Inhoud Programma Deelnemerslijst Evaluatie...32

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Inhoud. 7.1. Programma...29 7.2. Deelnemerslijst...30 7.3. Evaluatie...32"

Transcriptie

1 Inhoud 1 1. WOORD VOORAF OPENINGSTOESPRAAK: HET BELANG VAN KUNST EN CULTUUR INLEIDING DAGVOORZITTER ANNICK SCHRAMME VERSLAGEN KEYNOTESPREKERS Hoe verkopen we cultuur? (Cees Langeveld) Andere inkomstenbronnen in tijden van besparingen (Dirk De Corte) Podiumkunsten verkopen in barre tijden (Marjolein Fischer) Waar motivatie is, is er een weg (Leen Laconte) VERSLAG PANELGESPREK SLOTWOORD BIJLAGEN Programma Deelnemerslijst Evaluatie Commissie Cultureel Verdrag Vlaanderen Nederland Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op enige andere wijze zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van CVN. D/2011/9295/002

2 2 1. woord vooraf Op 14 december 2010 organiseerde de Commissie Cultureel Verdrag Vlaanderen Nederland (CVN) in de Verkadefabriek te s-hertogenbosch een Vlaams-Nederlandse expertmeeting onder de noemer Hoe verkopen we cultuur? (in tijden van besparingen). CVN blikt terug op een geslaagde dag. Het voornaamste doel was een uitwisseling van ideeën en inspiratie op gang te brengen als constructieve reactie op de bezuinigingen waarmee de culturele sectoren in zowel Vlaanderen als Nederland geconfronteerd worden. Er zijn veel en bovendien opmerkelijke verschillen tussen de beide gebieden te noemen. Vertrekkend van deze vaststelling werd er uitgezocht welke best practices uit het ene Lage Land bruikbaar zouden kunnen zijn voor de buren. Onder leiding van dagvoorzitter Annick Schramme werd de aftrap gegeven door vier keynotesprekers die vanuit hun eigen expertise de toon zetten voor het panelgesprek later op de ochtend. De keynotesprekers waren Cees Langeveld (Chassé Theater Breda, Erasmus Universiteit Rotterdam), Dirk De Corte (Universiteit Antwerpen), Marjolein Fischer (Magogo Kamerorkest, Erasmus Universiteit Rotterdam) en Leen Laconte (de Brakke Grond). Alle vier namen ze het publiek in de zaal mee op sleeptouw en confronteerden ze het met een aantal kritische vragen en mogelijke antwoorden. Hun uiteenzettingen zijn in dit verslagboek opgenomen. Tijdens het tweede deel van de meeting schoven vier extra experts aan voor een panelgesprek. Dit waren Bart Temmerman (directeur Cultuurnet Vlaanderen), Joop de Jong (hoofddocent Arts & Heritage, Faculteit der Cultuur- en Maatschappijwetenschappen, Universiteit Maastricht), An Moons (adviseur cultuur van gedeputeerde provincie Limburg) en Letty Ranshuysen (Nederlands onderzoeksbureau kunst- en cultuursector). Het verslag van het panelgesprek vindt u eveneens in deze publicatie. Uiteraard is het niet de bedoeling dat de discussie hier reeds stopt. Wilt u graag mee discussiëren, dan nodigt CVN u van harte uit om op de blogpagina van de CVNwebsite (www.cvn.be) uw reactie of opmerking te plaatsen bij de topics in verband met de expertmeeting Hoe verkopen we cultuur? (in tijden van besparingen). Guy Janssens Algemeen secretaris CVN

3 WOORD VOORAF 3 2. openingstoespraak: het belang van kunst en cultuur 3 Naast de teleurstelling en verontwaardiging over het besluit van het huidige Nederlandse kabinet om zo rigoureus en onevenredig te bezuinigen op kunst en cultuur voegt zich de teleurstelling dat tegenstanders van dit bezuinigingsbeleid zo tekortschieten in het duidelijk maken, waarom kunst en cultuur zo belangrijk zijn voor onze samenleving. Ik verzet me niet tegen de bezuinigingen als zodanig, maar tegen de onevenredigheid van de bezuinigingen (1/3 van het budget) en tegen het onomkeerbare gevolg van bepaalde bezuinigingen. Wat in jaren is opgebouwd en nu verdwijnt, komt niet meer terug. Wat weg is, blijft weg. Het meest ontstemd ben ik echter over het volstrekt onvoldoende onderkennen en uitdragen van het belang van Kunst en Cultuur voor onze samenleving in al haar facetten. Bij de verdediging van de bezuinigingen worden kunst en cultuur te gemakkelijk afgedaan als elitaire hobby s. Terwijl Boris van der Ham in de NRC terecht stelt dat er meer mensen naar het theater gaan dan naar het voetbalveld. De onderwaardering van het belang van Kunst en Cultuur is aanwezig zowel bij de overheid als jammer genoeg ook bij de culturele sector. Ik hoop dat we daar vandaag enige verandering in kunnen brengen. In mijn voormalige functie als Commissaris van de Koningin in de provincie Zeeland hield ik het Zeeuwse bedrijfsleven regelmatig voor dat het ondenkbaar is dat een innovatieve dynamische economie zou kunnen gedijen in een samenleving zonder een innovatieve en dynamische cultuur. In een stagnerende maatschappij in culturele zin ontwikkelt zich geen vernieuwende economie. Dat geldt in zijn algemeenheid, maar nog meer voor de economische sectoren die een afgeleide zijn van kunst en cultuur, namelijk de wereld van de design, architectuur, mode, media, reclame en de audiovisuele industrie. Wie innovatie bepleit en tegelijkertijd op kunst en cultuur bezuinigt, begrijpt onvoldoende hoe innovatie ontstaat of begrijpt onvoldoende de stuwende maatschappelijke rol van kunst en cultuur of beide. Het is als de relatie tussen fundamenteel wetenschappelijk onderzoek dat voor een groot deel door de overheid wordt gefinancierd en toegepast wetenschappelijk onderzoek dat meer bij de bedrijven plaatsvindt. De fundamentele kost gaat bij het wetenschappelijk onderzoek voor de toegepaste baat uit en beide zijn gebaat bij verrassende creativiteit. Het is onder meer dit besef dat voor een bedrijf de motivatie vormt voor cultuursponsoring, naast naamsbekendheid, goodwill en relatiebeheer. In Zeeland mochten het Zeeland Nazomerfestival en het filmfestival Film by the Sea voor 50% rekenen op ondersteunende bijdragen uit de particuliere sector. De opvatting van staatssecretaris Halbe Zijlstra zoals recent naar voren gebracht bij Pauw en Witteman dat kunst en cultuur in grote mate op de overheid leunen is dus niet in alle

4 4 gevallen waar en bovendien weinig waarderend en stimulerend voor het bedrijfsleven dat al jaren bij cultuursponsoring zijn verantwoordelijkheid wel genomen heeft. Al decennialang is het een gulden regel dat de ene overheid niet de bezuiniging van een andere overheid aanvult. Dan is het moeilijk denkbaar dat de particuliere sector wel een bezuiniging van de overheid zal willen aanvullen. De uitgesproken verwachting van staatssecretaris Zijlstra dat dit wel zal gebeuren is of naïef of oneerlijk, in ieder geval onrealistisch. De steun van de particuliere sector aan de Zeeuwse festivals is in 10 jaar opgebouwd en bovendien zijn Festivals blijkbaar aantrekkelijker voor sponsoring dan een jaarlijkse bijdrage aan een orkest of toneelgezelschap. Een topculturele instelling als het Concertgebouworkest weet nauwelijks meer dan 5% aan sponsorgelden binnen te halen (zie de NRC van 11 december 2010). Van alle motivaties om als particuliere sector cultuur en kunst te steunen scoort de overweging `omdat de overheid bezuinigt` voorspelbaar het laagst. In ieder geval kan men niet verwachten dat de mogelijke toename vanuit de particuliere sector gelijk op zal lopen met de afname van de overheidsbijdrage. De relatie van cultuur en economie zoals hiervoor aangegeven kan nog directer zijn, zoals Amsterdam al weer enige jaren geleden heeft aangetoond dat de overheidsbijdrage aan kunst en cultuur terugverdiend wordt door de inkomsten uit het toerisme. Gerard Marlet, directeur van onderzoeksinstituut Atlas voor gemeenten, schrijft op 18 november in de NRC dat steden met een groot en gevarieerd aanbod van kunst en cultuur populaire woonsteden zijn wat onder meer tot uitdrukking komt in de prijs van huizen. Na een lange periode waarin mensen massaal de stad verlieten gaat het sinds de jaren negentig weer goed met de Nederlandse stad. Men wil er weer graag wonen. Het rijke culturele aanbod heeft zeker bijgedragen aan de revitalisering van de stad. Ik kan er persoonlijk van getuigen, gedeeltelijk woonachtig in de Achterhoek Winterswijk vanwege de natuur en gedeeltelijk woonachtig in Amsterdam vanwege de cultuur. In Amsterdam woon ik zelfs op loopafstand van het concertgebouw, de stadschouwburg en meerdere musea. Een maatschappelijke functie van kunst en cultuur is het kennismaken met het andere, kennismaken met de ander. Het andere, de ander leren kennen, waarderen en accepteren. Tolerantie ontwikkelen voor het andere, voor het afwijkende. Het andere, de ander niet als een bedreiging ervaren. De naoorlogse verzoening met Duitsland kon zo verlopen omdat door kennis te nemen van de Duitse literatuur van Boll, Brecht, Grass, Schlink, Haffner, Pascal Mercier, men kennis maakte met het andere Duitsland. Het acceptabele Duitsland. Een ontwikkeling die versterkt werd door de Duitse Film, TV en muziek. In een huidige samenleving waar een politieke partij politiek gewin ontleent aan het afzetten tegen de ander, het wij tegenover het zij plaatsend, is de verzoenende functie

5 5 van kunst en cultuur broodnodig. Kunst en cultuur bevorderen het grenzeloos denken, bevorderen het over grenzen heen stappen, rekenen af met het denken in verouderde stereotypen. Zeker in onze Vlaams-Nederlandse relatie is dat gewenst omdat, terwijl we veel gemeen hebben het wel lijkt of datgene waarin we verschillen steeds meer als een belemmering wordt ervaren in plaats van het te ervaren als een charmant verschil, dat het leven interessanter maakt. De grensoverschrijdende verschillen, die als belemmering werken, mogen en moeten we niet accepteren. Europa en het buitenland zijn voor Vlaanderen en Nederland belangrijk, maar het belang van het Nabije Europa is daarbij van zeer dominant belang. Dat geldt voor de economische betrekkingen, maar ook voor de veiligheid, zowel de criminaliteitsbestrijding als het optreden bij calamiteiten en zaken betreffende het omgevingsbeleid. Dat geldt voor Vlaanderen en Nederland onderling, maar voor ons gezamenlijk is Duitsland en in het bijzonder Noordrijn-Westfalen het Nabije Europa. Echter, ook in de relatie met het Nabije Europa zijn er veel belemmeringen, formele en niet te veronachtzamen informele. Kunst en Cultuur kunnen een wezenlijke bijdrage leveren om deze belemmeringen te overbruggen. In een steeds complexer wordende maatschappij ontstaat begrijpelijk een hang naar simpele eenduidigheid. Maar hoe begrijpelijk die wens ook het is, het is een valse, niet realistische, wens. Er is geen simpel antwoord op alle complexe maatschappelijke vragen van vandaag, dat is er trouwens al eeuwen niet. Al willen de politieke rattenvangers van Hamelen dat de kiezer wel proberen wijs te maken. De verkiezingsuitslag geeft aan, niet geheel zonder succes. Kunst en cultuur maken korte metten met eenduidige beelden van onszelf en de werkelijkheid, aldus Bas Heijne in de NRC. Daarom worden kunst en cultuur zo negatief bejegend door politici die ons in simpele eenduidigheid willen laten doen geloven. Een kunstvijandige samenleving is een samenleving die niet langer naar zichzelf wenst te kijken, die niet meer in staat is over haar eigen horizon te zien en enkel nog eenduidigheid nastreeft. Een samenleving die niet langer nieuwsgierig is naar wat een mens tot mens maakt en de relatie met andere mensen onderzoekt. Zo een samenleving is aldus Bas Heijne een gevaar voor zichzelf. Ik wens u een creatieve en vruchtbare bijeenkomst toe. W.T. van Gelder Nederlands voorzitter Commissie Cultureel Verdrag Vlaanderen - Nederland Wim van Gelder, Nederlands voorzitter CVN

6 6 3. inleiding dagvoorzitter Annick Schramme Vanuit hun expertise zullen de sprekers van deze dag hun visie geven op het vraagstuk dat voorligt: Hoe verkopen we cultuur? (in tijden van besparingen). Professor Annick Schramme geeft grif toe dat deze titel bewust uitdagend gesteld is. Velen zullen onmiddellijk opperen dat verkopen niet de kern van de zaak is als je gelooft in de maatschappelijke en educatieve waarde van kunst en cultuur. Cultuur moet in dat geval immers niet verkocht worden. De overheid dient er juist voor te zorgen dat cultuur beschikbaar is. Cultuur is publiek goed dat het welzijn van de mensen bevordert zoals het onderwijs en de ziekenhuizen dat doen. De drastische besparingen die in Nederland, Engeland, Italië en andere Europese landen nu aangekondigd zijn, doen het vertrouwen in de overheid wankelen. Onze vrije tijd is tevens beperkt. Hierdoor komen culturele voorzieningen in een situatie waarin ze zich gedwongen voelen om te concurreren. Die concurrentie is er op alle niveaus, benadrukt Schramme: tussen cultuurcentra, creatieve steden, sportcentra, culturele evenementen, musea, etc. Onderzoekers spreken in dit verband van een attentie-economie waarin ondernemingen concurreren met elkaar om de aandacht naar zich toe te trekken. Dalende subsidies en toegenomen concurrentie maken dat men goed moet nadenken over bijkomende inkomsten. Voor sommigen is het bovendien een kwestie van overleven, voorspelt Annick Schramme. Meer tickets verkopen is een van de mogelijkheden. De gedachte dat een goed cultureel product vanzelf veel bezoekers genereert, is echter voorbijgestreefd. Op enkele toppers na moeten schitterende tentoonstellingen en prachtige uitvoeringen aan de man worden gebracht. Hoe culturele organisaties dit het meest effectief kunnen doen, is een van de vragen die op deze studiedag voorliggen. Een andere vraag is hoe we meer inkomsten kunnen halen uit de huidige verkoop. Kan de prijs van toegangskaartjes verhoogd worden? Er wordt met andere woorden gevraagd naar de prijsdekking en - veel belangrijker - de betalingsbereidheid van de cultuurparticipanten / cultuurconsumenten. Worden de prijzen niet kunstmatig laag gehouden? Er zou immers nog rek zitten op de betalingsbereidheid van de cultuurparticipanten.

7 7 Dit vraagstuk is de specialiteit van de eerste keynotespreker professor Cees Langeveld. Nadat hij tien jaar als professionele muzikant werkte, besloot hij economie te gaan studeren. In 2009 promoveerde hij in de economie van het theater. Sinds 2009 bezet hij de bijzondere leerstoel Economie van de Podiumkunsten aan de Universiteit van Rotterdam. Ook is hij directeur van het Chassé Theater Breda en heeft hij een adviesbureau. Wanneer er over alternatieve inkomsten en sponsoring moet worden gesproken, dan is de volgende keynotespreker - Dirk De Corte - een obligaat spreker in Vlaanderen. Dit ligt enerzijds aan de ervaring die hij in de praktijk opdeed. Anderzijds ligt het aan de culturele sector zelf omdat er weinig mensen zijn die kennis hebben van zowel de financiële als de cultuurwereld. Dirk De Corte doceert momenteel cultuurmanagement aan de Universiteit Antwerpen. Verder leidt hij het bedrijf ImproveMenT waar hij als managementconsultant en -coach leadershipprogramms ontwerpt voor (inter)nationale organisaties. Marjolein Fischer is de derde interessante keynotespreker, aangezien zij de praktijk met de theorie combineert. In 2009 diende ze cum laude een scriptie in over de betalingsbereidheid bij klassieke en popmuziek: Music Lovers and Money: a contingent valuation study on classical music and popular music audiences in the Netherlands. Hiermee kaapte ze de scriptieprijs weg van de Universiteit Antwerpen / het Prof. Robert Bilsen Fonds voor de beste cultuurstudie. Ze is nu verbonden aan de Faculteit der Historische en Kunstwetenschappen van de Erasmus Universiteit te Rotterdam en is tevens assistent-zakelijk leider van het Magogo Kamerorkest uit Tilburg. Tot slot komt Leen Laconte aan de beurt. Zij is directeur van de Brakke Grond in Amsterdam, een Vlaams cultuurhuis dat cultuur verkoopt in Nederland. Eerder in haar loopbaan deed ze als toegevoegd expert voor de Raad van Europa in zes Europese landen een vergelijkend onderzoek naar beleidsinstrumenten die jongeren stimuleren tot kunst, als maker en als deelnemer. Leen Laconte is daarnaast voormalig zakelijk leider van Villanella, kunsthuis voor kinderen en jongeren in Antwerpen en tevens organisator van de Kunstbende en de Nachten.

8 8 4. verslagen keynotesprekers 4.1. Hoe verkopen we cultuur? (Cees Langeveld) Cees Langeveld, bijzonder hoogleraar Economie van de Podiumkunsten aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, directeur van het Chassé Theater Breda Hoe verkopen we cultuur? Als Cees Langeveld een bijdrage mag leveren aan het beantwoorden van deze vraag, wil hij zich in eerste instantie verdiepen in de klant. Wanneer hij in eigen boezem kijkt, de podiumkunsten, dan stelt hij vast dat er erg aanbodgericht wordt gewerkt vanuit de idee dat de programmator weet wat de mensen mooi vinden, wat ze moeten betalen, hoe ze zich moeten gedragen, etc. Wat Langeveld betreft, is er echter te weinig aandacht voor wat de bezoeker zelf wil. Product Ten eerste is innovatie van het culturele product nodig op verschillende vlakken. Denk daarbij bijvoorbeeld aan de uitvoeringspraktijk. Hier moeten we denken vanuit de bezoeker. Vindt het publiek het wel plezierig om vier uur naar theater te kijken zonder pauze? Moet klassieke muziek nog steeds aan de hand van negentiende-eeuwse principes gepresenteerd worden? Een tweede opmerking betreft het verkopen van het culturele product als een beleving, waarbij niet enkel de culturele waarde, maar ook de sociale waarde benadrukt dient te worden. Deze beleving moet ondersteund worden door de aanvullende dienstverlening. Zorg ervoor dat je een toegevoegde waarde bindt aan de culturele waarde van de voorstelling, adviseert Langeveld. Communicatie Het internet biedt ontelbare mogelijkheden. Dankzij online bestellingen krijgen we meteen veel informatie over de klanten. Daardoor bezitten we een ongekende database om het publiek individueel te benaderen, benadrukt Langeveld. We weten precies wat het individu wil, waardoor we het doelpubliek niet meer in groep hoeven te benaderen. We kunnen deze informatie inzetten als voedingsbodem van een uitgekiende marketingstrategie. Zo gebruikte Najib Amhali uitsluitend sociale media zoals Twitter om zijn publiek te mobiliseren. Daarnaast moet je werken aan loyaliteit. We moeten ervoor zorgen dat het publiek zich verbonden voelt met bijvoorbeeld het concertgebouw door het vriend worden van -principe op sociale netwerksites zoals facebook. Prijsbeleid De factoren voor prijsgevoeligheid zijn te begrijpen via twee stappen die de consumenten maken. Ze bepalen volgens Langeveld eerst of ze deel zijn van de doelgroep. Daarom moeten we geen geld verspillen aan mensen die we niet bereiken, zoals een tachtigjarige bij een popconcert. We moeten ons richten op mensen die wel in de doelgroep zitten of kunnen komen. Doelgroepen zijn volgens Langeveld afhankelijk van educatie en smaak. De tweede stap in het aankoopproces wordt gekenmerkt door

9 9 de vraag hoe vaak de consument een theater of andere culturele instelling bezoekt. Dat hangt af van kosten en tijd (oppas, parkeerplaats, de tijd die ervoor nodig is om en kaartje te bemachtigen). De prijs is slechts een klein onderdeel in de totale beslissing hoe vaak men naar een concert of theaterstuk gaat kijken. Het aspect tijd wordt volgens Langeveld vaak vergeten. Tijd is net zo schaars als geld. Je kan kort door de bocht stellen dat mensen met een laag inkomen meer tijd en minder geld hebben. Hoge inkomens hebben daarentegen minder tijd, maar meer geld. Smaak is verschillend in hoog- en laagdrempelige kunsten. Hoge smaak is minder geldafhankelijk. Als je jezelf een operalifestyle aanmeet die gekoppeld is aan een ontwikkelde smaak, dan maakt de prijs van een ticket minder uit. Amusement heeft een lage smaakontwikkeling nodig. Je hoeft er niet voor gestudeerd te hebben om ervan te genieten, legt Langeveld uit. Hij vindt het vervolgens gek dat gesubsidieerd toneel over het algemeen goedkoop is, terwijl het publiek minder prijsgevoelig is. Daarnaast is leeftijd van belang in het prijsbeleid. Ouderen nemen minder risico dan jongeren, hebben een hogere prijsbereidheid en hechten veel belang aan comfort. Kleine zalen met klapstoeltjes waar experimenteel toneel wordt opgevoerd trekt jongeren aan. In een opera is de gemiddelde leeftijd hoger aangezien dit een weinig risicovolle keuze is en de zetels lekker zitten. Als je de prijzen verlaagt, stelt Langeveld, dan verlaag je de leeftijd. Zoals reeds aangehaald is ook het inkomen van de klant een factor die prijsbeleid kan beïnvloeden. Hoogopgeleiden kopen vaker kaartjes dan laagopgeleiden, maar die hebben dan niet per se een hoog inkomen (denk aan studenten). Onderzoeken tonen aan dat hogere inkomens niet zozeer meer tickets kopen, maar duurdere. Anderzijds leidt een algemene inkomensstijging tot een toename van publiek. In Nederland geldt dat 1% stijging van het algemene inkomen leidt tot 1% meer inkomkaartjes. Er zijn drie soorten elasticiteit inzake prijsaanpassingen: prijs-, inkomens- en kruiselasticiteit. De verandering in de vraag naar goederen als gevolg van een prijswijziging noemt men prijselasticiteit. Inkomenselasticiteit is de verandering in vraag naar goederen door veranderend inkomen. Kruiselasticiteit ontstaat wanneer andere producten goedkoper worden. De vraag blijft dan welk effect een prijsverhoging heeft op de vraag naar kaartjes. Gemiddeld heeft een prijsstijging weinig invloed op de kaartjes. De prijselasticiteit is ongeveer 0,4. Dat wil zeggen dat als tickets 10% duurder worden, je 4% minder kaartjes verkoopt. Dat is echter een gemiddelde. De grote musicals vragen bijvoorbeeld hoge prijzen en bereiken lage inkomens. Dat publiek zal anders reageren op een prijsverhoging dan publiek met een hoogontwikkelde smaak bij Toneelgroep Amsterdam. Vervolgens kan men zich afvragen wat de invloed is van het feit dat de bioscoop in Nederland niet duurder wordt, maar theater wel. Die invloed is gemid-

10 10 deld ook weer niet zo groot volgens Langeveld, maar je moet differentiëren. Een bezoeker met lange anciënniteit bij het Concertgebouw zal er niet aan denken dit abonnement stop te zetten in ruil voor een UGC Unlimited. In een dorp met veel kleine en beginnende cabaretiers die naast een bioscoopzaal staan zal die substitutie daarentegen wel voelbaar zijn. Langeveld vat samen dat, gerelateerd aan de vraag naar podiumkunsten, de prijs- en inkomenselasticiteit en de invloed van prijzen van substitutiegoederen laag zijn. De invloed van tijd, kwaliteit en smaak is daarentegen groot. Risico s schrikken ouderen af, maar jongeren niet. Hoe meer smaakbenodigd het cultuurproduct is, hoe minder belangrijk de prijs. Prijsdifferentiatie en -discriminatie Prijsdifferentiatie is het verschil in prijs als gevolg van een verschil in diensten / beleving (cf. prijs per rang). Prijsdiscriminatie is het verschil in prijs als gevolg van een verschil per doelgroep (cf. jongerentarief). In de negentiende eeuw waren 15 rangen heel gebruikelijk. Sinds het egalitaire denken van de jaren zeventig zijn ze allemaal verenigd tot één rang. Dit sluit volgens Langeveld ook aan bij het aanboddenken: als theaterdirecteur vinden wij dat het 25 euro moet kosten, ongeacht de beleving. Men snapt niet dat de achterste rij een andere beleving heeft dan de voorste, terwijl het product hetzelfde is. En als er dan een prijsverschil is, dan is het erg gering. In de Verenigde Staten is de differentiatie bijvoorbeeld erg groot (cf. Rollingstones 2006 in VS versus EU ). Dat betekent dat je weinig kan uitgeven wanneer je er weinig waarde aan hecht. Anderzijds ben je erg veel geld kwijt wanneer je op de beste stoel wil zitten. Het is volgens Langeveld niet zo dat de hoogste inkomens vooraan zullen zitten; de grootste fans zullen daarvoor sparen. Onderzoek toont aan dat prijsdifferentiatie leidt tot hogere recettes en meer bezoekers. Zo sluit je niemand uit

11 11 en geef je meer keuze en kansen aan je publiek. Voor elk nut en elk inkomen zijn er immers verschillende mogelijkheden, maar het moet duidelijk zijn waarom de buurman minder of meer betaalt, al is het maar door de stoel een andere kleur te geven. Andere ontwikkelingen Er is nog geen onderzoek naar gedaan, maar op internet wordt geëxperimenteerd met het veilen van kaarten. Anderzijds is er een dynamisch prijsbeleid in opkomst. Normaliter staat de prijs voor een voorstelling in juni reeds in februari van het voorgaande jaar in het programmaboekje. Langeveld kan zich echter geen sector voorstellen waar men anderhalf jaar van tevoren, gedrukt op papier, reeds weet wat het precies zal kosten. Dit besef lijkt nu ook in de cultuursector te groeien. Je kan prijzen immers variëren in tijd, afhankelijk van de vraag (cf. luchtvaartindustrie). Bovendien hebben frequente bezoekers een ander koopgedrag dan incidentele. Daar kan op ingespeeld worden door bijvoorbeeld tot september een vaste prijs te bepalen en daarna in te spelen op de marktsituatie of door prijzen te communiceren als prijzen vanaf. Langeveld snapt tevens niet waarom theater steeds de duurste prijzen bovenaan plaatst in de brochure. Hij vindt verder dat men moet stoppen met last minute-aanbiedingen. Het is immers beter vroegboekkortingen te geven. Weekendprijzen zouden bijvoorbeeld ook duurder kunnen zijn dan weekprijzen. Ook maakt Langeveld de vergelijking met duurdere maatschappijen die voor de dure zitjes loyaliteitspunten geven om bezoekers te binden. Pay what you want is een derde fenomeen waarbij de bezoeker zelf mag beslissen wat hij betaalt. Daar is nog geen wetenschappelijk onderzoek naar gedaan. Voorlopig concludeert Langeveld dat Pay what you want voornamelijk publicitaire aandacht biedt. Blijkbaar beperkt de opbrengst zich tot de helft van de normale opbrengst en leidt het niet tot extra publiek. Volgens Langeveld is het leuk voor een keer, maar niet om structureel toe te passen.

12 Andere inkomstenbronnen in tijden van besparingen (Dirk De Corte) Dirk De Corte, professor Financieel Management aan de Universiteit Antwerpen Situatieschets Op 15 september 2007 kreeg Lehman Brothers geen twaalf miljard dollar van de Amerikaanse Centrale Bank om de bank te redden. De beslissing van die Amerikaanse bank om geen twaalf miljard dollar te geven, heeft ons volgens De Corte in dit plaatje van besparingen gebracht. De toestand in Vlaanderen: van Bert naar Joke Het verschil tussen Bert Anciaux ( ) en Joke Schauvliege (sinds 2009) laat zich het beste aflezen op de website van de ministers: De dynamiek, de passie en het enthousiasme van Bert Anciaux begeleiden de bezoeker meteen naar een lange lijst met realisaties. Joke Schauvlieges website straalt een rustige standvastigheid uit, zonder realisatie, in artistiek grijs. Met alle respect voor beide ministers benadrukt De Corte dat Schauvliege figureert in een andere context. De budgettaire veranderingen hebben Vlaanderen kennis doen maken met de kaasschaaf. Het probleem is dat, ondanks het succes van kookprogramma s op tv, die schaaf soms fout gebruikt wordt. Anderzijds veranderde het politieke klimaat in België. De manier waarop aan politiek gedaan wordt, is in België een uitgesproken theatraal gegeven. Het feit dat men nog steeds op zoek is naar een regering, heeft een belangrijke invloed op het cultuurbeleid in Vlaanderen. De federale staat heeft geld nodig. De partij die ten zuiden van het land ligt heeft dat geld niet en zou graag een goed gefinancierde staat zien, terwijl het noorden dat geld wel heeft maar het niet wil geven. Daardoor ontstond de volgende discussie tussen Waalse socialisten en Vlaamse nationalisten:

13 13 Deze discussie is belangrijk voor het cultuurbeleid, benadrukt De Corte. Als België aan een herfinanciering van de federale staat toe zal komen, zal dat ten koste van de regionale en dus ook Vlaamse begroting zijn. Waar de Vlaamse cultuurmensen nu nog redelijk ongeschonden doorheen de economische stormen laveren, zal men in serieuze problemen komen bij de herfinanciering, waarschuwt De Corte. De grote economische schokken worden momenteel op federaal niveau opgevangen en niet door de gemeenschappen en de gewesten. In vergelijking met de besparingen in Nederland, leeft Vlaanderen in een soort van virtuele wereld waarin momenteel nog niet veel gevoeld wordt. Bedenking 1: Een economie van het teveel We leven in een economie van het teveel volgens Dirk De Corte. Wat hem opvalt, is dat de podiumkunsten ongelooflijk veel produceren. Hij vergelijkt dit graag met de mobilofoonmarkt. Initieel kwam er om de tweeënhalve maand een nieuw type mobile phone op de markt, intussen is dat vijf maand. Fabrikanten hebben immers begrepen dat ze het product zelf niet moeten veranderen, maar meer applications moeten verkopen. Desalniettemin bestaan er in Vlaanderen steeds meer producties die steeds minder voorstellingen aanbieden. Het aantal toeschouwers neemt daarenboven niet toe, maar daalt ook niet. De gemiddelde levensduur van een productie is drie maanden. In verhouding met de inspanning die de ontwikkeling van een dergelijke productie kost, is dit volgens Dirk De Corte redelijk kort. Een andere opmerking die hij in deze context maakt, betreft een van de paradepaardjes van de Amerikaanse beeldindustrie: Pixar. In september 2008 stond een interview met J. Lasseter, chief creative officer van Pixar, in Harvard Business Review. Only 7% of the ideas generated by our people ultimately lead to a viable business case, stelde Lasseter. Bij Pixar wordt 93% van de ideeën in de vuilbak gegooid. De Corte vraagt zich af of men diezelfde strengheid in de culturele sector kan toepassen. Hij wil niet pleiten voor deze robuuste logica, maar bedenkt wel dat niet elk creatief idee even goed is. Hij pleit voor een hogere kritische evaluatie alvorens men eigen werk produceert. Het gevolg van de redelijke kritiekloosheid die er nu heerst, is dat we in een sector leven waarin we het begrip creatieve destructie een eigen invulling kunnen geven. De Oostenrijkse econoom Joseph Schumpeter ( ) probeerde daarmee uit te leggen dat uit bedrijven die failliet gaan, nieuwe bedrijven kunnen ontstaan. Een belangrijke voorwaarde voor innovatie is bijgevolg dat bedrijven verdwijnen. Creatieve destructie is een drijvende en vernietigende kracht. In de podiumkunsten hebben we daarentegen te maken met destructieve creativiteit, legt De Corte uit. Doordat men veel creëert of onvoldoende tijd heeft, kan de creatie nooit tot volle wasdom komen. De kunstensector heeft een relatief lage autohygiëne, omdat het een niet-zelfregulerende markt is. Het is ook onmogelijk om tegen een artiest te zeggen: Stop met creëren. Toch hoeft niet elke creatie te leiden tot een nieuw product.

14 14 Bedenking 2: Verkopen we onszelf wel goed? Met deze vraag verwijst De Corte naar de podiumkunstensector, waar de productcommunicatie dikwijls veel beter kan. Om duidelijk te maken wat hij bedoelt, vergelijkt hij reclame van de winkelketen Zeeman met die van het kledingsmerk Abercrombie & Fitch. A&F maakt reclame voor sweatshirts en T-shirts en dat is wat je net niet te zien krijgt. Toch weet elke jongere uit de doelgroep wat er wordt aanbevolen. Men zegt in de podiumkunstensector vaak wat het product is, terwijl het publiek meer geïnteresseerd is in de beleving. De luiersector is een tweede voorbeeld waar De Corte in dit verband naar verwijst. Twintig jaar geleden werd de potentiële klant geïnformeerd over de absorptiegraad. Door vloeistof te druppelen op het absorptieoppervlak van verschillende luiers, werd duidelijk gemaakt welke luiers goed waren. Dezelfde logica werd overigens voor maandverbanden gehanteerd. Twintig jaar geleden liepen de dames doorgaans met een heel ernstig en pijnlijk gezicht rond in de reclames. Tegenwoordig zie je niets anders dan juichende en jolende meiden, alsof menstrueren het prettigste ter wereld is. De Corte concludeert vervolgens dat de podiumkunsten communiceren zoals er twintig jaar geleden over maandverbanden en luiers werd gecommuniceerd. We zijn nog steeds bezig met het uitleggen van de absorptiegraad van een voorstelling en niet met de beleving die achter de voorstelling schuilt. Bedenking 3: Geven om te krijgen De oudchristelijke gedachte dat men af en toe moet geven om te krijgen, ziet De Corte vertaald in het voetbalshirt van FC Barcelona. Hij vindt het vreemd dat de vertaalslag nog niet werd gemaakt naar de cultuursector. FC Barcelona printte het logo van Unicef op het shirt met de slogan: mès que un club. FC Barcelona was lang de enige club die geen shirtsponsoring toeliet, tot men in 2006 het idee had de omgekeerde logica te hanteren. In plaats van een bedrag te ontvangen voor de shirtbedrukking, werd een bedrag betaald: 0,7 percent van de begroting van de club. FC Barcelona schonk de opgehaalde 1,5 miljoen euro aan Unicef en maakte bovendien reclame. De marktwaarde van de shirtsponsoring van Barcelona bedroeg op dat moment twintig miljoen per jaar. Het gevolg van die beslissing genereerde dertig miljoen gederfde inkomsten. De tv-rechten werden voor vijftig miljoen euro vermarkt omdat elk tv-kanaal zich wilde associëren met dit maatschappelijk verantwoord ondernemen. De Corte maakt in tweede instantie de bedenking dat de merchandising van FC Barcelona onmiddel-

15 15 lijk steeg met honderd miljoen dollar. Als cultureel en maatschappelijk bewust ouder wil je je kind immers liever met een Unicef-shirt zien rondlopen. Er werd berekend dat de brandvalue van FC Barcelona eigenlijk niet meer te achterhalen was. Dirk De Corte vraagt zich af waarom een cultuurhuis niet probeert om, goed gehypet en met camera s erbij, inkomsten aan een goed doel te schenken. Je kan dan alleen maar hopen dat wat je geeft, in veelvoud terugkomt. Bedenking 4: Sonic Angel, een interessant model Bij Sonic Angel heeft Dirk De Corte een interessant investeringsmodel gevonden om eigen inkomsten te verwerven. Het model heeft onlangs zijn succes bewezen bij de deelname van Tom Dice aan het Eurovisiesongfestival. Het managementbureau Sonic Angel investeerde euro. Een volgende vijfduizend euro werd samengebracht door fans die mits een investering van tien euro het nummer konden downloaden. Ondertussen kent de muzikant een enorm succes en krijgen die investeerders 26 euro terug. Het aandeel is 260 percent gestegen en biedt Sonic Angel de kans om in andere artiesten te investeren. Je mag van dit model geen wonderen verwachten, waarschuwt De Corte. Hij vraagt zich wel af of een variabel subsidiemodel mogelijkheden zou bieden. Bedenking 5: De parabel van de talenten Matteüs 25, 14 30: 14 Of het zal zijn als met een man die op reis ging, zijn dienaren bij zich riep en het geld dat hij bezat aan hen in beheer gaf. 15 Aan de een gaf hij vijf talent, aan een ander twee, en aan nog een ander één, ieder naar wat hij aankon. Toen vertrok hij. Meteen 16 ging de man die vijf talent ontvangen had op weg om er handel mee te drijven, en zo verdiende hij er vijf talent bij. 17 Op dezelfde wijze verdiende de man die er twee had gekregen er twee bij. 18 Degene die één talent ontvangen had, besloot het geld van zijn heer te verstoppen: hij begroef het. 19 Na lange tijd keerde de heer van die dienaren terug en vroeg hun rekenschap. 20 Degene die vijf talent ontvangen had, kwam naar hem toe en overhandigde hem nog vijf talent erbij met de woorden: Heer, u hebt mij vijf talent in beheer gegeven, alstublieft, ik heb er vijf talent bij verdiend. 21 Zijn heer zei tegen hem: Voortreffelijk, je bent een goede en betrouwbare dienaar. Omdat je betrouwbaar bent gebleken in het beheer van een klein bedrag, zal ik je over veel meer aanstellen. Wees welkom bij het feestmaal van je heer. 22 Ook degene die twee talent ontvangen had, kwam naar hem toe en zei: Heer, u hebt mij twee talent in beheer gegeven, alstublieft, ik heb er twee talent bij verdiend. 23 Zijn heer zei tegen hem: Voortreffelijk, je bent een goede en betrouwbare dienaar. Omdat je betrouwbaar was in het beheer van een klein bedrag, zal ik je over veel meer aanstellen. Wees welkom bij het feestmaal van je heer. 24 Nu kwam ook degene die één talent ontvangen had naar hem toe, hij zei: Heer, ik wist van u dat u streng bent, dat u maait waar u niet hebt gezaaid en oogst waar u niet hebt geplant, 25 en uit angst besloot ik uw talent te begraven; alstublieft, hier hebt u het terug. 26 Zijn heer antwoordde hem: Je bent een slechte, laffe dienaar. Je wist dus dat ik maai waar ik niet heb gezaaid en oogst waar ik niet heb geplant? 27 Had mijn geld dan bij de bank in bewaring gegeven, dan zou ik bij terugkomst mijn kapitaal met rente hebben te-

16 16 rugontvangen. 28 Pak hem dat talent maar af en geef het aan degene die er tien heeft. 29 Want wie heeft zal nog meer krijgen, en wel in overvloed, maar wie niets heeft, hem zal zelfs wat hij heeft nog worden ontnomen. 30 En die nutteloze dienaar, gooi die eruit, in de uiterste duisternis, waar men jammert en knarsetandt. (Bron: Matteüs schreef volgens Dirk De Corte een verdoken pleidooi om subsidies niet af te nemen maar onder voorwaarden te verhogen. Die voorwaarden houden in dat hoe meer subsidies de organisatie ontvangt, hoe meer geld zij zou moeten bijverdienen. De Corte zou een model uitgewerkt willen zien waar subsidies voor een deel gekoppeld worden aan het verkrijgen van eigen inkomsten. Hij begrijpt overigens niet hoe Vlaanderen en Nederland erin slagen om een oude linkse natte droom te vergeten; de rijken laten betalen. Blijkbaar vindt de cultuursector het nog steeds belangrijk dat bijvoorbeeld de directeur van de Rabobank 12,5 euro betaalt om een stoeltje in de schouwburg te krijgen, terwijl dat zitje eigenlijk 85 euro waard is. Als sluitsteen van deze uiteenzetting eindigt Dirk De Corte zijn betoog met zijn visie op de toekomst van subsidies. Hij pleit voor een variabel model dat subsidies niet ziet als een middel tot verliesfinanciering, maar als een middel van inkomstenverwerving Podiumkunsten verkopen in barre tijden (Marjolein Fischer) Marjolein Fischer opent haar verhaal met een anekdote. Onlangs nog hoorde ze plots een vreugdekreet vanuit de huiskamer. Die bleek van haar stiefzoon afkomstig te zijn die een spelletje Anno aan het spelen was op de Wii. Anno is een historisch spel waarin je aan het hoofd staat van een kersverse kolonie in de Nieuwe Wereld. Wanneer je in dat spel het vijfde niveau van beschaving hebt bereikt, zoals Fischers stiefzoon enthousiast liet blijken, kan je een theater en museum bouwen in je stad, waardoor de mensen blij worden en harder gaan werken, en waardoor bedrijven zich daar graag willen komen vestigen. Was dat nog maar zo bij ons, verzucht Fischer. Wij worden helaas geconfronteerd met leegloop, zware bezuinigingen en btw-verhogingen. Marjolein Fischer, docent aan de Faculteit Historische en Kunstwetenschappen van de Erasmusuniversiteit Rotterdam, assistent zakelijk leider van het Magogo Kamerorkest De hamvraag van vandaag is: Hoe verkopen we cultuur?. Deze vraag is voor Fischer complexer dan ze lijkt. Aan wie verkopen we cultuur eigenlijk? Daarnaast bieden we onze cultuur niet alleen aan een publiek, maar ook aan een podium aan. Dan pas kunnen we cultuur immers op de planken brengen. Marjolein Fischer belicht beide invalshoeken. Fischer focuste zich in haar scriptie op de verschillen in betalingsbereidheid bij het opera- en popmuziekpubliek met het oog op het voortbestaan van beide kunstvormen. De academici in de zaal merken volgens Fischer meteen het methodologische probleem op

17 17 dat deze kwestie met zich meebrengt. Omdat je een bepaald bedrag over hebt voor een voorstelling, wil daarom niet zeggen dat je het er effectief voor zou betalen. Daarom werd de vraag naar betalingsbereidheid op vier verschillende manieren gesteld. Er werd op twee manieren gevraagd wat de proefpersoon zou willen betalen, en op twee manieren of er voor die initiatieven extra belastingsgeld bij zou moeten komen. Op de vraag naar extra belastingsgeld antwoordden de ondervraagden redelijk duidelijk: liever geen extra belastingen. Fischer merkt evenwel op dat dit niet per se gestoeld is op negatieve sentimenten tegenover cultuur. Er leeft gewoonweg een weerstand tegen het betalen van belastingen in het algemeen. Verder wees het onderzoek uit dat popmuziekbezoekers liever voor popmuziek dan voor opera betalen en vice versa. Beide groepen willen in het beste geval zelfs nog 10 euro meer betalen dan de huidige ticketprijzen. Uit het onderzoek bleek echter ook dat een groot aantal van de popmuziekbezoekers geen mening heeft over het al dan niet voortbestaan van opera. Dit vindt Fischer zeer frappant. 70% van de mensen die tijdens de enquête ondervraagd werden hadden nog nooit gehoord van Opera Zuid. Nog een groter percentage had zelfs nog nooit een opera gezien. Daarom stelt Fischer: het grootste pijnpunt waar opera mee te maken heeft, is een schrijnend informatietekort. Voor de tweede invalshoek in verband met het verkopen van cultuur doet Marjolein Fischer beroep op haar ervaring bij het Magogo kamerorkest. Magogo heeft een vrij onorthodoxe vorm. Het kamerorkest werd namelijk opgericht door Theaters Tilburg. Magogo en Theaters Tilburg delen dan ook kantoren, overhead, programmering, marketing, etc. Hun kostenstructuren zijn zeer verweven. Magogo draait intussen al vier seizoenen zonder subsidiëring en is toch in staat om veel hogere bezoekersaantallen te lokken dan de reguliere orkesten in Tilburg. Sterker nog, bij de reguliere orkesten dalen de bezoekersaantallen, terwijl ze bij Magogo stijgen. Fischer laat er geen twijfel over bestaan: dit is volgens haar de organisatiestructuur van de toekomst. Deze hybride samenwerking kunnen we op z n minst vruchtbaar noemen: Theaters Tilburg krijgen wat ze willen en Magogo vertaalt dat artistiek. Jammer genoeg moet Fischer ook een aantal grote nadelen vermelden. Het feit dat het kamerorkest nog steeds ongesubsidieerd is, drukt wel zijn stempel op de werking. Zo komen de producties van Magogo eigenlijk nooit het huis uit omdat de uitkoopsom gewoonweg te hoog is. Eenmalige producties zijn namelijk duur en erg inefficiënt. Daarom vraagt het orkest nu subsidies. Zo kan Magogo misschien ook de kans krijgen in andere zalen te gaan spelen. Dat is één voorbeeld van wat subsidie kan bewerkstelligen, iets waar we ons volgens Fischer toch bewuster van kunnen worden. Dit is een tijd van grote bedreigingen, maar ook van kansen. Voorlopig vindt Marjolein Fischer troost in het computerspel van haar stiefzoon, die vanuit de woonkamer met veel enthousiasme Joepie, ik kan een theater bouwen! roept. Als cultuur zodanig verankerd is in onze denkpatronen dat het de weg vindt naar een spelletje op de Wii, dan komt het, denkt ze, wel goed met ons.

18 Waar motivatie is, is er een weg (Leen Laconte) Leen Laconte, directeur en artistiek leider van de Brakke Grond In tegenstelling tot de andere sprekers zal Leen Laconte het niet over geld hebben. Daarover is volgens haar vandaag al voldoende input gegeven. Liever wil ze de discussie opentrekken naar een groter verhaal. Laconte werd gevraagd om het te hebben over het verkopen van kunst in Nederland, waar niet de fameuze kaasschaaf zoals in Vlaanderen wordt gehanteerd, maar veeleer een nucleaire kernbom in het culturele veld. Men kan niet zomaar 50% besparen op cultuur zonder ook massieve neveneffecten teweeg te brengen die veel verder zullen reiken dan dat specifieke percentage. De bezuinigingen zullen zonder twijfel ook hun sporen nalaten bij allerhande bedrijven zoals horeca, catering, veiligheid, techniek, etc. De aanwezigheid van kunst hangt niet alleen af van het overkoepelende beleidskader. Doorslaggevend in dit verhaal zijn de mensen, aldus Laconte. Immers, waar motivatie is, is er een weg. Zelfs al is er eigenlijk geen. Choreografen Platel en De Keersmaecker kregen indertijd hun allereerste kansen in Nederland. De Vlaamse cultuurgolf naar de noorderburen creëerde stevige, nog steeds bestaande partnerschappen. Er was behoefte aan een nieuw artistiek middenveld. Dit leidde tot veel; zo werden er jarenlang Vlaamse producties op Nederlandse podia gebracht en gesmaakt. Daarom is het des te belangrijker om die partnerschappen steeds opnieuw te steunen, vindt Laconte. De tijd dat we Nederland als een ultieme exportmarkt konden beschouwen is echter voorbij. De gezamenlijke toekomst ligt veeleer in complementariteit dan in gelijkenissen. Unilateraal moet bilateraal worden. De Vlaamse golf zorgde indertijd voor groot optimisme. De cijfers zijn nog steeds zeer goed, dus in die zin blijven we voor elkaar een belangrijk buitenland. In het veld zien we echter een immense versnippering ontstaan: een veel groter aantal disciplines, genres en andere kunsten wagen zich aan de overtocht. Daardoor zijn er dalingen in media-aandacht, zichtbaarheid en publiek. Coproducties zijn volgens Laconte belangrijke hefbomen voor de toekomst, veel meer dan bijvoorbeeld impresariaten. Daarmee duik je met veel meer gemak en succes de nationale netwerken van de coproducerende partners in, en dat levert natuurlijk interessante samenwerkingen op. We moeten andere dingen doen dan enkel exporteren, stelt Laconte voor. Niemand wacht immers op zomaar wat meer. Er leeft vooral een vraag naar iets anders. Geen kwantitatief probleem dus, maar een kwalitatief. Dat merkt Leen Laconte ook in de Brakke Grond. In Amsterdam (de stad dus, benadrukt Laconte, en niet heel Nederland, want dat is weer een ander verhaal) merkte de organisatie dat de Brakke Grond succesvol is als het programma aan een aantal kenmerken voldoet.

19 19 Allereerst moeten de programma s een aanvulling betekenen op het rijke en gespecialiseerde aanbod dat reeds in de stad te zien is. Zoiets ontstaat natuurlijk enkel uit een voortdurend en doorgedreven overleg. Daarnaast moet er gestreefd worden naar multidisciplinariteit in de publiekservaring. Het publiek vindt het leuk wanneer het lijkt alsof men een voorstelling persoonlijk in Vlaanderen gaan halen is. Een derde punt, en bijzonder actueel, is dat de podiumkunsten hun producten vooral verkopen op basis van de kunsttaal, en niet op basis van het verhaal. Hier laten we volgens Laconte grote kansen liggen. Voor Laconte is kunst inhoud. Als je harten kan raken, ben je goed bezig. Daarnaast moeten er binnen hetzelfde programma aanknopingspunten voor verschillende publieken gevonden kunnen worden. Het maatschappelijke belang opzoeken moet een hoofddoel zijn. Samenwerken met Amsterdamse partners is onontbeerlijk. De Brakke Grond mag dan nog zo goed voorzien zijn van een perfect uitgerust aquarium met mooie exotische vissen, als de Nederlanders even langslopen om te komen kijken en dan weer wegwandelen, is er ook niet veel aan. De Brakke Grond moet daarom evenveel over Nederlanders als over Vlamingen gaan. Alles moet ook aansluiten op de totaalbelevenis. Zo heeft de Brakke Grond een gastvrij huis met een café-restaurant waar de typisch Vlaamse Bourgondische eetcultuur wordt gepresenteerd. Dit wordt als een bijkomend podium beschouwd. Ten slotte moet volgens Laconte alles gepresenteerd worden alsof het speciaal voor ieders ogen werd geselecteerd. Zowel in Vlaanderen als Nederland spreekt men van een zogenaamd overaanbod, een complex probleem waar je volgens Laconte niet zomaar uitspraken kan over doen. Je kunt het niet echt vergelijken met een boterberg of een melkzee, want die zijn wel nauwkeurig meetbaar. Het gaat eerder om een fundamenteel onevenwicht tussen aanbod, afname en vraag. Of er teveel aanbod is, is moeilijk te bewijzen, maar volgens Laconte is er wel een probleem met het aanbod. Er is wellicht teveel van hetzelfde en teveel middelmatigheid. Er wordt soms in de cultuursector te weinig nagedacht of een nieuw idee uiteindelijk wel uitvoerbaar is. Laconte roept op tot onderscheiding, waarbij kwaliteit en diversiteit sleutelbegrippen zijn. Die twee woorden hoeven trouwens ook niet tegenstrijdig te zijn. Minimalisme en conceptualisme voeren tegenwoordig het hoge woord in het kunstenlandschap, maar er is volgens Laconte wel degelijk plaats voor wat meer kunst die zich vuil maakt. Er circuleren tegenwoordig een aantal zeer cynische uitspraken zoals kunst is elitair en slechts een linkse hobby voor een select publiek. Laconte vindt dit onzin, en ze wordt in haar standpunt gesterkt door de geschiedenis van de cultuurparticipatie in Vlaanderen. Met haar eigen moeder in Roeselare (West-Vlaanderen) kan ze sedert de jaren 80 door de komst van het culturele centrum De Spil zelfs over de nieuwste voorstelling van Platel spreken en dat onthaalt ze als een zeer positieve evolutie. Negen op de tien mensen vinden het overigens belangrijk dat er zoiets is als kunst en cultuur, en vooral: dat het er voor iedereen is. Velen hebben zin in cultuur, maar ervaren drempels in hun zoektocht. De vraag van het publiek lijkt met andere woorden helemaal nog niet uitgeput.

20 20 We hebben in onze taakomschrijving en communicatie nooit heel hard op de intrinsieke waarde van kunst en cultuur ingezet, stelt Laconte vast. We communiceren het nog steeds maar al te vaak als exclusief luxegoed in plaats van essentiële betekenisverstrekker. Te veel wordt de mantra van vernieuwing en vervreemding blind gevolgd. Dit is echter niet naar de zin van het publiek, dat zich in kunst en cultuur wil onderdompelen, maar hiervoor niet naar die saaie schouwburg wil. De voorwaarden moeten veranderen, en daar moeten wij als cultuurhuizen op inspelen. Volgens Laconte moeten we onze actieve rol opnemen en een snijpunt trachten te vormen met andere betekenisgevende instanties in de maatschappij. Zo kan er gezamenlijk gewerkt worden aan culturele zingeving, want het gaat nooit om kunst alleen. Een academisering van de kunst zal de situatie niet veel verbeteren, een grote mediatisering evenmin. Laconte vindt dat we de taboes moeten omgooien, maar misschien moeten we eerst even afwachten hoe het nu juist met die kernexplosie zit.

Prof.dr. Cees Langeveld

Prof.dr. Cees Langeveld Prof.dr. Cees Langeveld Product Innovatie bijv uitvoeringspraktijk Verkoop beleving, culturele + sociale waarde Ontwikkel aanvullende dienstverlening Communicatie Spreek elke doelgroep en individu op

Nadere informatie

Kunst & cultuur, het investeren waard? Onderzoek naar economische betekenis

Kunst & cultuur, het investeren waard? Onderzoek naar economische betekenis Kunst & cultuur, het investeren waard? Onderzoek naar economische betekenis Presentatie voor het Paradiso-debat In opdracht van Kunsten 92, ACI en Paradiso Zondag 29 augustus 2010 Bastiaan Vinkenburg 1

Nadere informatie

Binden Boeien & Beleven

Binden Boeien & Beleven Binden Boeien & Beleven Strategisch Plan Schouwburg Venray 2015-2020 [Invoegen afbeelding] 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding 2 2. Trends & ontwikkelingen 3 3. Missie 4 4. Onze visie & bijbehorende doelstellingen

Nadere informatie

Economie van het theater

Economie van het theater Economie van het theater Dissertatie ter verkrijging van de graad van doctor aan de Erasmus Universiteit Rotterdam Cees Langeveld PUBLIEK Publiek opleidingsniveau is de belangrijkste factor voor verklaring

Nadere informatie

Interview met minister Joke Schauvliege

Interview met minister Joke Schauvliege Interview met minister Joke Schauvliege over de rol en de toekomst van etnisch-culturele federaties in Vlaanderen. Dertien etnisch-cultureel diverse federaties zijn erkend binnen het sociaalcultureel werk.

Nadere informatie

Cultuurbeleving. Junipeiling Bewonerspanel. Utrecht.nl/onderzoek

Cultuurbeleving. Junipeiling Bewonerspanel. Utrecht.nl/onderzoek Cultuurbeleving Junipeiling Bewonerspanel Utrecht.nl/onderzoek Colofon uitgave Afdeling Onderzoek Gemeente Utrecht 030 286 1350 onderzoek@utrecht.nl in opdracht van Cultuur Ontwikkelorganisatie Gemeente

Nadere informatie

Dirk Verbist (moderator): directeur bij FOV + lid van SARC sociaal cultureel werk

Dirk Verbist (moderator): directeur bij FOV + lid van SARC sociaal cultureel werk Verslag inspiratiedag lokaal cultuureducatiebeleid D2 Cultuureducatie: wat mag dat kosten? Hoe wordt er op lokaal niveau omgegaan met budgetten voor cultuureducatie? Staan deze onder druk in tijden van

Nadere informatie

Thema s die landelijk het afgelopen jaar belangrijk waren, en in 2013 blijven spelen zijn:

Thema s die landelijk het afgelopen jaar belangrijk waren, en in 2013 blijven spelen zijn: 2013 Goed u allen met zovelen te zien, ook dat is betrokkenheid. Thema s die landelijk het afgelopen jaar belangrijk waren, en in 2013 blijven spelen zijn: Europa en de financiën! Europees werken we samen:

Nadere informatie

Vrijdag 30 maart 2012. Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR

Vrijdag 30 maart 2012. Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Vrijdag 30 maart 2012 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Viering Koninklijke Harmonie Sint-Cecilia Tielrode Dames en heren Vandaag start de paasvakantie. Voor

Nadere informatie

Uitvoeringsbesluit subsidieverlening Cultuurnota 2013-2016 provincie Drenthe

Uitvoeringsbesluit subsidieverlening Cultuurnota 2013-2016 provincie Drenthe Uitvoeringsbesluit subsidieverlening Cultuurnota 2013-2016 provincie Drenthe Thema en doelen subsidieprogramma Cultuurnota 2013-2016 Oude wereld, nieuwe mindset De provincie Drenthe staat voor een herkenbare

Nadere informatie

Verslag Ledendag 25 november 2015 Dag: Tijd: Locatie: Rien van der Vleuten Gastspreker Gedeputeerde Henri Swinkels

Verslag Ledendag 25 november 2015 Dag: Tijd: Locatie: Rien van der Vleuten Gastspreker Gedeputeerde Henri Swinkels Verslag Ledendag 25 november 2015 Dag: 25 november 2015 Tijd: 13.00 17.00 met aansluitend een borrel Locatie: Het Zuidelijk Toneel, Ringbaan Oost 8, Tilburg De eerste ledendag van de vereniging was een

Nadere informatie

3.2 De omvang van de werkgelegenheid

3.2 De omvang van de werkgelegenheid 3.2 De omvang van de werkgelegenheid Particuliere bedrijven en overheidsbedrijven nemen mensen in dienst. Collectieve sector = Semicollectieve sector = De overheden op landelijk, provinciaal en lokaal

Nadere informatie

"Alle kinderen moeten kunnen genieten van kunst en cultuur"

Alle kinderen moeten kunnen genieten van kunst en cultuur "Alle kinderen moeten kunnen genieten van kunst en cultuur" ONS DOEL Kunst is goed en leuk om te doen, voor alle mensen en voor kinderen in het bijzonder. Het Jeugdcultuurfonds Brabant wil financiële drempels

Nadere informatie

Amateurkunst & publiek

Amateurkunst & publiek Amateurkunst & publiek 2011 inhoudsopgave Inleiding 05 Bezoeken 06 Formele podia 07 Informele podia 10 Vergelijking formele en informele podia 15 Amateurs en professionals 17 Colofon 18 Inleiding Inleiding

Nadere informatie

-----------------------------------------------------------------------

----------------------------------------------------------------------- Maite de Wit Maite Cathérine studeerde Kunst & Economie aan de Hogeschool voor de Kunsten in Utrecht. Na haar afstuderen in 2010 vertrok zij naar Wenen om daar de klassieke muziekwereld te ontdekken, waar

Nadere informatie

Slotwoord Jongerenmediadag

Slotwoord Jongerenmediadag Slotwoord Jongerenmediadag Woensdag 7 november 2012 Hallo iedereen! Het is nu mijn beurt om samen met jullie deze Jongerenmediadag stilaan af te ronden. De Jongerenmediadag kadert in de uitvoering van

Nadere informatie

%RULVYDQGHU+DP'µ'HSROLWLHNPRHW]LFKWHUXJKRXGHQG RSVWHOOHQ

%RULVYDQGHU+DP'µ'HSROLWLHNPRHW]LFKWHUXJKRXGHQG RSVWHOOHQ %RULVYDQGHU+DP'µ'HSROLWLHNPRHW]LFKWHUXJKRXGHQG RSVWHOOHQ Je bent de eerste die me interviewt over cultuur, merkt Boris van der Ham tijdens ons gesprek opgewekt op. Eerder was die portefeuille binnen D66

Nadere informatie

Inleiding. Inleiding. Overzicht TRENDS IN INTERNATIONAAL VERGELIJKEND PERSPECTIEF. Waarom Trends in participatie? Participatiesurveys

Inleiding. Inleiding. Overzicht TRENDS IN INTERNATIONAAL VERGELIJKEND PERSPECTIEF. Waarom Trends in participatie? Participatiesurveys Inleiding TRENDS IN INTERNATIONAAL VERGELIJKEND PERSPECTIEF Huidig Participatiebeleid in Vlaanderen Beleidsnota Cultuur 2000 2004 Participatiedecreet UiTPas Burgerkabinet Focus: Verbreding van participatie

Nadere informatie

Alleen organisaties met een culturele doelstelling en zonder winstoogmerk kunnen een aanvraag indienen.

Alleen organisaties met een culturele doelstelling en zonder winstoogmerk kunnen een aanvraag indienen. KUNSTPARTICIPATIE: OVER DEZE SUBSIDIE Met de programmalijn Kunstparticipatie wil het Fonds de vernieuwing van het aanbod van kunstbeoefening in de vrije tijd realiseren. Daarnaast wil het bijdragen aan

Nadere informatie

TRENDS IN INTERNATIONAAL VERGELIJKEND PERSPECTIEF

TRENDS IN INTERNATIONAAL VERGELIJKEND PERSPECTIEF TRENDS IN INTERNATIONAAL VERGELIJKEND PERSPECTIEF Inleiding Huidig Participatiebeleid in Vlaanderen Beleidsnota Cultuur 2000-2004 Participatiedecreet UiTPas Burgerkabinet Focus: Verbreding van participatie

Nadere informatie

Startnotitie Digitaal Platform voor presentatie van het beste en mooiste van de Vlaams-Nederlandse culturele samenwerking

Startnotitie Digitaal Platform voor presentatie van het beste en mooiste van de Vlaams-Nederlandse culturele samenwerking Startnotitie Digitaal Platform voor presentatie van het beste en mooiste van de Vlaams-Nederlandse culturele samenwerking Commissie Cultureel Verdrag Vlaanderen - Nederland Brussel, april 2014 CVN heeft

Nadere informatie

Business Lounge: uw klant aan de bestuurstafel!

Business Lounge: uw klant aan de bestuurstafel! Gaby Remmers: senior onderzoeker Blauw Research Drijfveer: organisaties helpen inzicht te krijgen in de kansen op een nog klantgerichtere dienstverlening Andre Heeling: onderzoeker Blauw Research Drijfveer:

Nadere informatie

Rapport Beleidskader Kunst & Cultuur 2013-2016

Rapport Beleidskader Kunst & Cultuur 2013-2016 Rapport Beleidskader Kunst & Cultuur 2013-2016 Stadspanel Den Haag, ronde voorjaar 2011 INHOUDSOPGAVE Inleiding - 2 - Wat vindt men belangrijk aan het aanbod van kunst en cultuur in Den Haag? - 3 - Hoe

Nadere informatie

De Geefwet en donaties aan cultuur in Nederland *1. René Bekkers, r.bekkers@vu.nl Saskia Franssen, s.e.franssen@vu.nl

De Geefwet en donaties aan cultuur in Nederland *1. René Bekkers, r.bekkers@vu.nl Saskia Franssen, s.e.franssen@vu.nl De Geefwet en donaties aan cultuur in Nederland *1 René Bekkers, r.bekkers@vu.nl Saskia Franssen, s.e.franssen@vu.nl Sinds giften aan culturele instellingen fiscaal gezien aantrekkelijker zijn geworden,

Nadere informatie

Beleidskader Kunst & Cultuur 2013-2016 Stadspanel Den Haag, ronde voorjaar 2011

Beleidskader Kunst & Cultuur 2013-2016 Stadspanel Den Haag, ronde voorjaar 2011 Rapport Signaal Uitgave Auteurs Informatie Onderzoek en Integrale Vraagstukken Nr X, Jaargang 2004 Oplage Redactieadres Internet / Intranet X exemplaren Gemeente Den Haag OCW-intranet/Organisatie Postbus

Nadere informatie

Geachte burgemeester, college, gemeenteraad en overige belangstellenden,

Geachte burgemeester, college, gemeenteraad en overige belangstellenden, Notitie inspraakavond 21 mei 2015 Theater De Storm Geachte burgemeester, college, gemeenteraad en overige belangstellenden, Laat ik beginnen om mede namens de medewerkers en het bestuur van Theater De

Nadere informatie

Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem

Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem Wat dienstverlenende organisaties kunnen leren van de manier waarop Toyota zijn auto s maakt. Wees bereid anders te denken Wij nodigen u uit om eens

Nadere informatie

Zie onder voor de volledige speech: Titel speech: Financiële veerkracht in een irrationele economie. Majesteit, beste collega s, dames en heren,

Zie onder voor de volledige speech: Titel speech: Financiële veerkracht in een irrationele economie. Majesteit, beste collega s, dames en heren, Tobacco Theater, Amsterdam, 6 oktober 2015 In zijn toespraak tijdens de platformbijeenkomst van Wijzer in Geldzaken, die als thema had De stille macht van financiële veerkracht, beklemtoonde Klaas Knot

Nadere informatie

HZO en jong talent : Quintijn van Heek uit Vlissingen

HZO en jong talent : Quintijn van Heek uit Vlissingen HZO en jong talent : Quintijn van Heek uit Vlissingen HZO en grote namen : Wibi Soerjadi HZO en cultuur in Zeeland : Stenzel & Kivits Nieuwjaarsconcert 2016 Al eeuwenlang kenmerken water, dijken en polders

Nadere informatie

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen Goede zorg van groot belang Nederlanders staan open voor private investeringen Index 1. Inleiding p. 3. Huidige en toekomstige gezondheidszorg in Nederland p. 6 3. Houding ten aanzien van private investeerders

Nadere informatie

rapportage Producentenvertrouwen kwartaal 1. Deze resultaten zijn tevens gepubliceerd in de tussenrapportage economische barometer (5 juni 2002)

rapportage Producentenvertrouwen kwartaal 1. Deze resultaten zijn tevens gepubliceerd in de tussenrapportage economische barometer (5 juni 2002) Rapportage producentenvertrouwen oktober/november 2002 Inleiding In de eerste Economische Barometer van Breda heeft de Hogeschool Brabant voor de eerste keer de resultaten gepresenteerd van haar onderzoek

Nadere informatie

Wat we al weten Het onderzoek naar effecten van veranderingen in overheidssubsidies op geefgedrag is kort samengevat in onderstaande figuur.

Wat we al weten Het onderzoek naar effecten van veranderingen in overheidssubsidies op geefgedrag is kort samengevat in onderstaande figuur. Welke invloed hebben overheidsbezuinigingen op het geefgedrag van burgers? René Bekkers, r.bekkers@vu.nl Filantropische Studies, VU Amsterdam 10 november 2013 De participatiesamenleving in actie Het kabinet

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 havo 2008-I

Eindexamen economie 1-2 havo 2008-I Beoordelingsmodel Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 2 ja De prijselasticiteit

Nadere informatie

Adinda Keizer - Copyright 2013 Niets uit deze uitgave mag zonder toestemming van Vindjeklant.nl worden gekopieerd of gebruikt in commerciële

Adinda Keizer - Copyright 2013 Niets uit deze uitgave mag zonder toestemming van Vindjeklant.nl worden gekopieerd of gebruikt in commerciële Adinda Keizer - Copyright 2013 Niets uit deze uitgave mag zonder toestemming van Vindjeklant.nl worden gekopieerd of gebruikt in commerciële uitingen. Als startend ondernemer is alles nieuw. De boekhouding,

Nadere informatie

Universiteit. Brochure. Opleidingsinstituut Dageraad

Universiteit. Brochure. Opleidingsinstituut Dageraad Brochure Opleidingsinstituut Dageraad Universiteit Informatie Je zult je wel afvragen wie zoiets bedenkt en wie zo iets op de kaart wil zetten. Ik kan daar kort en krachtig over zijn: kijk op www.ruudvanlent.nl

Nadere informatie

Leiderschap in Turbulente Tijden

Leiderschap in Turbulente Tijden De Mindset van de Business Leader Leiderschap in Turbulente Tijden Onderzoek onder 175 strategische leiders Maart 2012 Inleiding.. 3 Respondenten 4 De toekomst 5 De managementagenda 7 Leiderschap en Ondernemerschap

Nadere informatie

De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole

De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole Sociale media hebben individuen meer macht gegeven. De wereldwijde beschikbaarheid van gratis online netwerken, zoals Facebook,

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Deelregeling Jij maakt het mee Fonds voor Cultuurparticipatie 2013 2016

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Deelregeling Jij maakt het mee Fonds voor Cultuurparticipatie 2013 2016 STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 29620 21 oktober 2013 Deelregeling Jij maakt het mee Fonds voor Cultuurparticipatie 2013 2016 10 oktober 2013 Het bestuur

Nadere informatie

WEG MET HET INFUUS: BOUWEN AAN EEN GEZONDE CULTUURSECTOR

WEG MET HET INFUUS: BOUWEN AAN EEN GEZONDE CULTUURSECTOR WEG MET HET INFUUS: BOUWEN AAN EEN GEZONDE CULTUURSECTOR INLEIDING Volgens landelijk onderzoek van het NRC is er onder de bevolking brede steun voor de bezuinigingsplannen van staatssecretaris Zijlstra.

Nadere informatie

Imago-onderzoek Rotterdam onder studenten

Imago-onderzoek Rotterdam onder studenten Imago-onderzoek Rotterdam onder studenten Rotterdam, februari 2013 Onderzoek uitgevoerd door studenten van de Erasmus Universiteit Rotterdam Contacten: Professor Luit Kloosterman, Bart van Putten, Tim

Nadere informatie

Welke kansen bieden internet en sociale media (niet)?

Welke kansen bieden internet en sociale media (niet)? Welke kansen bieden internet en sociale media (niet)? Chris Aalberts Internet en sociale media hebben de wereld ingrijpend veranderd, dat weten we allemaal. Maar deze simpele waarheid zegt maar weinig

Nadere informatie

bijeenkomst markt! 12 maart het paleis 2010, statement communicatieadviesbureau

bijeenkomst markt! 12 maart het paleis 2010, statement communicatieadviesbureau bijeenkomst markt! 12 maart het paleis ron overbeek directeur statement communicatieadviesbureau overbeek@statement.nl www.statement.nl nl.linkedin.com/in/ronoverbeek twitter.com/ronoverbeek wie ben ik?

Nadere informatie

Graduation Project: Vlaams Cultuurhuis De Brakke Grond te Amsterdam

Graduation Project: Vlaams Cultuurhuis De Brakke Grond te Amsterdam Graduation Project: Vlaams Cultuurhuis De Brakke Grond te Amsterdam. Main tutors: Christoph Grafe, Heike Löhmann. Technical tutor: Maarten Meijs. Student Rob Wesselink, b1212362. P5 . Geschiedenis. Het

Nadere informatie

Dankzij minister Gatz hangt hier een/geen kunstwerk

Dankzij minister Gatz hangt hier een/geen kunstwerk pagina 1 van 7 Dankzij minister Gatz hangt hier een/geen kunstwerk D-day voor cultureel Vlaanderen: gezelschappen en musea dienen met bang hart subsidiedossier in Elk cultuurhuis, theatergezelschap of

Nadere informatie

Abstract Waaier van Merken Een inventarisatie van branding in de Nederlandse gesubsidieerde theatersector Margriet van Weperen

Abstract Waaier van Merken Een inventarisatie van branding in de Nederlandse gesubsidieerde theatersector Margriet van Weperen Abstract Waaier van Merken Een inventarisatie van branding in de Nederlandse gesubsidieerde theatersector Margriet van Weperen Bachelorscriptie Kunsten, Cultuur en Media Rijksuniversiteit Groningen Begeleider:

Nadere informatie

De gereserveerde 15 miljoen euro voor Maastricht Culturele Hoofdstad wordt over de hele provincie ingezet voor culturele doeleinden.

De gereserveerde 15 miljoen euro voor Maastricht Culturele Hoofdstad wordt over de hele provincie ingezet voor culturele doeleinden. Limburg heeft een uniek en veelzijdig cultuuraanbod. Dit komt tot uitdrukking in een enorme verscheidenheid met talloze monumenten, cultureel erfgoed, musea, culturele organisaties, evenementen en een

Nadere informatie

MEET, LEARN, EXPERIENCE

MEET, LEARN, EXPERIENCE MEET, LEARN, EXPERIENCE Dynamiek, het is de energie die ons in beweging houdt, en ons sterk maakt in een wereld die constant verandert. Het houdt ons scherp en alert. Het doet ons bewegen, stappen vooruit

Nadere informatie

Bedrijven willen elkaar opzoeken, overheden faciliteren

Bedrijven willen elkaar opzoeken, overheden faciliteren Bedrijven willen elkaar opzoeken, overheden faciliteren Kempen broedplaats voor grensoverschrijdende samenwerking Meer dan 250 ondernemers, bestuurders en intermediairs uit Nederland en België waren aanwezig

Nadere informatie

Beken Kleur Gooi je troeven op tafel. handleiding

Beken Kleur Gooi je troeven op tafel. handleiding Beken Kleur Gooi je troeven op tafel handleiding Deze tool werd ontwikkeld door het Flanders DC Kennis centrum aan Antwerp Management School. Het is gebaseerd op het onderzoeksrapport Dominante denkkaders

Nadere informatie

TIME TO CHANGE ROOT & BRANCH

TIME TO CHANGE ROOT & BRANCH TIME TO CHANGE ROOT & BRANCH Alternatieve financiering Cultuurplatform Alternatieve financiering Sponsoring van profit bedrijven aan cultuurinstellingen Alle vormen van inkomsten /samenwerkingen die geen

Nadere informatie

Commerciële calculaties

Commerciële calculaties Commerciële calculaties Het programma van vandaag: 8 april 2015 Commerciële calculaties (hoofdstuk 3 en hoofdstuk 7) Bijzondere aandacht voor: Prijselasticiteit en Yieldmanagement slides komen op www.jooplengkeek.nl

Nadere informatie

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar DOELSTELLINGEN Ouders zijn zich ervan bewust dat je altijd en overal communiceert Ouders wisselen ervaringen met elkaar uit over hoe de communicatie met hun pubers verloopt Ouders verwerven meer inzicht

Nadere informatie

Culture market. 29 > 30.08.2014 Nederlandse versie

Culture market. 29 > 30.08.2014 Nederlandse versie Culture market 29 > 30.08.2014 Nederlandse versie INHOUD 19.02.2014 presentatie inhoud deelneming organisatie BRUSSELS CREATIVE FORUM : een project voor Brussel presentatie CULTUREEL BORRELEN IN BRUSSEL

Nadere informatie

Achtergrond van het onderzoek:

Achtergrond van het onderzoek: Bureau van de Europese Unie voor de Grondrechten (FRA) MEMO / 26 januari 2010 De Holocaust bezien vanuit mensenrechtenperspectief: het eerste EU-brede onderzoek naar Holocaust-onderwijs en mensenrechtenonderwijs

Nadere informatie

Sessie 7 en 8: Studio Cactus, De Invasie, Vliegwerk en Nerdlab

Sessie 7 en 8: Studio Cactus, De Invasie, Vliegwerk en Nerdlab Sessie 7 en 8: Studio Cactus, De Invasie, Vliegwerk en Nerdlab De invasie =platform voor beginnende ontwerpers, bestaat sinds 3 jaar, draait op vrijwilligers Filosofie -Kansen bieden aan beginnende, jonge

Nadere informatie

10 Innovatielessen uit de praktijk 1

10 Innovatielessen uit de praktijk 1 10 Innovatielessen uit de praktijk 1 Geslaagde gastoudermeeting levert veel ideeën op voor innovatie! Wat versta ik onder innoveren? Innoveren is hot. Er zijn vele definities van in omloop. Goed om even

Nadere informatie

13/6/2012 TRANSCRIPT RIET INTERVIEW. Sanni

13/6/2012 TRANSCRIPT RIET INTERVIEW. Sanni 13/6/2012 INTERVIEW TRANSCRIPT RIET Naam interviewer Naam respondent Pseudoniem respondent Datum interview 30-05-2012 Plaats interview Alkmaar Begintijd interview 12.00 Eindtijd interview 13.20 Leeftijd

Nadere informatie

Korte beschrijving van het project Inhoud van dit document Contactinformatie Team: Email: Telefoon: Persinformatie

Korte beschrijving van het project Inhoud van dit document Contactinformatie Team: Email: Telefoon: Persinformatie SpaceBillboard Onze missie is om mensen te inspireren en ruimtevaartonderzoek te steunen, door het eerste reclamepaneel ooit in de ruimte te lanceren. Korte beschrijving van het project SpaceBillboard

Nadere informatie

Van strategie naar praktijk: een case uit Den Haag

Van strategie naar praktijk: een case uit Den Haag Van strategie naar praktijk: een case uit Den Haag Door: Patrick Rancuret En wat levert het nu op? Dat is de vraag die menig manager in de gemeente Den Haag stelt als het gaat over het gebruik van sociale

Nadere informatie

Verschuiving van lasten op arbeid naar btw is beste scenario

Verschuiving van lasten op arbeid naar btw is beste scenario De Standaard 13 november 2013 Opinies Verschuiving van lasten op arbeid naar btw is beste scenario 1. 15.000 jobs, gratis en voor niks Dat de relancediscussie nu nog niet beslecht is, Gert Peersman en

Nadere informatie

De economische wereldcrisis

De economische wereldcrisis Opdrachtenblad Inleiding In 1929 brak een crisis uit die in korte tijd de economie in een groot deel van de wereld aantastte. De economische crisis zou jaren duren, tot aan het begin van de Tweede Wereldoorlog.

Nadere informatie

Essay Kunst en Recht Marloes Tolman 5733510

Essay Kunst en Recht Marloes Tolman 5733510 Essay Kunst en Recht Marloes Tolman 5733510 Inleiding In de cultuursector wordt, net als in vrijwel elke andere sector, de komende jaren flink bezuinigd. De sector zal het met 200 miljoen euro minder moeten

Nadere informatie

Makkelijk Kansrijk Betaalbaar Mobiliteitsmanagement voor het MKB is een uitgave van Zero-e b.v.

Makkelijk Kansrijk Betaalbaar Mobiliteitsmanagement voor het MKB is een uitgave van Zero-e b.v. Zero-e b.v. Ariane 20-2 3824 MB Amersfoort Rabobank IBAN NL96 RABO 011 338 4149 BIC RABONL2U K.v.K. 273 417 94 BTW NL 820 680 102 B01 Elske van de Fliert vandefliert@zero-e.nl http://www.zero-e.nl http://nl.linkedin.com/in/elskevandefliertzeroe

Nadere informatie

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel)

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel) Wat is realiteit? De realiteit is de wereld waarin we verblijven met alles wat er is. Deze realiteit is perfect. Iedere mogelijkheid die we als mens hebben wordt door de realiteit bepaald. Is het er, dan

Nadere informatie

Als de lonen dalen, dalen de loonkosten voor de producent. Hetgeen kan betekenen dat de producent niet overgaat tot mechanisatie/automatisering.

Als de lonen dalen, dalen de loonkosten voor de producent. Hetgeen kan betekenen dat de producent niet overgaat tot mechanisatie/automatisering. Top 100 vragen. De antwoorden! 1 Als de lonen stijgen, stijgen de productiekosten. De producent rekent de hogere productiekosten door in de eindprijs. Daardoor daalt de vraag naar producten. De productie

Nadere informatie

De kracht van een sociale organisatie

De kracht van een sociale organisatie De kracht van een sociale organisatie De toegevoegde waarde van zakelijke sociale oplossingen Maarten Verstraeten. www.netvlies.nl Prinsenkade 7 T 076 530 25 25 E mverstraeten@netvlies.nl 4811 VB Breda

Nadere informatie

Wij maken graag reclame voor anderen

Wij maken graag reclame voor anderen Wij maken graag reclame voor anderen RECLAME ONTWERP WEBSITE HUISSTIJL U wilt uw doelgroep....aanspreken, informeren en overtuigen. Dat doet u met een heldere boodschap en direct in het oog springende

Nadere informatie

CONCEPT DESIGN GELUID

CONCEPT DESIGN GELUID CONCEPT DESIGN GELUID GELUID CONCEPT 1 PRESENTATIE Music Explorer 1 PROBLEEM Video en audio streaming services ( YouTube, Spotify, Pandora enz.) hebben een vernieuwende manier nodig om hun bezoekers kennis

Nadere informatie

-RKQ/HHUGDP3YG$µ-HNXQWQLHWYRRUHHQKDEEHNUDWVRSGH HHUVWHULM]LWWHQ

-RKQ/HHUGDP3YG$µ-HNXQWQLHWYRRUHHQKDEEHNUDWVRSGH HHUVWHULM]LWWHQ -RKQ/HHUGDP3YG$µ-HNXQWQLHWYRRUHHQKDEEHNUDWVRSGH HHUVWHULM]LWWHQ Bezuinigingen? Welke bezuinigingen? John Leerdam reageert enigszins geïrriteerd op de vraag hoe het voelt om als politicus tegenover oud-collega

Nadere informatie

Aan de slag met het Business Model Canvas

Aan de slag met het Business Model Canvas 1 Aan de slag met het Business Model Canvas De Wereld van de Ondernemer Gerard Aaftink November 2014 2 Inhoud Deel 1: Het Business Model Canvas Het Business Model Canvas Wat is het? Hoe werkt het? Hoe

Nadere informatie

INTERNATIONAAL CULTUURBELEID EEN VVC-BIJDRAGE

INTERNATIONAAL CULTUURBELEID EEN VVC-BIJDRAGE Contact: Gallaitstraat 86 bus 23 1030 Brussel 02/201.17.07 02/201.07.19 info@cultuurcentra.be www.cultuurcentra.be Document 020 24/02/2005 INTERNATIONAAL CULTUURBELEID EEN VVC-BIJDRAGE Inleiding In het

Nadere informatie

Vrijdag 1 april 2011 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR. Officiële Opening Studio Alijn - Gent

Vrijdag 1 april 2011 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR. Officiële Opening Studio Alijn - Gent Vrijdag 1 april 2011 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Officiële Opening Studio Alijn - Gent Mijnheer de burgemeester, meneer de schepen, Dames en heren,

Nadere informatie

Actueel beleidsplan. Stichting Vrienden van Hubrecht Instituut 2014-2016

Actueel beleidsplan. Stichting Vrienden van Hubrecht Instituut 2014-2016 Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut Actueel beleidsplan Stichting Vrienden van Hubrecht Instituut E vrienden@hubrecht.eu 2014-2016 1.1 Inleiding Naar aanleiding van het uitgevoerde onderzoek

Nadere informatie

Hoe word je succesvol in sales

Hoe word je succesvol in sales Hoe word je succesvol in sales Verkopen gaat niet vanzelf. Zeker niet in deze tijd. Toch zijn nog steeds veel verkopers erg succesvol. Dat komt niet door het product of de dienst die ze aanbieden, maar

Nadere informatie

JAARVERSLAG 2014. Bezoekcijfers. Totaal aantal bezoeken 2014. Van Gogh Museum 1.608.849 De Mesdag Collectie 8.076 Bibliotheek en Documentatie 371

JAARVERSLAG 2014. Bezoekcijfers. Totaal aantal bezoeken 2014. Van Gogh Museum 1.608.849 De Mesdag Collectie 8.076 Bibliotheek en Documentatie 371 1 Bezoekcijfers Totaal aantal bezoeken 2014 Van Gogh Museum 1.608.849 De Mesdag Collectie 8.076 Bibliotheek en Documentatie 371 2 De bezoekers Met een top aantal bezoekers, een spectaculair vormgegeven

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

Lesbrief 6: Trends en ontwikkelingen

Lesbrief 6: Trends en ontwikkelingen Lesbrief 6: Trends en ontwikkelingen Iedere dag worden er nieuwe ontdekkingen gedaan en veranderen de gewoonten van mensen. Trends en ontwikkelingen vind je dan ook in ieder werkgebied terug. Ook in de

Nadere informatie

ESSAY. Hoe kan Oxford House efficiënter online communiceren naar zijn potentiele opdrachtgevers? Essay. Lexington Baly 1592180

ESSAY. Hoe kan Oxford House efficiënter online communiceren naar zijn potentiele opdrachtgevers? Essay. Lexington Baly 1592180 ESSAY Hoe kan Oxford House efficiënter online communiceren naar zijn potentiele opdrachtgevers? Essay Lexington Baly 1592180 Seminar: Dream Discover Do Essay Docent: Rob van den Idsert Effectief gebruik

Nadere informatie

PROJECTOPROEP FESTIVALBEELD EUROPALIA.TURKEY (2015) PROJECTOPROEP GERICHT TOT GRAFISCHE ARTIESTEN/ONTWERPERS/PROFESSIONELEN

PROJECTOPROEP FESTIVALBEELD EUROPALIA.TURKEY (2015) PROJECTOPROEP GERICHT TOT GRAFISCHE ARTIESTEN/ONTWERPERS/PROFESSIONELEN PROJECTOPROEP FESTIVALBEELD EUROPALIA.TURKEY (2015) PROJECTOPROEP GERICHT TOT GRAFISCHE ARTIESTEN/ONTWERPERS/PROFESSIONELEN KALENDER 23.06.14 : Deadline project 15.07.14 : Preselectie en interview met

Nadere informatie

Plan Aanpak promotie en programmering Kulthus Wekerom

Plan Aanpak promotie en programmering Kulthus Wekerom Plan Aanpak promotie en programmering Kulthus Wekerom Geschreven door: Daan Boers Inleiding Om het Kulturhus Wekerom bekendheid te geven en om de mensen te informeren over de activiteiten in het Kulturhus,

Nadere informatie

Versterken binnenstad Het aanbieden van een bibliotheekvoorziening

Versterken binnenstad Het aanbieden van een bibliotheekvoorziening Versterken binnenstad Het aanbieden van een bibliotheekvoorziening (ook als ontmoetingsplek) in de binnenstad. Cultuurparticipatie Kernfuncties leren, lezen en informeren bieden voor burgers mogelijkheden

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 vwo 2004-II

Eindexamen economie 1 vwo 2004-II Opgave 1 Stoppen met roken!? In een land betalen rokers bij de aanschaf van tabaksproducten een flink bedrag aan indirecte belasting (tabaksbelasting)*. Dat vinden veel mensen terecht omdat de overheid

Nadere informatie

Netwerktips lid bereid te geven een tip Bereid je voor Onderhoud je contacten Schrijf Mis geen kansen positief niet al te moeilijk

Netwerktips lid bereid te geven een tip Bereid je voor Onderhoud je contacten Schrijf Mis geen kansen positief niet al te moeilijk Netwerktips Hieronder een aantal tips op een rijtje: niet uitputtend, maar gewoon een selectie van mogelijkheden om in contact te komen met potentiele nieuwe klanten. 1. Word lid van een club, een mailinglist,

Nadere informatie

Werknemers stonden raar te kijken toen ik opeens zelf de koffie ging halen.

Werknemers stonden raar te kijken toen ik opeens zelf de koffie ging halen. Grafimediabedrijf 4 - sociale innovatie in de praktijk Het bedrijf stimuleert sinds 2009 de proactiviteit van zijn werknemers en geeft hen bijbehorende verantwoordelijkheden. Het samenspel van verantwoordelijkheden

Nadere informatie

Waarom is Click to Call de ontbrekende link voor online succes

Waarom is Click to Call de ontbrekende link voor online succes Waarom is Click to Call de ontbrekende link voor online succes Oktober 2013 ONDERWERPEN Managementsamenvatting 2 Introductie 3 Online blijft 4 Waarom is Click-to-Call vandaag de dag relevant? De nieuwe

Nadere informatie

Kinderen met een handicap op de schoolbanken

Kinderen met een handicap op de schoolbanken Kinderen met een handicap op de schoolbanken Ouders van een kind met een handicap moeten vaak een moeilijke weg bewandelen met veel hindernissen en omwegen om voor hun kind de geschikte onderwijsvorm of

Nadere informatie

communicatie vanuit systeemtheoretisch perspectief Je kunt niet niet communiceren, besef het! (er is geen nooduitgang)

communicatie vanuit systeemtheoretisch perspectief Je kunt niet niet communiceren, besef het! (er is geen nooduitgang) Workshop Taal, veel meer dan praten. Koolhof Coaching en Training Over de complexiteit van communicatie Onderwerp: Uitgangspunt: communicatie vanuit systeemtheoretisch perspectief Je kunt niet niet communiceren,

Nadere informatie

4D organisatieontwikkeling & opleiding presenteert. Alumnidagen 2014. datum thema leiding

4D organisatieontwikkeling & opleiding presenteert. Alumnidagen 2014. datum thema leiding 4D organisatieontwikkeling & opleiding presenteert Alumnidagen 2014 TGI-verdieping aan de hand van vijf thema s De alumnidagen zijn bedoeld voor iedereen die in de afgelopen jaren een TGI-basisopleiding

Nadere informatie

TOESPRAAK DOOR KRIS PEETERS VLAAMS MINISTER-PRESIDENT EN VLAAMS MINISTER VAN ECONOMIE, BUITENLANDS BELEID, LANDBOUW EN PLATTELANDSBELEID

TOESPRAAK DOOR KRIS PEETERS VLAAMS MINISTER-PRESIDENT EN VLAAMS MINISTER VAN ECONOMIE, BUITENLANDS BELEID, LANDBOUW EN PLATTELANDSBELEID TOESPRAAK DOOR KRIS PEETERS VLAAMS MINISTER-PRESIDENT EN VLAAMS MINISTER VAN ECONOMIE, BUITENLANDS BELEID, LANDBOUW EN PLATTELANDSBELEID Inhuldiging standbeeld Willem van Oranje & Marnix van Sint-Aldegonde

Nadere informatie

Het glazen plafond in de Nederlandse culturele sector Een samenvatting

Het glazen plafond in de Nederlandse culturele sector Een samenvatting Het glazen plafond in de Nederlandse culturele sector Een samenvatting Noem drie namen van leidinggevende vrouwen in de kunst- en cultuurwereld : het zou een quizvraag kunnen zijn. Nochtans is er veel

Nadere informatie

10 WEB DESIGN TIPS VOOR EEN SUCCESVOLLE WEBSITE

10 WEB DESIGN TIPS VOOR EEN SUCCESVOLLE WEBSITE 10 WEB DESIGN TIPS VOOR EEN SUCCESVOLLE WEBSITE Is uw website aan vernieuwing toe? Pas deze tips toe en haal meer uit je website De laatste jaren zien we grote veranderingen op het gebied van webdesign.

Nadere informatie

Detailhandel in Brabant: Werk aan de winkel Sfeerbeeld symposium 16 januari 2013. Provincie Noord-Brabant

Detailhandel in Brabant: Werk aan de winkel Sfeerbeeld symposium 16 januari 2013. Provincie Noord-Brabant Detailhandel in Brabant: Werk aan de winkel Sfeerbeeld symposium 16 januari 2013 Provincie Noord-Brabant Volle bak, dat was het in de Bois le Duczaal van het provinciehuis op 16 januari 2013. Van begin

Nadere informatie

Ik hoop dus dat dit congres nieuwe ideeën gaat opleveren.

Ik hoop dus dat dit congres nieuwe ideeën gaat opleveren. Alleen de uitgesproken tekst geldt. Toespraak bij de opening van het Innoversum Innovatiecongres door Commissaris van de Koningin, drs. Ank Bijleveld-Schouten, op woensdag 25 mei 2011 om 9:20 te Enschede.

Nadere informatie

Individuele karakter A- kaart versus groepsactiviteiten

Individuele karakter A- kaart versus groepsactiviteiten Advies Titel Advies : Advies A-kaart (versie 1.2.) Naam Adviesgroep : adviesgroep Cultuur Orc-A Datum : maart 2012 Na de uiteenzetting van het project rond de A-kaart door Frederik Bastiaensen (Manager

Nadere informatie

Het waarom van ons aanbod

Het waarom van ons aanbod Pagina 1 van 5 - scroll Het waarom van ons aanbod Mensen laten zich leiden door ervaringen en de betekenis die zij daaraan hebben gegeven. Daarmee besturen zij zichzelf en daarmee geven zij iedere keer

Nadere informatie

Denktank beroepskrachten & vrijwilligers over de waarde van vrijwilligerswerk

Denktank beroepskrachten & vrijwilligers over de waarde van vrijwilligerswerk Denktank beroepskrachten & vrijwilligers over de waarde van vrijwilligerswerk Rapport gebaseerd op de resultaten van een documentanalyse en enquête binnen de pedagogische civil society Hoe te verwijzen

Nadere informatie

De bijdrage van gemeentelijke podia aan het rijksgefinancierde aanbod Onderzoeksverslag Hans Onno van den Berg

De bijdrage van gemeentelijke podia aan het rijksgefinancierde aanbod Onderzoeksverslag Hans Onno van den Berg De bijdrage van gemeentelijke podia aan het rijksgefinancierde aanbod Onderzoeksverslag Juni 2007 Hans Onno van den Berg Inleiding: profijtbeginsel in de podiumkunsten Het nieuwe kabinet heeft aangekondigd

Nadere informatie