie combi. Orthopedagogiek G&G, 25 augustus 2011

Introductie stage-scriptie combi. Orthopedagogiek G&G, 25 augustus 2011 Introductie stage-scriptie combi Orthopedagogiek G&G, 25 augustus 2011 Welkom toekomstige Scientist-Practitioners Achtergrond Vanuit Orthopedagogiek:GenG steeds meer accent op scientist-practitioner model

Nadere informatie