Ondernemen in het Ambacht 2002 Sectorscoop

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Ondernemen in het Ambacht 2002 Sectorscoop"

Transcriptie

1 Ondernemen in het Ambacht 2002 Sectorscoop Ro Braaksma Dick Snel Zoetermeer, december 2001

2 ISBN: X Bestelnummer: A0105 Prijs: ƒ 85,94 39,- Dit onderzoek maakt deel uit van het Programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat wordt gefinancierd door het Ministerie van Economische Zaken. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij EIM. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties en boeken is toegestaan mits de bron duidelijk wordt vermeld. Vermenigvuldigen en/of openbaarmaking in welke vorm ook, alsmede opslag in een retrieval system, is uitsluitend toegestaan na schriftelijke toestemming van EIM. EIM aanvaardt geen aansprakelijkheid voor drukfouten en/of andere onvolkomenheden. The responsibility for the contents of this report lies with EIM. Quoting of numbers and/or text as an explanation or support in papers, essays and books is permitted only when the source is clearly mentioned. No part of this publication may be copied and/or published in any form or by any means, or stored in a retrieval system, without the prior written permission of EIM. EIM does not accept responsibility for printing errors and/or other imperfections. 2

3 Inhoudsopgave 1 Inleiding 5 2 Kenschets van het ambacht Kenmerken van het ambacht Classificatie van het ambacht 8 3 Belang van het ambacht binnen de economie 11 4 Structuur van het ambacht in Het ambacht in Nederland Voedingsmiddelen- en overig productieambacht Metaal- en meubelambacht Bouwambacht Installatieambacht Handels- en reparatieambacht Dienstverlenend ambacht 22 5 Trends Algemene trends Trends in het voedingsmiddelen- en overig productieambacht Trends in het metaal- en meubelambacht Trends in het bouwambacht Trends in het installatieambacht Trends in het handels- en reparatieambacht Trends in het dienstverlenend ambacht 41 6 Prognoses voor 2001 en Algemene prognoses voor het ambacht Prognoses voor het voedingsmiddelen- en overig productieambacht Prognoses voor het metaal- en meubelambacht Prognoses voor het bouwambacht Prognoses voor het installatieambacht Prognoses voor het handels- en reparatieambacht Prognoses voor h et dienstverlenend ambacht 50 Bijlagen I Statistische afbakening van het ambacht en deelsectoren 51 II Kerngegevens per branche 53 III Begrippenlijst 55 IV Publicatieschema ramingen EIM 57 V Eurotabellen 59 3

4 4

5 1 Inleiding Aanleiding Ambachtelijk ondernemerschap is in Nederland niet weg te denken. Een substantieel deel van de zelfstandige beroepsbevolking is te vinden in het ambacht. Enkele honderdduizenden werknemers hebben een baan bij een kleine bakkerij, een meubel- of instrumentmakerij, een installatie-, een kappers- of een klussenbedrijf, enzovoorts. Zij leveren met zijn allen het maatwerk waar veeleisende klanten anno 2000 om vragen, zowel op de zakelijke markt als op de consumentenmarkt. Het ambacht is daarbij ook een kraamkamer voor nieuwe bedrijvigheid. Ook het ambacht heeft te maken met de grote trends van dit moment, en wordt er diepgaand door beïnvloed: de Europese eenwording, nieuwe concurrenten uit Oost- Europa of nog verder, veranderingen op het gebied van techniek en materiaal, maar bijvoorbeeld ook gebrek aan voldoende vakmensen. Zij zorgen voor nieuwe kansen én bedreigingen. Voldoende aanleiding om speciale aandacht te besteden aan het ambacht: aan de plaats binnen de Nederlandse economie, aan de ontwikkeling en het perspectief op korte termijn, en aan de trends die nieuwe kansen of bedreigingen voor dit deel van het bedrijfsleven (kunnen) inhouden. De jaarlijkse publicatie Ondernemen in het Ambacht verschaft deze informatie. Zowel voor beleidsmakers en belangenbehartigers als voor degene die om andere redenen is geïnteresseerd in het ambacht is deze publicatie een onmisbaar stuk gereedschap. Opbouw rapport Dit rapport start met een korte beschrijving, waarin de voornaamste kenmerken van de sector ambacht alsmede de classificatie aan bod komen (hoofdstuk 2). In hoofdstuk 3 komt de plaats van het ambacht in de nationale economie aan de orde. In hoofdstuk 4 wordt ingegaan op de structuur van de ambachtssector. Geschetst wordt wat de bijdrage is van de sector als geheel en van de verschillende deelsectoren, in termen van werkgelegenheid, kosten en andere indicatoren van de structuur en prestaties van de sector. Vervolgens wordt in hoofdstuk 5 een schets gegeven van de belangrijkste trends die momenteel spelen in het ambacht. Eerst komt het oordeel van de ondernemers uit het ambacht over de conjuncturele ontwikkelingen aan bod. Daarna volgen de trends per deelsector. In hoofdstuk 6 komen de ontwikkelingen en vooruitzichten in 2001 en 2002 in (de deelsectoren van) het ambacht ter sprake. De bijlagen bevatten de statistische afbakening van het ambacht in zes deelsectoren (bijlage I), de kerngegevens per branche (bijlage II), definities van gehanteerde begrippen (bijlage III), een toelichting op de plaats van dit rapport binnen het totaal van de door EIM gepubliceerde ramingen (bijlage IV) en van een aantal tabellen een vertaling van guldens naar euro s (V). 5

6

7 2 Kenschets van het ambacht 2.1 Kenmerken van het ambacht Ambacht staat in het dagelijks taalgebruik vaak voor vakbekwaamheid, degelijkheid, echtheid en kwaliteit. Ook krijgt het woord ambacht soms een negatieve lading in de zin van achterhaalde, met uitsterven bedreigde beroepen. Het is niet zo vreemd dat er onduidelijkheid bestaat over de betekenis van het ambacht, aangezien het een groep moeilijk te duiden ondernemingen betreft. Activiteiten zoals detailhandel en groothandel zijn eenvoudig te definiëren op basis van hun functie binnen het voortbrengings- en distributieproces, en daarmee ook als sector af te bakenen. Het ambacht is moeilijker te omschrijven. Alle pogingen om het begrip inhoud te geven eindigden tot nog toe bij beschrijvingen van wat als ambacht wordt beschouwd. Maar zo'n beschrijving staat nog ver af van een echte, bruikbare definitie. Twee essentiële kenmerken van het ambacht zijn: kleinschaligheid; handmatige aard van de productie. In deze kenmerken zijn opgesloten: zelfstandige bedrijfsuitoefening, deelname van de ondernemer aan planning, productieproces en verkoop, maatwerk van individuele aard en een groot aandeel van de factor arbeid. De destijds door het Hoofdbedrijfschap Ambachten ingestelde Werkgroep Onderzoekplan Ambachten omschreef in 1980 het ambacht in Nederland als volgt: In overwegende mate zelfstandige ondernemingen, behorende tot het midden- en kleinbedrijf, die producerende, installerende, reparerende en dienstverlenende functies verrichten, met het doel te voorzien in de vraag naar behoeftebevredigingsmiddelen van individuele aard. Voor beleids- en onderzoeksdoeleinden is een operationele afbakening van het ambacht nodig. Het uitgangspunt is daarbij dat het niet primair de kernfunctie (bijvoorbeeld productie, distributie, dienstverlening) van het beroep of bedrijf is, die bepaalt of er sprake is van ambacht, maar de wijze waarop het beroep of bedrijf wordt uitgeoefend. Ook dan nog is de scheidslijn tussen ambachtelijke en niet-ambachtelijke voortbrenging moeilijk te trekken, en daarmee ook het onderscheid tussen ambachtelijke en niet-ambachtelijke ondernemingen. Dat komt doordat binnen één onderneming zowel ambachtelijke als niet-ambachtelijke activiteiten kunnen plaatsvinden. Het onderscheid is dus gradueel en niet absoluut. De consequentie hiervan is dat er op mesoniveau onderscheid kan worden gemaakt tussen branches die als geheel ambachtelijk zijn aan te merken en branches die dit gedeeltelijk zijn. De geheel ambachtelijke branches, zoals de kappersbranche en de schoenherstellersbranche, zijn als doelgroep van beleid en object van onderzoek relatief eenvoudig te identificeren en te benaderen. Veel moeilijker ligt dat bij de gedeeltelijk ambachtelijke branches. 7

8 2.2 Classificatie van het ambacht Als we het ambacht voor onderzoeksdoeleinden willen afbakenen, is de afbakening sterk afhankelijk van de vraag of de te analyseren gegevens direct van de in het onderzoek te betrekken ondernemingen worden verkregen, dan wel uit secundaire bronnen, waarvan het CBS de belangrijkste is. Op ondernemingsniveau is het namelijk eenvoudiger om aan de hand van objectieve criteria de mate van ambachtelijkheid van het bedrijf te bepalen. Dit soort branchespecifieke informatie wordt echter bij de datavergaring ten behoeve van de productie van de CBS-statistieken niet meegenomen. Om aan deze statistieken toch informatie over het ambacht te kunnen ontlenen, is door EIM een afbakening van het ambacht ontwikkeld die bedoeld is voor onderzoeksdoeleinden op mesoniveau. De afbakening, die zeker niet compromisloos is, is tot stand gekomen in samenspraak met de voor het ambacht belangrijkste organisaties, te weten het Ministerie van Economische Zaken, het Hoofdbedrijfschap Ambachten en de Raad voor het Midden- en Kleinbedrijf (tegenwoordig Raad voor het Zelfstandig Ondernemerschap, RZO). De afbakening is gebaseerd op de Standaard Bedrijfsindeling 1993 (SBI 93) van het CBS en, op een enkele uitzondering na, gedefinieerd op het niveau van bedrijfsgroepen (3 digits). In deze sectorale rapportage worden binnen het ambacht de volgende deelsectoren onderscheiden: 1 voedingsmiddelen- en overig productieambacht 2 metaal- en meubelambacht 3 bouwambacht 4 installatieambacht 5 handels- en reparatieambacht 6 dienstverlenend ambacht. Tot het voedingsmiddelen- en overig productieambacht worden kleinschalige productiebedrijven met minder dan 10 werkzame personen in onder andere de brood- en banketbranche, de ijsbereidingsbranche, de textiel-, kleding- en lederbranche, de houtbranche en de bouwmaterialenbranche gerekend. Tot het metaal- en meubelambacht worden gerekend kleinschalige industriële bedrijven met minder dan 10 werkzame personen in onder andere de meubelmakersbranche, de metaalbewerking, de machinebouw, de carrosseriebouw en het instrumenten- en optische bedrijf. Het bouwambacht omvat alle bedrijven in de bouwnijverheid met minder dan 10 werkzame personen, dus het gehele kleinbedrijf in de bouwnijverheid. Hieronder vallen kleine aannemers op het gebied van de burgerlijke en utiliteitsbouw, grond-, water- en wegenbouw, en gespecialiseerde aannemers zoals het metselbedrijf, het stukadoorsbedrijf, het schildersbedrijf en het tegelzettersbedrijf. Ook het klussenbedrijf wordt tot het bouwambacht gerekend. Het installatieambacht omvat het gehele kleinbedrijf (ondernemingen tot 10 werkzame personen) in de bouwinstallatie, waaronder loodgietersbedrijven, centraleverwarmingsbedrijven, isolatiebedrijven en elektriciens. Het handels- en reparatieambacht bestaat uit bedrijven met minder dan 10 werkzame personen uit de personenautobranche (zoals garagebedrijven en benzinestations), het slagersbedrijf, de poeliersbranche, de visbranche, de tweewielerbranche, de naaimachinebranche, de schoenherstellersbranche en de optiekbranche. Tot het dienstverlenend ambacht worden gerekend bedrijven met minder dan 10 werkzame personen in het schoonmaakbedrijf, wasserijen, fotoateliers, kappers, voetverzorgers en andere bedrijven gericht op persoonlijke verzorging. 8

9 Een gedetailleerd overzicht van de branches binnen deze sectoren is opgenomen in bijlage I. Op basis van de afbakening is door EIM een gegevensbestand ontwikkeld, waarmee het mogelijk is informatie te produceren over het ambacht en zijn hoofdgroepen. De hoofdstukken 3 en 4, waarin een macro-/mesobeeld van het ambacht wordt geschetst, zijn op deze informatie gebaseerd. 9

10

11 3 Belang van het ambacht binnen de economie In dit hoofdstuk wordt het ambacht vergeleken met andere sectoren in het Nederlandse bedrijfsleven: de industrie, de bouwnijverheid, de groothandel, de detailhandel en de commerciële diensten. Het ambacht is terug te vinden in al deze sectoren, met uitzondering van de groothandel. Een slager wordt bijvoorbeeld zowel tot het ambacht als tot de detailhandel gerekend, een ambachtelijke meubelmaker valt onder de industrie, en een kapper onder de dienstverlenende sector. Plaats in het particuliere bedrijfsleven In tabel 1 wordt de sector ambacht op een aantal kerngegevens vergeleken met de overige sectoren. tabel 1 intersectorale vergelijking 2000 onderne- werkzame bruto toege- arbeids- mingen per personen omzet brutowinst exportomzet voegde waarde producti (arbeidsjaren) (ƒ mln.) (ƒ mln.) (ƒ mln.) (ƒ mln.) viteit (ƒ) particulier bedrijfsleven* waarbinnen: ambacht* industrie bouw groothandel detailhandel commerciële diensten* * Sectoren tellen niet bij elkaar op. De commerciële diensten en het ambacht overlappen deels de overige sectoren. Bron: CBS, EIM. Kleinschalig karakter van het ambacht In het ambacht zijn ruim ondernemingen actief. Dit komt overeen met zo n 30% van het totale aantal bedrijven in het particuliere bedrijfsleven (zie figuur 1). De werkgelegenheid bedroeg in 2000 ruim arbeidsjaren, een aandeel van bijna 10%. Uit het verschil tussen beide percentages blijkt de kleinschaligheid van het ambacht. Het ambachtelijke aandeel in de omzet, de brutowinst en de bruto toegevoegde waarde van het totale particuliere bedrijfsleven ligt rond de 6%, dus duidelijk beneden het aandeel in de werkgelegenheid. Dit illustreert het relatief arbeidsintensieve karakter van de sector. 11

12 figuur 1 aandeel van het ambacht in het particuliere bedrijfsleven in 2000: ondernemingen, werkgelegenheid, omzet, export en productie, in procenten ondernemingen werkzame personen 10% omzet 6% 29% 71% 90% 94% brutowinst 6% bruto toegevoegde waarde 7% 94% 93% 12

13 4 Structuur van het ambacht in 2000 In dit hoofdstuk wordt de algemene structuur geschetst van het ambachtelijke bedrijfsleven in Nederland. Daarna komt de structuur aan bod van de zes deelsectoren die binnen het ambacht worden onderscheiden: het voedingsmiddelen- en overig productieambacht, het metaal- en meubelambacht, het bouwambacht, het installatieambacht, het handels- en reparatieambacht, en het dienstverlenend ambacht. 4.1 Het ambacht in Nederland Een omzet van 100 miljard gulden met ruim arbeidsjaren Het Nederlandse ambacht omvat ruim ondernemingen, die gezamenlijk ruim 100 miljard gulden omzetten. Hiervan komt zo n 5% voor rekening van exportactiviteiten. De bruto toegevoegde waarde bedraagt circa 30 miljard gulden. Het ambacht is goed voor een totaal arbeidsvolume van arbeidsjaren. De arbeidsproductiviteit, uitgedrukt in de bruto toegevoegde waarde tegen factorkosten per arbeidsjaar, bedraagt ruim gulden. Zie verder tabel 2 voor de kerngegevens van het ambacht over 2000, uitgesplitst naar deelsectoren. tabel 2 kerngegevens van het ambacht in 2000 ondernemin- werkgelegen- bruto toege- arbeids- gen per heid omzet exportomzet voegde waarde producti (arbeidsjaren) (ƒ mln.) (ƒ mln.) (ƒ mln.) viteit (ƒ) voedingsmiddelen- en overig productieambacht metaal- en meubelambacht bouwambacht installatieambacht handels- en reparatieambacht dienstverlenend ambacht totaal Bron: CBS, bewerking EIM. Bouwambacht is de grootste deelsector binnen het ambacht Het bouwambacht heeft van de zes onderscheiden deelsectoren het grootste aandeel in het aantal bedrijven, de werkgelegenheid en de toegevoegde waarde. Het handels- en reparatieambacht is de deelsector met de hoogste omzet, maar door het grote volume handelsinkopen blijft het aandeel in de toegevoegde waarde hierbij achter. Het ambacht is duidelijk op de binnenlandse markt georiënteerd. Export komt voornamelijk voor rekening van de producerende deelsectoren, het voedingsmiddelen- en overig productieambacht en het metaal- en meubelambacht. In de overige deelsectoren is nauwelijks sprake van buitenlandse afzet. 13

14 Zelfstandigen: bijna de helft van de ambachtelijke werkgelegenheid Het arbeidsvolume in het ambacht omvat werknemers, bedrijfshoofden en meewerkende gezinsleden. Uit tabel 3 blijkt dat zelfstandigen (bedrijfshoofden en meewerkende gezinsleden) goed zijn voor bijna de helft van de werkgelegenheid in het ambacht. In het dienstverlenend ambacht zijn zelfstandigen met 60% van de werkgelegenheid in deze deelsector ruim in de meerderheid. Het dienstverlenend ambacht, dat onder meer kappers, schoonheidsspecialisten en voetverzorgers omvat, is derhalve naar verhouding kleinschaliger dan de andere deelsectoren. Bovendien werkt het personeel in deze deelsector vaak in deeltijd. tabel 3 aandeel werknemers en zelfstandigen per deelsector in het ambacht, 2000 omschrijving werknemers zelfstandigen totaal in % van het totaal voedingsmiddelen- en overig productieambacht metaal- en meubelambacht bouwambacht installatieambacht handels- en reparatieambacht dienstverlenend ambacht totaal Bron: CBS, bewerking EIM. Winst per deelsector varieert van 11% tot 22% Nederlandse ambachtelijke bedrijven realiseerden in 2000 een winst vóór belastingen van 18% van de brutoproductie. Er zijn grote verschillen in winstpositie tussen de deelsectoren. In het dienstverlenend ambacht is de winst vóór belastingen met 22% van de brutoproductie het hoogst, en in het metaal- en meubelambacht met 11% het laagst (tabel 4). Het verschil in de aard van de activiteiten tussen de deelsectoren komt duidelijk naar voren in de exploitatiestructuur. In het handels- en reparatieambacht, het dienstverlenend ambacht en het installatieambacht is de inzet van arbeid een duidelijk grotere kostenpost dan in de overige deelsectoren. Hier is de inkoop van grond- en hulpstoffen de belangrijkste uitgavenpost. In het handels- en reparatieambacht geven bedrijven het meest uit aan administratie- en verkoopkosten: deze vallen onder het overig verbruik. 14

15 tabel 4 exploitatiestructuur van het ambacht in 2000 voedingsmidde- handels- en dienst- len- en overig metaal- en bouw- installatie- reparatie- verlenend omschrijving totaal productieambacht meubelambacht ambacht ambacht ambacht ambacht in % van de brutoproductie brutoproductie bedrijfskosten waarvan: grond- en hulpstoffen energie overig verbruik loonsom afschrijvingen rente saldo indir. belastingen en subsidies saldo bijzondere baten en lasten winst voor belasting Bron: CBS, bewerking EIM. 4.2 Voedingsmiddelen- en overig productieambacht Veel intermediaire leveringen In 2000 realiseerde het voedingsmiddelen- en overig productieambacht een omzet van 16 miljard gulden. Meer dan de helft van de omzet wordt gerealiseerd via toeleveringen aan andere bedrijven. Ongeveer 15% van de omzet is afkomstig van leveringen aan het buitenland. De deelsector is goed voor een werkgelegenheid van ruim arbeidsjaren (tabel 5). 15

16 tabel 5 kerngegevens voedingsmiddelen- en overig productieambacht omschrijving 2000 aantal ondernemingen per werkgelegenheid (in arbeidsjaren) omzet (in ƒ mln.) waarvan: export consumptiegoederen investeringsgoederen 622 intermediaire leveringen bruto toegevoegde waarde (in ƒ mln.) winst vóór belastingen (in ƒ mln.) investeringen (in ƒ mln.) 929 Bron: CBS, bewerking EIM. De volgende alinea s gaan kort in op de ontwikkelingen in enkele branches van het voedingsmiddelen- en overig productieambacht. Brood- en banketbakkersbranche De brood- en banketbakkersbranche heeft in 2000 een gunstig jaar doorgemaakt. Hoewel het aantal kilogrammen broodverbruik in de afgelopen jaren is gedaald, zijn de bestedingen toegenomen door een verschuiving van traditionele producten naar producten met bijzondere ingrediënten. Supermarkten en warenhuizen hebben in de afgelopen decennia het grootste deel van de markt in handen weten te krijgen, maar de (banket)bakker lijkt weer licht terrein terug te winnen. De ijsbereidersbranche heeft ook te maken met grote concurrentie van branchevreemde kanalen, met name via het door supermarkten, benzinestations en andere kanalen aangeboden voorverpakte ijs. Wat eveneens geldt voor de (banket)bakkersbranche, is de groeiende vraag van de consument naar luxe en variatie. Dit heeft echter niet kunnen voorkomen dat 2000 over het geheel genomen een minder goed jaar was. Een belangrijke invloed op de vraag naar ijsproducten gaat uit van het weer. Een slechte zomer heeft in 2000 voor een negatieve omzetontwikkeling gezorgd. Grafische sector De grafische sector heeft in 2000 een goed jaar doorgemaakt door de gunstige economische ontwikkeling in de rest van het bedrijfsleven. Vooral het reclame- en verpakkingsdrukwerk groeide sterk. De door technologische ontwikkelingen voortdurend dalende werkgelegenheid in het afgelopen decennium, is in 2000 door de aantrekkende werkzaamheden op hetzelfde niveau gebleven als in Textiel-, kleding- en lederbranche De Nederlandse textiel-, kleding- en lederbranche is sterk internationaal gericht. Door een goede naam op het gebied van flexibiliteit en creativiteit hebben de modeconfectiebedrijven een belangrijke exportpositie weten op te bouwen, zowel op het gebied van consumentenkleding als voor de bedrijfskledingmarkt. Door een proces van internationalisering van ketens in de kledingdetailhandel en daarmee gepaard gaande inkoopmacht, worden steeds hogere eisen gesteld aan de snelheid en flexibiliteit. In 2000 hebben de bedrijven een lichte omzetstijging weten te realiseren. 16

17 Houtbranche De houtbranche (met name timmerfabrieken en werkplaatsen) heeft in 2000 kunnen profiteren van de gunstige ontwikkeling in de bouwmarkt. Vooral de groei in de woningnieuwbouw- en de utiliteitsnieuwbouwmarkt droeg bij aan een positieve omzetontwikkeling. Een positieve impuls gaat ook uit van de taakstelling van overheidswege om meer hout in de bouw toe te passen. Verder is nog steeds sprake van verschuiving van bouwactiviteiten van de bouwplaats naar de voorfase: de toeleverende bouwmaterialenindustrie. Het gevolg is bijvoorbeeld dat in de timmerwerkfabrieken deuren, kozijnen en hele gevelelementen al compleet voor plaatsing gereedgemaakt worden. 4.3 Metaal- en meubelambacht Ook veel intermediaire leveringen in het metaal- en meubelambacht De ruim ondernemingen in deze deelsector realiseerden in 2000 gezamenlijk een omzet van bijna 12 miljard gulden. Het merendeel komt uit toeleveringen aan andere bedrijven (60%). Export was goed voor 16% van de totale omzet in de deelsector. Het metaal- en meubelambacht bood in 2000 ruim arbeidsjaren aan werk (zie tabel 6). tabel 6 kerngegevens metaal- en meubelambacht omschrijving 2000 aantal ondernemingen per werkgelegenheid (in arbeidsjaren) omzet (in ƒ mln.) waarvan: export consumptiegoederen investeringsgoederen intermediaire leveringen bruto toegevoegde waarde (in ƒ mln.) winst vóór belastingen (in ƒ mln.) investeringen (in ƒ mln.) 663 Bron: CBS, bewerking EIM. Metaalconstructiebedrijven De metaalconstructiebedrijven hebben in 2000 kunnen profiteren van de gunstige conjunctuur. De bouwnijverheid en industriële bedrijven zijn belangrijke opdrachtgevers voor deze branche. Deze conjunctuurgevoelige sectoren hebben in 2000 meer geïnvesteerd in gebouwen en productiemiddelen. Metaalconstructiebedrijven ondervinden echter in toenemende mate concurrentie van buitenlandse aanbieders, met name uit Oost- Europa. Een knellend probleem vormt het schaarse aanbod aan vakbekwame lassers. Dit heeft in het afgelopen jaar al geleid tot het onbenut laten van groeipotentieel doordat mankracht om opdrachten uit te voeren, ontbrak. Inmiddels worden oplossingen gezocht in het werven van buitenlandse technisch geschoolde werknemers. Carrosseriebouw Carrosseriebouwers hebben in 2000 de gunstige omzetontwikkeling weten vast te houden. Een sterke groei was er vooral te zien in het kleinere transportmaterieel. Hierin 17

18 komt de trend naar flexibilisering tot uiting. Ook de vraag naar aangepast vervoer is gestegen door de afnemende toegankelijkheid van de stedelijke gebieden voor grote vrachtwagens. Er is in het productieproces sprake van een uitbesteden van de productie van standaardonderdelen aan het buitenland, waarbij het accent van de werkzaamheden in Nederland meer komt te liggen op werk met een grotere kennisinhoud. Meubelproductie Vanwege het gunstige economische klimaat zijn bestedingen aan duurzame consumptiegoederen, waaronder meubels en woninginrichting, in de afgelopen jaren gestegen. Vooral ambachtelijke specialisten in maatwerk en design van meubels zagen de omzet flink toenemen. Dit heeft geleid tot groei van de werkgelegenheid in de meubelmakersbranche. Regionale samenwerkingsverbanden, waar stagiairs uit het beroepsonderwijs werkervaring kunnen opdoen, zijn een succesvolle methode gebleken om voor nieuwe aanwas te zorgen, en zo het wervingsprobleem te verminderen. Als antwoord op de nog steeds toenemende concurrentie vanuit de lagelonenlanden, wordt gezocht naar mogelijkheden van een betere arbeidsverdeling door specialisatie en uitbesteding. 4.4 Bouwambacht Bouwambacht is de grootste deelsector In tabel 7 staan de kerngegevens van het bouwambacht voor De omzet van het bouwambacht bedroeg in miljard gulden. De ruim tot het bouwambacht gerekende bedrijven droegen zorg voor een werkgelegenheid van arbeidsjaren. Ruim 60% van de omzet komt voor rekening van intermediaire leveringen. Deze leveringen bestaan uit in onderaanneming uitgevoerde, veelal gespecialiseerde werkzaamheden, met name in de afbouw (schilderwerk, stucwerk, etc.). Daarnaast betreft 35% van de omzet investeringsgoederen (met name utiliteitsbouw). tabel 7 kerngegevens bouwambacht omschrijving 2000 aantal ondernemingen per werkgelegenheid (in arbeidsjaren) omzet (in ƒ mln.) waarvan: export 42 consumptiegoederen investeringsgoederen intermediaire leveringen bruto toegevoegde waarde (in ƒ mln.) winst vóór belastingen (in ƒ mln.) investeringen (in ƒ mln.) Bron: CBS, bewerking EIM. Nieuwbouw: meer kwaliteit zorgt voor groei Het bouwambacht kende in 2000 een uitstekend jaar. Zowel de nieuwbouw van woningen als die in de utiliteitsbouw droeg bij aan een flinke omzetgroei. De groei van de nieuwbouwproductie van woningen bestaat de laatste jaren meer uit de toename van de kwaliteit van woningen dan uit een toename van de hoeveelheid te bouwen wonin- 18

19 gen. Kwaliteit betekent meer bouwvolume per woning, en duurdere materialen. De groei van de nieuwbouw van bedrijfsgebouwen komt geheel voor rekening van de private sector. Ook op het gebied van de verbouw van woningen is er sprake van een florissante ontwikkeling. Afbouw: groeiend aandeel van onderhoudswerk De groei bij de afwerkers van gebouwen, zoals de stukadoors- en schildersbedrijven, is in de afgelopen tijd wat achtergebleven bij de groei van de nieuwbouwmarkten. Het aandeel van de onderhoudsmarkt neemt bij de afwerkers steeds verder toe. Schilderwerk in de nieuwbouw staat onder druk van de verschuiving in het bouwproces naar de voorfase, en van veranderingen in het materiaalgebruik. Stukadoorsbedrijven profiteren juist van een grotere vraag in de nieuwbouw van woningen en bedrijfshuisvesting. Er is bovendien meer vraag naar luxe stucwerk. Sterke groei van klussenbedrijven De markt voor particuliere opdrachtgevers in de bouw, bekend als burger- en klantenwerk, heeft in het afgelopen decennium de opkomst te zien gegeven van het klussenbedrijf: veelal kleine, ambachtelijke specialisten die een scala aan reparatie- en onderhoudswerk verrichten, evenals kleine verbouwingen. De opdrachten komen van particulieren die wél over de financiële middelen, maar niet over tijd en/of voldoende vakkennis en handigheid beschikken om het zélf te doen. Hoewel het begrip klussenbedrijf meer omvat, gaat het in de praktijk grotendeels om bouw- en installatiewerkzaamheden. De grote toename van het aantal ondernemingen in het bouwambacht komt voor een belangrijk deel voor rekening van klussenbedrijven. Groeiend aantal zelfstandigen zonder personeel Door de gunstige bouwconjunctuur kiezen veel werknemers in de bouw voor het zelfstandig ondernemerschap. Het grootste deel daarvan zet de eigen arbeidscapaciteit in als enige of voornaamste productiemiddel. Deze zogenoemde zelfstandigen zonder personeel hebben bij de huidige groei van de markt alle mogelijkheden om voldoende werk te vinden. In de bouw is een tekort aan arbeidskrachten, en in 2000 is het aantal moeilijk vervulbare vacatures naar een historisch hoogtepunt gegroeid. Maar inmiddels is de situatie veranderd: najaar 2001 heeft de al vertragende economie in Nederland, Europa en daarbuiten een forse extra klap opgelopen van de aanslagen in de VS en de naweeën daarvan. Dit verduistert de perspectieven op middellange termijn voor de bouw, maar zeker die van degenen die zich bevinden aan het einde van de productieketen: de terwille van de flexibiliteit ingehuurde zelfstandigen zonder personeel. 4.5 Installatieambacht Relatief zwaar accent op inzet van menskracht Zoals tabel 8 laat zien, is de toegevoegde waarde in het installatieambacht ruim de helft van de behaalde omzet: een vergeleken met andere deelsectoren groot aandeel. Installatiewerk vraagt dan ook naar verhouding minder inzet van materiaal en materieel, en meer van arbeid. Het gaat daarbij om geschoolde arbeid, waaraan door de ontwikkeling van de techniek bij gebouwinstallaties ook geleidelijk steeds hogere eisen worden gesteld. Uit tabel 8 wordt ook duidelijk dat installateurs hun omzet vrijwel uitsluitend halen op de binnenlandse markt: de export is te verwaarlozen. 19

20 tabel 8 kerngegevens installatieambacht omschrijving 2000 aantal ondernemingen per werkgelegenheid (in arbeidsjaren) omzet (in ƒ mln.) waarvan: export 14 consumptiegoederen 180 investeringsgoederen intermediaire leveringen bruto toegevoegde waarde (in ƒ mln.) winst vóór belastingen (in ƒ mln.) investeringen (in ƒ mln.) 151 Bron: CBS, bewerking EIM. Installateurs profiteren van bouwconjunctuur en meer installatietechnische voorzieningen Voor installatiebedrijven is de bouw de belangrijkste afzetmarkt. Ook zij hebben geprofiteerd van de gunstige bouwconjunctuur in de afgelopen paar jaar. Installateurs hebben hiervan bovendien extra geprofiteerd, door het groeiende aandeel van installatietechnische voorzieningen in de totale bouwkosten, voor computer- en telecommunicatienetwerken, beveiliging, klimaat, et cetera. De combinatie van een groeiende vraag met een verminderende belangstelling voor technische opleidingen, en een toenemend kennisintensief karakter van het installatiewerk, maakt opleiding en werving van voldoende monteurs en ander personeel zowel tot knelpunten van, als speerpunten voor het installatiebedrijf. Hierna wordt kort aandacht besteed aan de ontwikkelingen bij de drie belangrijkste categorieën installatiebedrijven. Elektrotechnisch installatiebedrijf Het elektrotechnisch installatiebedrijf heeft in 2000 een sterke groei van omzet en werkgelegenheid gerealiseerd. Vooral deze branche heeft te maken met een snelle ontwikkeling van de techniek, met nieuwe eisen aan installaties zoals op het gebied van telecommunicatie, computernetwerken en beveiliging, en met nieuwe specialisaties op deze en andere terreinen. Centraleverwarmings- en luchtbehandelingsinstallatiebedrijven Ook het centraleverwarmings- en luchtbehandelingsinstallatiebedrijf heeft de omzet in 2000 fors zien toenemen. De grootste bijdrage werd daarbij geleverd door de utiliteitsbouw. Door de technische complexiteit van en de veiligheidsvoorschriften voor montage van de apparatuur heeft de branche weinig te vrezen van doe-het-zelvers. Wel vervaagt de grens tussen het loodgieters- en het CV-bedrijf. Concurrentie komt van de kant van energiedistributiebedrijven, als gevolg van de liberalisering van de energiemarkt. Die bedrijven beschikken vaak over een eigen installateursorganisatie. Loodgieters-, fitters- en sanitairinstallatiebedrijf De ambachtelijke loodgieters-, fitters- en sanitairinstallatiebedrijven richten zich vooral op kleine verbouwingen, reparaties en onderhoud voor particulieren en voor de kleinzakelijke markt. Zij hebben in 2000 geprofiteerd van de gunstige bouwconjunctuur en 20

De Watersector Exportindex (WEX)

De Watersector Exportindex (WEX) De Watersector Exportindex (WEX) prognose 2006 drs. P. Gibcus drs. W.H.J. Verhoeven Zoetermeer, februari 2007 Dit onderzoek is gefinancierd door het programma Partners voor Water. De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

De stand van Mediation in Nederland

De stand van Mediation in Nederland De stand van Mediation in Nederland drs. R.J.M. Vogels Zoetermeer, 17 november 2011 In opdracht van het Nederlands Mediation Instituut (NMI). De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus.

Nadere informatie

De oudere starter in Nederland Quick Service

De oudere starter in Nederland Quick Service De oudere starter in Nederland Quick Service Heleen Stigter Zoetermeer, januari 2003 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat wordt gefinancierd door het Ministerie

Nadere informatie

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012 drs. K.L. Bangma drs. A. Bruins drs. D. Snel drs. N. Timmermans Zoetermeer, 5 juli 2013 Rapportnummer : A201337 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek

Nadere informatie

Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar 2015

Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar 2015 Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar René Vogels Zoetermeer, 10 april De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen,

Nadere informatie

Sectorscoop Ondernemen in het Ambacht 2000

Sectorscoop Ondernemen in het Ambacht 2000 Sectorscoop Ondernemen in het Ambacht 2000 drs. R.M. Braaksma Zoetermeer, december 1999 ISBN: 90-371-0756-7 Prijs: ƒ 75,- Bestelnummer: A9913 EIM is een onderzoeksbureau met 170 professionals. EIM verschaft

Nadere informatie

Ondernemen in het Ambacht 2001

Ondernemen in het Ambacht 2001 Sectorscoop Ondernemen in het Ambacht 2001 drs. J.C. Borger drs. D. Snel ISBN: 90-371-0794-X Prijs: ƒ 75,- Bestelnummer: A0007 Dit onderzoek maakt deel uit van het Programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap,

Nadere informatie

Kunnen MKB-ondernemers de weg nog vinden? Veranderingen in de sociale zekerheid

Kunnen MKB-ondernemers de weg nog vinden? Veranderingen in de sociale zekerheid Kunnen MKB-ondernemers de weg nog vinden? Veranderingen in de sociale zekerheid Peter Brouwer Zoetermeer, april 2003 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Studiecentrum Talen Eindhoven bv De verantwoordelijkheid voor de inhoud

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Universiteit van Amsterdam, INTT De verantwoordelijkheid voor de inhoud

Nadere informatie

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Noord-Holland

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Noord-Holland Personeelsmonitor Provincies Benchmarkrapport Zoetermeer, oktober 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

Belasting over de winst verdeeld naar sector en grootteklasse

Belasting over de winst verdeeld naar sector en grootteklasse Belasting over de winst verdeeld naar sector en grootteklasse Minirapportage ir. C.C. van de Graaff drs. W.H.J. Verhoeven drs. P. Vroonhof K. Bakker Zoetermeer, 18 september 2002 Dit onderzoek is uitgevoerd

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2012. Jobcoach organisatie Trace Daelzicht

Tevredenheidsonderzoek 2012. Jobcoach organisatie Trace Daelzicht Tevredenheidsonderzoek 2012 Jobcoach organisatie Trace Daelzicht Zoetermeer, maandag 4 februari 2013 In opdracht van Jobcoach organisatie Trace Daelzicht De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij

Nadere informatie

Uitgevoerd in opdracht van. Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies

Uitgevoerd in opdracht van. Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies Uitgevoerd in opdracht van Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies Zoetermeer, 17 september 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie

Effecten BTW-verandering op het. gedrag van consumenten in de. Schilders- en stukadoorsbranche. drs. K.L. Bangma drs. D. Snel

Effecten BTW-verandering op het. gedrag van consumenten in de. Schilders- en stukadoorsbranche. drs. K.L. Bangma drs. D. Snel Effecten BTW-verandering op het gedrag van consumenten in de Schilders- en stukadoorsbranche drs. K.L. Bangma drs. D. Snel Zoetermeer, 23 maart 2012 Dit onderzoek is gefinancierd door CNV Vakmensen, FNV

Nadere informatie

Stemming onder ondernemers in het MKB

Stemming onder ondernemers in het MKB Stemming onder ondernemers in het MKB ISBN : 978-90-371-1130-9 Rapportnummer : A201424 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl) Panteia

Nadere informatie

Brancheonderzoek BNA. Conjunctuurmeting oktober 2012. Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten

Brancheonderzoek BNA. Conjunctuurmeting oktober 2012. Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten Brancheonderzoek BNA Conjunctuurmeting oktober 2012 Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten Jollemanhof 14 Postbus 19606 1000 GP Amsterdam T 020 555 36 66

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015 Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl Zoetermeer, vrijdag 13 november 2015 In opdracht van Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Cliëntenaudit Bureau ABC

Cliëntenaudit Bureau ABC Cliëntenaudit Bureau ABC 2014 Zoetermeer 17 april 2015 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek ROC De Leijgraaf

Tevredenheidsonderzoek ROC De Leijgraaf Tevredenheidsonderzoek 2015 ROC De Leijgraaf Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van ROC De Leijgraaf De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Sectorscoop Ondernemen in het Ambacht 2004

Sectorscoop Ondernemen in het Ambacht 2004 Sectorscoop Ondernemen in het Ambacht 2004 drs. D. Snel Zoetermeer, januari 2004 ISBN: 90-371-0910-1 Bestelnummer: A200312 Prijs: 40,- Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap,

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. AM Werk Reïntegratie BV

Tevredenheidsonderzoek 2015. AM Werk Reïntegratie BV Tevredenheidsonderzoek 2015 AM Werk Reïntegratie BV Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van AM Werk Reïntegratie BV De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014. STE Languages

Tevredenheidsonderzoek 2014. STE Languages Tevredenheidsonderzoek 2014 STE Languages Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van STE Languages De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

Starters zien door de wolken toch de zon

Starters zien door de wolken toch de zon M201206 Starters zien door de wolken toch de zon drs. A. Bruins Zoetermeer, mei 2012 Starters zien door de wolken toch de zon Enkele jaren nadat zij met een bedrijf zijn begonnen, en met enkele jaren financieel-economische

Nadere informatie

Benchmark klanten Qredits

Benchmark klanten Qredits Benchmark klanten Qredits Lia Smit Zoetermeer, maart 2013 Rapportnummer: A201308 Dit onderzoek is mede gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl). Voor alle

Nadere informatie

Bijdrage van buitenlandse werknemers aan innovatie in het MKB. drs. A. Bruins T. Span MSc drs. P. Gibcus

Bijdrage van buitenlandse werknemers aan innovatie in het MKB. drs. A. Bruins T. Span MSc drs. P. Gibcus Bijdrage van buitenlandse werknemers aan innovatie in het MKB drs. A. Bruins T. Span MSc drs. P. Gibcus Zoetermeer, december 2013 ISBN : 978-90-371-1096-8 Rapportnummer : A201363 Dit onderzoek is gefinancierd

Nadere informatie

Vierde kwartaal 2012. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Zeeland

Vierde kwartaal 2012. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Zeeland Vierde kwartaal 2012 Conjunctuurenquête Nederland Inhoud rapport COEN in het kort Economisch klimaat Omzet Export Personeelssterkte Investeringen Winstgevendheid Toelichting De Conjunctuurenquête Nederland

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. Rijn IJssel, Educatie & Integratie

Tevredenheidsonderzoek 2015. Rijn IJssel, Educatie & Integratie Tevredenheidsonderzoek 2015 Rijn IJssel, Educatie & Integratie Zoetermeer, zaterdag 27 februari 2016 In opdracht van Rijn IJssel, Educatie & Integratie De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. Stap.nu Reïntegratie & Counseling

Tevredenheidsonderzoek 2015. Stap.nu Reïntegratie & Counseling Tevredenheidsonderzoek 2015 Stap.nu Reïntegratie & Counseling Zoetermeer, zaterdag 27 februari 2016 In opdracht van Stap.nu Reïntegratie & Counseling De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia.

Nadere informatie

Global Entrepreneurship Monitor 2002

Global Entrepreneurship Monitor 2002 Global Entrepreneurship Monitor 2002 Niels Bosma Zoetermeer, 14 november 2002 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat wordt gefinancierd door het Ministerie

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. BHP Groep Loopbaanadvisering

Tevredenheidsonderzoek 2011. BHP Groep Loopbaanadvisering Tevredenheidsonderzoek 2011 BHP Groep Loopbaanadvisering Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van BHP Groep Loopbaanadvisering De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia/Stratus.

Nadere informatie

Van baan naar eigen baas

Van baan naar eigen baas M200912 Van baan naar eigen baas drs. A. Bruins Zoetermeer, juli 2009 Van baan naar eigen baas Ruim driekwart van de ondernemers die in de eerste helft van 2008 een bedrijf zijn gestart, werkte voordat

Nadere informatie

Algemeen beeld van het MKB in 2015

Algemeen beeld van het MKB in 2015 Algemeen beeld van het MKB in 2015 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl) Drs. K.L. Bangma Drs. D. Snel Zoetermeer, 9 februari 2015 De

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Stichting ActiefTalent

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Stichting ActiefTalent Tevredenheidsonderzoek 2013-2014 Stichting ActiefTalent Zoetermeer, donderdag 21 mei 2015 In opdracht van Stichting ActiefTalent De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Financieringsmonitor MKB Starters

Financieringsmonitor MKB Starters Financieringsmonitor MKB Starters Starters en gevestigd MKB vergeleken Pim van der Valk Lia Smit Zoetermeer, 19 januari 2010 Dit onderzoek is gefinancierd door Ministerie van Economische Zaken Programmaonderzoek

Nadere informatie

Financiering bij familiebedrijven

Financiering bij familiebedrijven Financiering bij familiebedrijven Ro Braaksma Zoetermeer, 23 september 2011 Dit onderzoek is gefinancierd door het Centrum van het Familiebedrijf. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij EIM.

Nadere informatie

Evaluatie campagne Doe meer met Afval. mening betrokken gemeenten

Evaluatie campagne Doe meer met Afval. mening betrokken gemeenten Evaluatie campagne Doe meer met Afval mening betrokken gemeenten Zoetermeer, 10 maart 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting

Nadere informatie

Innovatie in het MKB in Noord-Nederland

Innovatie in het MKB in Noord-Nederland Innovatie in het MKB in C10978 Petra Gibcus en Yvonne Prince Zoetermeer, 16 juli 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of

Nadere informatie

Eerste kwartaal 2013. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Limburg

Eerste kwartaal 2013. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Limburg Eerste kwartaal 2013 Conjunctuurenquête Nederland Inhoud rapport COEN in het kort Economisch klimaat Omzet Export Personeelssterkte Investeringen Winstgevendheid Toelichting De Conjunctuurenquête Nederland

Nadere informatie

Zakelijke dienstverlening

Zakelijke dienstverlening Zakelijke dienstverlening Trends, Ontwikkelingen, Cijfers & Prognoses Juni 16 Economisch Bureau Nederland Kasper Buiting Senior sector econoom 3376 kasper.buiting@nl.abnamro.com Inhoud Onderwerp Pag Kernpunten

Nadere informatie

Nieuwsbrief Zeeuwse arbeidsmarktmonitor Nummer 5: december 2015

Nieuwsbrief Zeeuwse arbeidsmarktmonitor Nummer 5: december 2015 Nieuwsbrief Zeeuwse arbeidsmarktmonitor Nummer : december 2 Zeeuwse ondernemers blijven gunstig gestemd Winstgevendheid bouwondernemers pas volgend jaar op peil Krapte aan personeel in sectoren ICT en

Nadere informatie

Financieringsmonitor MKB

Financieringsmonitor MKB M200901 Financieringsmonitor MKB Eerste resultaten, december 2008 dr. J. Meijaard drs. W.D.M. van der Valk Zoetermeer, januari 2009 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Onderchap,

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Staatvandienst B.V.

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Staatvandienst B.V. Tevredenheidsonderzoek 2014-2015 Staatvandienst B.V. Zoetermeer, donderdag 13 augustus 2015 In opdracht van Staatvandienst B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Coaching en Advisering

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Coaching en Advisering Tevredenheidsonderzoek 2013-2014 Coaching en Advisering Zoetermeer, zondag 3 augustus 2014 In opdracht van Coaching en Advisering De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

MKB Rating: smaakt naar meer Onderzoek naar bekendheid en gebruik van ratings door MKB-bedrijven

MKB Rating: smaakt naar meer Onderzoek naar bekendheid en gebruik van ratings door MKB-bedrijven MKB Rating: smaakt naar meer Onderzoek naar bekendheid en gebruik van ratings door MKB-bedrijven Lia Smit, Ro Braaksma, Pieter Fris Zoetermeer, december 2013 ISBN : 978-90-371-1108-8 Rapportnummer : A201374

Nadere informatie

Conjunctuurenquête Nederland. Tweede kwartaal 2015. Bedrijfsleven onveranderd positief

Conjunctuurenquête Nederland. Tweede kwartaal 2015. Bedrijfsleven onveranderd positief Conjunctuurenquête Nederland Tweede kwartaal 215 Bedrijfsleven onveranderd positief Voorwoord Dit rapport geeft de belangrijkste uitkomsten van de Conjunctuurenquête Nederland van het tweede kwartaal 215.

Nadere informatie

VBO Woonindex. Vierde kwartaal 2008. drs. J.J.J. Donkers

VBO Woonindex. Vierde kwartaal 2008. drs. J.J.J. Donkers VBO Woonindex Vierde kwartaal 2008 drs. J.J.J. Donkers Zoetermeer, 7 januari 2009 In opdracht van VBO Makelaars. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Ondernemen in de Groothandel 2002 Sectorscoop

Ondernemen in de Groothandel 2002 Sectorscoop Ondernemen in de Groothandel 2002 Sectorscoop G. de Jong Zoetermeer, december 2001 ISBN: 90-371-0832-6 Bestelnummer: A0107 Prijs: ƒ 85,94 39,- Dit onderzoek maakt deel uit van het Programmaonderzoek MKB

Nadere informatie

Is uw vereniging toekomstbestendig en voorbereid op de Generatie XYZ? Onderzoek onder branche- en beroepsorganisaties en verenigingen

Is uw vereniging toekomstbestendig en voorbereid op de Generatie XYZ? Onderzoek onder branche- en beroepsorganisaties en verenigingen Is uw vereniging toekomstbestendig en voorbereid op de Generatie XYZ? Onderzoek onder branche- en beroepsorganisaties en verenigingen Zoetermeer, 6 juni 2013 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust

Nadere informatie

MKB in regionaal perspectief 2006

MKB in regionaal perspectief 2006 MKB in regionaal perspectief 2006 Zoetermeer, juli 2006 ISBN: 90-371-0971-3 Bestelnummer: A200606 Prijs: 25,- Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat wordt gefinancierd

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Arbo Coaching B.V.

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Arbo Coaching B.V. Tevredenheidsonderzoek 2014-2015 Arbo Coaching B.V. Zoetermeer, maandag 20 juli 2015 In opdracht van Arbo Coaching B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie

Conjunctuurenquête Nederland. Vierde kwartaal 2015

Conjunctuurenquête Nederland. Vierde kwartaal 2015 Conjunctuurenquête Nederland Vierde kwartaal 15 Ondernemers positiever over werkgelegenheid 16 Voorwoord Dit rapport geeft de belangrijkste uitkomsten van de Conjunctuurenquête Nederland van het vierde

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2009. Plooi Coaching

Tevredenheidsonderzoek 2009. Plooi Coaching Tevredenheidsonderzoek 2009 Zoetermeer, 19 mei 2010 In opdracht van De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in

Nadere informatie

Een eigen bedrijf is leuk!

Een eigen bedrijf is leuk! M200815 Een eigen bedrijf is leuk! Ervaringen van starters uit de jaren 1998-2000 drs. A. Bruins drs. D. Snel Zoetermeer, december 2008 2 Een eigen bedrijf is leuk! Een eigen bedrijf geeft ondernemers

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. P&M arbeidsreintegratie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. P&M arbeidsreintegratie Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015 P&M arbeidsreintegratie Zoetermeer, dinsdag 4 augustus 2015 In opdracht van P&M arbeidsreintegratie De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid M201207 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1987-2010 drs. K.L. Bangma drs. A. Bruins Zoetermeer, mei 2012 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid In de periode 1987-2010 is het aantal bedrijven per saldo

Nadere informatie

Vertrouwen in eigen bedrijf keldert Ondernemersvertrouwen door de jaren heen

Vertrouwen in eigen bedrijf keldert Ondernemersvertrouwen door de jaren heen Vertrouwen in eigen bedrijf keldert Ondernemersvertrouwen door de jaren heen Bram van der Linden Zoetermeer, december 2013 ISBN : 978-90-371-1107-1 Rapportnummer : A201373 Dit onderzoek is gefinancierd

Nadere informatie

Vierde kwartaal 2013. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Limburg

Vierde kwartaal 2013. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Limburg Vierde kwartaal 2013 Conjunctuurenquête Nederland Inhoud rapport COEN in het kort Economisch klimaat Omzet Export Personeelssterkte Investeringen Winstgevendheid Toelichting De Conjunctuurenquête Nederland

Nadere informatie

M200802. Vrouwen aan de start. Een vergelijking tussen vrouwelijke en mannelijke starters en hun bedrijven. drs. A. Bruins drs. D.

M200802. Vrouwen aan de start. Een vergelijking tussen vrouwelijke en mannelijke starters en hun bedrijven. drs. A. Bruins drs. D. M200802 Vrouwen aan de start Een vergelijking tussen vrouwelijke en mannelijke starters en hun bedrijven drs. A. Bruins drs. D. Snel Zoetermeer, juni 2008 2 Vrouwen aan de start Vrouwen vinden het starten

Nadere informatie

Coen in het kort. Inhoud rapportage. Toelichting. Provincie Limburg. Negatief beeld bij alle indicatoren

Coen in het kort. Inhoud rapportage. Toelichting. Provincie Limburg. Negatief beeld bij alle indicatoren Conjunctuurenquête Nederland I rapport eerste kwartaal 212 Inhoud rapportage COEN in het kort Economisch klimaat Omzet Export Personeelssterkte Investeringen Winstgevendheid Toelichting Hoe staat het Nederlandse

Nadere informatie

Exportprestaties van het industriële MKB in 2003

Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 M200410 Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 Exportthermometer Jolanda Hessels Kees Bakker Zoetermeer, november 2004 Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 In 2003 laat de export

Nadere informatie

COEN in het kort. Inhoud rapport. Toelichting. Nederland. Herstel komt in zicht. Conjunctuurenquête Nederland I rapport vierde kwartaal 2014

COEN in het kort. Inhoud rapport. Toelichting. Nederland. Herstel komt in zicht. Conjunctuurenquête Nederland I rapport vierde kwartaal 2014 Inhoud rapport COEN in het kort Economisch klimaat Omzet Export Personeelssterkte Investeringen Winstgevendheid Toelichting De Conjunctuurenquête (COEN) ondervraagt elk kwartaal ondernemers over onderwerpen

Nadere informatie

rapportage Producentenvertrouwen kwartaal 1. Deze resultaten zijn tevens gepubliceerd in de tussenrapportage economische barometer (5 juni 2002)

rapportage Producentenvertrouwen kwartaal 1. Deze resultaten zijn tevens gepubliceerd in de tussenrapportage economische barometer (5 juni 2002) Rapportage producentenvertrouwen oktober/november 2002 Inleiding In de eerste Economische Barometer van Breda heeft de Hogeschool Brabant voor de eerste keer de resultaten gepresenteerd van haar onderzoek

Nadere informatie

M201012. Algemeen beeld van het MKB in de marktsector in 2010 en 2011

M201012. Algemeen beeld van het MKB in de marktsector in 2010 en 2011 M201012 Algemeen beeld van het MKB in de marktsector in 2010 en 2011 drs. K.L. Bangma drs. D. Snel Zoetermeer, juli 2010 Economisch herstel MKB blijft achter bij grootbedrijf Ondanks het toegenomen optimisme

Nadere informatie

Monitor Bouwketen. Najaar 2015. Jerzy Straatmeijer

Monitor Bouwketen. Najaar 2015. Jerzy Straatmeijer Monitor Bouwketen Najaar 2015 Jerzy Straatmeijer 2 Inhoudsopgave Conclusies op hoofdlijnen 5 1 Bouwketen 7 1.1 Recente ontwikkelingen 7 1.2 Conjunctuur bouwketen 10 2 Architectenbureaus 12 3 Ingenieursbureaus

Nadere informatie

Monitor Bouwketen. Voorjaar 2015. Marien Vrolijk

Monitor Bouwketen. Voorjaar 2015. Marien Vrolijk Monitor Bouwketen Voorjaar 2015 Marien Vrolijk 2 Inhoudsopgave Conclusies op hoofdlijnen 5 1 Bouwketen 6 1.1 Recente ontwikkelingen 6 1.2 Conjunctuur bouwketen 8 2 Architectenbureaus 10 3 Ingenieursbureaus

Nadere informatie

Conjunctuurenquête voorjaar 2013

Conjunctuurenquête voorjaar 2013 Conjunctuurenquête voorjaar 2013 Vereniging FME-CWM, Zoetermeer, februari 2013 Kasper Buiting, beleidsadviseur Onderzoek en Economie www.fme.nl Vereniging FME-CWM, Zoetermeer, februari 2013 Alle rechten

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2012 / 2013. Baanfit verzuim en re-integratie

Tevredenheidsonderzoek 2012 / 2013. Baanfit verzuim en re-integratie Tevredenheidsonderzoek 2012 / 2013 Baanfit verzuim en re-integratie Zoetermeer, zaterdag 20 juli 2013 In opdracht van Baanfit verzuim en re-integratie De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij

Nadere informatie

M200608. Vooral anders. De kwaliteit van het personeel van de toekomst. Frans Pleijster

M200608. Vooral anders. De kwaliteit van het personeel van de toekomst. Frans Pleijster M200608 Vooral anders De kwaliteit van het personeel van de toekomst Frans Pleijster Zoetermeer, september 2006 De Werknemer van de toekomst Van alle ondernemingen in het midden- en kleinbedrijf verwacht

Nadere informatie

Monitor MKB Bouw & Infra 27 november 2013

Monitor MKB Bouw & Infra 27 november 2013 Monitor MKB Bouw & Infra 27 november 2013 Onderzoek uitgevoerd door Panteia / EIM in opdracht van Aannemersfederatie Nederland Bouw en Infra Monitor MKB Bouw & Infra 27 november 2013 Onderzoek uitgevoerd

Nadere informatie

Kleinschalig Ondernemen 2005. Structuur en ontwikkeling van het Nederlandse MKB

Kleinschalig Ondernemen 2005. Structuur en ontwikkeling van het Nederlandse MKB Kleinschalig Ondernemen 2005 Structuur en ontwikkeling van het Nederlandse MKB Zoetermeer, juni 2005 ISBN: 90-371-0951-9 Bestelnummer: A200504 Prijs: 60,- Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014. SWA HR Diensten

Tevredenheidsonderzoek 2014. SWA HR Diensten Tevredenheidsonderzoek 2014 SWA HR Diensten Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van SWA HR Diensten De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

HALFJAARLIJKS ONDERZOEK. Conjunctuurenquête voorjaar 2015

HALFJAARLIJKS ONDERZOEK. Conjunctuurenquête voorjaar 2015 HALFJAARLIJKS ONDERZOEK Conjunctuurenquête voorjaar 2015 Samenvatting Uit de FME Conjunctuurenquête voorjaar 2015 wordt duidelijk dat veel bedrijven een gezonde uitgangspositie hebben om de uitdagingen

Nadere informatie

Economische kracht van het MKB in Kop van Noord-Holland in 2011

Economische kracht van het MKB in Kop van Noord-Holland in 2011 Economische kracht van het MKB in Kop van Noord-Holland in 2011 Hoe meten we de economische kracht? In deze rapportage leest u hoe groot de economische kracht is van het midden- en kleinbedrijf (MKB) 1

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2009. Renga BV

Tevredenheidsonderzoek 2009. Renga BV Tevredenheidsonderzoek 2009 Zoetermeer, 1 juni 2010 In opdracht van De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in

Nadere informatie

Stijging van export en exportkansen in industrie, diensten en groothandel

Stijging van export en exportkansen in industrie, diensten en groothandel M200515 Stijging van export en exportkansen in industrie, diensten en groothandel Exportthermometer drs. S.C. Oudmaijer Zoetermeer, januari 2006 Exportprestaties en exportpotentieel van de industrie, de

Nadere informatie

Noordelijke Arbeidsmarkt Verkenning 2004

Noordelijke Arbeidsmarkt Verkenning 2004 Noordelijke Arbeidsmarkt Verkenning 2004 Hoofdrapport Samenstelling: Dr. L. Broersma & Drs D. Stelder, Sectie Ruimtelijke Economie, FEW, RuG Prof. Dr. J. van Dijk, Faculteit der Ruimtelijke Wetenschappen,

Nadere informatie

Zzp ers in de provincie Utrecht 2013. Onderzoek naar een groeiende beroepsgroep

Zzp ers in de provincie Utrecht 2013. Onderzoek naar een groeiende beroepsgroep Zzp ers in de provincie Utrecht 2013 Onderzoek naar een groeiende beroepsgroep Ester Hilhorst Economic Board Utrecht Februari 2014 Inhoud Samenvatting Samenvatting Crisis kost meer banen in 2013 Banenverlies

Nadere informatie

Derde kwartaal 2012. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Gelderland

Derde kwartaal 2012. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Gelderland Derde kwartaal 212 Conjunctuurenquête Nederland Conjunctuurenquête Nederland I rapport derde kwartaal 212 Inhoud rapport COEN in het kort Economisch klimaat Omzet Export Personeelssterkte Investeringen

Nadere informatie

Effecten invoering nieuwe ziektekostenstelsel 2006

Effecten invoering nieuwe ziektekostenstelsel 2006 Effecten invoering nieuwe ziektekostenstelsel 2006 Gevolgen voor de werkgeversbijdrage voor het MKB en het grootbedrijf M. Folkeringa P.J.M. Vroonhof Zoetermeer, 30 december 2003 Bestelnummer: M200311

Nadere informatie

Kleinschalig Ondernemen 2006. Structuur en ontwikkeling van het Nederlandse MKB

Kleinschalig Ondernemen 2006. Structuur en ontwikkeling van het Nederlandse MKB Kleinschalig Ondernemen 2006 Structuur en ontwikkeling van het Nederlandse MKB Zoetermeer, juni 2006 ISBN: 90-371-0969-1 Bestelnummer: A200604 Prijs: 60,- Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek

Nadere informatie

Behoefte aan financiering in het MKB

Behoefte aan financiering in het MKB M200909 Behoefte aan financiering in het MKB Ontwikkelingen van december 2008 tot april 2009 Lia Smit Joris Meijaard Zoetermeer, 20 mei 2009 MKB iets minder pessimistisch over financiering Het algemene

Nadere informatie

Administratieve (over)last

Administratieve (over)last M200811 Administratieve (over)last Perceptie van MKB-ondernemers over verplichte administratieve handelingen J. Snoei Zoetermeer, november 2008 Administratieve lasten Het overgrote deel van de ondernemers

Nadere informatie

M200413 Beperkte groei werkgelegenheid in het MKB

M200413 Beperkte groei werkgelegenheid in het MKB M200413 Beperkte groei werkgelegenheid in het MKB A.M.J. te Peele Zoetermeer, 24 december 2004 Beperkte groei werkgelegenheid MKB in 1999-2002 De werkgelegenheid in het MKB is in 2002 met 3% toegenomen

Nadere informatie

Huidig economisch klimaat

Huidig economisch klimaat Huidig economisch klimaat 1.1 Beschrijving respondenten Er hebben 956 ondernemers meegedaan aan het onderzoek, een respons van 38. De helft van de respondenten is zzp er (465 ondernemers, 49). Het aandeel

Nadere informatie

Concurrentie in het MKB Hoe concurrentie het MKB scherp houdt

Concurrentie in het MKB Hoe concurrentie het MKB scherp houdt Concurrentie in het MKB Hoe concurrentie het MKB scherp houdt drs. W.V.M. van Rijt-Veltman drs. J. Snoei Zoetermeer, maart 2013 Rapportnummer: A201313 Dit onderzoek is mede gefinancierd door het programmaonderzoek

Nadere informatie

Meting economisch klimaat, november 2013

Meting economisch klimaat, november 2013 Meting economisch klimaat, november 2013 1.1 Beschrijving respondenten Er hebben 956 ondernemers meegedaan aan het onderzoek, een respons van 38. De helft van de respondenten is zzp er (465 ondernemers,

Nadere informatie

MKB investeert in kennis, juist nu!

MKB investeert in kennis, juist nu! M201016 MKB investeert in kennis, juist nu! drs. B. van der Linden drs. P. Gibcus Zoetermeer, september 2010 MKB investeert in kennis, juist nu! MKB-ondernemers blijven investeren in bedrijfsopleidingen,

Nadere informatie

Werkgelegenheidsonderzoek 2010

Werkgelegenheidsonderzoek 2010 2010 pr ov i nc i e g r oni ng e n Wer kgel egenhei dsonder zoek Eenanal ysevandeont wi kkel i ngen i ndewer kgel egenhei di nde pr ovi nci egr oni ngen Werkgelegenheidsonderzoek 2010 Werkgelegenheidsonderzoek

Nadere informatie

Rabobank Cijfers & Trends

Rabobank Cijfers & Trends Grafische Industrie De grafische industrie behoort tot de grotere branches in het midden- en kleinbedrijf. De ondernemingen in de branche houden zich bezig met het bewerken en vermenigvuldigen van informatie.

Nadere informatie

Buitenlandse investeringen door het MKB

Buitenlandse investeringen door het MKB M00408 Buitenlandse investeringen door het MKB Toenemende investeringen in lagelonenlanden of op kousenvoeten naar buurlanden? Jolanda Hessels Maarten Overweel Zoetermeer, 13 oktober 004 Buitenlandse investeringen

Nadere informatie

Het belang van het MKB

Het belang van het MKB MKB Regio Top 40 Themabericht Rogier Aalders De nieuwe MKB Regio Top 40 is uit. Zoals u van ons gewend bent, rangschikken we daarin de veertig Nederlandse regio s op basis van de prestaties van het MKB

Nadere informatie

Second Opinion Achter de Lange Stallen

Second Opinion Achter de Lange Stallen Second Opinion Achter de Lange Stallen Henk J. Gianotten Capelle aan den IJssel, 5 februari 2013 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Henk Gianotten. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

Werkgelegenheid in Twente. Jaarbericht 2014

Werkgelegenheid in Twente. Jaarbericht 2014 Werkgelegenheid in Twente Jaarbericht 214 Inhoudsopgave 1. Ontwikkeling werkzame personen en vestigingen (groei / afname) Ontwikkeling naar sectoren 2. Ontwikkeling naar sectoren Ontwikkeling naar branches

Nadere informatie

M200719. Een 'directe buitenlandse investering' is méér dan investeren alleen. Buitenlandse investeringen door MKB-bedrijven

M200719. Een 'directe buitenlandse investering' is méér dan investeren alleen. Buitenlandse investeringen door MKB-bedrijven M200719 Een 'directe buitenlandse investering' is méér dan investeren alleen Buitenlandse investeringen door MKB-bedrijven drs. R.M. Braaksma dr. J. Meijaard Zoetermeer, november 2007 Een 'directe buitenlandse

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014. Oog voor werk

Tevredenheidsonderzoek 2014. Oog voor werk Tevredenheidsonderzoek 2014 Oog voor werk Zoetermeer, vrijdag 30 januari 2015 In opdracht van Oog voor werk De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

Rabobank Cijfers & Trends

Rabobank Cijfers & Trends Kappers In de kappersbranche kunnen de volgende bedrijfstypen worden onderscheiden: zelfstandigen zonder personeel, zzp ers (ondernemers die minder dan 32 uur per week in het kappersbedrijf werkzaam zijn)

Nadere informatie

MKB in regionaal perspectief

MKB in regionaal perspectief MKB in regionaal perspectief 2008 Zoetermeer, januari 2009 ISBN: 978-90-371-0991-7 Bestelnummer: A200901 Prijs: 35,- Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat

Nadere informatie