Wie is er nou raar? Instructie lesmateriaal voor docenten, trainers, coaches, e.a.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Wie is er nou raar? Instructie lesmateriaal voor docenten, trainers, coaches, e.a."

Transcriptie

1 Instructie lesmateriaal voor docenten, trainers, coaches, e.a. Wie is er nou raar? Jongeren in dialoog over de beeldvorming rondom mensen met een psychiatrisch probleem

2 handleiding colofon hogeschool van arnhem en nijmegen, dr. m.a.w. van biene, lector lokale dienstverlening vanuit klantperspectief & drs. a. schimmel-spreeuw, j. j. klein gunnewiek, docent post-hbo spv han nijmegen auteurs: m. bussink, n.a.g.a van den eertwegh, n.g.r.g keijzer producent ondersteunend beeldmateriaal: louis de mast vormgeving: bureau ketel grafisch ontwerp fotografie: anne van boekel drukwerk: eerste druk juni 2011, drukkerij efficiënt nijmegen isbn: bestellen via: alles uit deze uitgave mag, mits bronvermelding, worden vermenigvuldigd en openbaar gemaakt. een digitale versie van deze leerproducten is gratis te downloaden via onder meer wmo-werkplaatsen zijn samenwerkingsprojecten tussen het ministerie van vws en lectoraten van een aantal nederlandse hbo-instellingen. ze zijn gericht op beroepsinnovatie in de sociale sector in het kader van de wet maatschappelijke ondersteuning (wmo). dat doen ze via praktijkgericht onderzoek en bijdragen in diverse vormen aan onderwijs en deskundigheidsbevordering. meer informatie is beschikbaar via dit leerproduct is totstandgekomen dankzij financiering van het ministerie van vws. deze publicatie is gecoördineerd door de wmo-werkplaats nijmegen van hogeschool van arnhem en nijmegen.

3 Woord vooraf Deze leerproducten zijn gemaakt om jongeren meer inzicht te geven in het leven van mensen met een psychiatrische en psychosociale problematiek(specifiek: verslaving, angststoornis, braakfobie, depressie, borderlinestoornis en PTST). Aan de hand van de levensverhalen van Marleen, Jesse, Mayke, Ilse en Esther krijgen jongeren een kijkje in het verleden en het heden van mensen met een psychiatrische en psychosociale problematiek. Ook komen we te weten wat de toekomstverwachtingen van deze vijf hoofdpersonen zijn. We stellen jongeren in de gelegenheid in dialoog te gaan over eigen opvattingen en meningen, deze tijdelijk op te schorten en vooroordelen ter discussie te stellen. Het studiemateriaal bestaat uit vijf boekjes met zes lessen, een film en een handleiding voor docenten, trainers of coaches. Daarnaast is er nog aanvullend lesmateriaal. Met dialogische werkvormen leren jongeren zichzelf in relatie tot mensen met een psychiatrische problematiek beter begrijpen. Waarom is het van belang dat jongeren een positieve beeldvorming ontwikkelen over mensen met psychiatrische problemen? We begrijpen inmiddels dat ook deze mensen zo gewoon mogelijk moeten kunnen wonen en werken, moeten kunnen leren en ontwikkelen. Soms met ondersteuning en zorg. Soms zijn zij volledig aangewezen op zichzelf, soms hebben zij een rijk sociaal netwerk. In Nederland wordt vaak nog met een scheve blik gekeken naar mensen die zich vreemd of raar gedragen. Het gaat om mensen die lichte tot zware psychische klachten hebben. Ondanks deze wetenschap worden deze mensen vaak vermeden of raar aangekeken in plaats van dat ze hulp of begrip krijgen. Zij voelen zich vaak eenzaam of wonen geïsoleerd en komen doorgaans moeilijk in contact met anderen. De kans is groot dat u iemand kent die een psychische aandoening heeft, heeft gehad, of die gewoon een beetje anders is dan een ander. Een psychiatrische ziekte als angst, depressie, eetstoornissen, drugsen alcoholmisbruik, dementie of schizofrenie kan eenieder krijgen. Ondanks dit trekken mensen met deze aandoeningen vaak angst, vijandigheid en afkeuring aan in plaats van mededogen, steun en begrip. Dergelijke reacties zorgen er niet alleen voor dat deze mensen zich vaak geïsoleerd en ongelukkig voelen, maar werken in de hand dat ze de juiste effectieve hulp, ondersteuning en behandeling niet krijgen. De onderzoeksresultaten zijn bijeengebracht en hebben geleid tot de volgende bevinding: er bestaat een kloof tussen jongeren en mensen met een psychiatrische of psychosociale problematiek. Deze kloof wordt veroorzaakt doordat er een stigma bestaat rondom psychiatrische ziekten en dit belemmert het contact tussen mensen. Een aanbeveling is het kennisniveau(bijvoorbeeld ennis van psychiatrische ziektebeelden opdoen en gedragsuitingen van psychische problemen leren begrijpen) van de jongeren met interactieve leermiddelen te vergroten, zodat zij meer inzicht kunnen krijgen in het eigen denken over mensen met psychiatrische problemen. Tegelijkertijd is het van belang dat er een beroep wordt gedaan op de sensitiviteit en de bereidheid van jongeren iets voor de ander te willen betekenen nu of in de nabije toekomst. Wie weet is die ene leerling van vandaag de vrijwilliger voor morgen.

4 handleiding inhoudsopgave Inleiding 5 Onderzoek naar WMO Welzijn Nieuwe Stijl 6 Het lesmateriaal 8 Gebruikersinformatie voor docent/trainer/coach 8 Identiteiten en hoe deze beïnvloeden 9 Leertheoretische uitgangspunten 9 Sleutelbegrippen bij actief leren: 10 Narratief werken 10 Dialoog en actie 11 Uitgangspunten dialogisch werken 12 Het stellen van open vragen 13 Zo zijn onze manieren 14 Omgangscodes bij onderlinge communicatie 14 Coachen van de groep deelnemers 15 Opbouw 16 Verhalen 16 Subgroepjes 16 Werkvormen 16 DVD Wie is er nou raar? 17 Ervaringsdeskundige 18 Vijf instructieboekjes 19 Participatieve aanpak 20 Voorbereiden met de jongeren 20 Signaleren en actie ondernemen 20 Toelichting op de begrippen psychisch en psychiatrisch 20 Instructiemateriaal 21 Les 1: Kennismakingsles 21 Les 2: Over de streep 26 Les 3: Complimentenspel 30 Les 4: Rollenspel 34 Les 5: Face to Face 38 Les 6: Creatieve presentatie 42 Literatuurlijst 46 Bijlage 1: Ervaringsdeskundigen 47 Bijlage 2: Vraagkaarten over de streep 48 Bijlage 3: Dialoogkaarten 50 4 Bijlage 4: De 3 B s 51

5 Inleiding Voor jongeren is de periode op het voortgezet onderwijs vaak een onzekere periode en een zoektocht naar wie ben ik en wie wil ik zijn?. Gericht op het eigen ik in relatie tot de ander (die je niet of juist wel wilt zijn). Er zijn veel valkuilen als het gaat om het ontwikkelen van negatieve gevoelens en identiteit. Erbij willen horen, maar dat lukt niet echt. Twijfels over het uiterlijk. Je minder voelen dan anderen. Verlegen zijn. Een scheiding van ouders. Gepest worden. Opeenstapeling van negatieve ervaringen kan leiden tot somberheid, het ontwikkelen van angsten of het grijpen naar alcohol en/of drugs. Meer dan eens proberen jongeren, maar ook volwassenen hun negatieve gevoelens of gedachten uit te wissen door te grijpen naar deze middelen. Het ontwikkelen van een psychisch probleem wordt hiermee in de hand gewerkt. De vraag is: wanneer is het normaal om somber of angstig te zijn en wanneer neemt het extreme vormen aan? Dit zijn onderwerpen waar niet gemakkelijk over wordt gesproken. Jongeren laten over het algemeen niet graag hun onzekerheden en apartheden zien. Het is des te belangrijker dat jongeren weten dat iedereen deze gevoelens of gedachten heeft of kan ontwikkelen. We vallen allemaal wel eens buiten de norm. Hoe raar is de ander dan nog? In het lesmateriaal zetten we de schijnwerper op de verhalen van mensen die zelf een psychiatrisch probleem hebben. We nemen een kijkje in het leven van mensen die ervaren hebben of nog steeds ervaren hoe het is als je wordt gezien als anders dan anderen. Jongeren worden aan het denken gezet. Zij gaan met elkaar in gesprek om zich bewust te worden van hun houding ten aanzien van dit onderwerp. Uit onderzoek is gebleken dat pure kennisoverdracht niet leidt tot het veranderen van attitude. De houding van mensen verandert pas als er daadwerkelijk contact is met mensen met een psychiatrisch probleem. Bij mensen met psychiatrische problemen ligt vaak de behoefte tot het vertellen van hun verhaal en leren maken van contact. Vandaar dat wij er in deze instructie voor gekozen hebben om daadwerkelijk contact tussen de jongeren en de mensen met psychiatrische problemen te creëren. Verhalen ervaren en daar betekenis aan geven zijn leidend in de methode. Deze handleiding geeft tal van mogelijkheden om jongeren verder te noemen deelnemer - actief te laten werken rondom dit thema. We hopen dat zij elkaar uitdagen om te komen tot nieuwe manieren van denken over mensen met psychiatrische problematiek en over mensen die soms een beetje anders zijn. We hopen zo een aantal van de mythen en vooroordelen op te heffen. Daarnaast leren zij anders naar elkaar en zichzelf te kijken en dit kan een positieve sfeer in een groep teweegbrengen en in standhouden. Veel plezier en succes met de uitvoering! 5

6 handleiding onderzoek naar wmo welzijn nieuwe stijl Onderzoek naar WMO Welzijn Nieuwe Stijl De gemeente Elburg is van mening dat mensen met een psychiatrische problematiek onvoldoende gebruikmaken van hulp en ondersteuning vanuit de WMO. Het is er de gemeente niet om te doen op een aanbodgerichte manier een ongevraagd hulpaanbod te creëren, maar het is de gemeente er om te doen dat ook deze mensen als volwaardig burgers gebruikmaken van de juiste balans tussen informele en formele zorg en ondersteuning. We denken bij meer ernstige hulpvragen aan participatieve vormen van trajectondersteuning, casemanagement, buurtcoaches, buddy- en maatjessystemen en het samenbrengen van lotgenoten. Steeds gaat het erom zorg, ondersteuning en service dichtbij de mensen te brengen. Het idee is dat als jongeren ervaren en meemaken wat het betekent om een psychiatrisch probleem te hebben zij hopelijk iets voor hen willen gaan betekenen in welke vorm dan ook. Dat kan zijn op het gebied van burgers helpen burgers en het bevorderen van inclusie, erbij horen. Zo ook het ondersteunen van mensen met een psychiatrische problematiek bij leren meedoen en leren meetellen binnen de lokale gemeenschap van Elburg. De gemeente Elburg werkt samen met de WMO-werkplaats Nijmegen aan het vormgeven van WMO Welzijn Nieuwe Stijl binnen de gemeente. Er vonden twee onderzoeken plaats: burgers uit Elburg met een psychiatrische problematiek zijn geïnterviewd. De hoofdvraag van de gemeente Elburg was beter zicht te krijgen op de competenties, behoeften en wensen van mensen met psychiatrische problematiek binnen de gemeente. Het onderzoek wees uit dat de burger met psychiatrische en/of psychosociale problematiek betere aansluiting wil vinden bij de normale burger. Zij ervaren een kloof tussen hen als doelgroep en de normale burger. Voortbordurend op de eerste resultaten van dit onderzoek is een tweede onderzoek gedaan naar kennis, inzicht en attitude van jongeren jegens mensen met een psychiatrische en/of psychosociale achtergrond. Dit onderzoek is uitgevoerd in samenwerking met het Nuborghcollege locatie Oostenlicht in Elburg, een Vmbo-school. Leerlingen van jaar 2 en 3 zijn geënquêteerd met behulp van een vragenlijst waarin hun kennis, ervaring met en attitude jegens mensen met een psychiatrische problematiek aan bod kwamen. Naar voren kwam dat vrijwel alle leerlingen in hun (nabije) omgeving te maken hebben met het thema. Velen zien contact aangaan met hen echter als een drempel. Jongeren geven aan dat zij weinig weten over deze mensen. Een bevinding is dat de sociale invloed van de peergroup en te weinig 6

7 kennis over het thema in de hand werken dat mensen met een psychiatrische problematiek worden ervaren als raar of anders dan anderen. Wij als onderzoekers vroegen ons gaandeweg het onderzoek af: wie is er nou raar, iedereen is toch een beetje raar?. De uitspraak wie is er nou raar? kozen we als titel van het leerproduct omdat het iets zegt over alle mensen. Hiermee wordt de vraag beantwoord: Waarom het van belang is dat jongeren een positieve beeldvorming ontwikkelen over mensen met psychiatrische problemen. Om deze bevindingen te praktiseren kiezen we voor interactieve werkvormen, in dialoog gaan en een collectief leerproces doorlopen. Tijdens de lessen worden jongeren zich bewust van de kloof tussen de normale burger en de burger met een psychiatrische achtergrond. Getracht wordt deze kloof te verkleinen door te werken aan nieuwe attituden, inzichtvergroting en kennisoverdracht van, door en met jongeren. 7

8 handleiding het lesmateriaal Het lesmateriaal Gebruikersinformatie voor docent/trainer/coach Wat kun jij doen om een bijdrage te leveren aan het leven van iemand die het moeilijk heeft?. Het belangrijkste doel van deze aanpak is de houding van jongeren ten aanzien van mensen die zich anders, raar, of gek gedragen in hun ogen, positief te veranderen. Wij gebruiken deze termen, omdat we in onze maatschappij niet alleen mensen met een psychische beperking in een hokje duwen, maar ook vaak mensen die zich niet helemaal volgens de norm gedragen. Het is belangrijk dat we beginnen een ieder met een eigen-aardigheid te accepteren en dat we ons bewust worden van waarom we ons op een bepaalde manier verhouden tot de ander. Is dat onzekerheid? Angst misschien? Laten we over onze eigenaardigheden in gesprek gaan, met het idee elkaar te willen leren begrijpen. De handleiding bestaat uit diverse werkvormen waarin de deelnemers steeds ervaren hoe zij over zichzelf en de ander denken. Deelnemers ervaren vastgeroeste overtuigingen of ervaren juist (experimenteer) ruimte om op een andere manier te denken en acties te ondernemen met mensen met een psychiatrisch probleem. De instructies geven de docent/trainer/coach handvatten om met een groep in dialoog te gaan over dit onderwerp. Het biedt de mogelijkheid om op een niet confronterende manier niet over, maar met elkaar te praten en tegelijkertijd biedt het de mogelijkheid om steeds dieper op het onderwerp in te gaan. Het lesmateriaal kan gebruikt worden voor tal van groepen en doeleinden. Docenten van het Vmbo kunnen het lesmateriaal gebruiken in het onderwijs als het gaat om maatschappijleer en ten behoeve van andere sociaal maatschappelijke lesinhouden (zorg en welzijn). Het materiaal kan ook gebruikt worden op een lerarenopleiding om als docent-in-wording grip te krijgen op de overdracht van eigen kennis en kunde aangaande mensen met een psychiatrische probleem. Het doel kan dan zijn het leren transfereren van kennis over mensen met een psychiatrische problematiek. Het lesmateriaal kan ook gebruikt worden voor deskundigheidsbevordering binnen de beroepspraktijk, door zelfhulpgroepen en zelforganisaties. Kortom, zij die kennis willen maken met de levensverhalen van Marleen, Ilse, Esther, Mayke en Jesse, kunnen het lesmateriaal gebruiken. Het lesmateriaal laat creatieve aanpassingen toe bij gebruik. Om het effect van de opdrachten te vergroten is het belangrijk dat er een goede band is tussen leerlingen en docent/trainer. Er kunnen associaties en ervaringen naar boven komen bij een leerling en dan is (ter plaatse) emotionele ondersteuning gewenst. Het creëren van vertrouwen kan in een groep een eerste stap of zelfs een vereiste zijn. 8

9 Identiteiten en hoe deze beïnvloeden Jongeren zijn druk bezig met het ontwikkelen van een eigen identiteit. Het lesmateriaal nodigt uit tot het in dialoog brengen van verschillende identiteiten: - Identiteit van het buitensluiten: met mensen met een psychiatrisch probleem wil ik niets te maken hebben. - Identiteit van het binnensluiten: het exclusieve lidmaatschap van de een of andere groep is te herkennen aan: ik ben vooreerst rapper, aanhanger van AJAX, etc. Een jongere vindt dat hij behoort tot een categorie en sluit zich af voor de diversiteit van het sociale gebeuren en mensen met andere leefomstandigheden. - Identiteit van het reduceren: ik weet het beste wat goed is voor mij en mijn maten. - Identiteit van het insluiten: ik zie dat jij anders bent en ik respecteer dat (de menslievende benadering). Ik ben nieuwsgierig hoe het met jou gaat en of ik iets voor je kan doen. We zien in bovenstaande identiteiten dat het wenselijk is dat opvattingen en meningen ter tafel komen, dat onderling wordt doorgevraagd naar achterliggende denkbeelden en vooroordelen. Het bevorderen van wederkerigheid biedt mogelijkheid elkaar beter te begrijpen. Leertheoretische uitgangspunten Leertheoretisch werken we met het constructieleerconcept. Centraal staat: leren is reflecteren, interacteren en construeren. Praktisch betekent het dat de deelnemers - aan de hand van de oefeningen en de DVD - kennis en ervaring construeren (verbinden) naar nieuwe inzichten en beeldvorming. Dit vraagt het actief toepassen van deconstructie en constructie Eerst iets over het nut van deconstructie. We halen eerst de verschillende manieren van denken naar boven. We gaan niet direct op zoek naar overeenkomsten in het denken van de deelnemers. Deelnemers gaan in gesprek over de verschillen die ze samen opbrengen. Het snel met elkaar eens zijn levert niet zoveel nieuws op (je denkt zoals de ander). Constructie is het verbinden van verschillende inzichten en ideeën tot iets wat de deelnemer of de groep in zijn geheel aanspreekt (samen komen tot gelijkgerichtheid). In de verschillende onderwijskundige handboeken wisselen de omschrijvingen van het begrip leren met de jaren. Als je iets tenminste 24 uur later nog terug kunt vertellen, als er een blijvende verandering in je gedrag optreedt tengevolge van nieuwe kennis (Boekearts & Simons, 1995) of het proces van construeren van kennis en vaardigheden op basis van reeds 9

10 handleiding onderzoek naar wmo welzijn nieuwe stijl aanwezige kennis (Glaser, 1978). De hiervoor genoemde beschrijvingen passen binnen de theorie van het constructivisme dat binnen het onderwijs inmiddels breed wordt ondersteund. Kortom: kennis maak je uiteindelijk zelf uit het mengsel van de dingen die je al weet en nieuwe informatie. We spreken in dit verband over actief leren, we bevorderen het zelfstandig leren leren. We onderscheiden vier niveaus: onthouden, begrijpen, integreren en toepassen. Hierin worden onthouden en begrijpen veelal omschreven als leren 1 en integreren en toepassen als leren 2. Dat onderscheid wordt gemaakt om duidelijk te maken dat in veel leerboeken veel aandacht uitgaat naar leren 1 en relatief weinig aandacht aan leren 2 wordt besteed. Als leren 2 weinig aandacht krijgt mag je veronderstellen dat er slechts oppervlakkige kennis wordt ontwikkeld waarvan niet te voorzien valt of die langdurig zal blijven en of de deelnemer er ook iets mee kan. Kennis als resultaat van uitsluitend leren 1 zakt relatief snel weg. De verschillende werkvormen in deze handleiding zijn er met name op gericht om een brug te slaan tussen leren I en leren 2 en zo dieper leren mogelijk te maken. De werkvormen ondersteunen het proces van kennis construeren van de deelnemer. Sleutelbegrippen bij actief leren: zelfstandig leren leren toestaan van tijd en ruimte aanvullen in plaats van invullen direct in de actie ervaring opdoen, actief omgaan met de taak/opdracht/leerstof in plaats van passief begrijpen, integreren, toepassen (BIT) onthouden Narratief werken De deelnemers worden uitgenodigd ook hun verhaal te vertellen. De deelnemer vertelt zijn verhaal in eigen woorden oftewel de narratieve taal. In de verhalen kan gezocht worden naar manieren van denken en doen en deze kunnen gezamenlijk worden besproken (dialoog). De docent gebruikt het lesmateriaal als een flexibel design: gericht op begrijpen en inzicht en het gaat niet om toetsing. De belevingswereld, logica en het waardesysteem van de verteller staan centraal. Het is de kunst van de vraag achter de vraag (dieptestructuur) naar boven te halen. Narratief werken is zeer geschikt als het gaat om relaties te onderzoeken tussen uitspraken. Bij narratief werken worden verschillende narratieven met elkaar geconfronteerd 10

11 teneinde dialogen tot stand te brengen in de zoektocht naar betekenissen en oplossingen voor vragen. Narratief werken veronderstelt een betekenisgerichte manier van leren. Om die reden leggen we hier het verband tussen narratief werken en betekenisgestuurd leren/werken. Narratieven komen tot stand als gelegenheid wordt geboden om tot (onderlinge) betekenisgeving te komen. Tegelijkertijd wordt een beroep gedaan op de motivatie en het leervermogen van de deelnemer, zodat deze daadwerkelijk tot een narratief komt (een verhaalfragment met een begin en een plot). Hierbij kan een inviterende en coachende (faciliterende) aanpak van de docent/trainer ondersteunend zijn (dialoog, vragen stellen en doorvragen, laten samenvatten, helpen deconstrueren). Door het ontwikkelen van een zelf-verhaal (vertelling over jezelf, self-narrative) creëren we met de deelnemers coherente verbanden tussen de voorvallen in hun levens. Hun huidige identiteit is geen plotseling en mysterieus gegeven, maar het logische resultaat van een levensverhaal. Vertellingen zijn actieve reflecties (Gergen, 2000). Dialoog en actie De deelnemers maken kennis met het dialogisch werken. Het gaat om open vragen stellen en doorvragen: hoe bedoel je dat?; wat heb je meegemaakt?; en hoe is dat toen afgelopen? etc. We willen voorkomen dat we in discussies terechtkomen, omdat het in de les niet gaat over wie er gelijk heeft, maar hoe vanuit meerdere perspectieven en alternatieven naar de situaties van de personages gekeken kan worden. In deze instructie wordt gewerkt volgens het principe van dialogisch werken. Dialogisch werken is je opstellen als persoon, het benaderen van de ander als persoon, het starten en in gang houden van een dialoog. De omgang met elkaar dient vrij te zijn van overmacht van de één over de ander. Het moet een betekenisvolle en ontdekkende omgang tussen personen zijn. De dialoog kan ertoe bijdragen dat oude rollen, exclusiviteit van kennis en positie, 'de' waarheid, oude oplossingen, weten wat goed is voor de ander, fragmentatie en angst om te leren worden losgelaten. We stellen voor een attitudeverandering teweeg te brengen bij jongeren, met name bij hen die snel oordelen en niet gewend zijn vanuit meerdere perspectieven naar zaken te kijken. Dit doen wij door hen kennis te laten maken met hoe het is om anders te zijn dan anderen. We proberen de oude denkwijzen en rollen en oude oplossingen om te vormen tot nieuwe inzichten, nieuwe denkwijzen en vooral nieuwe rollen met betrekking tot het thema mensen met een psychiatrisch probleem. Om dit op een positieve en effectieve manier te kunnen bewerkstelligen is het belangrijk om de uitgangspunten van het dialogisch werken in de lessen voorop te stellen. De dialogische aanpak zal ook bij het uitvoeren van de verschillende werkvormen naar voren komen als de docent een coachende werkstijl hanteert. 11

12 handleiding onderzoek naar wmo welzijn nieuwe stijl Het empoweren van de jongeren zien we als een belangrijke stijl van coachen. Hierna wordt het verschil weergegeven tussen dialoog en discussie. DIALOOG Tweegesprek Onderzoeken van de vraag achter de vraag Vragen en doorvragen Van de ander iets willen weten Aanvullen i.p.v. invullen Nieuwe kennis opdoen De kwaliteit/kennis van de ander wordt zichtbaar Het kan wel als DISCUSSIE Ja maar Ik vind dat... Eigen mening opdringen Deponeren van je mening Gelijk willen hebben Vasthouden aan eigen visies (patroon) Bestaande kennis handhaven In de verdediging schieten, er komt geen nieuwe kennis vrij Het kan niet want Uitgangspunten dialogisch werken De deelnemers aan een dialoog zijn partners, geen tegenstanders of medestanders. Tijdens het voeren van de dialoog is er geen sprake van hiërarchische verschillen tussen de deelnemers, ongeacht of dat daarbuiten wel zo is. Docent staat dus gelijk aan deelnemers en deelnemers onderling staan gelijk aan elkaar. Docent is hierin wel gespreksleider en heeft zo een neutrale positie. De inbreng van de ander wordt serieus genomen. Wat de ander inbrengt wordt zonder meer aanvaard als zinvol binnen haar of zijn context, vanuit haar of zijn perspectief, ook al begrijpt men op dit ogenblik de ander niet. De ander zegt niets zomaar. Al wat hij of zij zegt, kan begrepen worden binnen de context van zijn of haar ervaringen, gevoelens en beleving. De deelnemers proberen zich in te leven in de gedachtengang en belevingswereld van de ander. Luisteren is even belangrijk als praten. Bij een dialoog luisteren de gesprekspartners echt naar elkaar. Dit wil zeggen dat ieder moeite doet om de ander te verstaan zoals die verstaan wil worden. Actief luisteren houdt in dat men vragen stelt om na te gaan of men begrepen heeft wat de ander heeft willen meedelen. Er is betrokkenheid bij het gespreksthema en dit thema is voor alle deelnemers helder. 12

13 Tijdens een dialoog kan het gespreksthema regelmatig veranderen. Er is een vrije stroom van vragen, gedachten en gevoelens. Het thema kan daardoor op een flexibele manier maar toch gericht veranderen. Het streven is niet de ander te willen veranderen, maar wel om van elkaar te weten welke effecten het gedrag oproept, zodat de ander kan kiezen om daar rekening mee te houden. Verschillen in visie worden gerespecteerd, herkend en erkend. Verschillen in visie maken de dialoog alleen maar rijker. Men zoekt hoe men constructief kan omgaan met de waargenomen verschillen. De vraag is niet wie gelijk heeft, maar wel wat ieder aanreikt om samen een stap verder te komen. De deelnemers proberen niet elkaar te overtuigen, men zoekt samen naar de juiste gegevens, de zinvolle interpretatie, het helder inzicht, de gepaste conclusie, de beste keuze. Men streeft niet naar een compromis maar tracht door een beter begrijpen van elkaars visie en het laten bevragen van de eigen visie, te komen tot een gezamenlijk inzicht dat de basis kan zijn voor gemeenschappelijke doelen en keuzes (Briggs & Peat, 1999). Het stellen van open vragen De docent/trainer/coach heeft een voorbeeldfunctie als het gaat om het leren stellen van open vragen (Dixon, 2000; 2002; Van Biene, 2005). Open vragen beginnen met.. Hoe vraagt naar dingen die zich in de omgeving voordoen, roept ervaring op HOE-vragen zetten antwoorden in een verband. Je kunt actief met de uitkomst aan de gang. Wie vraagt naar personen Wat vraagt naar dingen, wat bedoel je Welke vraagt naar wat voor een Waar vraagt naar plaats Wanneer vraagt naar moment, tijd, datum Waarom TIP!!!!! vraagt om te verantwoorden Vermijd WAAROM-vragen, dan volgt meestal DAAROM. Je raakt snel in discussie i.p.v. in dialoog 13

14 handleiding onderzoek naar wmo welzijn nieuwe stijl Zo zijn onze manieren We hanteren in werk en onderwijs standaard omgangsnormen (zo zijn onze manieren), waar mensen zich aan dienen te houden. Zo ook is (emotionele) veiligheid in de groep belangrijk. Bij het starten met dit leerprogramma kunnen deelnemers samen regels opstellen die het groepsproces ten goede komen. Dit om de veiligheid in de groep te bevorderen: niemand beledigt iemand, elkaar niet uitlachen, alles wat binnen de les besproken wordt blijft ook binnen de les. Er kan op de regels teruggegrepen worden ( we hadden toch afgesproken dat.). Als een groep bedenkt elkaar laten uitspreken dan kan de docent daarnaar verwijzen. Het is handig om de regels op te schrijven (flip-over), zodat ze iedere les weer op het netvlies van de deelnemer staan. Als de les begint kan de docent de groep uitnodigen de regels nog even te herhalen: respect voor elkaars mening, elkaar niet uitlachen, etc. Het aanbieden van een les Wie is er nu raar? vraagt om omgangscodes, gedragscodes en correcties op onmacht. We geven hieronder een aantal omgangscodes en een wenselijke grondhouding: Een proactieve houding (vooruitkijkend) Een integere houding (oprecht) Een constructieve opstelling (zaken verbinden) Bereidheid tot reflectie (nadenken over hoe en wat iemand doet, zegt) Bereidheid de eigen grenzen te onderzoeken Bereidheid macht te delen Bereidheid meningen, inzichten en stellingnamen te veranderen Bereidheid waarden op grond waarvan betekenis wordt gegeven te veranderen De grenzen die de ander aangeeft respecteren Bereidheid tijd en energie in het proces te stoppen Omgangscodes bij onderlinge communicatie. De deelnemer is bereid: Eigen oordelen tijdelijk op te schorten Gevoelens en gedachten uit te spreken (binnen de eigen grenzen) Over zichzelf te praten, niet over de ander Met de ander te praten, niet over hem/haart Ieders inbreng te waarderen Goed te luisteren De ander willen begrijpen 14

15 Correcties op onmacht Wat zou er gebeuren? Wat voor mogelijkheden ontstaan er als deze belemmering er niet was? Etcetera Coachen van de groep deelnemers Coachen is een vorm van begeleiden, gericht op: het optimaliseren van het functioneren van mensen herkennen van potentieel bij mensen stimuleren en ontwikkelen van zelfsturing invoelend en meedenkend ruimte biedend, losmakend benieuwd naar het andere, de ander niet invullen, maar aanvullen waar nodig Coachen is niet: Vertellen hoe het moet Geven van oplossingen Aandragen van tips Bij het doorlopen van de werkvormen kunnen emoties bij deelnemers naar boven komen, die zij normaliter niet zo snel in de groep zouden laten zien. Het gaat soms om woorden en beleving die dichtbij komen. Het is belangrijk dat de docent aandacht schenkt aan de situatie, ofwel persoon. Met een coachende aansluiting kan de deelnemer zelf aangeven of hij erover wil praten of juist niet. Een goede evaluatie na elke les is dus van groot belang, zo ook nazorg als daar behoefte aan is! Mochten bepaalde onderwerpen te confronterend zijn voor bepaalde deelnemers of merkt u als docent dat de sfeer in de groep ervoor zorgt dat bepaalde deelnemers zich niet vrij kunnen uiten, maak dan een positieve ombuiging zonder afbreuk te doen aan de sensitiviteit die aanwezig is. Lukt het niet om de sfeer om te buigen, neem dan tijd en ruimte voor reflectie met de groep. Door samen terug en vooruit te kijken (feedback en feedforward) krijgen deelnemers de gelegenheid een nieuwe situatie te creëren en worden zij zich bewust dat zij zelf die nieuwe situatie creëren. 15

16 handleiding opbouw Opbouw Verhalen Er is gebruikgemaakt van de ervaringsverhalen van vijf verschillende personen. Iedereen kan in zijn of haar leven te maken krijgen met een psychisch en/of psychiatrisch probleem. Dit kan de persoon zelf zijn, maar ook iemand in zijn of haar omgeving. De vijf verhalen die gebruikt worden voor deze lesmethode zijn vanuit persoonlijke ervaringen geschreven en hebben ieder een eigen kleur. Jesse is de zoon van een aan alcoholverslaafde vader Mayke is gepest met als gevolg angststoornis en braakfobie Ilse is gepest met als gevolg een depressie Marleen is een vrouw met een manisch-depressieve stoornis Esther heeft een borderline-persoonlijkheidsstoornis en een posttraumatische stress-stoornis Subgroepjes Het is de bedoeling dat de groep in vijf subgroepjes wordt verdeeld. Elke subgroep krijgt een eigen verhaal (casus) toegewezen. Bij elke casus hoort een eigen kleur. Subgroep 1 krijgt de casus van Jesse, en zij doorlopen de werkvormen met de kleur blauw. Subgroep 2 krijgt de casus van Mayke en zij hebben de kleur rood, etc. Gedurende het hele programma zijn subgroep en casus dus onlosmakelijk met elkaar verbonden. Werkvormen De handleiding bestaat uit zes verschillende lessen met werkvormen. Een les duurt ±100 minuten. Deze tijd is nodig om de werkvormen volledig en op effectieve wijze te kunnen uitvoeren en afronden. De zes lessen met werkvormen zijn onderverdeeld in thema's. Elke les heeft een thema. De thema's zijn als volgt: - Kennismaking - Over de streep 16

17 - Complimenten - Rollenspel - Face to face - Creatieve presentatie DVD Wie is er nou raar? Onderdeel van elke les zal is een filmfragment van de DVD. De DVD is opgedeeld in 4 fragmenten namelijk: - Ik ben - Mijn kwetsbaarheid - Mijn omgeving - Mijn boodschap aan jou Op deze DVD vertellen de 5 personen telkens een deel van hun levensverhaal. Deze delen zijn gerelateerd aan de inhoud van de werkvorm. 1. In het eerste hoofdstuk van de DVD Ik ben vertellen de 5 hoofdpersonen ieder in een paar minuten tijd wie ze zijn en wat hen anders maakt. 2. In het tweede hoofdstuk van de DVD Mijn kwetsbaarheid ' geven de 5 hoofd personen achterliggende informatie en theorie over hetgeen hen anders maakt. - Jesse vertelt over alcoholverslaving; - Mayke vertelt over pesten en een angststoornis in combinatie met een braakfobie; - Ilse vertelt over somberheid en wanneer somberheid omslaat in een depressie; - Marleen vertelt over wat manisch-depressief is; - Esther gaat dieper in op wat een borderline-persoonlijkheidsstoornis inhoudt. De theorie die wordt behandeld is laagdrempelig en spreekt bij iedere deelnemer tot de verbeelding. Het is de bedoeling te komen tot kennisoverdracht EN verdieping te zoeken op de materie zodat iedere deelnemer zich een voorstelling kan maken van wat de problematiek inhoudt. 3. In het derde hoofdstuk van de DVD Mijn omgeving vertellen de hoofdpersonen iets over het effect van een positieve en een negatieve benadering. Wat doet dit met hen? En wat voor effect heeft dat op verergering of oplossing voor hun probleem en hun functioneren? 17

18 handleiding opbouw 4. In het vierde hoofdstuk van de DVD Mijn boodschap aan jou zullen de 5 personen iets meegeven over wat zij geleerd hebben van hun situatie. Zij gaan in op hoe zij hun toekomst tegemoetgaan en geven de kijker iets mee ter overweging, om over na te denken. Ervaringsdeskundige In les 5, Face to Face, gaat een ervaringsdeskundige in gesprek met de groep. We praten niet over een van de hoofdpersonen, maar we praten in levenden lijve met een ervaringsdeskundige! Hij/zij komt vertellen wat hem/haar anders maakt. Dit face to face contact maakt door de lijfelijke aanwezigheid dat de informatie directer binnenkomt bij de deelnemers. Het effect is groter als deelnemers zich moeten verhouden tot die ander en ze moeten praten met die ander. Ervaringsdeskundigen boeien de deelnemers met hun levensverhaal en deelnemers leggen sneller verbanden tussen datgene wat de ervaringsdeskundige bedoelt en hoe zij er zelf over denken. Bijzonder is de kwetsbare kant die zowel de ervaringsdeskundige als de deelnemer laat zien. Vragen van deelnemers kunnen door een ervaringsdeskundige direct worden beantwoord. De docent nodigt de deelnemers uit waardoor de deelnemers aan het denken worden gezet. Het in gesprek gaan over het verhaal van de ervaringsdeskundige maakt hen hopelijk nieuwsgierig. Het is een mooie opbrengst als deelnemers bijvoorbeeld meer informatie gaan zoeken op het Internet of zich meer verdiepen in mensen die anders zijn. De ervaringsdeskundige die in de les komt wordt doorgaans gedreven door de motivatie om te voorkomen dat kinderen ooit meemaken wat hij heeft meegemaakt. Door zijn verhaal te vertellen krijgen jongeren een completer beeld van hoe het leven eruitziet van iemand die gepest is, manisch-depressief is, etc. En dat eenieder mag zijn wie hij is! LET OP! In bijlage 1 is een overzicht te vinden van de ervaringsdeskundigen die zijn aangesloten bij dit lespakket. Deze ervaringsdeskundigen komen uit verschillende delen van Nederland. Wanneer u als begeleider dit lespakket gaat uitvoeren is het van belang dat u tijdig contact opneemt met een van de aangegeven ervaringsdeskundigen. Met hem of haar kunt u dan verdere afspraken maken over bijvoorbeeld de datum, eventuele vergoeding reiskosten etc. Het is van belang deze ervaringsdeskundigen tijdig te benaderen! 18

19 Vijf instructieboekjes Iedere subgroep krijgt één van de vijf instructieboekjes toebedeeld. Ieder instructieboekje heeft een eigen hoofdpersoon (Marleen, Ilse, Jesse, etc.). De werkvormen staan eveneens beschreven. In stappen staat per werkvorm uitgelegd wat in die les wordt behandeld en wat er van de deelnemers wordt verwacht. De lesrouting wordt aangegeven met: onderwerp van de les wat gaan we doen? Stap 1 geeft een introductie van wat er in die les zal worden uitgevoerd (dit gebeurdt door de docent) Stap 2 t/m 4 stap (deze stappen variëren per les van inhoud) Stap 5 vraagt een reflectieve integratie van het geleerde en opgedane ervaringen. Hiervoor gebruiken we het formulier met de 3 B s. Er wordt per stap aangegeven of een onderdeel plenair of in subgroepjes wordt uitgevoerd. In deze handleiding voor de docent is dit tevens terug te vinden. Plenair Subgroepjes 19

20 handleiding participatieve aanpak Participatieve aanpak Voorbereiden met de jongeren De voorkeur gaat uit naar het betrekken van de jongeren in de voorbereiding van de lessen. Uitgaande van maximale participatie van jongeren, ofwel actieve deelname aan de voorbereiding van en tijdens de lessen, bijvoorbeeld: de instructieboekjes laten uitdelen, de subgroepen samenstellen, de afronding (presentaties) van bijvoorbeeld Les 6 voorbereiden. Het aanspreken op de verantwoordelijkheid en zelfstandigheid (actief leren) maakt dat de deelnemers gemotiveerd raken, zich inspannen en zaken succesvol worden. Zo kan een deelnemer of de groep meehelpen met het inrichten van de ruimte of meedenken over de manier van werken. Als een jongere bij aanvang meehelpt, groeit het enthousiasme. Signaleren en actie ondernemen Het doel is jongeren te stimuleren actief deel te nemen aan alle onderdelen. Wanneer iemand er voor kiest wat terughoudend te zijn tijdens de dialogen, dan respecteert de docent en de groep dit. Echter helemaal geen inbreng hebben vraagt om gesprek. Een ander heeft dan ook niets aan de aanwezigheid van die persoon. De docent neemt een inviterende houding aan door open vragen te stellen (vragen naar ervaringen van deelnemers). De docent moedigt de groep (zonder overdrijving) aan en complimenteert gepast. Het is belangrijk dat jongeren waardering ervaren voor hun inzet. De docent signaleert bijzonderheden en afwijkende individuele reacties. De docent kan waar nodig een persoonlijk gesprek aangaan. De docent is echter geen hulpverlener dus waar nodig verwijst de docent door naar een andere deskundige. Toelichting op de begrippen psychisch en psychiatrisch Psychisch is als begrip ruimer dan psychiatrisch. Indien men iets psychiatrisch beschouwt, dan gaat het over dingen die onder 'psychiatrie' en dus met andere woorden onder 'psychisch ziek' kunnen vallen. Dingen zoals depressie, ADHD, een persoonlijkheidsstoornis worden beschouwd als een psychiatrisch ziektebeeld (met vastgestelde criteria volgens de DSM, het classificatiesysteem dat door de meeste hulpverleningsinstellingen gebruikt wordt om vast te stellen of sprake is van een psychiatrische stoornis). Gaat het over psychisch, dan gaat het dus over een ruimer iets, over dingen die met de geest te maken hebben. Bijvoorbeeld buikpijn hebben omdat je niet naar school wilt, kan een psychisch iets zijn, maar is niet noodzakelijk een psychiatrische stoornis. 20

Bedankt voor jullie inzet!

Bedankt voor jullie inzet! Uitnodiging Zet je in voor mensen die wel wat afleiding kunnen gebruiken! Doe wat goeds voor je medemens en word bijvoorbeeld buddy van een jongere met psychiatrische problemen. Je kunt dit doen door je

Nadere informatie

Bedankt voor jullie inzet!

Bedankt voor jullie inzet! Uitnodiging Zet je in voor mensen die wel wat afleiding kunnen gebruiken! Doe wat goeds voor je medemens en word bijvoorbeeld buddy van een jongere met psychiatrische problemen. Je kunt dit doen door je

Nadere informatie

Bedankt voor jullie inzet!

Bedankt voor jullie inzet! Uitnodiging Zet je in voor mensen die wel wat afleiding kunnen gebruiken! Doe wat goeds voor je medemens en word bijvoorbeeld buddy van een jongere met psychiatrische problemen. Je kunt dit doen door je

Nadere informatie

Bedankt voor jullie inzet!!!

Bedankt voor jullie inzet!!! Uitnodiging Zet je in voor mensen die wel wat afleiding kunnen gebruiken! Doe wat goeds voor je medemens en wordt bijvoorbeeld buddy van een jongere met psychiatrische problemen. Je kunt dit doen door

Nadere informatie

Bedankt voor jullie inzet!

Bedankt voor jullie inzet! Uitnodiging Zet je in voor mensen die wel wat afleiding kunnen gebruiken! Doe wat goeds voor je medemens en word bijvoorbeeld buddy van een jongere met psychiatrische problemen. Je kunt dit doen door je

Nadere informatie

Wegwijzer Stigmabestrijding in de ggz. Gids naar praktijken die werken. Lessen, praktijken en voorbeelden

Wegwijzer Stigmabestrijding in de ggz. Gids naar praktijken die werken. Lessen, praktijken en voorbeelden Wegwijzer Stigmabestrijding in de ggz Gids naar praktijken die werken. Lessen, praktijken en voorbeelden Colofon Opdrachtgevers Stuurgroep Toolkit Antistigma-interventies: Kenniscentrum Phrenos, Stichting

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten Tot een geloofsgesprek komen I Ontmoeten Het geloofsgesprek vindt plaats in een ontmoeting. Allerlei soorten ontmoetingen. Soms kort en eenmalig, soms met mensen met wie je meer omgaat. Bij de ontmoeting

Nadere informatie

Feedback. in hapklare brokken

Feedback. in hapklare brokken Feedback in hapklare brokken Jan van Baardewijk Zorgteamtrainer Op zorgteamtraining.nl is de meest recente versie van feedback gratis beschikbaar. Mocht je willen weten of je de meest recente versie hebt,

Nadere informatie

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Meedoen& Meetellen Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Samenstelling trainingsmodule Eline Roelofsen Roel Schulte www.verwondering.nu Illustratie

Nadere informatie

Het spel der democratische opvoeding Wat vooraf ging: Aan de hand van de 4 pijlers deden de ambassadeurs van Triodus samen goed voor later en de werkgroep wat iedere kindwijzerorganisatie deed, inventariseren!

Nadere informatie

STEVIGE STAP TRAINING 1. stevige stap training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl

STEVIGE STAP TRAINING 1. stevige stap training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl STEVIGE STAP TRAINING 1 stevige stap training www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl 2 KINDERPRAKTIJK LANDSMEER STEVIGE STAP TRAINING 3 INFORMATIE BROCHURE STEVIGE STAP TRAINING

Nadere informatie

Onderwijsmodule Wie is er nou raar? Jongeren in dialoog over beeldvorming rondom mensen met een psychiatrisch probleem

Onderwijsmodule Wie is er nou raar? Jongeren in dialoog over beeldvorming rondom mensen met een psychiatrisch probleem Onderwijsmodule Wie is er nou raar? Jongeren in dialoog over beeldvorming rondom mensen met een psychiatrisch probleem Dr. Martha van Biene & Dr. Meike Heessels Lectoraat Lokale Dienstverlening vanuit

Nadere informatie

Mijn kind heeft een LVB

Mijn kind heeft een LVB Mijn kind heeft een LVB Wat betekent een licht verstandelijke beperking nu precies? Informatie voor ouders van kinderen en jongeren met een licht verstandelijke beperking in de leeftijd van 6 tot 23 jaar

Nadere informatie

Wat het effect van een vraag is, hangt sterk af van het soort vraag. Hieronder volgen enkele soorten vragen, geïllustreerd met voorbeelden.

Wat het effect van een vraag is, hangt sterk af van het soort vraag. Hieronder volgen enkele soorten vragen, geïllustreerd met voorbeelden. Actief luisteren Om effectief te kunnen communiceren en de boodschap van een ander goed te begrijpen, is het belangrijk om de essentie te achterhalen. Je bent geneigd te denken dat je een ander wel begrijpt,

Nadere informatie

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost Beantwoord eerst de volgende vragen: 1. Welke inzichten heb je gekregen n.a.v. het vorige deel en de oefeningen die je hebt gedaan? 2. Wat heb je er in de praktijk mee gedaan? 3. Wat was het effect op

Nadere informatie

Luisteren en samenvatten

Luisteren en samenvatten Luisteren en samenvatten Goede communicatie, het voeren van een goed gesprek valt of staat met luisteren. Vaak denk je: Dat doe ik van nature. Maar schijn bedriegt: luisteren is meer dan horen. Vaak luister

Nadere informatie

4 INZICHTEN. De vier inzichten in dit boekje zijn gebaseerd op de uitkomsten van het Trainer-Kind-Interactieonderzoek,

4 INZICHTEN. De vier inzichten in dit boekje zijn gebaseerd op de uitkomsten van het Trainer-Kind-Interactieonderzoek, 4 INZICHTEN De vier inzichten in dit boekje zijn gebaseerd op de uitkomsten van het Trainer-Kind-Interactieonderzoek, waarbij 37 trainers en coaches een seizoen lang intensief zijn gevolgd. Dit onderzoek

Nadere informatie

Competenties verbonden aan het ComPas

Competenties verbonden aan het ComPas Competenties verbonden aan het ComPas 5 kerncompetenties en 8 erg waardevol competenties 1. Kunnen samenwerken... 2 2. Contactvaardig zijn... 3 3. Inlevingsvermogen/empathie bezitten... 4 4. Zelfreflectie...

Nadere informatie

Inhoud Inleiding Een nieuw beroep, een nieuwe opleiding Een nieuwe start bouwt voort op het voorgaande Relaties aangaan Omgaan met gevoelens

Inhoud Inleiding Een nieuw beroep, een nieuwe opleiding Een nieuwe start bouwt voort op het voorgaande Relaties aangaan Omgaan met gevoelens Inhoud Inleiding 9 1 Een nieuw beroep, een nieuwe opleiding 11 1.1 Het beroep Social Work 11 1.2 Beelden over leren mentale modellen 15 1.3 Competentiegericht leren 16 1.4 Een open leerhouding 17 1.5 Leren

Nadere informatie

)*.-2%* Thema TEAM. Module 3: Feedback geven en ontvangen "#$%&%&'()*$)+%&'(,-.$'*'%/)+-(,#*0-//%*&$1/

)*.-2%* Thema TEAM. Module 3: Feedback geven en ontvangen #$%&%&'()*$)+%&'(,-.$'*'%/)+-(,#*0-//%*&$1/ Thema TEAM Module 3: Feedback geven en ontvangen Voorbeeld van het begin van de training feedback geven en ontvangen Feedback geven en ontvangen Het geven van effectieve feedback is een waardevol hulpmiddel

Nadere informatie

Meningsvorming: jij en vluchtelingen

Meningsvorming: jij en vluchtelingen Meningsvorming: jij en vluchtelingen Korte omschrijving Het kan uw leerlingen bijna niet ontgaan zijn dat de Europese Unie te maken heeft met een grote stroom vluchtelingen. Sinds een paar maanden is dit

Nadere informatie

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken?

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken? Werkblad: 1. Wat is je leerstijl? Om uit te vinden welke van de vier leerstijlen het meest lijkt op jouw leerstijl, kun je dit simpele testje doen. Stel je eens voor dat je zojuist een nieuwe apparaat

Nadere informatie

STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING. Inleiding

STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING. Inleiding STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING Inleiding De door leidinggevenden gehanteerde stijlen van beïnvloeding kunnen grofweg in twee categorieën worden ingedeeld, te weten profileren en respecteren. Er zijn twee profilerende

Nadere informatie

Competentie 7: Reflectie en ontwikkeling

Competentie 7: Reflectie en ontwikkeling Competentie 7: Reflectie en ontwikkeling Vaardigheden: Reflecteren op persoon, proces en product Eigen portfolio beheren Kennis: Reflectie Zelfsturing CAO-VO-2011-2012: Scholingsrecht PO (H9) Scholingsrecht

Nadere informatie

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar DOELSTELLINGEN Ouders zijn zich ervan bewust dat je altijd en overal communiceert Ouders wisselen ervaringen met elkaar uit over hoe de communicatie met hun pubers verloopt Ouders verwerven meer inzicht

Nadere informatie

Inge Test 07.05.2014

Inge Test 07.05.2014 Inge Test 07.05.2014 Inge Test / 07.05.2014 / Bemiddelbaarheid 2 Bemiddelbaarheidsscan Je hebt een scan gemaakt die in kaart brengt wat je kans op werk vergroot of verkleint. Verbeter je startpositie bij

Nadere informatie

Methodebeschrijving Wie is er nou raar?

Methodebeschrijving Wie is er nou raar? Methodebeschrijving Wie is er nou raar? Jongeren in dialoog over beeldvorming rondom mensen met een psychiatrisch probleem Databank Effectieve sociale interventies Deze methodebeschrijving is gemaakt door:

Nadere informatie

Module Samen met jongeren nadenken over werken en leren voor Sociale Wijkteams

Module Samen met jongeren nadenken over werken en leren voor Sociale Wijkteams Module Samen met jongeren nadenken over werken en leren voor Sociale Wijkteams Tijd: 2 ½ uur Sociale Wijkteam leden Een collectieve leerbijeenkomst staat in het teken van participatie van jongeren die

Nadere informatie

Workshop Handleiding. Verhalen schrijven. wat is jouw talent?

Workshop Handleiding. Verhalen schrijven. wat is jouw talent? Workshop Handleiding Verhalen schrijven wat is jouw talent? Inhoudsopgave Hoe gebruik je deze workshop? Hoe kun je deze workshop inzetten in je klas? Les 1: Even voorstellen stelt zich kort voor en vertelt

Nadere informatie

Gedragscode. Gewoon goed doen

Gedragscode. Gewoon goed doen Gedragscode Gewoon goed doen 2 Inhoudsopgave pagina 1. Missie, ambitie en kernwaarden 4 2. Gewoon goed doen 5 3. Waarom een gedragscode? 6 4. Omgaan met de patiënt/klant: respectvol en gastvrij 7 5. Professioneel

Nadere informatie

RONDE 1: INBREKEN IN DE KLAS Didactische praktijken ter ondersteuning van gelijke onderwijskansen in het KLEUTERONDERWIJS

RONDE 1: INBREKEN IN DE KLAS Didactische praktijken ter ondersteuning van gelijke onderwijskansen in het KLEUTERONDERWIJS CONFERENTIE STEUNPUNT GOK: De lat hoog voor iedereen!, Leuven 18 september STROOM KRACHTIGE LEEROMGEVINGEN RONDE 1: INBREKEN IN DE KLAS Didactische praktijken ter ondersteuning van gelijke onderwijskansen

Nadere informatie

Van loslaten naar VERBINDEN: Hoe we mensen in rouw kunnen uitnodigen om verhalen te vertellen over wat hen dierbaar is.

Van loslaten naar VERBINDEN: Hoe we mensen in rouw kunnen uitnodigen om verhalen te vertellen over wat hen dierbaar is. Van loslaten naar VERBINDEN: Hoe we mensen in rouw kunnen uitnodigen om verhalen te vertellen over wat hen dierbaar is. Anik Serneels Klinisch psychologe, relatie- en gezinstherapeute, specialisatie narratieve

Nadere informatie

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling 1. Aandachtspunten voor een gesprek met ouders i.v.m. een vermoeden van kindermishandeling: Als je je zorgen maakt over een

Nadere informatie

STA STERK TRAINING 1. sta sterk training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl

STA STERK TRAINING 1. sta sterk training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl STA STERK TRAINING 1 sta sterk training www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl 2 KINDERPRAKTIJK LANDSMEER STA STERK TRAINING 3 De sta sterk training achtergrond sta sterk Training

Nadere informatie

Effectieve samenwerking: werken in driehoeken

Effectieve samenwerking: werken in driehoeken Effectieve samenwerking: werken in driehoeken Werken in driehoeken is een wijze van samenwerking die in elke organisatie, projectteam en netwerk mogelijk is. Het maakt dat we kunnen werken vanuit een heldere

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

Reflectiegesprekken met kinderen

Reflectiegesprekken met kinderen Reflectiegesprekken met kinderen Hierbij een samenvatting van allerlei soorten vragen die je kunt stellen bij het voeren van (reflectie)gesprekken met kinderen. 1. Van gesloten vragen naar open vragen

Nadere informatie

Draaiboek voor een gastles

Draaiboek voor een gastles Draaiboek voor een gastles Dit draaiboek geeft jou als voorlichter van UNICEF Nederland een handvat om gastlessen te geven op scholen. Kinderen, klassen, groepen en scholen - elke gastles is anders. Een

Nadere informatie

Ik geloof, geloof ik. Levensbeschouwelijk dossier Griftland college Bovenbouw. Mijn naam en klas:

Ik geloof, geloof ik. Levensbeschouwelijk dossier Griftland college Bovenbouw. Mijn naam en klas: Ik geloof, geloof ik Levensbeschouwelijk dossier Griftland college Bovenbouw Mijn naam en klas: Bezinningsmomenten In de godsdienstlessen stonden de afgelopen jaren verhalen centraal en de verschillende

Nadere informatie

Competenties De Fontein

Competenties De Fontein Competenties De Fontein We werken met de volgende 4 competenties: 1. Verantwoordelijkheid 2. Samenwerken 3. Organisatie en planning, zelfstandigheid 4. Motivatie - In klas 1 wordt gewerkt aan de volgende

Nadere informatie

Drijfveren. Een belangrijke (on)bewuste drijfveer is dat ZELF beter wil zijn dan de ANDER

Drijfveren. Een belangrijke (on)bewuste drijfveer is dat ZELF beter wil zijn dan de ANDER Inleiding Kennis over het tot stand komen van gedrag Bewustwording van de invloed van ons eigen gedrag op onze omgeving? Ervaren wat JIJ kan doen om je eigen gedrag en dat van anderen te verbeteren Drijfveren

Nadere informatie

WEDERZIJDS WAARDEREN

WEDERZIJDS WAARDEREN WEDERZIJDS WAARDEREN Een kwestie van uiten! 2012. Een e-paper over het belang van wederzijds waarderen als HR aandachtspunt in de veranderende wereld van werk. Met inzichten en tips om waarderen bespreekbaar

Nadere informatie

Leren/coachen van meisjes - Dingen om bij stil te staan

Leren/coachen van meisjes - Dingen om bij stil te staan De ontwikkeling van vrouwen en meisjes in het rugby heeft de afgelopen jaren flink aan momentum gewonnen en de beslissing om zowel heren als dames uit te laten komen op het sevenstoernooi van de Olympische

Nadere informatie

TRAINING 1. Tijd: Onderwerp: Waarom Resultaat Werkvorm Materiaal

TRAINING 1. Tijd: Onderwerp: Waarom Resultaat Werkvorm Materiaal DRAAIBOEK TRAINING 1, 2,3,4,5 REALISTEN ROADMOVIE De prezi presentatie voor de trainingsbijeenkomsten vindt u via de onderstaande link. https://prezi.com/0txqqdqmauta/training-realisten-roadmovie-5-bijeenkomsten/

Nadere informatie

Omgaan met pestgedrag voor leerlingen

Omgaan met pestgedrag voor leerlingen Omgaan met pestgedrag voor leerlingen Algemeen: Uw ROC wil door middel van eenduidige trainingen pesten structureel aanpakken. Trainingen en cursussen als maatwerk. Doelstelling: Het doel van de training

Nadere informatie

ogen en oren open! Luister je wel?

ogen en oren open! Luister je wel? ogen en oren open! Luister je wel? 1 Verbale communicatie met jonge spelers Communiceren met jonge spelers is een vaardigheid die je van nature moet hebben. Je kunt het of je kunt het niet. Die uitspraak

Nadere informatie

Index. 1. Voorwoord 2 2. Algemene Tips... 3 3. Gesprek 1.. 6 4. Gesprek 2.. 8

Index. 1. Voorwoord 2 2. Algemene Tips... 3 3. Gesprek 1.. 6 4. Gesprek 2.. 8 Index 1. Voorwoord 2 2. Algemene Tips... 3 3. Gesprek 1.. 6 4. Gesprek 2.. 8 1 1. Voorwoord Welkom bij deze handleiding. Deze handleiding is bedoeld als gids bij het identificeren van de kwaliteiten van

Nadere informatie

Effectmeting onder leerlingen en leraren 2014-2015

Effectmeting onder leerlingen en leraren 2014-2015 Effectmeting onder leerlingen en leraren 2014-2015 Gegevens meting leraren Respons : 45 leraren, 21 mannen & 24 vrouwen Scholen : Blariacum College (Venlo) Summa College (Eindhoven) Vakcollege Tilburg

Nadere informatie

GEVEN EN ONTVANGEN VAN FEEDBACK

GEVEN EN ONTVANGEN VAN FEEDBACK GEVEN EN ONTVANGEN VAN FEEDBACK De manier waarop je met collega s omgaat, roept effecten op bij hen. De manier waarop je je gedraagt, dingen zegt, doet of juist laat, maakt dus op anderen een bepaalde

Nadere informatie

Formulieren bij opdrachten

Formulieren bij opdrachten Formulieren bij opdrachten Formulier 1 Functieomschrijving slb er sterkte-zwakteanalyse Functieomschrijving slb er sterkte-zwakteanalyse Kernfuncties Criteria Bevindingen Goed Zwak Begeleidingsgesprekken

Nadere informatie

- Een docent controleert of jij je huiswerk op hebt geschreven. - Je hebt aanmoediging nodig om je huiswerk te noteren.

- Een docent controleert of jij je huiswerk op hebt geschreven. - Je hebt aanmoediging nodig om je huiswerk te noteren. Schoolse competenties Competentie 1: Agendagebruik - Je schrijft je huiswerk in je agenda als dit wordt opgegeven. - Je agenda ziet er verzorgd uit. - Een docent controleert of jij je huiswerk op hebt

Nadere informatie

Instructie voor leerlingen.. 5. Gebruik van de lesbrieven. 6. Lesbrief: Wat wil je zijn en worden.. 7. Wat wil je zijn en worden.

Instructie voor leerlingen.. 5. Gebruik van de lesbrieven. 6. Lesbrief: Wat wil je zijn en worden.. 7. Wat wil je zijn en worden. VOORBEELD DE KLAS ALS TEAM (LEERLINGENBOEK) INHOUDSOPGAVE Instructie voor leerlingen.. 5 Gebruik van de lesbrieven. 6 Lesbrief: Wat wil je zijn en worden.. 7 Wat wil je zijn en worden. 11 Wat wil je zijn

Nadere informatie

Training Netwerken Forum 12-5-2014

Training Netwerken Forum 12-5-2014 Training Netwerken Forum 12-5-2014 Inhoudsopgave Inleiding 3 Doelen 4 Deelnemers 4 Werkvormen 4 Programma 4 Voorstellen & introductie 5 Inleiding 6 Opdracht Je eigen netwerk 7 Theorie 8 Opdracht In gesprek

Nadere informatie

Van werkdruk naar werkplezier

Van werkdruk naar werkplezier Van werkdruk naar werkplezier Het Programma Onze visie Werkdruk leidt tot minder werkplezier, wrijving in de samenwerking en op termijn mogelijk verzuim door stressklachten. Als medewerkers echter uitgedaagd

Nadere informatie

Afgesproken verdeling van de boeken over de groepen

Afgesproken verdeling van de boeken over de groepen DE KANJERTRAINING. Op de Jozefschool wordt er in alle groepen kanjertraining gegeven. Alle leerkrachten zijn gecertificeerd. Doel van de Kanjertraining? Deze werkwijze biedt lln. kapstokken aan om beter

Nadere informatie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Overzicht Groepsaanbod Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Waarom een groep of cursus? Waarom in een groep? Het kan zijn dat je het zelf prettiger vindt

Nadere informatie

Intervisie wat is het?

Intervisie wat is het? Intervisie wat is het? Intervisie is: a. een gestructureerde methode om b. van elkaars c. werkvraagstukken d. te leren Ad a: Intervisie is een gestructureerd gesprek. De structuur is er om effectief en

Nadere informatie

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Moeilijke kindervragen

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Moeilijke kindervragen DOELSTELLINGEN De ouders hebben ervaren dat hun kind niet het enige is dat moeilijke vragen stelt en dat zij elkaar kunnen ondersteunen in de omgang hiermee. De ouders kunnen met hun kind in gesprek gaan

Nadere informatie

Coalitielid met hart en ziel

Coalitielid met hart en ziel Coalitielid met hart en ziel Samenwerken vind ik belangrijk omdat... Peter Rooze 29 januari 2011 Teambuilding en samenwerking. Resultaten: 1. Kennismaking met - motieven van - collega s. 2. Betere samenwerking.

Nadere informatie

Inleiding. Autisme & Communicatie in de sport

Inleiding. Autisme & Communicatie in de sport Sanne Gielen Inleiding Starten met een nieuwe sport is voor iedereen spannend; Hoe zal de training eruit zien? Zal de coach aardig zijn? Heb ik een klik met mijn teamgenoten? Kán ik het eigenlijk wel?

Nadere informatie

Feedback geven en ontvangen

Feedback geven en ontvangen Feedback geven en ontvangen 1 Inleiding In het begeleiden van studenten zul je regelmatig feedback moeten geven en ontvangen: feedback is onmisbaar in de samenwerking. Je moet zo nu en dan kunnen zeggen

Nadere informatie

Discriminatie? Niet in onze school!

Discriminatie? Niet in onze school! Discriminatie? Niet in onze school! voorlichting, training, lesmateriaal en advies voortgezet onderwijs Hé homo, doe s normaal! Uitsluiten, uitschelden en pesten horen niet bij een school waar leerlingen

Nadere informatie

MEE Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking.

MEE Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking. MEE Utrecht, Gooi & Vecht Ondersteuning bij leven met een beperking Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Voor verwijzers Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Veel

Nadere informatie

Teamkompas voor Zelfsturing

Teamkompas voor Zelfsturing Teamkompas voor Zelfsturing Wat is het teamkompas: Met dit instrument kun je inzicht krijgen in de ontwikkeling van je team als het gaat om effectief samenwerken: Waar staan wij als team? Hoe werken wij

Nadere informatie

CoachWijzer Houvast bij het vormgeven van effectieve begeleiding

CoachWijzer Houvast bij het vormgeven van effectieve begeleiding Houvast bij het vormgeven van effectieve begeleiding Naam: Datum: Bert van Rossum 9 december 2013 Inhoudsopgave Inleiding... De uitslag van Bert van Rossum... Toelichting coach- en begeleidingsvoorkeur...

Nadere informatie

Training. Vergaderen

Training. Vergaderen Training Vergaderen Halide Temel 1-5-2014 Inhoudsopgave Inleiding 3 Doelen 4 Deelnemers 4 Werkvormen 4 Programma 4 Voorstellen & introductie 5 Opdracht Luciferspel 6 Theorie 7 Opdracht - Vergaderen 12

Nadere informatie

E-learning-module Interculturele Sensitiviteit. Intercultureel Vakmanschap en Welzijn Nieuwe Stijl I

E-learning-module Interculturele Sensitiviteit. Intercultureel Vakmanschap en Welzijn Nieuwe Stijl I E-learning-module Interculturele Sensitiviteit Intercultureel Vakmanschap en Welzijn Nieuwe Stijl I Dr. Meike Heessels & Dr. Martha van Biene Mld. 22-10-2012 Inhoudsopgave De Wmo werkplaatsen 3 Inleiding

Nadere informatie

Praten over boeken in de klas Het vragenspel van Aidan Chambers

Praten over boeken in de klas Het vragenspel van Aidan Chambers Praten over boeken in de klas Het vragenspel van idan hambers We weten pas wat we denken als we het onszelf horen zeggen. (idan hambers). Elk individu, kind en volwassene, beleeft een tekst op geheel eigen

Nadere informatie

Beeldcoaching in het onderwijs

Beeldcoaching in het onderwijs Beeldcoaching in het onderwijs Leren coachen met video V i s i e I n B e e l d H u z a r e n l a a n 2 4 7 2 1 4 e c E p s e Gebruik van video is de duidelijkste en snelste manier om te reflecteren op

Nadere informatie

BEÏNVLOEDINGSSTIJLEN. Tegenbewegende stijlen. Meebewegende stijlen. = duwen = trekken. evalueren aansporen en onder druk zetten

BEÏNVLOEDINGSSTIJLEN. Tegenbewegende stijlen. Meebewegende stijlen. = duwen = trekken. evalueren aansporen en onder druk zetten BEÏNVLOEDINGSSTIJLEN Er zijn verschillende beïnvloedingsstijlen te onderscheiden. De stijlen kunnen worden onderverdeeld in: TEGENBEWEGENDE STIJLEN MEEBEWEGENDE STIJLEN = duwen = trekken Tegenbewegende

Nadere informatie

Luisteren is: erkenning geven

Luisteren is: erkenning geven enuit nuit Luisteren is: erkenning geven it Luisteren is: erkenning geven Onze dagen zitten vol prikkels. Waar vinden we de ruimte om stil te zijn en rustig te luisteren naar wat er in ons omgaat? En als

Nadere informatie

Didactisch partnerschap

Didactisch partnerschap Didactisch partnerschap Vijf routekaarten om lastige situaties in het samenwerken met ouders te hanteren Het klinkt zo mooi: didactisch partnerschap. Zie daar als leraar maar eens een goede invulling aan

Nadere informatie

Werken met de Na-Kaarten

Werken met de Na-Kaarten Werken met de Na-Kaarten Waarom Na-Kaarten? Estafette besteedt niet alleen aandacht aan het aanleren en onderhouden van leestechniek, ook het praten over leeservaringen neemt binnen de methode een belangrijke

Nadere informatie

LEIDING GEVEN AAN JONGE MEDEWERKERS

LEIDING GEVEN AAN JONGE MEDEWERKERS HOW TO: LEIDING GEVEN AAN JONGE MEDEWERKERS Een handleiding vol met tips om te communiceren en leiding te geven aan jonge medewerkers voor een optimaal bedrijfsresulltaat. L1NDA 1 Introductie In de horeca

Nadere informatie

DESKUNDIG AAN HET WERK OUDEREN. Trainingen op het gebied van psychische problemen of psychiatrische stoornissen

DESKUNDIG AAN HET WERK OUDEREN. Trainingen op het gebied van psychische problemen of psychiatrische stoornissen DESKUNDIG AAN HET WERK OUDEREN Trainingen op het gebied van psychische problemen of psychiatrische stoornissen 2 3 INHOUDSOPAVE PAGINA Kennis over psychische problemen bij ouderen nodig?! 4 Praktische

Nadere informatie

1 Studieloopbaanbegeleiding (slb) 15 1.1 Doel en taken slb 15 1.2 slb-instrumenten en methoden 18

1 Studieloopbaanbegeleiding (slb) 15 1.1 Doel en taken slb 15 1.2 slb-instrumenten en methoden 18 Inhoud Inleiding 9 Deel 1 Theorie 13 1 Studieloopbaanbegeleiding (slb) 15 1.1 Doel en taken slb 15 1.2 slb-instrumenten en methoden 18 2 Gespreksvaardigheden 28 2.1 Communicatiewetmatigheden 28 2.2 Luisteren

Nadere informatie

Diepteanalyse loopbaangesprekken Welk docentgedrag helpt?

Diepteanalyse loopbaangesprekken Welk docentgedrag helpt? Diepteanalyse loopbaangesprekken Welk docentgedrag helpt? Peter den Boer Esther Stukker Lectoraat keuzeprocessen ROC West-Brabant Opzet workshop 1. Introductie en voorstellen 2. U (kort) 3. Presentatie

Nadere informatie

Verantwoording 1.1 Keuze van de titel

Verantwoording 1.1 Keuze van de titel 1 13 Verantwoording 1.1 Keuze van de titel Voor je ligt het handboek Training sociale vaardigheden. Dit boek is geschreven voor iedereen die te maken heeft met kinderen tussen de tien en vijftien jaar

Nadere informatie

Werkvormen bij een bijbelgedeelte

Werkvormen bij een bijbelgedeelte Werkvormen bij een bijbelgedeelte Vijfvragenmethode Lees voor jezelf het bijbelgedeelte. Beantwoord op een vel papier voor jezelf de volgende vragen: a Wat zegt dit gedeelte over God de Vader en/of de

Nadere informatie

Advies en steun voor uw kind en uzelf

Advies en steun voor uw kind en uzelf Advies en steun voor uw kind en uzelf Voor advies en steun aan ouders en hun kinderen Informatie advies cursussen Als u of uw kind psychische klachten heeft of problemen ervaart met alcohol of drugs, heeft

Nadere informatie

Intact. goede redenen om een zelfhulpgroep te bezoeken

Intact. goede redenen om een zelfhulpgroep te bezoeken 10 goede redenen om een zelfhulpgroep te bezoeken Intact Zelfhulp is er voor jou. Deze informatie is voor alle mensen met een verslavingsprobleem en hun naasten, ongeacht welke verslaving. De eerste stap

Nadere informatie

Opleiders in de school: Els Hagebeuk elshagebeuk@de-gouw.nl Sjef Langedijk sjeflangedijk@de-gouw.nl. Begeleiden van pabostudenten

Opleiders in de school: Els Hagebeuk elshagebeuk@de-gouw.nl Sjef Langedijk sjeflangedijk@de-gouw.nl. Begeleiden van pabostudenten Opleiders in de school: Els Hagebeuk elshagebeuk@de-gouw.nl Sjef Langedijk sjeflangedijk@de-gouw.nl Begeleiden van pabostudenten Dit stuk geeft je handvatten bij de begeleiding van een pabostudent. Als

Nadere informatie

Vrije Universiteit Amsterdam Faculteit der Letteren Afdeling Nederlands Tweede Taal De Boelelaan 1105 1081 HV Amsterdam

Vrije Universiteit Amsterdam Faculteit der Letteren Afdeling Nederlands Tweede Taal De Boelelaan 1105 1081 HV Amsterdam De deur uit is ontwikkeld door de Vrije Universiteit Amsterdam Afdeling Nederlands Tweede Taal, mede op initiatief van het Amsterdams Buurvrouwen Contact (ABC). De ontwikkeling was mogelijk dankzij een

Nadere informatie

Cursus en Thema 2015. voor mantelzorgers en vrijwilligers

Cursus en Thema 2015. voor mantelzorgers en vrijwilligers Cursus en Thema 2015 voor mantelzorgers en vrijwilligers VRIJWILLIGERS Basiscursus (voor nieuwe vrijwilligers) Aantal bijeenkomsten: 4 In vier bijeenkomsten maken nieuwe vrijwilligers kennis met diverse

Nadere informatie

18-9-2014. Pedagogische opleiding theorie. Doelstellingen. Doelstellingen. Hoofdstuk 1 Communicatie en feedback. De kennis over de begrippen:

18-9-2014. Pedagogische opleiding theorie. Doelstellingen. Doelstellingen. Hoofdstuk 1 Communicatie en feedback. De kennis over de begrippen: Pedagogische opleiding theorie Hoofdstuk 1 Communicatie en feedback Doelstellingen De kennis over de begrippen:, feedback, opleiden en leren kunnen uitdrukken en verfijnen Doelstellingen De voornaamste

Nadere informatie

communicatie vanuit systeemtheoretisch perspectief Je kunt niet niet communiceren, besef het! (er is geen nooduitgang)

communicatie vanuit systeemtheoretisch perspectief Je kunt niet niet communiceren, besef het! (er is geen nooduitgang) Workshop Taal, veel meer dan praten. Koolhof Coaching en Training Over de complexiteit van communicatie Onderwerp: Uitgangspunt: communicatie vanuit systeemtheoretisch perspectief Je kunt niet niet communiceren,

Nadere informatie

o Gericht op verleden o Focus op oordelen o Eenrichtingsverkeer o Passieve bijdrage van de medewerker o Gericht op formele consequenties

o Gericht op verleden o Focus op oordelen o Eenrichtingsverkeer o Passieve bijdrage van de medewerker o Gericht op formele consequenties Het zorgen voor een goede basis. Elk bedrijf wil een goed resultaat halen. Dat lukt beter als u regelmatig met uw medewerkers bespreekt hoe het gaat, hoe dingen beter zouden kunnen en wat daarvoor nodig

Nadere informatie

Stap 3 Leeractiviteiten begeleiden

Stap 3 Leeractiviteiten begeleiden Stap 3 Leeractiviteiten begeleiden Bij het begeleiden van leeractiviteiten kun je twee aspecten aan het gedrag van leerkrachten onderscheiden, namelijk het pedagogisch handelen en het didactisch handelen.

Nadere informatie

Bijlage 1 Thema 1. De helppagina van een tijdschrift

Bijlage 1 Thema 1. De helppagina van een tijdschrift 98 De helppagina van een tijdschrift Bijlage 1 Thema 1 Ik ben een meisje van 10 jaar en zit in groep 6. Wij zijn in nieuwe groepjes gezet en nu zit ik tegenover een meisje waar ik me heel erg aan erger.

Nadere informatie

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou!

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou! DEEL 1 1 WERKBOEK 5 Eigen keuze Inhoud 2 1. Hoe zit het met je keuzes? 3 2. Hoe stap je uit je automatische piloot? 7 3. Juiste keuzes maken doe je met 3 vragen 9 4. Vervolg & afronding 11 1. Hoe zit het

Nadere informatie

Ideeën presenteren aan sceptische mensen. Inleiding. Enkele begrippen vooraf

Ideeën presenteren aan sceptische mensen. Inleiding. Enkele begrippen vooraf Ideeën presenteren aan sceptische mensen Inleiding Iedereen heeft wel eens meegemaakt dat het moeilijk kan zijn om gehoor te vinden voor informatie of een voorstel. Sommige mensen lijken er uisluitend

Nadere informatie

Brief voor ouder over thema 1

Brief voor ouder over thema 1 Brief voor ouder over thema 1 Steeds meer scholen besteden aandacht aan sociaal-emotionele vaardigheden en gezondheidsvaardigheden. Niet alleen om probleemgedrag te bestrijden en om ongewenst gedrag te

Nadere informatie

Anti-pestprotocol. We werken samen aan een goede sfeer op school. Catharinaschool Wellerlooi

Anti-pestprotocol. We werken samen aan een goede sfeer op school. Catharinaschool Wellerlooi Anti-pestprotocol We werken samen aan een goede sfeer op school Catharinaschool Wellerlooi Inleiding De Catharinaschool wil haar kinderen een veilig pedagogisch klimaat bieden. Wij streven ernaar dat de

Nadere informatie

READER STUDENTENCOACH

READER STUDENTENCOACH READER STUDENTENCOACH VO Reader studentencoch VO 1 Inleiding Voor jullie ligt de reader die hoort bij het project studentencoach (het coachen van jongerejaars studenten door ouderejaars). In deze reader

Nadere informatie

In verbinding zelf keuzes maken. Petri Embregts

In verbinding zelf keuzes maken. Petri Embregts In verbinding zelf keuzes maken Petri Embregts Cliënten eigen keuzes laten maken, ze regie geven over hun eigen leven, dat is wat we nastreven Dhr Hans Bouter Leidsch Dagblad Eigen regie, zelf keuzes maken

Nadere informatie

4. Wanneer pesten ondanks alle inspanningen toch weer de kop opsteekt, beschikt de school over een directe aanpak. (Zie verderop in dit protocol)

4. Wanneer pesten ondanks alle inspanningen toch weer de kop opsteekt, beschikt de school over een directe aanpak. (Zie verderop in dit protocol) ANTI PEST PROTOCOL Er gelden drie uitgangspunten: n 1. Wij gaan met respect met elkaar om. 2. Wij pesten niet. 3. Wij accepteren niet dat er gepest wordt. Pesten op school. Hoe gaan we hier mee om? Pesten

Nadere informatie

Vraag het de patiënt. En: Durf te luisteren. Irèn Alders, Stichting Tinkerbell Patiëntencoach. Zwolle. 4 februari 2013

Vraag het de patiënt. En: Durf te luisteren. Irèn Alders, Stichting Tinkerbell Patiëntencoach. Zwolle. 4 februari 2013 Vraag het de patiënt En: Durf te luisteren Irèn Alders, Stichting Tinkerbell Patiëntencoach Zwolle 4 februari 2013 Instructie voor tafelbegeleiders bij de thema-avonden georganiseerd door de DVN in samenwerking

Nadere informatie