Vokawijzer 31 April Zakendoen in Duitsland

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Vokawijzer 31 April 2014. Zakendoen in Duitsland"

Transcriptie

1 Vokawijzer 31 April 2014 Zakendoen in Duitsland

2

3 Woord vooraf Na Nederland en Frankrijk is België nog steeds de belangrijkste Europese handelspartner van Duitsland. Zaken gaan doen in zo n grote economie met ongeveer 81 miljoen inwoners, is dus een prima idee. In 2012 maakte het handelsvolume tussen beide landen 83 miljard euro uit, met als belangrijkste goederengroepen chemische producten, minerale producten, machines en apparaten, vervoer- en transportmateriaal en onedele metalen. Bovendien bestaat er sowieso een sterke band tussen ons land en Duitsland. België was in 1951 bijvoorbeeld een van de eerste landen om de Bondsrepubliek Duitsland te erkennen door het heraanknopen van diplomatieke relaties. Een band van vertrouwen en samenwerking, die in de volgende decennia alleen maar hechter is geworden. Elk land heeft zijn specifieke gewoonten en gebruiken en ondanks dat Duitsland een goeie buur is, zijn er ook een aantal verschillen tussen beide landen. In deze Vokawijzer die we samen met TNT Express hebben opgesteld, willen we daar een licht op werpen, zodat u met deze zaken rekening kan houden als u beslist om in Duitsland op zoek te gaan naar opportuniteiten. Ik wens u een inspirerende lezing. Met vriendelijke groeten, Jo Libeer Gedelegeerd bestuurder Voka, Vlaams netwerk van ondernemingen Vokawijzer 31 3

4 De auteur Annick Verhalle is director Marketing & Strategy bij TNT Express Benelux. Zij is al 25 jaar werkzaam in de logistiek en nu verantwoordelijk voor onder meer de marktbenadering van TNT Express in België. Management aan de Vlerick Business Vokawijzer 31 4

5 Inhoud Woord vooraf p. 3 De auteur p Duitsland, de economische motor van Europa p De Duitse cultuur en gebruiken p Aan de slag in Duitsland p Grijp je kans in Duitsland p. 22 Vokawijzer 31 5

6 1. Duitsland, de economische motor van Europa 1.1 Een land in puin herleeft In mei 1945 likte Duitsland zijn wonden. De Tweede Wereldoorlog had het land economisch en politiek in puin gelegd, en de geallieerden de VS, Groot-Brittannië, Frankrijk en de Sovjet-Unie zwaaiden er de plak. De uitdagingen om er weer bovenop te komen, waren niet te overzien. In 1949 werd het land opgesplitst in een westelijk deel, de Bondsrepubliek Duitsland, en het communistische oostelijke deel, de DDR. Een opdeling die in 1961 in steen en beton gebeiteld werd door het optrekken van de Berlijnse Muur. Er was een Marshallplan nodig om het puin te ruimen, en vooral West-Duitsland slaagde er al in de jaren vijftig in om de economie te doen herleven. Een verdienste onder meer van Konrad Adenauer, de eerste bondskanselier, en zijn minister van Economische zaken Ludwig Ehrhard. De kiemen van het Wirtschaftswunder een opmerkelijke economische bloei, zeker als men de nasleep van de oorlog in acht neemt waren gezaaid. De recepten van Ehrhard waren een sociale markteconomie (gunstige omstandigheden op de markt in de vorm van voldoende concurrentie, een kartelverbod, een winkelsluitingswet en een sterke sociale zekerheid), en het vervangen van de door inflatie uitgeholde Reichsmark door de Deutsche Mark. Bovendien beschikte West-Duitsland nog steeds over belangrijke industriële activiteiten, en een bevolking die mee haar schouders wilde zetten onder de economische ontwikkeling. Aan het einde van de jaren vijftig, amper vijftien jaar na het einde van de Tweede Wereldoorlog, kon West-Duitsland prat gaan op een van de sterkste economieën ter wereld. De Muur brokkelt af en verdwijnt Aan de andere kant van het IJzeren Gordijn, vergaat het Oost-Duitsland een stuk minder goed. Het communistische model brengt weinig voorspoed voor de bevolking, en er heerst bovendien een sterk repressief klimaat, onder meer door de arendsblik van de geheime dienst, de Stasi. Maar in 1989 pikken de Oost-Duitsers het niet meer. Onder de slagzin Wir sind das Volk komen tienduizenden mensen in Leipzig de straat op. Een vreedzame demonstratie, die ervoor zorgt dat de communistische leider Erich Honecker wordt afgezet. Zijn opvolger vindt geen genade in de ogen van de bevolking, en ook in Berlijn vinden massale protesten plaats. Vokawijzer 31 6

7 Uiteindelijk valt op 9 november 1989 de Muur. Bijna een jaar later, op 3 oktober 1990, is Duitsland weer één land, met Berlijn als hoofdstad. Eén land, verschillende uitdagingen Een eengemaakt Duitsland, dat is uiteraard een triomf. Maar de economische verschillen verdwijnen daar niet door. Het westen van het land investeert fors in de economie en infrastructuur van het oosten, maar er zijn nog steeds grote verschillen tussen de landsdelen. Zo liggen de lonen in het oosten nog altijd lager en is er meer werkloosheid. Maar anno 2012 was het werkloosheidscijfer voor het hele land wel het laagste in twintig jaar, en in 2013 was Duitsland een van de enige landen in de Europese Unie waar het aantal werkenden steeg. In november 2013 bedroeg het percentage werklozen voor het hele land vijf procent (Bron: Statistisches Bundesamt). Belangrijkste economie in Europa Ondanks de verschillen tussen Oost en West, is Duitsland de grootste en belangrijkste economie van Europa. Voor België en zestien andere landen uit de Europese Unie is het de belangrijkste handelspartner. Maar ook wereldwijd heeft Duitsland een sterke reputatie als exportland. Meer nog: na China en de VS is het het grootste exportland ter wereld. Midden 2013 daalde het handelsoverschot, het verschil tussen in- en export, nog lichtjes tot 13,1 miljard. Maar hoe dan ook blijft het handelsoverschot van Duitsland het hoogste ter wereld, waardoor het met recht en rede Exportweltmeister (wereldkampioen export) genoemd mag worden. 1.2 De belangrijkste Duitse sectoren Duitsland kan bogen op een sterke industriële activiteit. Niet voor niets maakt het deel uit van de G8, de acht grootste industrielanden ter wereld. Toch komt de grootste bijdrage aan het bruto binnenlands product (BBP) van de dienstensector, waarin zakelijke dienstverlening, food, logistiek, ICT en telecom de kroon spannen. Door de toenemende vergrijzing is ook de zorgsector in Duitsland erg belangrijk geworden. Kmo s zijn de stille kampioenen Ondanks de grote kleppers als Volkswagen, Mercedes, Bosch, Braun, Siemens en Adidas, zijn het vooral de kleine en middelgrote ondernemingen die de Duitse economie trekken. 99 procent van alle ondernemingen in Duitsland vallen onder die categorie, en ruim 96 procent zijn bedrijven met 49 werknemers of minder (Bron: Statistisches Bundesamt). In een aantal gevallen gaat het om familiebedrijven die zich bezighouden met een nichemarkt en daarin ook wereldleider zijn. Zij worden de stille kampioenen van Duitsland genoemd, en vooral zij zorgen voor de economische stabiliteit in het land, ook in deze crisistijden. Vaak zijn het familiebedrijven die al tientallen jaren actief zijn, Vokawijzer 31 7

8 voor een groot deel uit eigen vermogen zijn gefinancierd, een goede langetermijnstrategie hanteren én onmisbaar zijn, omdat ze grote bedrijven wereldwijd beleveren. Denk maar eens aan: Herrenknecht: een Zuid-Duits bedrijf dat wereldmarktleider is in tunnelboormachines. Het leverde onder meer boormachines voor de Liefkenshoektunnel. CEAG: produceert de overbekende groene nooduitgangbordjes, en is wereldwijd marktleider op het vlak van noodverlichting en branddetectie. 3B Scientific: een Hamburgs bedrijf dat wereldmarktleider is in anatomisch lesmateriaal, en onder andere de bekende lespoppen voor EHBO-cursussen produceert. Grootste exporteurs De sectoren die het meeste bijdragen tot de Duitse exportopbrengsten zijn de auto-industrie, machinebouw en chemie. De auto-industrie vertegenwoordigt 20 procent van de totale omzet in de Duitse industrie, en situeert zich vooral in de zuidelijke deelstaten: Daimler en Porsche in Stuttgart, BMW in München, en de Audi-fabriek in Ingolstadt. Maar de grootste autofabrikant komt uit Wolfsburg, in de buurt van Hannover, en dat is Volkswagen. Audi is de enige Duitse autobouwer die nog een fabriek in België heeft. Bij Audi Brussels, waar de A1 van de band rolt, werken ongeveer mensen. Tussen 2013 en 2015 wordt 200 miljoen euro in de fabriek geïnvesteerd. De Duitse machinebouw is de grootste ter wereld, en is vooral geconcentreerd in de deelstaten Beieren, Baden-Wurttemberg en Nordrhein-Westfalen, in het Ruhrgebied. In 2012 behaalde deze sector een recordomzet van 209 miljard euro. Duitse machines dragen het label van degelijkheid en technologisch innoverend. De Duitse bedrijven investeren dan ook heel wat in onderzoek en ontwikkeling. In 16 van de 32 subsectoren binnen de machinebouw is Duitsland onbetwiste wereldleider. Bekende bedrijven zijn Siemens en Bosch, maar vooral de al genoemde gespecialiseerde stille kampioenen zetten de toon. De productie varieert van grote industriële apparaten en metaalbewerkingsmachines, tot machineonderdelen, sensoren, microchips, medische en huishoudelijke apparatuur. Voor Belgische bedrijven liggen hier kansen op het vlak van slimme oplossingen voor energiebesparing en materialen. Te meer omdat er binnen de Duitse maakindustrie steeds meer vraag is naar buitenlandse toeleveranciers. Vokawijzer 31 8

9 Ook de chemische sector met kleppers als Bayer, BASF en Henkel is vooral op uitvoer gericht, met producten als verf, autolak, farmaceutische toepassingen, kunstmest, cosmetica en reinigingsproducten. Deze sector wordt gekenmerkt door uitvoerig onderzoek naar nieuwe technieken en methodes, en daar kunnen Belgische bedrijven op inspelen, bijvoorbeeld door samen R&D-trajecten op te zetten, of te leveren aan bedrijven en toeleveranciers. Dienstensector Zoals gezegd is de dienstensector in Duitsland erg belangrijk, en de jongste jaren is die alleen maar in omvang toegenomen. Denk aan financieel advies, marketingbureaus, telecom, horeca, toerisme, ICT, transport en logistiek. Bijna driekwart van de werkende Duitsers is actief in de dienstensector, die het leeuwendeel van het BBP oplevert. Voor Belgische dienstenbedrijven zijn er volop kansen op het vlak van transport, logistiek, R&D en onlinedienstverlening. Maar ook architecten- en ingenieursdiensten zijn gewenst. 1.3 Handelsrelatie België en Duitsland Het is ooit wel eens anders geweest, maar België en Duitsland zijn nu al decennia lang goede buren, die op politiek vlak nauw samenwerken, en in tal van Europese thema s met eenzelfde stem spreken. Er zijn nauwe culturele en maatschappelijke contacten, en ook de economieën zijn nauw met elkaar verweven. Dat Duitsland de economische motor van Europa is, komt ons alleen maar ten goede. Voor Duitsland is België onder meer een belangrijk doorvoerland. Zo voeren de Oosterburen heel wat producten in en uit via de Antwerpse haven. Bovendien is Duitsland de grootste afzetmarkt voor onze export: meer dan één op vijf van de toegevoegde waarde die in België wordt geproduceerd. Voor Duitsland zelf bekleedt België de negende plaats op de lijst van belangrijkste internationale handelspartners, zowel als het gaat om de totale omzet (export en import), als bij export alleen. In 2012 bijvoorbeeld exporteerde Duitsland goederen ter waarde van 44,6 miljard euro naar België. De import van goederen uit België was goed voor een volume van 38,4 miljard euro. Het totale handelsvolume tussen België en Duitsland bedroeg in miljard euro. In 2013 daalde dit volume slechts lichtjes met 1,35 procent, door een dalende Duitse export (-7,3 procent). De invoer daarentegen steeg met 5,5 procent. De belangrijkste goederengroepen voor de Belgische handel zijn chemische en minerale producten, machines en apparaten, vervoer- en transportmaterialen en onedele metalen. (Bron: Belgisch-Luxemburgs-Duitse Kamer van Koophandel). Ten slotte hebben in België meer dan 650 Duitse bedrijven een vestiging, en stellen ze samen in ons land ongeveer mensen te werk. Omgekeerd hebben zowat 300 Belgische ondernemingen een Duitse vestiging met in totaal werknemers (Bron: Germany Trade & Invest) Vokawijzer 31 9

10 1.4 Duitsland, sterkhouder van Europa? Dat Duitsland bestempeld wordt als de motor van Europa is niet uit de lucht gegrepen. In 2012 groeide zijn economie met 0,7 procent, tot meer dan miljard euro een vijfde van de totale Europese economie (Bron: Eurostat). De groei van 2012 is inderdaad niet zo sterk, maar de Bundesbank verwacht dat deze dip van tijdelijke aard is. Bijna vijf jaar geleden, in 2009, kromp het BBP nog met 4 procent. Maar dankzij structurele hervormingen, zoals flexibilisering van de arbeidsmarkt en het goed inspelen op een stijgende vraag naar Duitse producten in China, doet de Duitse economie het beter dan de andere Europese economieën. Minder afhankelijk van Europese vraag Hoe komt dat eigenlijk? Voornamelijk omdat Duitsland wereldwijd exporteert, en grote afzetgebieden heeft in de VS en China (Audi verkocht in 2012 bijvoorbeeld 30 procent meer wagens in China). Daardoor kan het makkelijker een dalende vraag naar goederen in Europa opvangen. België exporteert voor 75,7 procent naar Europese landen, voor een totaal van bijna 200 miljoen euro, en importeert ook voornamelijk uit Europa (73,9 procent, of 187,5 miljoen euro) (Bron: Agentschap voor Buitenlandse Handel). Een dalende vraag in Europa heeft dus veel meer effect op onze economie dan die van Duitsland. Bovendien kan Duitsland bogen op een stabiele industriële sector, en voeren werkgevers en vakbonden een gezamenlijk beleid om de crisis door te kunnen komen. Bijvoorbeeld, door werknemers minder te laten werken in plaats van ze te ontslaan, of arbeidsvoorwaarden in overleg aan te passen. Ontwikkeling van Duitse en Belgische economie Is Duitsland dan de economische motor van Europa? Ja en nee, zegt econoom Carsten Brzeski van ING Economisch bureau. Duitsland is inderdaad de grootste economie van de EU en een belangrijke handelspartner voor veel Europese landen. De landen die er het meeste baat bij hebben, zijn landen die leveren aan de Duitse industrie en daar nauw bij betrokken zij. België is dat bijvoorbeeld steeds meer. Maar anderzijds is Duitsland ook wel gevoelig voor de crisis in andere Europese landen, net omdat het zo afhankelijk is van export. En ook de binnenlandse consumptie van de Duitse bevolking blijft een zorgenkind van de Duitse economie, zegt Carsten Brzeski. Tot vier jaar geleden hadden de Duitsers immers gedurende tien jaar bijna geen loonsverhoging gekregen door de economische hervormingen, en dat heeft uiteraard een rol gespeeld in de consumptie. Inmiddels zijn de Duitsers weer iets meer gaan uitgeven, en die stijgende binnenlandse vraag moet zich weerspiegelen in de economische groei. Vokawijzer 31 10

11 Economische groei België -2,8% 2,5% 1,9% -0,2% Duitsland -4,7% 3,6% 3% 0,7% Bronnen: CBS, Statistisches Bundesamt / Nationale Bank van België, Algemene Directie Statistiek en Economische informatie Positieve prognoses Duitsland staat er in vergelijking met de rest van de EU goed voor, terwijl het tussen 2000 en 2004 nog de zieke man van Europa was. Er zijn weinig problemen op de huizenmarkt of bij de overheid, de exporteurs hebben een goede concurrentiepositie enzovoort. Ook de werkgelegenheidscijfers blijven goed, en de inkomens stijgen terwijl de consumentenprijzen binnen de perken blijven. Verwachte groei van het BBP in Duitsland ,6% 1,2% 1,5% 1,4% Vokawijzer 31 11

12 2. De Duitse cultuur en gebruiken Hoewel Duitsland een buurland is, zijn er toch opmerkelijke verschillen in cultuur en de manier van zakendoen. Duitsers staan bijvoorbeeld bekend om hun grondigheid, en als je een product of dienst gaat voorstellen, willen ze letterlijk elk detail weten. Maar ook binnen het land zelf zijn er regionale verschillen. Daar moet je je goed bewust van zijn, als je van handel drijven met Duitse partners een succes wil maken. 2.1 Duitsland in vogelvlucht Noorden De grootste stad in het Noorden is Hamburg na Berlijn trouwens de grootste in Duitsland die op zich een eigen deelstaat vormt. 1,7 miljoen inwoners telt de stad, die één van de belangrijkste havens in Europa op haar grondgebied heeft. Door de ligging aan zee wordt trouwens al van oudsher vanuit het noorden internationale handel gedreven. In deze contreien vind je ook veel staalindustrie en scheepsbouw. Berlijn De Duitse hoofdstad Berlijn telt 3,5 miljoen inwoners en is een belangrijke toeristische trekpleister. Na 1989 werden, door investeringen in infrastructuur en het opknappen van gebouwen, verwoede pogingen ondernomen om het oosten van de stad, dat tot dan toe deel uitmaakte van de DDR, op hetzelfde niveau te brengen als het westen. Zo konden westerse bedrijven tegen bodemprijzen leegstaande fabrieken opkopen. Hoewel Berlijn de hoofdstad is, hebben relatief weinig grote bedrijven en multinationals hier hun hoofdkantoor. Ook dat heeft te maken met de opdeling van de stad, en de daaruit voortvloeiende politieke en economische onzekerheid. De meeste ondernemingen in Berlijn zijn dienstverleners. Hoewel het misschien niet het economische centrum van het land is, huisvest Berlijn wel een opmerkelijk aantal innovatieve en creatieve start-ups vaak gegroepeerd in bedrijfsverzamelgebouwen en is de stad de place to be voor wie zich bezighoudt met internet, kunst, muziek, film, media, marketing, ICT, biotechnologie of mode. Oosten Sinds de eenmaking van Duitsland blijven de oostelijke deelstaten het moeilijk hebben om op het niveau van het westen te komen, ondanks de vele miljarden euro s steun door de westelijke deelstaten. Misschien ook daardoor dat dit de deelstaten zijn waar Belgische bedrijven eigenlijk het minste zaken mee doet. Vokawijzer 31 12

13 En toch liggen er veel kansen. Door de ligging vlakbij Polen en andere Oost-Europese landen, kunnen vooral ondernemingen uit de transport- en logistieke sector er goede zaken doen. Voorts vind je er vooral veel agrarische bedrijven en callcenters, omwille van de lagere arbeidskosten, en familiale kmo s. Maar ook de micro-elektronica is goed vertegenwoordigd, in wat de Silicon Saxony in en om Dresden wordt genoemd. Wie in het oosten aan de slag wil, moet zijn Duitse talenkennis oppoetsen, want men spreekt er doorgaans geen Engels. Zuiden De grootste steden in het zuiden zijn Stuttgart en München. De zuidelijke deelstaten Bayern en Baden-Wurttemberg zijn binnen Duitsland de economische leiders, met de laagste werkloosheidscijfers van het hele land. Hier vind je de auto- en machine-industrie, staalproductie, maar ook IT- en medische technologiebedrijven. Rond Darmstadt, Karlsruhe, Kaiserlautern, Saarbrücken en Walldorf ligt een grote softwarecluster, die het Silicon Valley van Europa wordt genoemd. Van alle deelstaten wordt hier het meest in innovatie geïnvesteerd. Westen In het westen van Duitsland bevindt zich onder meer de deelstaat Nordrhein-Westfalen (NRW), waar de meeste mensen van het land wonen (18 miljoen) en waar 22 procent van het BBP wordt verdiend. Heel wat industrie heeft zich gegroepeerd in het Ruhrgebiet in NRW. Technologie en dienstverlening staan hier het sterkste, maar in deze deelstaat vind je alle industrieën. Dit is ook de deelstaat waar Belgische ondernemingen veruit de meeste zaken doen, met een handelsvolume (import en export) van ongeveer 23 miljard euro. In de deelstaat Hessen ligt Frankfurt, de vijfde stad van Duitsland en het financiële hart van het land. Hier heeft ook de Europese Centrale Bank haar zetel. Frankfurt is ook op het vlak van ICT een belangrijk knooppunt, en heeft met de DE-CIX (de Duitse Commercial Internet Exchange) het grootste data-uitwisselingspunt ter wereld. Vokawijzer 31 13

14 Samengevat Belangrijkste economische centra en sectoren Ruhrgebied, dat Duisburg, Essen, Bochum, Dortmund tot en met Unna met elkaar verbindt. Momenteel in reconversie van een industriegebied tot een hightech- en dienstverleningscentrum. Agglomeraties München en Stuttgart: automobielindustrie en hightech Frankfurt am Main Hamburg: haven, handelshuizen, media, Airbus-vliegtuigbouw Bron: Flanders Investment & Trade 2.2 De politieke structuur De Bondrepubliek Duitsland is een federale staat, bestaande uit zestien deelstaten of Länder. - Baden-Wurttemberg - Bayern - Berlin - Brandenburg - Bremen - Hamburg - Hessen - Mecklenburg-Vorpommern - Niedersachsen - Nordrhein-Westfalen - Rheinland-Pfalz - Saarland - Sachsen - Sachsen-Anstalt - Schleswig-Holstein - Thüringen Zij zijn in grote mate autonoom, met een eigen regering, met een centrale overheid die verantwoordelijk is voor onder meer belastingen, defensie en internationale politiek. Aan het hoofd van de regering staat de Bundespräsident, een voornamelijk ceremoniële functie, die wordt verkozen door de leden van de Bundestag en vertegenwoordigers van de deelstaten. Hij benoemt de Bundeskanzler- of kanzlerin, de eigenlijke politieke Vokawijzer 31 14

15 leider van het land. Sinds 2005 is dat Angela Merkel. De twee grootste politieke partijen zijn het CDU (de christendemocraten) en de SPD (de sociaaldemocraten). Ook het FDP (de liberalen) en Die Grünen zijn belangrijke politieke fracties. 2.3 Cultuur en gebruiken Zakelijk We kennen de clichés over Duitsland en de Duitsers, en vele ervan zijn ook niet meer dan dat. Toch bestaat er wel degelijk zoiets als de Duitse mentaliteit, en daarin zijn Pünklichkeit (stiptheid), Ordnung (orde) en Gründlichkeit (grondigheid) erg belangrijk. De doorsnee Duitser komt stipt op tijd, toont respect, heeft een groot plichtsbesef, is gesteld op gedetailleerde plannen, en op een open en directe communicatie. Eigenschappen die men ook bij zijn of haar zakenpartner dus ten zeerste op prijs stelt. Een Duitser kijkt ook graag vooruit alles moet doenbaar én houdbaar zijn op de lange termijn, of het nu om plannen, een manier van leven of producten gaat. Vandaar dat biologisch eten, duurzaamheid, schone energie en een goede kwaliteit van apparaten er zo belangrijk zijn. Daardoor zijn Duitsers ook minder gevoelig voor trends dan wij bijvoorbeeld, waardoor de economie er nu zo stabiel is. Anderzijds zijn ze ook minder flexibel. Maar, eens je als buitenlandse zakenpartner bij een Duits bedrijf bent binnengeraakt en het vertrouwen van je zakenpartner hebt gewonnen, is ook dat iets voor de lange termijn. Taal en identiteit Een Duitser voelt zich in eerste instantie vooral verbonden met zijn deelstaat, en de culturen en gebruiken in de verschillende regio s kunnen onderling erg van elkaar verschillen. De Duitse taal machtig zijn, is geen must, hoewel men in het voormalige Oost-Duitsland het Engels niet zo machtig is als in het westen. Toch vindt een Duitser het altijd prettig om in zijn eigen taal aangesproken te worden. Een goede beheersing van het Duits kan je zelfs een concurrentieel voordeel opleveren. De omgangsvormen zijn vaak een stuk formeler dan in België, hoewel ook dat verschilt van regio tot regio. Maar je neemt best geen risico s. En ook belangrijk: in Duitsland zijn werk en privé strikt gescheiden, al is dat bij de jongere generatie een tikje minder. Tijdens het zakendoen worden geen privézaken besproken, en omgekeerd. Vokawijzer 31 15

16 3. Aan de slag in Duitsland 3.1 Exporteren en zich vestigen De meeste ondernemers kiezen ervoor om vanuit België de Duitse markt te gaan bewerken. Dat brengt ook de minste administratieve lasten met zich mee, en juridisch gezien scheelt het een hoop werk, zegt Andreas Lutze van Lutze Haukes Rechtsanwälte. Andere mogelijkheden zijn een Duits filiaal van je Belgisch bedrijf oprichten, of een volledige Duitse onderneming starten. Meestal is dat dan in de vorm van een Gesellschaft mit beschränkter Haftung (GmbH), de Duitse versie van onze nv. Als je kiest voor die twee laatste opties, moet je vennootschapsbelasting betalen, die in Duitsland ongeveer 15 procent bedraagt. Voor een GmbH bedraagt de totale belastingdruk ongeveer 30 procent. Hoewel Duitsland vaak geassocieerd wordt met bureaucratie, valt dat best mee. In de Doing Business Index 2014 van de Wereldbank, staat Duitsland op de 21ste plaats op een totaal van 185 landen, als het gaat om het gemak waarmee je er zaken kan doen. België volgt pas op de 36ste plaats. Anders is het voor het oprichten van een bedrijf: daar staat Duitsland pas op de 111de plaats (tegenover de 49ste plaats voor België, voornamelijk omdat het gemiddeld 15 dagen duurt voor alle procedures en dat zijn er toch een negental zijn doorlopen. Je zou dus kunnen denken dat je het makkelijkst vanuit je Belgische vestiging naar Duitsland kan exporteren, maar dan presenteer je je uitdrukkelijk als Belgisch bedrijf op de Duitse markt, en dat wekt weinig vertrouwen bij de Duitse zakenpartner. Onderzoek door Gateway to Germany heeft aangetoond dat een buitenlandse onderneming die actief is met buitenlandse verkopers op de Duitse markt de minste kans op slagen heeft. Als je dus voor optie 1 kiest, moet je minstens een Duitse verkoper in dienst nemen of een beroep doen op een Duitse handelsagent. Al bij al maak je de meest betrouwbare indruk op je Duitse zakenpartner als je een GmbH opricht. Omdat er qua administratieve en juridische verplichtingen niet zo veel verschil is tussen een filiaal en een volledig Duits bedrijf starten, kiezen de meeste ondernemers voor die laatste mogelijkheid, zegt Andreas Lutze. Vooral als je zaken doet met kmo s is het belangrijk dat ze het gevoel hebben dat ze met een Duitse partij te maken hebben. 3.2 Handelspartners zoeken Als je zaken wil doen in Duitsland, moet je je erg goed voorbereiden. Al is het maar dat je minstens een Duitstalige brochure van je product of dienst hebt. Check eerst je interne Vokawijzer 31 16

17 organisatie, check je product en check je marketing, en pas als dat allemaal op punt staat, heb je een sluitend ondernemingsplan voor Duitsland. Dan kan ook de zoektocht naar handelspartners beginnen. Meestal duurt het een zestal maanden voor je een geschikte handelsagent of afnemer hebt gevonden. Gun jezelf dus wat tijd, want pas in het tweede jaar op de Duitse markt zal je business beginnen draaien. Maar eens je er binnen bent, zit je ook goed. Een goede methode om de Duitse markt te betreden, is om dat te doen via bestaande Belgische klanten die er al connecties hebben. Handelsagent en distributeur Als je het niet ziet zitten om zelf Duitse afnemers te zoeken, kan je een handelsagent inschakelen. Meestal is dat een zelfstandig werkende ondernemer die op basis van een contract voor jou kan bemiddelen. Diplomatieke postennetwerk Ook de diplomatieke posten in Duitsland kunnen je aan de nodige contacten helpen. Voor België gaat het om de ambassade in Berlijn, het consulaat-generaal in Keulen en de ereconsulaten in Bremen, Duisburg, Frankfurt am Main, Hamburg, Hannover, München en Stuttgart. Zij adviseren, introduceren en begeleiden ook Belgische bedrijven op de Duitse markt. Beurzen en congressen Een beurs of congres is altijd een geschikte gelegenheid om met mogelijke zakenpartners in contact te komen. Duitsland is een beursland bij uitstek: voor elke sector is er wel een interessante vakbeurs. Denk maar aan Cebit (voor de IT-branche), de automobielbeurs IAA, de Frankfurter Buchmesse enzovoort. Een goed startpunt om de geschikte beurs uit te zoeken is Maar ook voor een beursdeelname geldt: bereid je goed voor. Print bijvoorbeeld een lijst van alle stands en maak een selectie van bedrijven waar je wil bij langsgaan. Met een sterk onderbouwd verhaal vind je altijd wel een luisterend oor. Maar verwacht wel veel kritische vragen over elk detail. Handelsreizen Overheid, sectororganisaties en verscheidene andere organisaties organiseren geregeld handelsmissies naar Duitsland. Als je daaraan deelneemt, leer je het land en de cultuur kennen, en ontmoet je de juiste mensen. Ga daarvoor te rade bij onder meer Flanders Investment & Trade, het Agentschap voor Buitenlandse Handel of de Belgisch- Luxemburgs-Duitse Kamer van Koophandel. Het helpt al om gewoon hun websites in de gaten te houden voor mogelijke missies. Vokawijzer 31 17

18 3.3 De Duitse zakenmentaliteit We hadden het al over de stiptheid, grondigheid en orde waar de Duitsers zo op gesteld zijn. Doorgaans zijn zij vriendelijk en hoffelijk, maar ook zakelijk en formeel waar dat nodig is. Afspraken nemen zij heel serieus, en ze verwachten dat jij dat ook doet. Zo zijn levertijden echte deadlines; te laat leveren, is een grove fout. Hiërarchisch België kent veel platte organisaties, waarbij de eigenaar/zaakvoerder in dezelfde ruimte werkt als zijn medewerkers, en waarbij men elkaar met jij aanspreekt. In Duitsland is dat ondenkbaar. Mensen worden er standaard aangesproken met Herr of Frau plus de achternaam, en met u. Wie een doctorstitel heeft, wordt aangesproken met Herr of Frau Doktor en de achternaam. Krijg ik de baas aan de lijn? Door die strikte hiërarchie is het niet vanzelfsprekend om de persoon met beslissingsbevoegdheid aan de lijn te krijgen. De secretaresse vormt de eerste grens. Die moet je snel en in goed Duits kunnen uitleggen waarom je belt en wat je bedrijf te bieden heeft. In veel gevallen krijg je de baas niet meteen aan de lijn, en moet je enkele keren terugbellen. Erger je daar niet aan; het maakt deel uit van het spel. Als je volhoudt, laat je merken dat je overtuigd bent van je product en het graag wil verkopen. Je kan ook een duidelijke brief met brochure versturen, uiteraard in correct Duits, en na één of twee weken eens bellen of men de brief goed heeft ontvangen. en is meestal minder efficiënt. Als je een lange staat van dienst hebt en kan uitpakken met grote klanten, heb je een voetje voor. Val ook nooit onverwacht binnen voor een uitgebreid en gedetailleerd gesprek. Afspraken worden enkele weken van tevoren gemaakt. Risico s vermijden Voor een Duitse ondernemer betekent zakendoen met een Belg een groter risico dan zakendoen met iemand van zijn eigen nationaliteit. Daarom moet je goed je best doen om je Duitse zakenpartner te overtuigen van de kwaliteit van je product of dienst. Een Duitse ondernemer neemt beslissingen op basis van harde feiten, cijfermateriaal, productanalyses, resultaten van marktonderzoek enzovoort. Een fraaie prospectus alleen volstaat niet. Kies ook jouw unique selling point: focus op één kernkwaliteit en licht die er echt uit. Een Duitse partij zal nooit geloven dat je overal de beste in bent. Vertrouwen kweken is cruciaal, maar vraagt de nodige inspanningen en kan wel wat tijd in beslag nemen. Vokawijzer 31 18

19 3.4 Marketing Hoe ga je je product in de Duitse markt zetten? Je website en reclamemateriaal naar het Duits vertalen is niet voldoende. Wat in België werkt, doet dat niet noodzakelijk ook in Duitsland. Marketing speelt in België vaak in op het gevoel, in Duitsland gaan reclames dieper in op de technische aspecten. Een mooi voorbeeld zijn reclamespots voor auto s. In België zie je veel landschappen, in Duitsland gaan ze onder de motorkap kijken. Duitse consumenten zien ook graag primaire kleuren en harde vormen. Neem Mediamarkt, van oorsprong een Duits bedrijf, maar als voorbeeld. Ook de slogans zijn vrij direct. Een Duitser is gevoelig voor advies van mensen die hij vertrouwt. Maar hij is wel sceptisch, dus het advies moet van een onafhankelijke bron komen. Aan loze beloftes en grootspraak heeft hij een broertje dood. Social media worden in een Duitsland op een andere manier gebruikt. Want ook hier geldt dat werk en privé zorgvuldig gescheiden worden gehouden. De meest populaire kanalen zijn: Facebook (54 procent), Blogger (13 procent), Classmates (11 procent), Wer-kennt-wen (8 procent) en COSMiQ (6 procent). Twitter wordt in Duitsland vrij weinig gebruikt, en hoewel LinkedIn bezig is aan een opmars wordt meestal XING gebruikt als zakelijk netwerk. 3.5 Wetgeving en belasting Het zal je niet verbazen dat de Duitse wet strikt is, en dat daar ook zo naar gehandeld wordt. Er is een nationale grondwet, maar elke deelstaat heeft ook een eigen grondwet, parlement en regering. Subsidies verschillen bijvoorbeeld per deelstaat. Je moet je dus verdiepen in de wetgeving van de specifieke deelstaat waar je wil gaan ondernemen. Je gaat daarvoor best te rade bij een jurist, het Agentschap voor Buitenlandse Handel, Flanders Investment & Trade of de Belgisch-Luxemburgs-Duitse Kamer van Koophandel. Debiteurenbescherming Volgens Andreas Lutze van Lutze Haukes Rechtsanwälte, is het bijvoorbeeld normaal dat je in je algemene voorwaarden opneemt dat alle vorderingen die jouw klant bij zijn klanten heeft uitstaan, aan jou worden overgedragen, tot hij zijn schuld aan jou heeft betaald. Een duidelijke debiteurenbescherming, dus. Daarmee creëert men een grote zekerheid. Om hiervan gebruik te kunnen maken, moet je wel met je klant afspreken dat jullie zakendoen volgens Duits recht. Vokawijzer 31 19

20 Stel dat jouw Duitse klant niet betaalt. Dan moet je een gerechtelijk bevel krijgen waarmee je je vordering kan executeren. Op basis van de uitspraak van de rechter, kan je de deurwaarder langs sturen. Beslag leggen op bijvoorbeeld kapitaal van de debiteur tot hij betaalt, kan in Duitsland niet. Algemene voorwaarden Belgische bedrijven zijn vaak meer bereid om over te schakelen op de Duitse wetgeving dan andersom. Voor Duitse ondernemers zijn Belgische algemene voorwaarden veelal verwarrend, en daardoor kan hij tijdens het onderhandelingsproces afhaken. Spreek dus duidelijk af wiens algemene voorwaarden van toepassing zijn, en waar de bevoegde rechter zit. Je kan dus niet zomaar één op één jouw Belgische algemene voorwaarden in het Duits vertalen. Raadpleeg een jurist om er zeker van te zijn dat je handelt volgens Duits recht, wat bijvoorbeeld betaling, eigendomsvoorbehoud en aansprakelijkheid betreft. Agentenwetgeving Ook voor je met een Duitse handelsagent in zee gaat en een agentuurovereenkomst met hem afsluit, moet je je juridisch goed laten adviseren. Het is immers niet overdreven te stellen dat de Duitse handelsagentenwetgeving niet erg sluitend is. Zo heeft een handelsagent na het stopzetten van de samenwerking recht op een Ausgleichanspruch, een klantenvergoeding. Een agentuurovereenkomst in Duitsland kent een opzegtermijn van één tot zes maanden. Verpakkingen As je producten met een verpakking exporteert, en je bent juridisch eigenaar, dan moet je voldoen aan de verpakkingsverordening (VerpackV). Alle bedrijven op de Duitse markt zijn immers verplicht om de verpakking van hun producten terug te nemen en te recyclen. Hiervoor moet je je aansluiten bij een zogenoemd duaal systeem, en daar zijn er in Duitsland negen van, zoals Der Grüne Punkt of Duales System Deutschland GmbH. In opdracht van de bedrijven verzamelen en recycleren zij de verpakking, en geven dit door aan de overheid. Je hoeft het dus niet zelf te doen, maar je moet er wel voor betalen. Etiketten en handleidingen Voor bepaalde producten gelden strikte regels op het vlak van etikettering. Dat is onder meer zo voor voedingsmiddelen, textiel en elektronische apparaten. Zo ben je verplicht om deze etiketten in het Duits aan te bieden. En als de klant nog jouw product in elkaar moet zetten, moet er ook een duidelijke Duitstalige handleiding bij het product aanwezig zijn. Hierbij kan je de hulp inroepen van een logistieke dienstverlener. Vokawijzer 31 20

Duitsland in cijfers. Analyse van de handelsbetrekkingen tussen Nederland en Duitsland

Duitsland in cijfers. Analyse van de handelsbetrekkingen tussen Nederland en Duitsland Duitsland in cijfers Analyse van de handelsbetrekkingen tussen Nederland en Duitsland 3e kwartaal 214 Duitsland in cijfers - analyse handelsbetrekkingen Nederland - Duitsland Colofon Uitgever Nederlandse

Nadere informatie

ZAKEN DOEN MET DUITSLAND. HASSELT 15 mei 2014

ZAKEN DOEN MET DUITSLAND. HASSELT 15 mei 2014 ZAKEN DOEN MET DUITSLAND HASSELT 15 mei 2014 ENKELE THEMA S Ken je Duitsland? Ken je de Duitsers? Kennen de Duitsers ons? Duitsers ontmoeten. Zijn culturele verschillen zo belangrijk? De taalbarriere.

Nadere informatie

2. Beter nu dan later

2. Beter nu dan later Daarom Duits 1. Engels is niet voldoende Natuurlijk is kennis van de Engelse taal essentieel, maar: Englisch ist ein Muss, Deutsch ist ein Plus. Uit een enquête onder bedrijven die actief zijn in Duitsland

Nadere informatie

-Duitsland- Onvermijdelijke handelspartner...

-Duitsland- Onvermijdelijke handelspartner... -Duitsland- Onvermijdelijke handelspartner... Kansen, culturele verschillen en valkuilen Den Haag, 25.03.2010 Anouk de Jong Nederlands-Duitse Handelskamer Inhoud Duitsland Waarom Duitsland? Culturele verschillen

Nadere informatie

Concurrentiekracht van de Nederlandse ondernemer

Concurrentiekracht van de Nederlandse ondernemer samenvatting onderzoek Concurrentiekracht van de Nederlandse ondernemer Kwalitatief internationaal onderzoek onder ondernemers in buurlanden over zakendoen met Nederlandse bedrijven Hoe is het gesteld

Nadere informatie

Ondernemen in crisistijd. Eddy Drent International Finance Manager

Ondernemen in crisistijd. Eddy Drent International Finance Manager Ondernemen in crisistijd Eddy Drent International Finance Manager 13 september 2012 Rabobank Groep wereldwijd 1.650 kantoren in 48 landen, 19 International Desks om NL klanten te bedienen in 23 landen

Nadere informatie

2. Beter nu dan later

2. Beter nu dan later Daarom Duits 1. Engels is niet voldoende Natuurlijk is kennis van de Engelse taal essentieel, maar: Englisch ist ein Muss, Deutsch ist ein Plus. Onderzoek wijst uit dat 86 procent van de Nederlandse ondernemers

Nadere informatie

Business guide. Duitsland

Business guide. Duitsland Business guide Duitsland Duitsland Business guide 2 VOORWOORD Beste ondernemer, Duitsland is Nederlands belangrijkste handelspartner, zowel wat export als import betreft. Een kwart van de Nederlandse export

Nadere informatie

De hereniging van Duitsland

De hereniging van Duitsland De hereniging van Duitsland 9 november is voor onze oosterburen een bijzondere dag. Op die dag in 1989 viel namelijk de Berlijnse muur en die ingrijpende gebeurtenis wordt nog steeds elk jaar in het hele

Nadere informatie

2. Duitsland is onze belangrijkste handelspartner. 1. Duits is de meest gesproken moedertaal in de EU

2. Duitsland is onze belangrijkste handelspartner. 1. Duits is de meest gesproken moedertaal in de EU FEST! M O R A DA S T I DU 1. Duits is de meest gesproken moedertaal in de EU 2. Duitsland is onze belangrijkste handelspartner Ongeveer twintig procent van de EU-burgers heeft Duits als moedertaal. Dat

Nadere informatie

House of Technology. Zakelijke Cultuurverschillen. Nederland - Duitsland. Axel van Soest 19 september 2012

House of Technology. Zakelijke Cultuurverschillen. Nederland - Duitsland. Axel van Soest 19 september 2012 House of Technology Zakelijke Cultuurverschillen Nederland - Duitsland Axel van Soest 19 september 2012 Waarom Duitsland? Hoe kan AgentschapNL daarbij helpen? Nederlander in Duitse ogen? Historisch perspectief

Nadere informatie

Onderzoek over zaken doen in Duitsland. Januari 2014

Onderzoek over zaken doen in Duitsland. Januari 2014 Onderzoek over zaken doen in Duitsland Januari 2014 Samenvatting - Nederlands middenbedrijf wil meer groei halen uit Duitse markt Middelgrote Nederlandse bedrijven willen meer groei realiseren in Duitsland.

Nadere informatie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie Productiviteit, concurrentiekracht en economische ontwikkeling Concurrentiekracht wordt vaak beschouwd als een indicatie voor succes of mislukking van economisch beleid. Letterlijk verwijst het begrip

Nadere informatie

VLAANDEREN SLECHTS ZESDE IDEALE LOCATIE VOOR E-COMMERCE DISTRIBUTIECENTRA. VIL stelt resultaten studie voor

VLAANDEREN SLECHTS ZESDE IDEALE LOCATIE VOOR E-COMMERCE DISTRIBUTIECENTRA. VIL stelt resultaten studie voor PERSBERICHT Berchem, //0 Vlaams Instituut voor de Logistiek Koninklijkelaan B-00 Berchem - 0/.0.00 - info@vil.be www.vil.be VLAANDEREN SLECHTS ZESDE IDEALE LOCATIE VOOR E-COMMERCE DISTRIBUTIECENTRA VIL

Nadere informatie

Internationaal succesvol, ook voor u dichtbij!? TNS Nipo

Internationaal succesvol, ook voor u dichtbij!? TNS Nipo Internationaal succesvol, ook voor u dichtbij!? TNS Growth Map Achtergrond De Kamer van Koophandel Amsterdam heeft zich tot doel gesteld bedrijven in de regio internationaal meer actief te krijgen om zo

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

ZAKENDOEN IN DUITSLAND; VOM WUNSCH ZUM ERFOLG. Aldo Lodder Nederlands-Duitse Handelskamer Vianen, 24 juni 2014

ZAKENDOEN IN DUITSLAND; VOM WUNSCH ZUM ERFOLG. Aldo Lodder Nederlands-Duitse Handelskamer Vianen, 24 juni 2014 ZAKENDOEN IN DUITSLAND; VOM WUNSCH ZUM ERFOLG Aldo Lodder Nederlands-Duitse Handelskamer Vianen, 24 juni 2014 Nederlands-Duitse Handelskamer (1/3) 35 Medewerkers, allen drietalig (NL/DE/GB) One-stop-shop

Nadere informatie

Nederland in Europese systemen en netwerken Internationale Concurrentiepositie van de Noordvleugel van de Randstad

Nederland in Europese systemen en netwerken Internationale Concurrentiepositie van de Noordvleugel van de Randstad Nederland in Europese systemen en netwerken Internationale Concurrentiepositie van de Noordvleugel van de Randstad Mark Thissen Aanleiding: Verzoek EZ De vernieuwende ruimtelijk-economische visie op de

Nadere informatie

Russische Federatie. Sectoren met hoog potentieel Marktbenadering Aanbevelingen. Economisch en handelsattaché Nathalie STEFANOVIC

Russische Federatie. Sectoren met hoog potentieel Marktbenadering Aanbevelingen. Economisch en handelsattaché Nathalie STEFANOVIC Update: November 2015 Russische Federatie Sectoren met hoog potentieel Marktbenadering Aanbevelingen Economisch en handelsattaché Nathalie STEFANOVIC Contacten: info@bruwal.ru moscow@brusselsinvestexport.com

Nadere informatie

.22. Hoe ziet een centrum eruit?

.22. Hoe ziet een centrum eruit? Hoe ziet een centrum eruit? Hoofdstuk 2 les 1 Wat ga je leren? In deze les leer je hoe een centrum eruitziet. Je leert ook hoe het komt dat sommige steden of plekken een centrum zijn geworden. Begrippen

Nadere informatie

ZAKENDOEN IN DUITSLAND VOM WUNSCH ZUM ERFOLG. Aldo Lodder Duits-Nederlandse Handelskamer

ZAKENDOEN IN DUITSLAND VOM WUNSCH ZUM ERFOLG. Aldo Lodder Duits-Nederlandse Handelskamer ZAKENDOEN IN DUITSLAND VOM WUNSCH ZUM ERFOLG Aldo Lodder Duits-Nederlandse Handelskamer MKB Haarlem & Rabobank, Haarlem, 09-09-2015 Duits-Nederlandse Handelskamer (1/3) Ca. 40 medewerkers, drietalig (NL/DE/GB)

Nadere informatie

ZAKENDOEN IN DUITSLAND. Aldo Lodder Duits-Nederlandse Handelskamer

ZAKENDOEN IN DUITSLAND. Aldo Lodder Duits-Nederlandse Handelskamer ZAKENDOEN IN DUITSLAND Aldo Lodder Duits-Nederlandse Handelskamer Exportclub Groningen, 22 maart 2016 Duits-Nederlandse Handelskamer (1/3) Ca. 40 medewerkers, allen drietalig (NL/DE/GB) One-stop-shop voor

Nadere informatie

Goed voorbereid zakendoen met het buitenland De kansen en valkuilen!

Goed voorbereid zakendoen met het buitenland De kansen en valkuilen! Een eerste stap naar succesvol internationaal ondernemen Goed voorbereid zakendoen met het buitenland De kansen en valkuilen! Bent u op zoek naar nieuwe afzetmarkten voor uw producten of diensten? Wilt

Nadere informatie

Regiobericht 1.0 Noord

Regiobericht 1.0 Noord Economie, innovatie, werk en inkomen 1 Kenmerken van het landsdeel Het landsdeel Noord bestaat uit de provincies Groningen, Friesland en Drenthe. De provincies werken samen in het Samenwerkingsverband

Nadere informatie

Turken in Kreuzberg. Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de)

Turken in Kreuzberg. Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de) Turken in Kreuzberg Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de) 1 OPDRACHT 1 Waarom werd de Berlijnse muur opgericht? Na de 2 e Wereldoorlog werd Duitsland in 2 gedeeltes opgesplitst, te weten West-Duitsland

Nadere informatie

COUNTRY PAYMENT REPORT 2015

COUNTRY PAYMENT REPORT 2015 COUNTRY PAYMENT REPORT 15 Het Country Payment Report is ontwikkeld door Intrum Justitia Intrum Justitia verzamelt informatie bij duizenden bedrijven in Europa en krijgt op die manier inzicht in het betalingsgedrag

Nadere informatie

Naslagwerk Economie van Duitsland. Hoofdstuk 3: Duitse bedrijvigheid. 3.1 Overzicht

Naslagwerk Economie van Duitsland. Hoofdstuk 3: Duitse bedrijvigheid. 3.1 Overzicht Naslagwerk Economie van Duitsland 3.1 Overzicht Duitsland is sinds 1870 een van de belangrijkste industrielanden ter wereld. De Bondsrepubliek is een vast lid van de G8 de organisatie van de zeven belangrijkste

Nadere informatie

Meer of Minder Turkije. Hasselt 9 october 2014/Voka Stijn Skondras Michel Decat

Meer of Minder Turkije. Hasselt 9 october 2014/Voka Stijn Skondras Michel Decat Meer of Minder Turkije Hasselt 9 october 2014/Voka Stijn Skondras Michel Decat Inhoud De Perceptie op Turkije is fout. 1O goede redenen om te investeren in Turkije. Voor je zaken begint te doen. Contracten

Nadere informatie

wat zijn je kansen? Jij toch ook!? Ik wil later leuk werk! Wist je dat 55% van de jongeren bij het kiezen

wat zijn je kansen? Jij toch ook!? Ik wil later leuk werk! Wist je dat 55% van de jongeren bij het kiezen wat zijn je kansen? Je hebt vast al nagedacht over wat je na de middelbare school wilt gaan doen! Waarschijnlijk ga je nog een opleiding volgen. Maar kun je daarmee straks een baan vinden? Dat gaan we

Nadere informatie

Zakendoen met België. Jurgen Moors, MA Adviseur Internationale Zaken/Euregio Centre of Excellence België

Zakendoen met België. Jurgen Moors, MA Adviseur Internationale Zaken/Euregio Centre of Excellence België Zakendoen met België Jurgen Moors, MA Adviseur Internationale Zaken/Euregio Centre of Excellence België Overzicht 1. Kamer van Koophandel 2. KvK: afdeling Internationale Zaken 3. België: kansen en ontwikkelingen

Nadere informatie

Doelstelling. Het aanwerven van een Duitse account manager, die werk gaat maken van de gekozen marketing- en distributiestrategie in Duitsland.

Doelstelling. Het aanwerven van een Duitse account manager, die werk gaat maken van de gekozen marketing- en distributiestrategie in Duitsland. Business Case Doelstelling Het aanwerven van een Duitse account manager, die werk gaat maken van de gekozen marketing- en distributiestrategie in Duitsland. 2 Business case Duitsland is de belangrijkste

Nadere informatie

Met een bijdrage van meer dan 1.000 miljard euro aan de Europese economie, zijn mid-market bedrijven de stuwende kracht achter de Europese groei

Met een bijdrage van meer dan 1.000 miljard euro aan de Europese economie, zijn mid-market bedrijven de stuwende kracht achter de Europese groei Persbericht Met een bijdrage van meer dan 1.000 miljard euro aan de Europese economie, zijn mid-market bedrijven de stuwende kracht achter de Europese groei Hoewel de Europese mid-market in 2014 slechts

Nadere informatie

Naslagwerk Economie van Duitsland. Hoofdstuk 8: Financiële stelsel. 8.1 Overzicht

Naslagwerk Economie van Duitsland. Hoofdstuk 8: Financiële stelsel. 8.1 Overzicht Naslagwerk Economie van Duitsland 8.1 Overzicht Het Duitse bankenstelsel is anders georganiseerd dan in de meeste andere landen. Naast een centrale bank, de Bundesbank, de reguliere zaken en retailbanken

Nadere informatie

Country factsheet - November 2014. Zweed

Country factsheet - November 2014. Zweed Country factsheet - November 2014 Zweed Wie Zweden zegt, zegt digitaal. En wie digitaal zegt, zegt e-commerce. Inderdaad, e-commerce maakt gewoonweg deel uit van de dagelijkse routine van de Zweed. De

Nadere informatie

Exportmonitor 2011. Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler

Exportmonitor 2011. Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler Exportmonitor 2011 Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler Uit de Exportmonitor 2011 blijkt dat het noordelijk bedrijfsleven steeds meer aansluiting vindt bij de wereldeconomie. De Exportmonitor

Nadere informatie

NBSO Stuttgart in Baden- Württemberg. Name: Daniël Sonneveldt Date: 15.09.15

NBSO Stuttgart in Baden- Württemberg. Name: Daniël Sonneveldt Date: 15.09.15 NBSO Stuttgart in Baden- Württemberg Name: Daniël Sonneveldt Date: 15.09.15 Agenda 1. Constructie en activiteiten Netherlands Business Support Office 2. Sectorfocus Postennet Duitsland 3. Baden Württemberg

Nadere informatie

De Nederlandse handel met Tsjechië en Slowakije

De Nederlandse handel met Tsjechië en Slowakije DO RESEARCH De Nederlandse handel met Tsjechië en Slowakije Ontwikkeling handelsrelaties sinds toetreding beide landen tot de EU DO Research 9-8-2011 Inleiding en inhoudsopgave Pagina I Profiel Tsjechië

Nadere informatie

Duitsland in cijfers. Analyse van de handelsbetrekkingen tussen Nederland en Duitsland. 4e kwartaal 2014

Duitsland in cijfers. Analyse van de handelsbetrekkingen tussen Nederland en Duitsland. 4e kwartaal 2014 Duitsland in cijfers Analyse van de handelsbetrekkingen tussen Nederland en Duitsland 4e kwartaal Duitsland in cijfers - analyse handelsbetrekkingen Nederland - Duitsland Colofon Uitgever Nederlandse Ambassade

Nadere informatie

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner Internationaal Ondernemen Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner In opdracht van het ministerie van Buitenlandse Zaken Partners for International Business Internationaal ondernemen

Nadere informatie

Wie zijn wij? Waar staan wij voor? Onze mensen

Wie zijn wij? Waar staan wij voor? Onze mensen Prioriteiten 2014-2019 Wie zijn wij? Wij zijn de grootste politieke familie in Europa, gedreven door een centrumrechtse politieke visie. Wij vormen de Fractie van de Europese Volkspartij (christendemocraten)

Nadere informatie

Nieuwsbrief Automotive & (e)mobility Duitsland

Nieuwsbrief Automotive & (e)mobility Duitsland Bekijk de online versie Nieuwsbrief Automotive & (e)mobility Duitsland Jaargang 2015, Nummer 3, 18 september 2015 Het Consulaat-Generaal te München geeft regelmatig een kort overzicht van nieuws en activiteiten

Nadere informatie

Crossing Continents: Ondernemerskansen in Duitsland

Crossing Continents: Ondernemerskansen in Duitsland Crossing Continents: Ondernemerskansen in Duitsland Sjors Rodenburg woensdag 25 september 2013, 12:55 update: dinsdag 01 oktober 2013, 17:01 Klik op bovenstaande foto om alle foto's te bekijken. Als een

Nadere informatie

Bilaterale handel Vlaanderen - Colombia

Bilaterale handel Vlaanderen - Colombia Bilaterale handel Vlaanderen - Colombia Handelsbalans Vlaanderen - Colombia Onze handel met Colombia is steevast in een handelstekort geëindigd. Dat tekort was op zijn hoogst in 2008: zowat een half miljard

Nadere informatie

Blijvende onrust op de beurs: hoe nu verder?

Blijvende onrust op de beurs: hoe nu verder? Blijvende onrust op de beurs: hoe nu verder? Zoals u waarschijnlijk weet, is de beurs nog steeds bijzonder nerveus en vooral negatief. De directe aanleiding is de tegenvallende groei in China waar wij

Nadere informatie

Exportprestaties van het industriële MKB in 2003

Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 M200410 Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 Exportthermometer Jolanda Hessels Kees Bakker Zoetermeer, november 2004 Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 In 2003 laat de export

Nadere informatie

Duitsland in cijfers. Analyse van de handelsbetrekkingen tussen Nederland en Bremen. 4e kwartaal 2014

Duitsland in cijfers. Analyse van de handelsbetrekkingen tussen Nederland en Bremen. 4e kwartaal 2014 Duitsland in cijfers Analyse van de handelsbetrekkingen tussen Nederland en Bremen 4e kwartaal Duitsland in cijfers - analyse handelsbetrekkingen Nederland - Duitsland Colofon Uitgever Nederlandse Ambassade

Nadere informatie

Country factsheet - Januari 2014 Verenigd Koninkrijk

Country factsheet - Januari 2014 Verenigd Koninkrijk Country factsheet - Januari 2014 Verenigd Koninkrijk Inkomsten uit e-commerce bedragen 109 miljard euro Aan superlatieven geen gebrek als we de e-commerce van het Verenigd Koninkrijk moeten kwalificeren!

Nadere informatie

KUNSTSTOF- EN RUBBERINDUSTRIE BELGIË

KUNSTSTOF- EN RUBBERINDUSTRIE BELGIË KUNSTSTOF- EN RUBBERINDUSTRIE BELGIË ECONOMISCH JAARRAPPORT 27 Federplast.be Vereniging van Producenten van Kunststof- en Rubberartikelen VZW Association des Producteurs d Articles en Matières Plastiques

Nadere informatie

Wie zijn wij? Waar staan wij voor? Onze mensen

Wie zijn wij? Waar staan wij voor? Onze mensen Resultaten 2009-2014 Wie zijn wij? Wij zijn de grootste politieke familie in Europa, gedreven door een centrumrechtse politieke visie. Wij vormen de Fractie van de Europese Volkspartij (christendemocraten)

Nadere informatie

INVESTEREN IN DUITS VASTGOED: WAT, WAAROM EN HOE?

INVESTEREN IN DUITS VASTGOED: WAT, WAAROM EN HOE? INVESTEREN IN DUITS VASTGOED: WAT, WAAROM EN HOE? Inhoud 1 Wat is de impact van de sterke Duitse economie op een vastgoedbelegging? 2 2 Hoe gezond is de Duitse vastgoedmarkt? Is nu het juiste moment om

Nadere informatie

PERSBERICHT Brussel, 24 februari 2012

PERSBERICHT Brussel, 24 februari 2012 PERSBERICHT Brussel, 24 februari 12 STEEDS MEER BELGEN HEBBEN TOEGANG TOT INTERNET In 11 had 77% van de huishoudens internettoegang, meestal via breedband. Dat blijkt uit de resultaten van de ICT enquête

Nadere informatie

De FOD Economie publiceert zijn Barometer van de informatiemaatschappij 2013

De FOD Economie publiceert zijn Barometer van de informatiemaatschappij 2013 De FOD Economie publiceert zijn Barometer van de informatiemaatschappij 2013 Brussel, 25 juni 2013 De FOD Economie publiceert jaarlijks een globale barometer van de informatiemaatschappij. De resultaten

Nadere informatie

Chemische industrie in Duitsland

Chemische industrie in Duitsland Chemische industrie in Duitsland 1. Actuele situatie van de chemische industrie in Duitsland In vergelijking met het vorige kwartaal steeg de productie in het derde kwartaal van 2012 met 1,5 procent, terwijl

Nadere informatie

Belgium E-com Valley. Dominique Michel Ceo Comeos. Slotevent VIL 4 e-boost 23 juni 2015

Belgium E-com Valley. Dominique Michel Ceo Comeos. Slotevent VIL 4 e-boost 23 juni 2015 Belgium E-com Valley Dominique Michel Ceo Comeos Slotevent VIL 4 e-boost 23 juni 2015 2 Inhoud I. E-commerce vandaag II. Delokalisatie van digitale activiteiten III. Wat staat op het spel? 3 I. E-commerce

Nadere informatie

Duitsland in cijfers. Analyse van de handelsbetrekkingen tussen Nederland en Saarland. 4e kwartaal 2014

Duitsland in cijfers. Analyse van de handelsbetrekkingen tussen Nederland en Saarland. 4e kwartaal 2014 Duitsland in cijfers Analyse van de handelsbetrekkingen tussen Nederland en Saarland 24 4e kwartaal 24 Duitsland in cijfers - analyse handelsbetrekkingen Nederland - Duitsland Colofon Uitgever Nederlandse

Nadere informatie

Tot uw dienst. Let s drive business

Tot uw dienst. Let s drive business Tot uw dienst Marktanalyse: voldoen Europese bedrijven aan de verwachtingen van consumenten voor wat betreft afgesproken afleveren afspraaktijden? Marktonderzoek: Service en aflevering aan huis Het marktonderzoek

Nadere informatie

T4 Oefen SED Geschiedenis Module 6

T4 Oefen SED Geschiedenis Module 6 T4 Oefen SED Geschiedenis Module 6 1. Bekijk bron 1. De titel van de onderstaande Russische cartoon is: De Amerikaanse stemmachine. De Verenigde Staten drukken op het knopje voor, dat naast het knopje

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Uw totaalpakket in logistiek. www.packntrace.nl

Uw totaalpakket in logistiek. www.packntrace.nl Uw totaalpakket in logistiek www.packntrace.nl Uw totaalpakket in logistiek Als dienstverlener op het gebied van pakketlogistiek, biedt packntrace eersteklas diensten die betrekking hebben op alle aspecten

Nadere informatie

Kansendossier : Machinebouw en Mechatronica. België

Kansendossier : Machinebouw en Mechatronica. België Kansendossier : Machinebouw en Mechatronica België Inleiding Aanleiding De industrie wordt wereldwijd steeds hoogwaardiger en heeft alsmaar meer behoefte aan ondernemingen die uitblinken in een hightech

Nadere informatie

Country factsheet - April 2016. België

Country factsheet - April 2016. België Country factsheet - April 2016 België Inhoud Inleiding 3 Wat kopen de Belgische klanten online? 4 Populaire betaalmethodes 4 Populaire leveringsmethodes 5 Populaire online platformen 5 Over de grenzen

Nadere informatie

Marktontwikkelingen varkenssector

Marktontwikkelingen varkenssector Marktontwikkelingen varkenssector 1. Inleiding In de deze nota wordt ingegaan op de marktontwikkelingen in de varkenssector in Nederland en de Europese Unie. Waar mogelijk wordt vooruitgeblikt op de te

Nadere informatie

Ontbijtbijeenkomst De Maatschappij. Hartelijk welkom

Ontbijtbijeenkomst De Maatschappij. Hartelijk welkom Ontbijtbijeenkomst De Maatschappij Hartelijk welkom Even voorstellen Rabobank Breda Samen sterker Duurzaam nieuw hoofdkantoor Rabobank Breda 1509142 Duurzaam nieuw hoofdkantoor: film MKB-visie Alexander

Nadere informatie

Belgische kledingsector : redelijk goed klimaat in 2007 maar dreigende onweerswolken in 2008

Belgische kledingsector : redelijk goed klimaat in 2007 maar dreigende onweerswolken in 2008 PERSBERICHT Belgische kledingsector : redelijk goed klimaat in 2007 maar dreigende onweerswolken in 2008 Het jaar 2007 kan voor de kledingsector worden samengevat als een stabiel jaar. De omzetdaling was

Nadere informatie

Amsterdamse haven en innovatie

Amsterdamse haven en innovatie Amsterdamse haven en innovatie 26 september 2011, Hoge School van Amsterdam Haven Amsterdam is een bedrijf van de gemeente Amsterdam Oostelijke handelskade (huidige situatie) Oostelijke handelskade (oude

Nadere informatie

Gesubsidieerd zaken doen in Duitsland. Effecten van NIOF subsidies en een nadere analyse van het vermarkten van producten binnen dat kader

Gesubsidieerd zaken doen in Duitsland. Effecten van NIOF subsidies en een nadere analyse van het vermarkten van producten binnen dat kader Gesubsidieerd zaken doen in Duitsland Effecten van NIOF subsidies en een nadere analyse van het vermarkten van producten binnen dat kader Inhoudsopgave 1. Inleiding 3. Analyse 3 3. Inzicht in Noord-Nederlandse

Nadere informatie

De Belgische farmaceutische industrie in een internationale context

De Belgische farmaceutische industrie in een internationale context As % of total European pharmaceutical industry De Belgische farmaceutische industrie in een internationale context Terwijl België slechts 2,6 % vertegenwoordigt van het Europees BBP, heeft de farmaceutische

Nadere informatie

1.349.585.838 inwoners in 2013 (1,35 miljard) Grote steden: Shanghai (22,3 miljoen inw.), Peking (19,3 miljoen inw.) en Hangzhou (15 e stad)

1.349.585.838 inwoners in 2013 (1,35 miljard) Grote steden: Shanghai (22,3 miljoen inw.), Peking (19,3 miljoen inw.) en Hangzhou (15 e stad) China Grootste land ter wereld 1 van de BRIC-landen 1.349.585.838 inwoners in 2013 (1,35 miljard) Shanghai Delta rijkste van China Grote steden: Shanghai (22,3 miljoen inw.), Peking (19,3 miljoen inw.)

Nadere informatie

Inhoud Tien jaar Economische Barometer Breda Kenniseconomie Visie 2011 Rabobank Stand van zaken Breda Breda & West-Brabant

Inhoud Tien jaar Economische Barometer Breda Kenniseconomie Visie 2011 Rabobank Stand van zaken Breda Breda & West-Brabant Van harte welkom! Programma 19:00 Ontvangst 19:30 Opening door Paul Rüpp 19:35 Presentatie resultaten Willem-Peter Kriek 20:00 Uit de praktijk: Bart van Nuland, Lansto BV 20:15 Uit de praktijk: Jeroen

Nadere informatie

FARMACIJFERS 2014. De geneesmiddelenindustrie in België : een vector voor groei. De kerncijfers

FARMACIJFERS 2014. De geneesmiddelenindustrie in België : een vector voor groei. De kerncijfers FARMACIJFERS 214 De geneesmiddelenindustrie in België : een vector voor groei De kerncijfers Verantwoordelijke uitgever : Catherine Rutten voor pharma.be, Algemene Vereniging van de Geneesmiddelenindustrie

Nadere informatie

Wat kan de Nederlandse ambassade in België voor u betekenen?

Wat kan de Nederlandse ambassade in België voor u betekenen? Wat kan de Nederlandse ambassade in België voor u betekenen? walgierscapetowndhakakuwaitmaputoriodejaneirosarajevovilniusammancanberradohakualalumpurmexicocityrigaseoulviennaankaracairo Wat kan de Nederlandse

Nadere informatie

Crisis in de EU docentenhandleiding

Crisis in de EU docentenhandleiding Crisis in de EU docentenhandleiding In deze les vergelijken leerlingen de economische situatie van verschillende EU-leden met elkaar. Daarbij maken zij gebruik van de interactieve kaart en grafiek Economische

Nadere informatie

Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners.

Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners. EC 01. EEN KAMER HUREN IN LEIDEN. Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners. Vermoedelijk blijft het aanbod van kamers achter bij de vraag, waardoor er gemakkelijk prijsopdrijving

Nadere informatie

Zakendoen met China via Hong Kong

Zakendoen met China via Hong Kong Zakendoen met China via Strategische Overwegingen en Praktijkvoorbeelden Bart Horsten 3 mei 2011 Steenweg op Mol 129 B-2360 Oud-Turnhout Belgium Tel: +32 (0)14 720275 Fax: +32 (0)14 720299 www.horsten.be

Nadere informatie

7 op 10 internationale bedrijven ondervinden problemen. Vlaamse exportondersteuning onvoldoende gekend en gebruikt

7 op 10 internationale bedrijven ondervinden problemen. Vlaamse exportondersteuning onvoldoende gekend en gebruikt PERSBERICHT Hasselt, 12 april 2012 Onderzoek UNIZO-Limburg en VKW Limburg: 7 op 10 internationale bedrijven ondervinden problemen Vlaamse exportondersteuning onvoldoende gekend en gebruikt UNIZO-Limburg

Nadere informatie

Sectorprognoses 2015 en MKB- Visie zonder grenzen

Sectorprognoses 2015 en MKB- Visie zonder grenzen Sectorprognoses 2015 en MKB- Visie zonder grenzen Bijeenkomst Rabobank Noord- en Oost- Achterhoek Monique van Plateringen & Annemarie Kuijer 9 februari 2015 Introductie Sprekers Annemarie Kuijer, sectormanager

Nadere informatie

Examen economie thema 2 deel 1 Theorie thema 2: Produceren voor de wereldmarkt

Examen economie thema 2 deel 1 Theorie thema 2: Produceren voor de wereldmarkt Examen economie thema 2 deel 1 Theorie thema 2: Produceren voor de wereldmarkt Door: F. De Smyter en P. Holvoet 1. Geef een correcte omschrijving van de volgende economische begrippen: a) Globalisering:.

Nadere informatie

Goede ICT-prestaties voor België, blijkt uit de Barometer van de informatiemaatschappij 2014

Goede ICT-prestaties voor België, blijkt uit de Barometer van de informatiemaatschappij 2014 Goede ICT-prestaties voor België, blijkt uit de Barometer van de informatiemaatschappij 2014 Brussel, 10 september 2014 De FOD Economie publiceert vandaag zijn jaarlijkse Barometer van de Informatiemaatschappij.

Nadere informatie

M200612. Positieve exportontwikkeling zet door. Exportthermometer 2006. drs. S.C. Oudmaijer

M200612. Positieve exportontwikkeling zet door. Exportthermometer 2006. drs. S.C. Oudmaijer M200612 Positieve exportontwikkeling zet door Exportthermometer 2006 drs. S.C. Oudmaijer Zoetermeer, november 2006 Exportthermometer Het gaat goed met de Nederlandse export, zowel in het grootbedrijf als

Nadere informatie

Inhoudsopgave. 1. Vlaanderen tekent samenwerkingsakkoord met Noordrijn-Westfalen. 3. Vlaanderen tekent samenwerkingsakkoord met Noordrijn-Westfalen

Inhoudsopgave. 1. Vlaanderen tekent samenwerkingsakkoord met Noordrijn-Westfalen. 3. Vlaanderen tekent samenwerkingsakkoord met Noordrijn-Westfalen Inhoudsopgave 1. Vlaanderen tekent samenwerkingsakkoord met Noordrijn-Westfalen 2. Akkoord met Duitse industrieregio 3. Vlaanderen tekent samenwerkingsakkoord met Noordrijn-Westfalen 4. Vlaanderen tekent

Nadere informatie

Colloquium zorg & vastgoed

Colloquium zorg & vastgoed Colloquium zorg & vastgoed 26 April 2016 Wordt er anno 2046 nog geïnvesteerd in zorgvastgoed? -1- Zorgvastgoed als investeringsobject -2- Zorgvastgoed als investeringsobject > Anno 2016 : voornamelijk

Nadere informatie

3.2 De omvang van de werkgelegenheid

3.2 De omvang van de werkgelegenheid 3.2 De omvang van de werkgelegenheid Particuliere bedrijven en overheidsbedrijven nemen mensen in dienst. Collectieve sector = Semicollectieve sector = De overheden op landelijk, provinciaal en lokaal

Nadere informatie

Examen HAVO. Economie 1

Examen HAVO. Economie 1 Economie 1 Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.00 uur 20 00 Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed

Nadere informatie

Autoprijzen: ondanks prijsconvergentie blijft kopen in buitenland vaak nog interessant

Autoprijzen: ondanks prijsconvergentie blijft kopen in buitenland vaak nog interessant IP/04/285 Brussel, 2 maart 2004 Autoprijzen: ondanks prijsconvergentie blijft kopen in buitenland vaak nog interessant Het jongste verslag over autoprijzen toont aan dat op alle markten de prijsconvergentie

Nadere informatie

Headline Headline. Sach-, Haftpflicht, Kfz etc. ARAG Incasso Verzekering voor ondernemers

Headline Headline. Sach-, Haftpflicht, Kfz etc. ARAG Incasso Verzekering voor ondernemers ARAG Incasso Verzekering voor ondernemers Ondernemers Sach-, ARAG Incasso Haftpflicht, Verzekering Kfz etc. Zes op de tien ondernemers hebben ermee te maken: klanten die veel te laat of niet betalen. En

Nadere informatie

Headline Headline. Sach-, Haftpflicht, Kfz etc. ARAG Incasso Verzekering voor ondernemers

Headline Headline. Sach-, Haftpflicht, Kfz etc. ARAG Incasso Verzekering voor ondernemers Headline Headline Sach-, Haftpflicht, Kfz etc. ARAG Incasso Verzekering voor ondernemers Ondernemers ARAG Incasso Verzekering Zes op de tien ondernemers hebben ermee te maken: klanten die veel te laat

Nadere informatie

De kracht van een sociale organisatie

De kracht van een sociale organisatie De kracht van een sociale organisatie De toegevoegde waarde van zakelijke sociale oplossingen Maarten Verstraeten. www.netvlies.nl Prinsenkade 7 T 076 530 25 25 E mverstraeten@netvlies.nl 4811 VB Breda

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB 2005 ECONOMIE CSE KB. tijdvak 2. 500040-2-639b

Bijlage VMBO-KB 2005 ECONOMIE CSE KB. tijdvak 2. 500040-2-639b Bijlage VMBO-KB 2005 tijdvak 2 ECONOMIE CSE KB 500040-2-639b DOZENSCHUIVERS informatiebron 1 Waarde van de Nederlandse uitvoer van goederen in 2002 ( x miljard) uitvoer van in Nederland wederuitvoer geproduceerde

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-BB 2004

Examenopgaven VMBO-BB 2004 Examenopgaven VMBO-BB 2004 tijdvak 2 dinsdag 22 juni 11.30 13.00 uur ECONOMIE CSE BB Naam kandidaat Kandidaatnummer Beantwoord alle vragen in dit opgavenboekje. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit

Nadere informatie

Ik zie dat we op een mooie opkomst kunnen rekenen. Ik wil. daarom Johann Leten en zijn team bedanken. Zij hebben

Ik zie dat we op een mooie opkomst kunnen rekenen. Ik wil. daarom Johann Leten en zijn team bedanken. Zij hebben Goede avond allemaal, Ik zie dat we op een mooie opkomst kunnen rekenen. Ik wil daarom Johann Leten en zijn team bedanken. Zij hebben immers, samen met enkele medewerkers van de FOD P&O, dat staat voor

Nadere informatie

De Duitse winkelmarkt

De Duitse winkelmarkt De Duitse winkelmarkt Outlook Duitse winkelmarkt Uitstekende vooruitzichten winkelmarkt in de grootste steden 15 16 17 18 Waardegroei High street retail + + + + Dominante winkelcentra + + + + Boodschappencentra

Nadere informatie

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU?

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Als gevolg van de wereldwijde economische en financiële crisis heeft de EU met een laag investeringsniveau te kampen. Alleen met gezamenlijke gecoördineerde

Nadere informatie

Hoofdstuk 7 Samenwerking in Europa

Hoofdstuk 7 Samenwerking in Europa Hoofdstuk 7 Samenwerking in Europa Vroeger voerden Europese landen vaak oorlog met elkaar. De laatste keer was dat met de Tweede Wereldoorlog (1940-1945). Er zijn in die oorlog veel mensen gedood en er

Nadere informatie

Interview Alex Wynaendts, Aegon. Tekst: Martin Voorn. Kop

Interview Alex Wynaendts, Aegon. Tekst: Martin Voorn. Kop Interview Alex Wynaendts, Aegon Tekst: Martin Voorn Kop (suggestie 1:) Globalisering kan financiële markten hard raken (suggestie 2:) Verzekeren is lokale kennis wereldwijd inzetten (suggestie 3:) Globalisering

Nadere informatie

concurrentiefactor arbeid Arbeid Werkt! Logistic Labour Survey 2014 NDL, TLN, Tempo-Team Agenda

concurrentiefactor arbeid Arbeid Werkt! Logistic Labour Survey 2014 NDL, TLN, Tempo-Team Agenda Logistiek Nederland en de concurrentiefactor arbeid Arbeid Werkt! Logistic Labour Survey 2014 NDL, TLN, Tempo-Team Agenda Waarom dit onderzoek? Logistieke arbeidsmarkt Arbeid als concurrentiefactor Slim

Nadere informatie

Martin Schor (Gateway to Germany) www.exportduitsland.nl

Martin Schor (Gateway to Germany) www.exportduitsland.nl Martin Schor (Gateway to Germany) www.exportduitsland.nl Even voorstellen Martin Schor Geboren te Amsterdam B.Sc. Mechanical Engineering TU Delft M.Sc. Business Economics & Marketing Universiteit van Amsterdam

Nadere informatie

Vier werknemers op tien krijgen opleiding en vorming

Vier werknemers op tien krijgen opleiding en vorming ALGEMENE DIRECTIE STATISTIEK EN ECONOMISCHE INFORMATIE PERSBERICHT 13 september 2007 Vier werknemers op tien krijgen opleiding en vorming Vormingsinspanningen van Belgische ondernemingen in 2005 62,5%

Nadere informatie

GRENSOVERSCHRIJDENDE SAMENWERKING

GRENSOVERSCHRIJDENDE SAMENWERKING GRENSOVERSCHRIJDENDE SAMENWERKING Groningen, 13 mei 2011 Huis De Beurs, Groningen Donderdag 27 juni 2013 Eems Dollard Regio (EDR) Op 28 februari 1977 opgericht en vanaf 1997 openbaar lichaam. 100 leden

Nadere informatie

Online Training Basis LinkedIn (LI) Profiel

Online Training Basis LinkedIn (LI) Profiel Auteur: Leni Minderhoud info@45plusondernemer.nl Online Training Basis LinkedIn (LI) Profiel Audio 1 Het belangrijkste voor je LI profiel eerst Hallo luisteraar naar deze audio serie over je LI profiel.

Nadere informatie

Kent, een geweldige plek om zaken te doen

Kent, een geweldige plek om zaken te doen Kent, een geweldige plek om zaken te doen Kent is de beste plek om zaken te doen in het Verenigd Koninkrijk. Gelegen in Zuidoost-Engeland is Kent de regio die het dichtst bij het vasteland van Europa ligt.

Nadere informatie