Vuilstort perkolaat in de ondergrond - plek van complexe en dynamische eukaryotische gemeenschappen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Vuilstort perkolaat in de ondergrond - plek van complexe en dynamische eukaryotische gemeenschappen"

Transcriptie

1 Vuilstort perkolaat in de ondergrond - plek van complexe en dynamische eukaryotische gemeenschappen Samenvatting Onderzoek naar de natuurlijke afzwakking van vervuiling in grondwater heeft zich voornamelijk bezig gehouden met de aanwezigheid en de vermogens van prokaryotische microorganismen om de hoeveelheid en giftigheid van de verontreinigingen te reduceren. Het voorkomen en de mogelijke rol van eukaryoten in de afbraak van vervuiling heeft tot nu toe weinig aandacht gekregen. Dit proefschrift legt de nadruk op de aanwezigheid van eukaryoten in een vervuilde, waterhoudende grondlaag stroomafwaarts van een vuilnisstortplaats (Banisveld, Nederland) en bespreekt hun mogelijke bijdrage aan de natuurlijke afzwakking van verontreiniging. De structuur van microeukaryotische gemeenschappen in sedimenten en grondwater van deze waterhoudende grondlaag werd bestudeerd in relatie tot de structuur van bacteriële gemeenschappen en omgevingsfactoren, in het bijzonder de aanwezigheid van vuilstort perkolaat. Hoofdstuk 1 geeft een introductie van dit proefschrift. De achtergrond van het belang van grondwater wordt gepresenteerd, samen met de dreigingen van grondwatervervuiling, waarbij vuilnisstortplaatsen met name aandacht krijgen, en de mogelijke natuurlijke afzwakking van verontreinigingen in de ondergrond. Dit hoofdstuk bevat ook een korte beschrijving van de onderzoekslocatie en de gebruikte methodes. De structuur van eukaryotische gemeenschappen die aan het sediment verbonden zijn, werd bestudeerd met behulp van cultuuronafhankelijke methodes in Hoofdstuk 2, en in relatie gebracht met de bacteriële gemeenschap en de heterogeniteit in milieufactoren. Eukaryoten werden in de gehele water-verzadigde grondlaag aangetroffen; hun verscheidenheid was hoog en de structuur van de gemeenschap complex. De structuur van de gemeenschap van eukaryoten leek geen relatie te hebben met de diepte in de waterige grondlaag of de afstand 155

2 tot de vuilnisstortplaats. De verscheidenheid in eukaryotisch 18S rrna genen nam af met de diepte waarop monsters werden genomen, en was significant lager in vervuilde monsters dan in schone monsters. De eukaryotische en bacteriële gemeenschaps profielen lijken meer op elkaar in monsters van vervuilde sedimenten dan in schone monsters. De bacteriële gemeenschaps profielen, verkregen in oppervlakte monsters clusteren samen, en zijn duidelijk verschillend van die uit sediment-monsters genomen onder het oppervlak. De profielen van bacteriën onder het grondoppervlak clusteren locatie afhankelijk. Er werd geen significante autocorrelatie gevonden van bacteriële of eukaryotische gemeenschappen in sedimenten over 1 meter diepte intervals per monsterlocatie. Dit suggereert dat monstername mogelijk zou moeten worden uitgevoerd op een kleinere schaal dan 1 meter, wanneer het doel is de microbiële gemeenschappen in heterogene ondergrond zoals die bij de Banisveld stort volledig te karakteriseren. Ruimtelijke heterogeniteit in microbiële gemeenschappen in sediment werd waargenomen en leek veel groter dan die voorheen waargenomen in grondwater. Ruimtelijke heterogeniteit kan het interpreteren van de structuur en het functioneren van microbiële gemeenschappen bemoeilijken, maar levert daarentegen ook betere mogelijkheden op tot natuurlijke afzwakking. Tijdens hun transport met de grondwaterstroom zullen de vervuiling uit vuilnisstortplaatsen meer typen microorganismen in een heterogene omgeving tegenkomen, en zo een grotere kans hebben afgebroken te worden vergeleken met meer homogene plaatsen. Omdat de algemene methode van fingerprinting (op 18S rrna gen gebaseerde Denaturing Gradient Gel Electroforesis) zoals gebruikt in Hoofdstuk 2 geen informatie verschaft welke typen organismen aanwezig zijn, werden in Hoofdstuk 3 cultuur onafhankelijke fylogenetische analyses van 18S rrna fragmenten en cultures toegepast op zes sedimentmonsters, die behoorden tot dezelfde set die gebruikt was in Hoofdstuk 2. Een diverse microeukaryotische gemeenschap werd waargenomen voor vijf sedimentmonsters die verkregen waren op een diepte van 3 tot 5 meter over een transect (21 tot 68 meter) in een neerwaartse gradiënt vanaf de vuilnisstortplaats, en van een referentielokatie die niet vervuild was. De microeukaryotische gemeenschap bestond uit heterotrofe nanoflagellaten, gistachtige schimmels en groene algen. Schimmelsequenties, vooral behorende tot 156

3 de gisten van de Basidiomycota, overheersten de meeste kloonbanken. Sequenties die het meest leken op die behorende tot Ascomycota, Chytridiomycota en Zygomycota werden ook aangetroffen. Groene algen (Chlorophyta) werden aangetroffen in vervuilde locaties dicht bij (<30 meter) de vuilnisstortplaats, en aangenomen werd dat zij in de waterige grondlaag waren geïntroduceerd door infiltratie van regenwater of ander oppervlakte water, daar beschreven is dat dit type van groene algen niet in staat zou zijn te groeien in de afwezigheid van licht. De bacterieetende nanoflagellaat Heteromita globosa (Cercozoa) werd aangetroffen in aërobe en anaërobe verrijkingscultures, en zijn sequenties domineerden de kloonbank die was verkregen van de vervuilde ondergrond op een diepte van 5 meter en op 21 meter afstand van de vuilnisstortplaats. De aanwezigheid en activiteit van deze bacterieetende protisten kunnen van groot belang zijn bij het biologisch herstel van vervuilde milieus door de predatie op bacteriën en de daarmee samenhangende recycling van beperkende voedingsstoffen. Het aantal kweekbare eukaryoten varieerde van 10 2 tot 10 3 cellen/gram sediment, terwijl cultuur onafhankelijke kwantificering wat hogere aantallen opleverde. Er werd geen grondwater mesofauna aangetroffen; de afwezigheid van grotere stygobiontische invertebraten was zeer waarschijnlijk een gevolg van de fijne korrel-structuur van de sedimenten, gebrek aan zuurstof en de aanwezigheid van vervuiling. Het voedselweb in de vervuilde waterige grondlaag van Banisveld is eenvoudig; de voedselketens zijn kort en bestaan uit prokaryoten en schimmels als afbrekers van organisch meteriaal en protozoa als eerste consumenten van prokaryoten en top predators in dit grondwater ecosysteem. Terwijl in Hoofdstuk 2 grote ruimtelijke heterogeniteit aanwezig scheen in de karakteristieken van sedimenten en aanverwante microbiele gemeenschappen, werden in Hoofdstuk 4 de ruimtelijke en tijdelijke heterogeniteit en dynamiek in microbiële gemeenschappen bestudeerd in grondwatermonsters, met als doel er achter te komen of de variatie van bacteriële en eukaryotische gemeenschappen in tijd en ruimte afhing van hydrochemische veranderingen over tijd en ruimte. Het centrum van de vervuilingspluim was hydrochemisch vrij stabiel in de tijd; vergelijkbare niveaus van vervuiling werden aangetroffen in het interval De bovenrand van de pluim van vervuiling bleek 157

4 naar het oppervlak te zijn opgeschoven, in het bijzonder op afstanden groter dan 48 meter van de vuilnisstortplaats. Complexe en heterogene bacteriële en eukaryotische gemeenschappen werden waargenomen, op basis van DGGE van 16S en 18S rrna genfragmenten. Over de periode 1998 tot 2004 werden grote fluctuaties in de eukaryotische gemeenschappen in zowel vervuild als schoon grondwater. De profielen van bacteriën van vervuilde monsters leken meer op elkaar dan die in schoon grondwater in 1998 en 1999, maar in 2004 niet meer. In tegenstelling tot de profielen van de eukaryoten leken de profielen van de bacteriën in vervuild grondwater in 1998 meer op elkaar dan die verkregen waren van vervuilde monsters uit 1999 en De variatie in de tijd van bacteriële en eukaryotische gemeenschappen was groter dan de ruimtelijke variatie in alle bemonsterde locaties in de ondergrond. Vervuiling door de vuilnisstortplaats leek een relatief kleinere bijdrage te hebben op de verspreiding van microbiële gemeenschappen in de waterige grondlaag, in vergelijking met fluctuaties in de tijd en de heterogeniteit in hun gemeenschapsstructuur en milieu-condities. De aanwezigheid van protisten (bv Heteromita globosa) was duidelijk in de vervuilde ondergrond bij Banisveld (Hoofdstuk 3), en zou protozoa zouden mogelijk een rol kunnen hebben in biologische herstel. Hoofdstuk 5 van dit proefschrift laat de gecombineerde invloed van predatie door een andere bacterie-etende flagellaat (Ochromonas sp. DS), en het type nutriënt limitatie, zien. Wiskundige modeling, vervolgens experimenteel bevestigd, toonde aan dat predatie door deze flagellaat koolstof mineralisatie kan vergroten en tot hogere algehele activiteit (activiteit per eenheid monster) kan leiden onder stikstoflimiterende omstandigheden. Onder koolstof-limiterende omstandigheden heeft predatie een negatieve invloed op de afbraak van organisch materiaal vergeleken met de situatie waarin er geen predatie was. De in dit hoofdstuk verkregen informatie kan belangrijk zijn voor de afbraak van organische vervuiling in oligotrofe ecosystemen (b.v. de waterverzadigde ondergrond), waar voedingstoffen zoals stikstof of fosfor in het algemeen snel uitgeput raken. Door hun predatie op bacteriën kunnen protozoa beperkende voedingsstoffen recyclen en indirect biologische afbraak van vervuilende stoffen stimuleren. 158

5 In Hoofdstuk 6 van dit proefschrift is een synthese van de resultaten in de onderzoekshoofdstukken 2 tot en met 5 gemaakt. De grondwateromgeving van Banisveld heeft de dreiging met vervuiling uit de vuilnisstortplaat meer dan 40 jaar ervaren. Dit ecosysteem lijkt veerkrachtig te zijn in relatie tot deze vervuiling. De veerkracht van het ecosysteem wordt hier beschouwd als het vermogen van ecosystemen om om te gaan met de dreiging van vervuiling en terug te keren naar een functionele staat die gelijk is aan die van voor de verstoring. De vervuilde ondergrond te Banisveld bezit het vermogen om vervuilingen biologisch af te breken. De grote heterogeniteit in de karakteristieken van sediment en microbiële gemeenschapsstructuren kan gunstig zijn voor natuurlijke afzwakking. Afbrekende micro-organismen (bacteriën en schimmels) zijn aanwezig en in staat organische materialen af te breken. Predatie van bacteriën door protozoa en daarop volgende recycling van beperkende voedingstoffen zijn factoren die de biologische afbraak van vervuilingen in de waterige grondlaag mogelijk vergroten. Echter, verscheidene ecologische aspecten maken dit grondwater ecosysteem kwetsbaar voor vervuiling. Grondwater ecosystemen zijn meestal oligotroof met gemeenschappen die weinig of helemaal niet zijn aangepast aan grote fluctuaties in milieuomstandigheden in hun habitat. Omdat de voedselnetwerken in grondwater in het algemeen eenvoudig zijn met korte voedselketens, kan een grote organische belasting zoals die bij de Banisveld vuilstort leiden tot een verstoord ecosysteem met instabiele gemeenschappen. 159

6 160

De ontdekking van organismen in extreme milieus op Aarde heeft onze kijk op het leven

De ontdekking van organismen in extreme milieus op Aarde heeft onze kijk op het leven Samenvatting Op weg naar de moleculaire detectie van leven op Mars De ontdekking van organismen in extreme milieus op Aarde heeft onze kijk op het leven drastisch veranderd en de verwachtingen voor het

Nadere informatie

Viral Lysis of Marine Microbes in Relation to Vertical Stratification K.D.A. Mojica

Viral Lysis of Marine Microbes in Relation to Vertical Stratification K.D.A. Mojica Viral Lysis of Marine Microbes in Relation to Vertical Stratification K.D.A. Mojica Mariene micro-organismen vertegenwoordigen het grootste reservoir van organische koolstof in de oceaan en hebben een

Nadere informatie

Investigations on the Nitrogen Cycle in the Coastal North Sea H. Fan

Investigations on the Nitrogen Cycle in the Coastal North Sea H. Fan Investigations on the Nitrogen Cycle in the Coastal North Sea H. Fan Samenvatting Dit proefschrift gaat over de stikstofcyclus in het Nederlandse kustgebied, waarbij zowel de waterkolom als het sediment

Nadere informatie

Organisch (rest)materiaal als Bodemverbeteraar

Organisch (rest)materiaal als Bodemverbeteraar 17-1- Organisch (rest)materiaal als Bodemverbeteraar BODEM De Bodem Van Groot naar Klein tot zeer klein 2 1 17-1- Bodemprofiel Opbouw van de bodem Onaangeroerd = C Kleinste delen = 0 en A Poriënvolume

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/37037 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/37037 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/37037 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Lupatini, Manoeli Title: Microbial communities in Pampa soils : impact of land-use

Nadere informatie

Rapport Bodemconditie Voedselbospercelen Park Lingezegen

Rapport Bodemconditie Voedselbospercelen Park Lingezegen Rapport Bodemconditie Voedselbospercelen Park Lingezegen Perceel 1 De Park Perceel 1 in De Park ligt ten zuiden van het voedselbos De Parkse Gaard. De oppervlakte van het perceel is 150m x 50m = 7500 m2.

Nadere informatie

Bepaling van het Biochemisch Zuurstofverbruik (BZV) in oppervlaktewater

Bepaling van het Biochemisch Zuurstofverbruik (BZV) in oppervlaktewater Bepaling van het Biochemisch Zuurstofverbruik (BZV) in oppervlaktewater april 2005 One Cue Systems Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt zonder schriftelijke toestemming

Nadere informatie

LEVENSGEMEEN SCHAPPEN

LEVENSGEMEEN SCHAPPEN LEVENSGEMEEN SCHAPPEN 1 E e n e i g e n h u i s, e e n p l e k o n d e r d e z o n Waarom groeien er geen klaprozen op het sportveld? Waarom leven er geen kwallen in de IJssel? Kunnen struisvogels wel

Nadere informatie

Hand-out Microbiologie

Hand-out Microbiologie Hand-out Microbiologie COO-module bij hoofdstuk 25, 26, 27, 28 en 31 uit Biology van Campbell. NB In de module krijg je een random selectie van 18 van deze vragen. Hieronder staan dus meer vragen dan je

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/19969 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Hannula, Emilia Title: Assessment of the effects of genetically modified potatoes

Nadere informatie

LEVENDE BODEM. Natasja Poot

LEVENDE BODEM. Natasja Poot LEVENDE BODEM Natasja Poot 1 Introductie Biologische bodemkwaliteit wordt steeds belangrijker Meer belangstelling en bewustzijn onder telers Wet- en regelgeving Minder gewasbeschermingsmiddelen toegelaten

Nadere informatie

EFFECTEN VAN GRAZERS OP BELANGRIJKE KWELDER PROCESSEN

EFFECTEN VAN GRAZERS OP BELANGRIJKE KWELDER PROCESSEN Samenvatting INTRODUCTIE Een groot deel van het landoppervlak op aarde is bedekt met graslanden en deze worden doorgaans door zowel inheemse diersoorten als door vee begraasd. Dit leidt vaak tot een zeer

Nadere informatie

Samenvatting hoofdstuk 1 hoofdstuk 2

Samenvatting hoofdstuk 1 hoofdstuk 2 SAMENVATTING Samenvatting Gelaatsdefecten kunnen adequaat worden hersteld met een prothese, maar de levensduur van deze gelaatsprotheses is beperkt. Doordat de binnenzijde van de gelaatsprothese in contact

Nadere informatie

Meetmethoden bodemweerbaarheid Zoektocht naar betaalbare analyses voor de praktijk

Meetmethoden bodemweerbaarheid Zoektocht naar betaalbare analyses voor de praktijk Meetmethoden bodemweerbaarheid Zoektocht naar betaalbare analyses voor de praktijk Natasja Poot - Productmanager Bodemgezondheid 1 BLGG Huidige methoden Ontwikkeling nieuwe methoden BLGG Huidige methoden

Nadere informatie

In de ecologie bestudeert men de relatie tussen de organismen en het milieu waar ze voorkomen.

In de ecologie bestudeert men de relatie tussen de organismen en het milieu waar ze voorkomen. Samenvatting Thema 3: Ecologie Basisstof 1 In de ecologie bestudeert men de relatie tussen de organismen en het milieu waar ze voorkomen. Waarom leeft het ene dier hier en het andere dier daar? Alle organismen

Nadere informatie

Particles Matter: Transformation of Suspended Particles in Constructed Wetlands B.T.M. Mulling

Particles Matter: Transformation of Suspended Particles in Constructed Wetlands B.T.M. Mulling Particles Matter: Transformation of Suspended Particles in Constructed Wetlands B.T.M. Mulling Zwevende stof vormt een complex mengsel van allerlei verschillende deeltjes, en speelt een belangrijke rol

Nadere informatie

Microbiologie. Begintermen

Microbiologie. Begintermen Microbiologie Microbiologie Aanbod: FW (Joris, Joelle), BIW (Chris, Els), BioMED (Jef), KULAK (Jef) Algemeen Studiepunten: 5 Onderwijstaal: Nederlands Niveau: Verdiepend Begeleidingsuren: 58.5 uren Periode:

Nadere informatie

Effectieve micro-organismen. Wat is het en wat kunnen wij er mee.

Effectieve micro-organismen. Wat is het en wat kunnen wij er mee. Effectieve micro-organismen. Wat is het en wat kunnen wij er mee. Wat is EM. Effectieve Micro-organismen. Fototrope bacteriën. ( Rhodopseudomonas ) Gisten. ( Saccharomices ) Melkzuurbacteriën. ( Lactobaccillus

Nadere informatie

10 Samenvatting. Alejandro Ordoñez Gloria ab

10 Samenvatting. Alejandro Ordoñez Gloria ab 10 Samenvatting Alejandro Ordoñez Gloria ab De globalisering van menselijke activiteiten heeft geleid tot opzettelijke en de onopzettelijke verspreiding van dier- en plantensoorten buiten hun natuurlijke

Nadere informatie

Waterplanten en Waterkwaliteit

Waterplanten en Waterkwaliteit Waterplanten en Waterkwaliteit Leon van den Berg Moni Poelen Monique van Kempen Laury Loeffen Sarah Faye Harpenslager Jeroen Geurts Fons Smolders Leon Lamers Platform Ecologisch Herstel Meren Vrijdag 11

Nadere informatie

vwo energie en materie 2010

vwo energie en materie 2010 vwo energie en materie 2010 De Noordzee Allerlei activiteiten en ingrepen van de mens hebben effect op het ecosysteem van de Noordzee. Zo is de aanvoer van zouten toegenomen door de landbouw en als gevolg

Nadere informatie

Samenvatting 203 Klimaatverandering leidt volgens de voorspellingen tot een toename van de mondiale temperatuur en tot veranderingen in de mondiale waterkringloop. Deze veranderingen in de waterkringloop

Nadere informatie

E C O L O G I E Ecologie Factoren die invloed hebben op het milieu: Niveaus van de ecologie:

E C O L O G I E Ecologie Factoren die invloed hebben op het milieu: Niveaus van de ecologie: E C O L O G I E Ecologie = wetenschap die bestudeert waarom bepaalde planten en dieren ergens in een bepaald milieu voorkomen en wat de relaties zijn tussen organismen en dat milieu Factoren die invloed

Nadere informatie

Ecophysiological Aspects of Algal Host - Virus Interactions in a Changing Ocean. D.S. Maat

Ecophysiological Aspects of Algal Host - Virus Interactions in a Changing Ocean. D.S. Maat Ecophysiological Aspects of Algal Host - Virus Interactions in a Changing Ocean. D.S. Maat Samenvatting Marien fytoplankton is een groep eencellige fototrofe micro-organismen die wereldwijd verantwoordelijk

Nadere informatie

Waterkwaliteit 2: Natuur/chemie

Waterkwaliteit 2: Natuur/chemie Waterkwaliteit 2: Natuur/chemie Prof. ir. Hans van Dijk 1 Afdeling Watermanagement Sectie Gezondheidstechniek Inhoud hydrologische kringloop kwalitatief 1. regenwater 2. afstromend/oppervlaktewater. infiltratie

Nadere informatie

Leven in een broccoli wereld: Ontwerp van een beslis matrix ter beoordeling van de impact van nieuwe (GM) gewassen op het bodemecosysteem

Leven in een broccoli wereld: Ontwerp van een beslis matrix ter beoordeling van de impact van nieuwe (GM) gewassen op het bodemecosysteem Samenvatting Leven in een broccoli wereld: Ontwerp van een beslis matrix ter beoordeling van de impact van nieuwe (GM) gewassen op het bodemecosysteem Landbouw is essentieel voor de voedselvoorziening

Nadere informatie

Het belang van bodemleven Inspiratiedag over functionele agrobiodiversiteit Gent, 4 november 2014

Het belang van bodemleven Inspiratiedag over functionele agrobiodiversiteit Gent, 4 november 2014 Het belang van bodemleven Inspiratiedag over functionele agrobiodiversiteit Gent, 4 november 2014 Petra Deproost Departement LNE, Dienst Land en Bodembescherming Biodiversiteit: niet enkel bovengronds!

Nadere informatie

besmettelijke PgVs werd vertraagd in vergelijking tot totale vemeende PgVs en virale lysis. Opgemerkt kon worden dat deze vertraging van besmettelijke

besmettelijke PgVs werd vertraagd in vergelijking tot totale vemeende PgVs en virale lysis. Opgemerkt kon worden dat deze vertraging van besmettelijke In de afgelopen twee decennia, is gebleken dat virussen de phytoplankton populatie activiteit kunnen beïnvloeden. De voornaamste fytoplankton klasses worden besmet door virussen. De toename in gekweekte

Nadere informatie

2 De zuivering van afvalwater Typen bedrijfsafvalwater De zuivering in vogelvlucht Afsluiting 21

2 De zuivering van afvalwater Typen bedrijfsafvalwater De zuivering in vogelvlucht Afsluiting 21 Inhoud Voorwoord 5 Inleiding 6 1 Waterverontreiniging: aard en omvang 9 1.1 Oorzaken van de waterverontreiniging 9 1.2 Om welke stoffen gaat het? 10 1.3 Kengetallen van waterverontreiniging 12 1.4 Afsluiting

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/36998 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/36998 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/36998 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Dunnen, Angela den Title: Surface-structure dependencies in catalytic reactions

Nadere informatie

MIRA-T Kwaliteit oppervlaktewater. Belasting van het oppervlaktewater met zuurstofbindende stoffen en nutriënten DPSIR

MIRA-T Kwaliteit oppervlaktewater. Belasting van het oppervlaktewater met zuurstofbindende stoffen en nutriënten DPSIR Belasting van het oppervlaktewater met zuurstofbindende stoffen en nutriënten belasting oppervlaktewater (1995=100) 120 100 80 60 40 P landbouw N landbouw N huishoudens P huishoudens CZV huishoudens N

Nadere informatie

Nutriënten: stikstof, fosfor. Assimilatie: opbouw van levend materiaal

Nutriënten: stikstof, fosfor. Assimilatie: opbouw van levend materiaal Nutriënten: sleutelrol bij de groei van organismen en het functioneren van ecosystemen Jos Verhoeven Assimilatie: opbouw van levend materiaal In de eerste plaats: Fotosynthese! 6 CO 2 + 6 H 2 O C 6 H 12

Nadere informatie

Samenvatting INTRODUCTIE

Samenvatting INTRODUCTIE Samenvatting INTRODUCTIE Reductie-oxidatie reacties hebben een sterke invloed op de algehele biogeochemie grondwatersystemen. Van bijzonder belang is dat verscheidene verontreinigende stoffen, zoals nitraat,

Nadere informatie

VERHOGING ZIEKTEWEERBAARHEID IN LAND- EN TUINBOUWGEWASSEN DOOR GEBRUIK VAN COMPOST. ir. Koen Willekens

VERHOGING ZIEKTEWEERBAARHEID IN LAND- EN TUINBOUWGEWASSEN DOOR GEBRUIK VAN COMPOST. ir. Koen Willekens VERHOGING ZIEKTEWEERBAARHEID IN LAND- EN TUINBOUWGEWASSEN DOOR GEBRUIK VAN COMPOST ir. Koen Willekens INHOUD Compost en ziekteweerbaarheid Agro-ecosysteem Compost Compostthee Proeven met compost en compostthee

Nadere informatie

Functioneren van het voedselweb in het Eems estuarium onder gemiddelde en extreme omstandigheden

Functioneren van het voedselweb in het Eems estuarium onder gemiddelde en extreme omstandigheden Functioneren van het voedselweb in het Eems estuarium onder gemiddelde en extreme omstandigheden Victor N. de Jonge, november 2013 Het Eems estuarium vormt ecologisch gezien één groot geheel, maar dat

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Om te kunnen overleven moeten micro-organismen voedingsstoffen opnemen uit hun omgeving en afvalstoffen uitscheiden. Het inwendige van een cel is gescheiden

Nadere informatie

Hergebruik van recirculatiewater in de aardbei stellingteelt

Hergebruik van recirculatiewater in de aardbei stellingteelt Hergebruik van recirculatiewater in de aardbei stellingteelt Bij de teelt van aardbeien op stellingen is het mogelijk om water en mineralen optimaler te gebruiken. Van de bemesting (stikstof en fosfaat)

Nadere informatie

Voedselweb en voedselketen

Voedselweb en voedselketen Informatie: Moeilijkheid:**** Tijdsduur: *** Een plant groeit, dieren eten die plant op, die dieren worden weer opgegeten door andere dieren, die dieren gaan weer dood, het dier wordt weer opgeruimd door

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Archaea en hyperthermofielen De levende organismen op onze aarde kunnen verdeeld worden in twee groepen, de prokaryoten en de eukaryoten. Eukaryote cellen hebben een celkern, een

Nadere informatie

ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT

ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT Naam: Klas: Datum: 1 Situering van het biotoop Plaats: Type water: vijver / meer / ven / moeras/ rivier / kanaal / poel / beek / sloot / bron Omgeving: woonkern / landbouwgebied

Nadere informatie

Cycling of iron and manganese in freshwater, estuarine and deep sea sediments Ferro, Imola

Cycling of iron and manganese in freshwater, estuarine and deep sea sediments Ferro, Imola Cycling of iron and manganese in freshwater, estuarine and deep sea sediments Ferro, Imola IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from

Nadere informatie

Deltaplan Agro-Ecologie

Deltaplan Agro-Ecologie Deltaplan Agro-Ecologie Dr. Ir. Henk Tennekes Drs. Claudia Külling Dr. Henk Tennekes, ETS Drs. Claudia Külling, Servaplant Dr. Ir. H. A. Tennekes, E Waarom een Deltaplan Agro-Ecologie? Grondlegger van

Nadere informatie

Chapter 6. Nederlandse samenvatting

Chapter 6. Nederlandse samenvatting Chapter 6 Nederlandse samenvatting Chapter 6 122 Nederlandse samenvatting Het immuunsysteem Het immuunsysteem (of afweersysteem) beschermt het lichaam tegen lichaamsvreemde en ziekmakende organismen zoals

Nadere informatie

vetreserves worden aangemaakt door de gastheer. Het eerste aspect met betrekking tot deze hypothese berust op het verband tussen deze metabolische

vetreserves worden aangemaakt door de gastheer. Het eerste aspect met betrekking tot deze hypothese berust op het verband tussen deze metabolische Het verlies van eigenschappen is een belangrijk proces dat bijdraagt aan evolutionaire veranderingen van organismen. Desondanks heeft onderzoek op dit gebied relatief weinig aandacht gekregen en wordt

Nadere informatie

CHAPTER VIII. Samenvatting

CHAPTER VIII. Samenvatting CHAPTER VIII Samenvatting Om verband tussen de toevoer van reactief organisch materiaal naar sedimenten in kustgebieden en de structuur van bodemdiergemeenschappen te kunnen vaststellen, werden gegevens

Nadere informatie

Ecologie is de wetenschap die relaties tussen organismen en hun omgeving bestudeert

Ecologie is de wetenschap die relaties tussen organismen en hun omgeving bestudeert Ecologie is de wetenschap die relaties tussen organismen en hun omgeving bestudeert Een ecosysteem is bestaat uit alle organismen uit een bepaald gebied en alle omgevingsfactoren die invloed hebben op

Nadere informatie

25-3-2015. Sturen op Nutriënten. Sturen op Nutriënten. Doel. Sturen met Water. Sturen op Nutriënten. Waar kijken we naar. Bijeenkomst 19 februari 2015

25-3-2015. Sturen op Nutriënten. Sturen op Nutriënten. Doel. Sturen met Water. Sturen op Nutriënten. Waar kijken we naar. Bijeenkomst 19 februari 2015 Bijeenkomst 19 februari 2015 Jouke Velstra (Acacia Water) 4 Sturen met Water De basisgedachte is dat per perceel de grondwaterstand actief wordt geregeld. Onderwater drainage (OWD) geeft een directe relatie

Nadere informatie

6 In het water gevallen?

6 In het water gevallen? 6 In het water gevallen? Fiche 6 Leerkracht Water wordt gewonnen, behandeld, vervoerd, verdeeld en vervolgens gebruikt. Na gebruik is dit water in meer of mindere mate vervuild. Dit vervuilde water keert

Nadere informatie

Samenvatting. Het gebruik van ultrafiltratie (UF) membranen als oppervlakte water zuiveringstechnologie

Samenvatting. Het gebruik van ultrafiltratie (UF) membranen als oppervlakte water zuiveringstechnologie Samenvatting Het gebruik van ultrafiltratie (UF) membranen als oppervlakte water zuiveringstechnologie is in de laatste vijftien jaar enorm toe genomen. Ultrafiltratie membranen zijn gemakkelijk op te

Nadere informatie

2. HOOFDSTUK 1 : Micro-organismen en Microbiologie. 1.2 Micro-organismen als cellen (Editie 10 = 1.2)

2. HOOFDSTUK 1 : Micro-organismen en Microbiologie. 1.2 Micro-organismen als cellen (Editie 10 = 1.2) MICROBIOLOGIE - DEEL I - LES 1 Prof. Dr. ir. J. Swings «Biology of Microorganisms», 9de ed. (2000) LES 1 1. INLEIDING 2. HOOFDSTUK 1 : Micro-organismen en Microbiologie 1.2 Micro-organismen als cellen

Nadere informatie

HET NEMEN, VERPAKKEN EN CONSERVEREN VAN GRONDMONSTERS

HET NEMEN, VERPAKKEN EN CONSERVEREN VAN GRONDMONSTERS 5 10 Protocol 2010 15 HET NEMEN, VERPAKKEN EN CONSERVEREN VAN GRONDMONSTERS 20 25 30 35 40 45 Versie 2.0, 27-9-2001 Pagina 1 van 8 Inhoud 50 1 PLAATS VAN DIT PROTOCOL IN HET KWALITEITSZORGSYSTEEM...3 1.1

Nadere informatie

Checklist: Milieuvriendelijkheid van producten

Checklist: Milieuvriendelijkheid van producten Checklist: Milieuvriendelijkheid van producten Colour Op school worden huishoudproducten gebruikt voor het schoonmaken van de school, voor hygiëne, voor de afwas, maar ook producten voor het onderhoud

Nadere informatie

3 Factoren die het watergehalte van organismen 40 bepalen. 3.1 Bepalende factoren voor watergehalte 40 3.2 Belang van water voor levende wezens 41

3 Factoren die het watergehalte van organismen 40 bepalen. 3.1 Bepalende factoren voor watergehalte 40 3.2 Belang van water voor levende wezens 41 3 1 Functionele morfologie van de cel 1 De cel gezien door de lichtmicroscoop 06 2 De cel gezien door de elektronenmicroscoop 09 2.1 Bouw en functie van het eenheidsmembraan 10 2.2 Overzicht van de celorganellen

Nadere informatie

1. A. Noem de drie domeinen waarin alle levende organismen worden ingedeeld.

1. A. Noem de drie domeinen waarin alle levende organismen worden ingedeeld. Microbiële diversiteit (COO) Hand-out bij de COO-module, versie 2 oktober 2013 Indeling A. Noem de drie domeinen waarin alle levende organismen worden ingedeeld. B. Alle levende organismen worden in drie

Nadere informatie

DE NIEUWE DETERGENTENVERORDENING: FACT SHEET OVER DE AEROBE BIOLOGISCHE AFBRAAK VAN OPPERVLAKTEACTIEVE STOFFEN

DE NIEUWE DETERGENTENVERORDENING: FACT SHEET OVER DE AEROBE BIOLOGISCHE AFBRAAK VAN OPPERVLAKTEACTIEVE STOFFEN 1 DE NIEUWE DETERGENTENVERORDENING: FACT SHEET OVER DE AEROBE BIOLOGISCHE AFBRAAK VAN OPPERVLAKTEACTIEVE STOFFEN 1) Wat is de rol van oppervlakteactieve stoffen in een was- of reinigingsmiddel? Oppervlakteactieve

Nadere informatie

Samenvatting SAMENVATTING

Samenvatting SAMENVATTING SAMENVATTING Door de toename van menselijke invloed op de biosfeer neemt de biodiversiteit op aarde snel af. Deze afname heeft enkele decennia geleden geleid tot het stellen van de vraag welke verbanden

Nadere informatie

Eindexamen biologie pilot havo I

Eindexamen biologie pilot havo I Bromelia s Van haar oma werd gezegd, dat ze groene vingers had. Ook haar moeder is dagelijks in de weer om planten te verzorgen. De nieuwste rage bij haar thuis zijn Bromelia s (zie afbeelding 1 en 2).

Nadere informatie

TIPS & TRICKS. TIP 5: Reinigen Bewateringssysteem

TIPS & TRICKS. TIP 5: Reinigen Bewateringssysteem TIP 5: Reinigen Bewateringssysteem Ongelijke waterafgiftes door leidingvernauwingen en/of verstopte druppelaars of sproei-installatie zijn een doorn in het oog van een kweker. Ongelijke bewatering verstoort

Nadere informatie

Orange Nano InfiniClean. Met minder inspanning langer schoon. Orange Nano InfiniClean

Orange Nano InfiniClean. Met minder inspanning langer schoon. Orange Nano InfiniClean Orange Nano Met minder inspanning langer schoon Orange Nano reinigingsmiddelen, easy to clean en selfclean coatings maken oppervlakken minder vatbaar voor vervuiling en eenvoudiger te reinigen. Productlijnen

Nadere informatie

Slibverwerking. 1 Inhoud... 1

Slibverwerking. 1 Inhoud... 1 1 Inhoud 1 Inhoud... 1 2 Slibverwerking... 1 2.1 Biologische afvalwaterzuivering en slibproductie... 1 2.2 Slibverwerking... 2 2.3 Enkele voorbeelden van een slibverwerkingsketen... 4 2.3.1 Biologische

Nadere informatie

Normal operating range of the microbial community under potato Inceolu, Özgul

Normal operating range of the microbial community under potato Inceolu, Özgul Normal operating range of the microbial community under potato Inceolu, Özgul IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check

Nadere informatie

Uitdampingrisicos. S.Picone, J.Valstar

Uitdampingrisicos. S.Picone, J.Valstar Uitdampingrisicos S.Picone, J.Valstar Inhoud Conceptueel model Onderzoeksvragen en -opzet STOMP vs VOLASOIL Locaties in Utrecht Model resultaten Conclusies Implicaties voor gebiedsgerichte aanpak Conceptueel

Nadere informatie

Voedselweb en voedselketen vmbo-kgt34

Voedselweb en voedselketen vmbo-kgt34 Auteur VO-content Laatst gewijzigd 13 July 2016 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/63328 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Evolution of Races within Fusarium oxysporum f.sp. Lycopersici B.V. Chellappan

Evolution of Races within Fusarium oxysporum f.sp. Lycopersici B.V. Chellappan Evolution of Races within Fusarium oxysporum f.sp. Lycopersici B.V. Chellappan University of Amsterdam Evolution of races within Fusarium oxysporum f.sp. lycopersici Biju Vadakkemukadiyil Chellappan Samenvatting

Nadere informatie

Ecosysteem in een fles

Ecosysteem in een fles Ecosysteem in een fles Door: Femke Hoeksma 1 Voorwoord: De keuze van een onderwerp voor mijn profielwerkstuk was best moeilijk. Na een uitgebreide oriëntatie ben ik tot de keuze van een gesloten ecosysteem

Nadere informatie

Naar een duurzaam beheer van het veenweidegebied. Piet-Jan Westendorp Aquatisch ecoloog Witteveen+Bos

Naar een duurzaam beheer van het veenweidegebied. Piet-Jan Westendorp Aquatisch ecoloog Witteveen+Bos Naar een duurzaam beheer van het veenweidegebied Piet-Jan Westendorp Aquatisch ecoloog Witteveen+Bos Inleiding Is een duurzaam beheer mogelijk? Nederland veenland Huidige toestand veenweidegebied Streefbeeld

Nadere informatie

Biodiversiteit, ecosysteemfuncties, en ecosysteemdiensten

Biodiversiteit, ecosysteemfuncties, en ecosysteemdiensten Biodiversiteit, ecosysteemfuncties, en ecosysteemdiensten Luc De Meester Lab. Aquatische Ecologie en Evolutiebiologie KULeuven Laboratorium Aquatische Ecologie en Evolutiebiologie Biodiversiteit: : en

Nadere informatie

COMPOST en BODEMKWALITEIT

COMPOST en BODEMKWALITEIT COMPOST en BODEMKWALITEIT Koen Willekens, Bert Reubens, Bart Vandecasteele Tommy D Hose, Jarinda Viaene Symposium Tuinbouw van de toekomst Tuinbouwrelatiedagen Venray 26 november 2014 Instituut voor Landbouw-

Nadere informatie

Mariene virussen. Corina Brussaard NIOZ - Koninklijk Instituut voor Onderzoek der Zee & Universiteit van Amsterdam (UvA)

Mariene virussen. Corina Brussaard NIOZ - Koninklijk Instituut voor Onderzoek der Zee & Universiteit van Amsterdam (UvA) Mariene virussen Corina Brussaard NIOZ - Koninklijk Instituut voor Onderzoek der Zee & Universiteit van Amsterdam (UvA) Wat is een biologisch virus? 20-200 nm (miljoenste mm) diameter Bundeltje genetisch

Nadere informatie

Samenvatting / Summary in Dutch SAMENVATTING

Samenvatting / Summary in Dutch SAMENVATTING SAMENVATTING Ammoniak is een van de voornaamste luchtverontreinigende stoffen in Nederland. Het is voor bijna 90% afkomstig uit de landbouw. De ammoniak komt vooral vrij bij de produktie van mest in de

Nadere informatie

Informatiefiche. 7. Is PIP Pond Plus veilig voor mens en milieu?

Informatiefiche. 7. Is PIP Pond Plus veilig voor mens en milieu? Informatiefiche 1. Wat is PIP Probiotica In Progress? De PIP producten zijn een nieuwe generatie onderhoudsproducten, waarbij goede bacteriën worden gebruikt om het risico op aanwezigheid van slechte micro-organismen

Nadere informatie

Organische vracht continue on-line bewaken. Peter-Jan van Oene, 8 november 2011, nieuwegein

Organische vracht continue on-line bewaken. Peter-Jan van Oene, 8 november 2011, nieuwegein Organische vracht continue on-line bewaken Peter-Jan van Oene, 8 november 2011, nieuwegein Waardeketen Organische stoffen TOC/CZV correlatie Inhoud Afvalwater karakteristiek zuivel-industrie Redenen om

Nadere informatie

Symbiont1.0. Tool voor biologische bodemkwaliteit. Daan Kuiper

Symbiont1.0. Tool voor biologische bodemkwaliteit. Daan Kuiper Nutriënten Management Instituut B.V. Postbus 250, 6700 AG Wageningen T: 088 8761280 E: nmi@nmi-agro.nl I: www.nmi-agro.nl Symbiont1.0 Tool voor biologische bodemkwaliteit Daan Kuiper Biologische bodem

Nadere informatie

Het begrijpen van heterogeniteit binnen de ziekte van Alzheimer: een neurofysiologisch

Het begrijpen van heterogeniteit binnen de ziekte van Alzheimer: een neurofysiologisch Het begrijpen van heterogeniteit binnen de ziekte van Alzheimer: een neurofysiologisch perspectief Inleiding De ziekte van Alzheimer wordt gezien als een typische ziekte van de oudere leeftijd, echter

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Plaque, of orale biofilm, kan worden gedefinieerd als een complexe microbiële samenleving. In een gezonde mond draagt de zogenaamde residente orale microflora bij aan de algemene

Nadere informatie

Red Fluorescent Dental Plaque C.M.C. Volgenant

Red Fluorescent Dental Plaque C.M.C. Volgenant Red Fluorescent Dental Plaque C.M.C. Volgenant Nederlandse samenvatting Dit proefschrift beschrijft onderzoek naar rood fluorescerende tandplaque (RFP) en de mogelijkheden om dit fenomeen toe te passen

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/44704 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Arbainsyah Title: The impact of sustainable forest management on plant and bird

Nadere informatie

Sleutelprocessen in een natuurlijke Waddenzee Han Olff & Theunis Piersma Rijksuniversiteit Groningen

Sleutelprocessen in een natuurlijke Waddenzee Han Olff & Theunis Piersma Rijksuniversiteit Groningen Sleutelprocessen in een natuurlijke Waddenzee Han Olff & Theunis Piersma Rijksuniversiteit Groningen Growth of the world human population over last 10,000 yrs Campbell & Reese 2008 Hoofdthema s Sleutelprocessen

Nadere informatie

Eindexamen biologie havo 2005-I

Eindexamen biologie havo 2005-I 4 Beoordelingsmodel Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag worden twee punten toegekend. Bolletjesslikkers 1 A 2 C 3 Het antwoord bevat de notie dat maagsap zuur bevat dat via de open maagportier

Nadere informatie

Biodiversiteit, levende bodem in relatie tot plantengroei

Biodiversiteit, levende bodem in relatie tot plantengroei Biodiversiteit, levende bodem in relatie tot plantengroei Biodiversiteit 3 Principes: A) Repertoire: Organismen werken stap voor stap. (Kaas Houtstof) B) Interacties: Anderen zijn nodig (zetmeel afbreken

Nadere informatie

De effecten van UVB straling op kranswieren en mossen

De effecten van UVB straling op kranswieren en mossen De effecten van UVB straling op kranswieren en mossen Het onderzoek in dit proefschrift beschrijft de effecten van ultraviolette-b straling (UVB) op kranswieren en mossen. Door het dunner worden van de

Nadere informatie

Biologisch capaciteit ondergrond. Utrecht. Subtitel. Shakti Lieten, Utrecht, 6 december 2012

Biologisch capaciteit ondergrond. Utrecht. Subtitel. Shakti Lieten, Utrecht, 6 december 2012 Biologisch capaciteit ondergrond Subtitel Utrecht Shakti Lieten, Utrecht, 6 december 2012 Rol biologie in gebiedsgerichte aanpak Afbraak of geen afbraak: that s the question t=0 t=10 jaar t=30 jaar Geen

Nadere informatie

hoofdstuk 2-4 hoofdstuk 2

hoofdstuk 2-4 hoofdstuk 2 Samenvatting Het doel van het onderzoek, zoals beschreven in dit proefschrift, is het identificeren van fysiologische parameters voor het meten van stress bij vleesvarkens. Stress, veroorzaakt door de

Nadere informatie

... Hoe ziet een Rijke Noordzee eruit?

... Hoe ziet een Rijke Noordzee eruit? ... Hoe ziet een Rijke Noordzee eruit? Samen voor een gezonde zee!... Stichting De Noordzee is de onafhankelijke natuur- en milieuorganisatie die zich inzet voor een duurzaam gebruik van de Noordzee en

Nadere informatie

Sneller en goedkoper saneren van vervuilde bodems met behulp van

Sneller en goedkoper saneren van vervuilde bodems met behulp van Sneller en goedkoper saneren van vervuilde bodems met behulp van Sneller en goedkoper saneren van vervuilde bodems Bron: Chemisch Weekblad, juli 2009 Chloorvreters opjutten Door: poly-lactaat als slurry

Nadere informatie

Carbohydrate production by phytoplankton and degradation in the marine microbial food web Alderkamp, Anne-Carlijn

Carbohydrate production by phytoplankton and degradation in the marine microbial food web Alderkamp, Anne-Carlijn Carbohydrate production by phytoplankton and degradation in the marine microbial food web Alderkamp, Anne-Carlijn IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if

Nadere informatie

BASISSTOF. 1 Omstandigheden van de zetmeelsynthese Functionele bouw van een chloroplast Fotosynthesereacties 48

BASISSTOF. 1 Omstandigheden van de zetmeelsynthese Functionele bouw van een chloroplast Fotosynthesereacties 48 3 1 De cel 3 Autotrofe voeding 1 De cel gezien door de lichtmicroscoop 06 1 Omstandigheden van de zetmeelsynthese 44 2 De cel gezien door de elektronenmicroscoop 09 3 Verband cel - weefsel - orgaan - stelsel

Nadere informatie

Effecten van toenemende warmte en CO 2 op het leven in zee

Effecten van toenemende warmte en CO 2 op het leven in zee Effecten van toenemende warmte en CO 2 op het leven in zee Jack Middelburg Universiteit Utrecht Darwin Centrum voor Biogeologie Netherlands Earth System Science Centre 21 Oktober 2014 KNAW Oceaan in hoge

Nadere informatie

Microbiële diversiteit en metaalfluxen in gecontamineerde Noordzeesedimenten «MICROMET»

Microbiële diversiteit en metaalfluxen in gecontamineerde Noordzeesedimenten «MICROMET» Microbiële diversiteit en metaalfluxen in gecontamineerde Noordzeesedimenten «MICROMET» D. C. GILLAN, PH. DUBOIS, K. SABBE, A. PEDE, W. BAEYENS, M. LEERMAKERS, Y. GAO, G. BILLON, J.-C. FISCHER SCIENCE

Nadere informatie

Op naar een dynamische maat voor gezondheid: Universeel criterium van gezondheid. Kritische transitie

Op naar een dynamische maat voor gezondheid: Universeel criterium van gezondheid. Kritische transitie Op naar een dynamische maat voor gezondheid: Veerkracht! Drs. Sanne Gijzel Arts-onderzoeker, Promovenda Afdeling Geriatrie Sanne.Gijzel@radboudumc.nl Universeel criterium van gezondheid Goede functie verlies

Nadere informatie

Life at the edge: benthic invertebrates in high altitude Andean streams. Dhr. R.A. Loayza-Muro

Life at the edge: benthic invertebrates in high altitude Andean streams. Dhr. R.A. Loayza-Muro Life at the edge: benthic invertebrates in high altitude Andean streams. Dhr. R.A. Loayza-Muro Samenvatting Gebergtes bedekken ongeveer 27% van het aardoppervlak en bevatten gletsjers en zoetwatervoorraden

Nadere informatie

Examenprogramma biologie vwo

Examenprogramma biologie vwo Bijlage 4 Examenprogramma biologie vwo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein

Nadere informatie

bron van leven en ontwikkeling

bron van leven en ontwikkeling Water bron van leven en ontwikkeling Water, evenwicht en diversiteit Nederland is een waterland. We hebben er veel van, zowel in de lucht (neerslag), aan de oppervlakte (meren en rivieren) als in de bodem

Nadere informatie

Bemestingsplan. Hans Smeets Adviseur DLV team boomteelt. DLV Plant

Bemestingsplan. Hans Smeets Adviseur DLV team boomteelt. DLV Plant Bemestingsplan Hans Smeets Adviseur DLV team boomteelt Waarom een grondanalyse? Inzicht krijgen in de beschikbare voeding voor de plant; Hoofdelementen; Sporenelementen; ph van de grond; Organische stof

Nadere informatie

Introductie. Zin en onzin van microbieel verrijkte producten. Onderwerpen. Het bodemleven. Rol van het bodemleven in de grond

Introductie. Zin en onzin van microbieel verrijkte producten. Onderwerpen. Het bodemleven. Rol van het bodemleven in de grond Zin en onzin van microbieel verrijkte producten Gera van Os Lector Duurzaam Bodembeheer, CAH Dronten Onderzoeker Gewas- en bodemgezondheid, PPO Lisse Introductie Bodem is de basis voor een goede teelt:

Nadere informatie

Ecologisch herstel van uiterwaarden en de invloed van de stikstofhuishouding op plantengemeenschappen

Ecologisch herstel van uiterwaarden en de invloed van de stikstofhuishouding op plantengemeenschappen Samenvatting Ecologisch herstel van uiterwaarden en de invloed van de stikstofhuishouding op plantengemeenschappen In dit proefschrift worden de effecten van veranderend rivierbeheer en daaraan gekoppelde

Nadere informatie

Samenstelling en eigenschappen

Samenstelling en eigenschappen Samenstelling en eigenschappen Mest is onder te verdelen in kunstmest en natuurlijke mest. Natuurlijke mest is op zijn beurt weer onder te verdelen in mest van dierlijke herkomst en mest van plantaardige

Nadere informatie

Inleiding in de biologie

Inleiding in de biologie Examen Voorbereiding Inleiding in de biologie Teylingen College Leeuwenhorst 2015/2016 Thema 1 Inleiding in de biologie Begrippenlijst: Begrip Biologische eenheden Prokaryoten Eukaryoten Populatie Levensgemeenschap

Nadere informatie

BIOFILMVORMING EN GROEI LEGIONELLA- BACTERIËN IN LEIDINGWATER- INSTALLATIES

BIOFILMVORMING EN GROEI LEGIONELLA- BACTERIËN IN LEIDINGWATER- INSTALLATIES communicatie platform legionella BIOFILMVORMING EN GROEI LEGIONELLA- BACTERIËN IN LEIDINGWATER- INSTALLATIES Bestrijding van legionellabacteriën in waterinstallaties neemt een centrale plaats in bij de

Nadere informatie

Optimalisatie van de eerste klinische studies in bi ondere patie ntengroepen: op weg naar gebruik van semifysiologische

Optimalisatie van de eerste klinische studies in bi ondere patie ntengroepen: op weg naar gebruik van semifysiologische Nederlandse samenvatting Optimalisatie van de eerste klinische studies in bi ondere patie ntengroepen: op weg naar gebruik van semifysiologische farmacokinetische modellen Algemene inleiding Klinisch onderzoek

Nadere informatie