Monitoringsplan. C.H. Razenberg A.A.J. Willems. HAS Hogeschool, Toegepaste Biologie, juni 2014, s-hertogenbosch

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Monitoringsplan. C.H. Razenberg A.A.J. Willems. HAS Hogeschool, Toegepaste Biologie, 2013-2014 30 juni 2014, s-hertogenbosch"

Transcriptie

1 Monitoringsplan Onderzoek naar de verschillen in invloed tussen natuurlijke jaarrond begrazing en seizoensbegrazing door boerenvee op de biodiversiteit bij het Naardermeer C.H. Razenberg A.A.J. Willems HAS Hogeschool, Toegepaste Biologie, juni 2014, s-hertogenbosch 0

2 Monitoringsplan Onderzoek naar de verschillen in invloed tussen natuurlijke jaarrond begrazing en seizoensbegrazing door boerenvee op de biodiversiteit bij het Naardermeer HAS Kennistransfer en Bedrijfsopleidingen Onderwijsboulevard 221 Postbus MA s-hertogenbosch Telefoon: (088) Projectcode 7437FRE4 Auteurs Catharina Hendrika Razenberg Anique Anna Josepha Willems Opleiding Toegepaste Biologie HAS Hogeschool Den Bosch In opdracht van Chris Braat, FREE Nature In samenwerking met Annemieke Ouwehand, Natuurmonumenten Wouter Slors, kuddebeheerder FREE Nature Marco Baars, rundveehouder Margreet ter Horst, HAS Hogeschool Margje Voeten, HAS Hogeschool Datum en locatie 30 juni 2014 's-hertogenbosch 1

3 Voorwoord De zomer van 2013 was het begin van dit afstudeeronderzoek aan HAS Hogeschool in Den Bosch. Het onderzoeksrapport, monitoringsplan en veldwerkhandleiding zijn de resultaten die wij afleveren ter afronding van onze opleiding Toegepaste Biologie. Natuurlijk was het niet gelukt zonder de samenwerking met verschillende organisaties en personen. Allereerst willen we onze opdrachtgever Chris Braat van FREE Nature bedanken. Jouw begeleiding, kennis en goede overleggen waren essentieel voor het gehele afstudeeronderzoek. Ook Annemieke Ouwehand van Natuurmonumenten willen we enorm bedanken voor haar medewerking, inzichten en begeleiding. Margreet ter Horst en Margje Voeten van HAS Hogeschool willen we bedanken voor de tijd die ze hebben vrijgemaakt om ons te begeleiden en te voorzien van feedback op onze rapporten. De gesprekken hebben ons goed geholpen om op het juiste spoor te blijven. Tanja de Bode (FREE Nature) en Marijn Nijssen (Stichting Bargerveen) zijn zeer belangrijk geweest voor aanvang van het project en gedurende de eerste weken van het onderzoek. Tanja willen we bedanken voor haar hulp bij het vinden van een opdracht en het ons in contact brengen met de juiste personen. Marijn s wijze woorden en tips waren onmisbaar voor onze planning en vormgeving van het onderzoek. Gedurende het onderzoek hebben we veel contact gehad met Marco Baars (rundveehouder en eigenaar van het jongvee) en Wouter Slors (kuddebeheerder van de Galloways, FREE Nature). We zijn dankbaar voor hun openheid, medewerking en nieuwsgierigheid gedurende het gehele project. Osama Almalik (HAS Hogeschool) willen we bedanken voor zijn statistische hulp bij het analyseren van de onderzoeksdata. Het monitoringsplan is tot stand gekomen door medewerking en hulp van de volgende personen en stichtingen: Edo Goverse van RAVON Meetnet Amfibieën, Ingo Janssen van RAVON Meetnet Reptielen, Chris van Swaay van De Vlinderstichting, Roy Kleukers van Stichting EIS, Albert de Jong van SOVON Communicatie, Menno Hornman van SOVON Meetnet Watervogels en Harry de Klein, vrijwillige teller bij SOVON voor wateren wintervogels. We willen hen bedanken voor de informatie over protocollen en onderzoeksrapportages en de data die zij voor ons ter beschikking hebben gesteld. Daarnaast willen we Jo Willems en Roland Razenberg bedanken voor hun hulp bij het maken van de veldwerkmaterialen en het ter beschikking stellen van vervoer, zodat we het veld konden bezoeken. Als laatste willen we Luc de Monte, onze redder in nood, bedanken voor zijn hulp, enthousiame en doorzettingsvermogen bij het verzamelen van de data in het veld. 's-hertogenbosch, juni 2014 Janneke Razenberg Anique Willems 2

4 Inhoudsopgave 1.Inleiding Leeswijzer Wet- en regelgeving en hygiëneprotocol Ontheffingen Hygiëneprotocol amfibieën Dataverwerking- en analyse Monitoring vegetatiestructuur Telgebied Frequentie Materialen Monitoring amfibieën Telgebied Frequentie Materialen Soorten Monitoring reptielen Telgebied Frequentie Materialen Soorten Monitoring insecten Dagvlinders, libellen en juffers Nachtvlinders Sprinkhanen en krekels Monitoring vogels Telgebied Frequentie Materialen Soorten Overzichtsschema monitoring Literatuurlijst

5 Bijlage 1. Waarnemingsformulier vegetatiestructuur Bijlage 2. Random getallen vegetatiestructuur Bijlage 3. Waarnemingsformulier amfibieën Bijlage 4. Coördinaten telgebieden amfibieën Bijlage 5. Determinatiefoto's amfibieën Bijlage 6. Waarnemingsformulier reptielen Bijlage 7. Gedetailleerde kaarten en coördinaten routes reptielen Bijlage 8. Determinatiefoto's reptielen Bijlage 9. Waarnemingsformulier dagvlinders Bijlage 10. Waarnemingsformulier libellen en juffers Bijlage 11. Gedetailleerde kaarten en coördinaten routes dagvlinders, libellen en juffers Bijlage 12. Determinatiefoto's dagvlinders Bijlage 13. Determinatiefoto's libellen en juffers Bijlage 14. Waarnemingsformulier nachtvlinders Bijlage 15. Coördinaten telpunten nachtvlinders Bijlage 16. Determinatiefoto's nachtvlinders Bijlage 17. Waarnemingsformulier sprinkhanen en krekels Bijlage 18. Coördinaten telpunten sprinkhanen en krekels Bijlage 19. Determinatiefoto's sprinkhanen en krekels Bijlage 20. Waarnemingsformulier vogels Bijlage 21. Coördinaten routes vogels

6 1. Inleiding In het huidige natuurbeheer krijgt begrazing als landschapsvormend proces een steeds belangrijkere rol. Natuurbeheerders zetten grazers in voor regulier- en herstelbeheer in een grote verscheidenheid van ecosysteem. Beheerders passen verschillende vormen van begrazing toe, waarbij zogenaamde jaarronde natuurlijke begrazing met grote grazers naast seizoensbeweiding met boerenvee staat. Natuurlijke begrazing is begrazing met grote grazers die leven in sociale groepsverbanden en die daarbij vrij zijn hun natuurlijke gedrag te vertonen. Er bestaat onduidelijkheid over het mogelijke verschil in effect op het ecosysteem tussen beide typen begrazing (FREE Nature, 2014; Natuurkennis, 2013; Vermeulen, 2013). Door FREE Nature wordt aangenomen dat een verschil in invloed op de vegetatie waarneembaar is. Sociale kuddes grote grazers, die jaarrond worden ingezet, zouden bepalend zijn voor de vorming van structuurrijke graslanden en geleidelijke overgangen van graslanden naar struwelen en bossen. Bij seizoensbeweiding, wat de standaard is bij begrazing met boerenvee, zouden de graslanden kort gehouden worden waardoor overgangen in vegetatiestructuur scherp zijn. Hierdoor zou er minder variatie in het landschap voorkomen, waardoor een lagere biodiversiteit kan worden verwacht (Natuurkennis, 2013; Vermeulen, 2013). Of deze aannames ook wetenschappelijk onderbouwd kunnen worden, is echter nooit uitgezocht. FREE Nature werkt samen met verschillende opdrachtgevers, waaronder Natuurmonumenten, bij het inzetten van grote grazers in gebieden waar ongeremde bosvorming niet in de doelstellingen past. Naast het toepassen van jaarrondbegrazing met semi-wilde runderen zet Natuurmonumenten ook seizoensbeweiding met boerenvee in (Beheereenheid Gooi & Vechtstreek, 2009; A. Ouwehand, persoonlijke communicatie, januari 2014). Door een verondersteld verschil in effect op de biodiversiteit tussen beide typen begrazing, ontstond bij FREE Nature en Natuurmonumenten de vraag: Is er een verschil in biodiversiteit waarneembaar wanneer het gebied jaarrond wordt begraasd door sociale kuddes Galloways óf seizoensgebonden wordt begraasd met boerenvee? Dit monitoringsplan dient als leidraad voor een meerjarige onderzoek om antwoord te geven op bovenstaande vraag. De monitoring zal plaatsvinden in de bufferzone van het Naardermeer, een laagveengebied in Noord- Holland, gelegen tussen Naarden en Weesp. Het natuurgebied is het eerste gebied dat door Natuurmonumenten in 1906 werd aangekocht en wordt tot op de dag van vandaag door haar beheerd. Daarnaast valt het gebied onder de Natura 2000 wetgeving. De medio jaren negentig aangekochte bufferzone van het gebied wordt begraasd door Galloways van FREE Nature. Enkele stukken van de bufferzone worden verpacht aan boeren en begraasd door boerenvee (Boosten, 2006). De onderzoeksgebieden bevinden zich in de Nieuwe Keverdijksche Polder-oost. Het gebied is opgesplitst in het plot van Dhr. M. Baars, rundveehouder woonachtig aan het Naardermeer, en FREE Nature. De plots zijn respectievelijk 54 hectare en 72 hectare groot. De monitoring zal worden uitgevoerd door vrijwilligers van Natuurmonumenten, waarvoor een speciale versie van dit monitoringsplan is gemaakt in de vorm van een 'Veldwerkhandleiding'. Het richt zich op de inventarisatie van de vegetatiestructuur, amfibieën, reptielen, dag- en nachtvlinders, libellen en juffers, sprinkhanen en krekels, en vogels. De gestandaardiseerde monitoringsprotocollen, welke afkomstig zijn van gespecialiseerde natuurorganisaties (zoals RAVON, SOVON, etc.), vormen de basis binnen de beschreven methodieken. Er zijn enkele afwijkingen en aanpassingen gemaakt, zodat het toepasbaar is in de onderzoeksgebieden. Eenmaal in de vier jaar zullen alle gebieden worden gemonitord om verstoring van het gebied te minimaliseren. De monitoring moet plaatsvinden met minimaal 2 personen in verband met de toegankelijkheid en veiligheid in het laagveengebied. 5

7 1.1. Leeswijzer Allereerst zal een toelichting worden gegeven op de wet- en regelgeving, met betrekking tot ontheffingen van de Flora- en Faunawet en de betreding van het gebied. Ook de hygiëneprotocollen voor de monitoring van de amfibieën worden beschreven. Vervolgens wordt een korte toelichting gegeven over de dataverwerking- en analyse. Daaropvolgend zullen de verschillende monitoringsprotocollen aan bod komen. Bij elk onderdeel wordt eerst toegelicht welke mogelijke invloed begrazing heeft op de aanwezigheid van een soortgroep. Vervolgens wordt uitleg gegeven over de telgebieden, de frequentie waarin de monitoring plaats moet vinden, welke materialen nodig zijn en welke soorten verwacht kunnen worden. In de bijlagen zijn waarnemingsformulieren, determinatiefoto's en gedetailleerde kaarten en coördinaten van telgebieden en routes te vinden. 6

8 2. Wet- en regelgeving en hygiëneprotocol De overheid heeft in 1997 het Netwerk Ecologische Monitoring (NEM) opgezet om populatieontwikkelingen, de toestand van de natuur en veranderingen hierin te monitoren. Hierin zijn verschillende Meetnetten opgericht om diverse diergroepen en planten te monitoren (Netwerk Ecologische Monitoring, z.j.; Smit & Zuiderwijk, 2003). In deze handleiding zijn enkele van deze Meetnetten toegelicht, waaronder amfibieën, reptielen, vlinders, libellen, juffers en vogels Ontheffingen De onderzoeksgebieden zijn gevestigd in de Nieuwe Keverdijksche Polder-oost, welke in de bufferzone van het Naardermeer ligt. Dit gebied valt onder de Natura 2000 wetgeving (Boosten, 2006). Hierdoor zijn de soorten beschermd onder de Flora- en Faunawet. Door de inventarisatie van de fauna kan verstoring plaatsvinden. Daarom moet voor monitoring een ontheffing van de Flora- en Faunawet worden aangevraagd bij de Rijksoverheid. Dit kan via de volgende website: Naast deze ontheffing is er een betredingsontheffing nodig van de grondeigenaar of beheerder van het onderzoeksgebied (Groenveld et al., 2011). Deze moet worden aangevraagd bij Natuurmonumenten Naardermeer Hygiëneprotocol amfibieën In Nederland zijn de huidziekte chytridiomycose, veroorzaakt door de schimmel Batrachochytrium dendrobatidis, en het ranavirus aangetoond. Deze kunnen zorgen voor massale sterfte van amfibieën en reptielen (en vissen). Het is dus van belang om tijdens de monitoring voorzorgsmaatregelen te treffen om verspreiding van deze ziektes tegen te gaan. Er is geen reden om aan te nemen dat deze ziekten schadelijk kunnen zijn voor mensen. Het volgende wordt geadviseerd gedurende het toepassen van onderzoek in het veld (Spitzen, z.j.): Advies Hanteer amfibieën alleen als het echt noodzakelijk is. Er zijn geen beperkingen in het veld, zolang u voorzorgsmaatregelen neemt. Neem ook hygiënemaatregelen in acht als u met vissen of macrofauna werkt (en de amfibieën ongemoeid laat). Amfibieën moeten altijd weer op de exacte vangslocatie worden losgelaten. Als uw handen in contact komen met water of met amfibieën moeten wegwerphandschoenen (poederloos) worden gedragen. Neem ook handzeep mee. Alle materialen die tussen verschillende locaties gebruikt worden, moeten worden gedesinfecteerd. Als u het water in bent gelopen, of contact hebt gemaakt met het water (of modder), moeten schoenen/laarzen/waadpak worden gedesinfecteerd. Parkeer uw auto iets verderop op een verhard pad en niet op (zachte modderige) vegetatie. De amfibieschimmel overleeft droogte niet, maar ranavirus kan wel 200 dagen in leven blijven op droge oppervlakten. Het laten drogen (4 uur of langer) van veldmaterialen tussen veldbezoeken door is dus voldoende effectief tegen chytridiomycose, maar niet voor ranavirus. 7

9 Dode en/of zieke amfibieën zijn high risk. Hanteer ze enkel met handschoenen, rapporteer zieke dieren en neem dode dieren mee (in dubbele plastic zak). Neem bij het aantreffen van dode dieren contact op met het DWHC (voor contactgegevens ). Meld daarnaast het aantreffen van massale sterfte bij RAVON en meld ook vondsten van ziek uitziende dieren Desinfecteren Borstel plantenresten, modderkluiten etc. af. Spoel met water. Water uit een poel of vijver is prima. Desinfecteer op één van onderstaande manieren, op ruime afstand van het oppervlaktewater en probeer geen, of zo min mogelijk, residu in het milieu te laten komen. Probeer bij voorkeur met verschillende sets materialen te werken, zodat er geen chemicaliën gebruikt hoeven te worden. o Reinig met 70% alcohol. o Maak een 1% Virkon oplossing en laat materialen gedurende 1 minuut inweken. o Andere desinfectanten zijn bleek (3 5% concentratie gedurende 1 minuut) en Nolvasan (0.75% concentratie gedurende 1 minuut), maar chemische desinfectanten hebben niet de voorkeur. o Bent u niet in staat om uw materiaal op de locatie schoon te maken, neem het dan mee, van elkaar gescheiden in plastic zakken en doe het thuis. Was uw handen met een desinfectant. Alle drogisten verkopen zeep waarbij geen water nodig is. Het is verstandig om twee of meer sets materialen mee te nemen wanneer dit mogelijk is. 8

10 3. Dataverwerking- en analyse Bij de monitoring van de flora en fauna behoren meerdere veldmetingen, waarbij de gegevens op de waarnemingsformulieren worden genoteerd. De resultaten die voortkomen uit het veldwerk, worden ingevoerd in Excel. Deze data worden afgeleverd bij Natuurmonumenten Naardermeer, waar alles wordt verzameld in een database. Bij de verzamelde data van de vegetatiestructuur worden het aantal metingen, per gebied, opgedeeld in negen hoogtecategorieën; 0 10 cm, cm, cm, cm, cm, cm, cm en 80+ cm. Voor verdere analyse in IBM SPSS Statistics is het van belang om meerdere herhalingen te kunnen toetsen. Hiervoor kan een individuele Independent Samples Test worden uitgevoerd. Daarbij worden de significante verschillen per hoogtecategorie per onderzoeksgebied zichtbaar. Omdat aan iedere vegetatiestructuur meting ook GPS-coördinaten zijn gekoppeld, kunnen deze ook worden opgenomen in geografische informatiesystemen als Quantum GIS en ArcGIS. De GPS-coördinaten uit de GPSontvangers worden in het WGS84 coördinatenreferentiesysteem verwerkt, terwijl ArcGIS gebruik maakt van het Rijksdriehoekscoördinaten. De coördinaten moeten zodoende eerst naar het juiste referentiesysteem worden omgezet. De onderzoeksgebieden waarbinnen de resultaten liggen zijn ingetekend in Google Earth en vervolgens omgezet naar Quantum GIS (deze data heeft Natuurmonumenten ter beschikking). De shapefiles welke hieruit voortkomen kunnen worden geconverteerd worden naar ArcGIS. Door middel van Inverse Distance Weighting (IDW) zijn de resultaten te interpoleren. Bij interpolatie worden de metingen gebruikt om de onbekende vegetatiehoogten in de onderzoeksgebieden te berekenen. Zo kan een overzichtskaart van de vegetatiestructuur per onderzoeksgebied worden gevormd. Alle standaardinstellingen voor deze IDW interpolatie moeten onveranderd blijven (output cell size: default, power: 2, number of points: 12). Na meerjarige monitoring kunnen aan de hand van deze dataset statistische verwerkingen en andere analysen plaats gaan vinden. De gegevens die van de fauna worden verzameld kunnen zo worden gekoppeld aan de vegetatiestructuren en mogelijke effecten van begrazing in de twee onderzoeksgebieden. 9

11 4. Monitoring vegetatiestructuur Begrazing is van belang bij het verjongen van de houtige vegetatie. Door het aanvreten van schors en takken van al aanwezige struiken en bomen creëren grazers groeimogelijkheden voor jonge struiken en bomen (Kuiters, 2004). Intensieve begrazing zorgt voor een afname in biodiversiteit, terwijl extensieve begrazing juist een mozaïek van ruimtelijke structuren helpt ontwikkelen (Bos et al., 2002; Dumont et al., 2012). Met behulp van de drop-disc methode wordt binnen ieder onderzoeksgebied in kaart gebracht hoe hoog de variatie in vegetatiestructuur is. Door de metingen per hectare binnen beide gebieden op te delen in hoogtecategorieën en vegetatielagen kan de variatie van ieder gebied bepaald worden en kunnen beide gebieden onderling vergeleken worden Telgebied Het telgebied voor de monitoring van de vegetatiestructuur moet voldoen aan de volgende eisen: Onderzoekshectaren van 150 x 50 meter of 100 x 100 meter. o 28 gebieden bij de Galloways. o 17 gebieden bij het boerenvee. De onderzoeksgebieden zijn onderverdeeld in verschillende typen, gerelateerd aan de doeleinden van de grazers: o Kernweiden (groen): Delen van het gebied waar de runderen het vaakst verblijven, herkauwen en rust zoeken. o Loopweiden (geel): Gedeelten van het gebied waar de runderen wisselend grazen en doorheen trekken. o Moeras- en kruidvoedingsweiden (oranje): Delen van het gebied waar de runderen mogelijk enkel voor speciale (voedings-)behoeften zouden kunnen komen en maar zelden worden gezien. o Beschutte geboorteweiden (roze): Op deze, vaak afgelegen, locaties worden het vaakste runderen met pasgeboren kalfjes gezien. In afbeelding 4.1 zijn de onderzoekshectaren voor in het onderzoeksgebied van de Galloways te zien. In afbeelding 4.2 zijn de onderzoekshectaren te zien voor in het onderzoeksgebied van het boerenvee. Alle hectaren hebben een nummer gekregen waar niet van mag worden afgeweken in verband met de dataverwerking. De telgebieden zijn geheel willekeurig gekozen en aangepast aan de begaanbaarheid van het gebied. De onderzoekshectaren kunnen worden gevonden aan de hand van de kaarten. Er wordt aanbevolen om gebruik te maken van een standaard kaart applicatie, waarmee men kan zien waar ze zich bevinden. 10

12 Afbeelding Onderzoekshectaren voor de monitoring van de vegetatiestructuur in onderzoeksgebied Galloways Afbeelding Onderzoekshectaren voor de monitoring van de vegetatiestructuur in onderzoeksgebied boerenvee Frequentie Aan de volgende richtlijnen moet worden voldaan gedurende de monitoring: Monitoring van augustus tot en met oktober (let hierbij op dat het groeiseizoen voorbij is). Gemiddeld neemt dit onderzoek 5 tot 7 veldwerkdagen in beslag. Per onderzoekshectare worden 20 willekeurige metingen genomen, waarbij men altijd begint in het midden van de hectare: Hiervoor wordt gebruik gemaakt van een kompas, een GPS apparaat en twee random number tables. o Bijlage 2 bevat een voorbeeld van willekeurig gegenereerde getallen van 0 tot 360 ; dit is de richting waarin gelopen moet worden (a.h.v. een kompas). o Bijlage 2 bevat een voorbeeld van willekeurig gegenereerde getallen van 1 tot 25; dit zijn de aantal passen die gezet moeten worden in de richting die van tevoren is vastgesteld. 11

13 4.3. Materialen De volgende materialen zijn van belang gedurende de monitoring : Drop-disc (zie afbeelding 4.3) (Hurford & Schneider, 2006) o Cirkelvormige schijf van polyethyleen schuim o Diameter van 30 centimeter o Gewicht 200 gram (Bezem)stok van meter met daarop een centimeterverdeling, waarlangs de drop-disc naar beneden glijdt en op de vegetatie blijft rusten (zie afbeelding 3). Ontheffingen van Flora- en Faunawet en Natuurmonumenten voor betreding van het gebied. o Zie hoofdstuk 2 GPS Kaarten van de te onderzoeken gebieden Waarnemingsformulieren (zie bijlage 1) Random number tables (zie bijlage 2 als voorbeeld) Notitieboekje met potlood Bij nat weer kan het beste met potlood worden geschreven, zodat het schrift altijd leesbaar blijft. Digitale camera (eventueel) Fotografeer vooral ook de onderscheidende kenmerken. Afbeelding Drop-disc zoals deze is gebruikt tijdens het onderzoek in het voorjaar van De schijf heeft een diameter van 30 centimeter, een gewicht van 200 gram en wordt geschoven over een stok van 1.60 meter. De schijf rust op de vegetatie, waarna de hoogte kan worden afgelezen. 12

14 5. Monitoring amfibieën Amfibieën leven zowel op het land- als in een waterbiotoop (Groenveld, Smit & Goverse, 2011). Het habitat moet rijk zijn aan kleinschalige mozaïeken, waaraan begrazing een gunstige bijdrage kan leveren (Uchelen & Delft, 2007). Pioniermilieus worden open gehouden door omwoeling en rollen door grazers, terwijl de mest voor voedselrijkdom zorgt. Daarnaast is er een grote bijdrage aan zaadverspreiding door mest en de vacht, waardoor een gevarieerde vegetatiestructuur ontstaat (Maasland, 2005). Amfibieën leiden op het land een teruggetrokken leven verstopt tussen vegetatie, in de grond, etc. Hierdoor zijn ze op het landbiotoop moeilijker te monitoren (Groenveld et al., 2011). In het voorjaar komen de volwassen dieren samen in allerlei typen zoet water. Deze zijn van belang voor de voortplanting, waarin wordt gepaard, eieren worden afgezet en de larven opgroeien. Deze periode is dan ook ideaal om de amfibieën te monitoren, waarbij de methodiek samen te vatten valt als: 'Eerst luisteren, dan kijken en daarna eventueel vangen' (Groenveld et al., 2011) Telgebied Het telgebied voor de monitoring van de amfibieën moet voldoen aan de volgende eisen (Groenveld et al., 2011): Homogeen landschap Telgebied is één hectare in afmeting en bevat meerdere wateren Ieder jaar precies hetzelfde gebied en dezelfde wateren inventariseren Alle wateren eenmalig nummeren en datzelfde nummer behouden gedurende alle opvolgende jaren Gebied met daarbij de genummerde waarnemingen worden ingetekend op een veldkaart In afbeelding 5.1.zijn de telgebieden voor in het onderzoeksgebied van de Galloways te zien. In afbeelding 5.2 zijn de telgebieden te zien voor in het onderzoeksgebied van het boerenvee. De telgebieden zijn geheel willekeurig gekozen en aangepast aan de begaanbaarheid van het gebied. In bijlage 4 staan de coördinaten van de hoekpunten van de telgebieden. De telgebieden kunnen worden gevonden aan de hand van de kaarten en GPS. Eventueel kan er gebruik worden gemaakt van een standaard kaart applicatie, waarmee men kan zien waar ze zich bevinden. G1 G2 G3 Afbeelding Amfibieën telgebieden in onderzoeksgebied Galloways. Zie bijlage 4 voor de coördinaten. 13

15 B2 B1 B3 Afbeelding Amfibieën telgebieden in onderzoeksgebied boerenvee. Zie bijlage 4 voor de coördinaten Frequentie Aan de volgende richtlijnen moet worden voldaan gedurende de monitoring (Groenveld et al. 2011): Monitoring van maart tot en met augustus o Eerste periode: voorjaar (maart - april) o Tweede periode: zomer (mei t/m augustus) Bezoekdata zijn afhankelijk van de periode(n) waarin de aanwezige soorten meest actief zijn (zie hoofdstuk 5.5) Gebied tweemaal overdag en tweemaal 's avonds bezoeken (zie tabel 5.1) Bezoeken overdag en avond kunnen gecombineerd worden o Monitoring kan enkele uren tot een halve dag in beslag nemen Alle aanwezige soorten amfibieën worden gevolgd Verstoring van water en dieren tot minimum beperken Zie hoofdstuk 9 voor een jaaroverzicht. Tabel Aanbevolen periodes en tijdstippen voor monitoring amfibieën (Groenveld et al. 2011). Periode Tijdstip maart overdag april - begin mei 's avonds eind mei - begin juni 's avonds juli - augustus overdag 5.3. Materialen De volgende materialen zijn van belang gedurende de monitoring (Groenveld et al. 2011): Ontheffingen van Flora- en Faunawet en Natuurmonumenten voor betreding van het gebied o Zie hoofdstuk 2 GPS Kaarten van de te onderzoeken gebieden Determinatiefoto's (zie bijlage 5) 14

16 Waarnemingsformulieren met afkortingen en codes (zie bijlage 3) Notitieboekje met potlood Bij nat weer kan het beste met potlood worden geschreven, zodat het schrift altijd leesbaar blijft. Digitale camera (eventueel) Fotografeer vooral ook de onderscheidende kenmerken Schepnet Gestandaardiseerd model tegen kostprijs verkrijgbaar bij RAVON, Nijmegen Zaklamp Amfibieën opsporen die vooral 's avonds actief zijn Emmer, fotobak of cuvet Attributen om amfibieën goed te kunnen bekijken (in water) Loep Determineren van larven van bepaalde amfibieën Waarnemingen Bij elk bezoek waarnemingen noteren op waarnemingsformulier Per water aangeven of een soort afwezig (0) is dan wel zeldzaam (1), algemeen (2) of zeer algemeen (3) voorkomt Bureauwerk Na laatste veldbezoek stelt waarnemer vast voor elk water wat maximale presentie is waarmee een soort dat jaar is aangetroffen Hygiëneprotocol (zie hoofdstuk 2) Borstel Emmer Spons Ontsmettingsmaterialen Plastic zakken Handzeep Wegwerphandschoenen Spuitfles 5.5. Soorten Onderstaande amfibieën worden verwacht gedurende de monitoring (Waarneming, z.j.). Zie bijlage 5 voor determinatiefoto's van de volwassen dieren. Voor determinatie van eieren en larven, zie 'Herkenning amfibieën en reptielen', Diepenbeek & Creemers (2009). Voor herkenning van de roep van kikkers en padden, zie Bij elk soort wordt een andere methodiek voor monitoring toegepast (Groenveld et al. 2011): Kleine watersalamander Verzameling in voortplantingswater: eind maart - juni (piek april - begin mei) o avondtellingen van volwassen dieren in het voortplantingswater (maart t/m mei) Larven: juli (beste maand) o zoeken naar eitjes (april t/m mei) o zoeken naar larven (juni t/m augustus) 15

17 Gewone pad Verzameling in voortplantingswater: begin maart Paartijd: half maart (piek) o tellingen van volwassen dieren in het voortplantingswater (maart) Geen kooractiviteit Eisnoeren: april o zoeken van eisnoeren (maart t/m begin april) Larven: mei o zoeken van larven (mei t/m juni) Gemetamorfoseerde padjes: juni o zoeken van pas gemetamorfoseerde dieren (juli) Rugstreeppad Paartijd: half april - eind juni Kooractiviteit: half april - eind juni (piek in mei) o avondtellingen van kooractiviteit (mei) o Let op: verwarring met veenmol mogelijk! Eisnoeren: mei o zoeken van eisnoeren (mei) Larven: tot juli o zoeken van larven (juni) Gemetamorfoseerde padjes: juli o zoeken van pas gemetamorfoseerde dieren (juli) Heikikker Verzameling in voortplantingswater: half maart o avondtellingen van volwassen dieren in het voortplantingswater (maart) Kooractiviteit: eind maart - begin april (één week, bubbelend geluid) o avondtellingen van kooractiviteit bij het voortplantingswater (maart) Eiklompen: eind maart - begin april o tellen van eiklompen (maart t/m begin april) Larven: mei (beste maand) o zoeken van larven (mei t/m juni) o zoeken van pas gemetamorfoseerde kikkertjes (juli) Bruine kikker Verzameling in voortplantingswater: maart o avondtellingen van volwassen dieren in het voortplantingswater (maart) Kooractiviteit: maart (roepende mannetjes) o avondtellingen van kooractiviteit bij het voortplantingswater (maart) Eiklompen: maart o tellen van eiklompen (maart t/m begin april) Larven: april - mei (beste maanden) o zoeken van larven (mei t/m juni) Gemetamorfoseerde kikkertjes: juni o zoeken van pas gemetamorfoseerde kikkertjes (juli) 16

18 Groene kikker (Bastaard- en Meerkikker) Verzameling in voortplantingswater: april Paartijd: eind juni - begin juli (piek begin mei - half juni) o avondtellingen van kooractiviteit bij het voortplantingswater (mei t/m juni) Kooractiviteit: begin mei - half juni (hoofdzakelijk 's avonds, maar ook overdag op warme zonnige dagen) Tellen van plonzen: juni - augustus Eiklompen: half mei o zoeken van eiklompen (half mei t/m half juni) Larven: half juni - half augustus o zoeken van larven (half juni t/m half augustus) o zoeken van pas gemetamorfoseerde kikkertjes (augustus) In tabel 5.2 staat overzichtelijk weergegeven welke soorten waarneembaar zijn in welke maand. Ook staat erbij vermeldt in welke levensstadia de soorten kunnen worden aangetroffen. Tabel Perioden waarin verschillende levensstadia van de te verwachten amfibieën waarneembaar zijn (Groenveld et al. 2011). 17

19 6. Monitoring reptielen Reptielen prefereren open plaatsen waar het zonnig is om op te warmen, waarna ze beschutting en verkoeling zoeken in dichtere vegetatie. Vandaar dat ze vooral te vinden zijn in gebieden waar de successie van open naar gesloten vegetatietypen nog in gang is. Begrazing zorgt ervoor dat vegetatiesuccessie terug wordt gezet. Echter kan het ook negatieve gevolgen hebben, waarbij verstoring plaats kan vinden en beschutte of overwinteringplaatsen verdwijnen (Wallis de Vries et al., 2013). De ringslang is het enige reptiel dat in het Naardermeer voorkomt (Waarneming, z.j.). De slang komt voor in een waterrijke habitat, vandaar dat het goed kan gedijen in het laagveen (RAVON 2014a, 2014b; A. Ouwehand, persoonlijke communicatie, mei 2014) Telgebied Het traject voor de monitoring van de ringslang moet voldoen aan de volgende eisen (Smit & Zuiderwijk, 2003): Homogeen landschap en beheer Lengte is maximaal 2000 m lang Het traject is uitgezet op kansrijke plekken Binnen het traject mogen geen harde barrières voorkomen In afbeelding 6.1 is de route te zien voor in het onderzoeksgebied van de Galloways. In bijlage 7 zijn de routes G1 en G2 ingezoomd en duidelijker zichtbaar. In afbeelding 6.2 is de route te zien voor in het onderzoeksgebied van het boerenvee. In bijlage 7 zijn de routes B1 en B2 ingezoomd en duidelijker zichtbaar. Aan weerszijden van de looproute moet een strook van circa 5 meter worden geïnventariseerd, waarbij rustig wordt gelopen en om de paar meter gestopt wordt om de omgeving goed te bekijken (Smit & Zuiderwijk, 2003). De routes zijn geheel willekeurig gekozen en aangepast aan de begaanbaarheid van het gebied. In bijlage 7 staan de begin en eindcoördinaten van de routes. De routes worden gelopen aan de hand van de kaarten en GPS. Eventueel kan er gebruik worden gemaakt van een standaard kaart applicatie, waarmee men kan zien waar ze zich bevinden. G1 G2 Afbeelding Reptielen routes in onderzoeksgebied Galloways. Zie bijlage 7 voor de begin en eind coördinaten van de routes. 18

20 B1 B2 Afbeelding Reptielen routes in onderzoeksgebied boerenvee. Zie bijlage 7 voor de begin en eind coördinaten van de routes Frequentie Aan de volgende richtlijnen moet worden voldaan gedurende de monitoring (Smit & Zuiderwijk, 2003): Standaardisering inventarisatietijd: ± 2 uur Eerste periode: eind maart tot eind juli - 4 keer lopen Tweede periode: augustus en september - 3 keer lopen Tussen twee opeenvolgende bezoeken zitten minimaal 5 dagen (2 weken worden geprefereerd) Monitoring tijdens gunstige weersomstandigheden o Zonnige dagen in het voorjaar (april, mei) o Op warme dagen (juni - augustus) monitoren in de vroege ochtend en late middag. o > 30 C niet tellen o Niet tellen bij regen o Niet tellen bij harde wind zonder zon o Niet tellen bij > windkracht 4 (zie tabel 6.1) Zie hoofdstuk 9 voor een jaaroverzicht. Tabel Overzicht van windkracht met kenmerken voor monitoring reptielen Windkracht Kenmerken 0 - windstil Rook stijgt recht omhoog, planten bewegen niet 1 - zwakke wind Rookpluim geeft richting aan 2 - zwakke wind Wind merkbaar in het gezicht, ritselende bladeren 3 - matige wind Stof waait op, bladeren en twijfel in beweging 4 - matige wind Haar in de war, losse wapperende kleren, takken bewegen 5 - vrij krachtige wind Op grote wateren gekuifde golven, kleine bomen bewegen, nauwelijks insecten in de lucht 6 - krachtige wind Wind fluit in hoogspanningsdraden, paraplu's moeilijk hanteerbaar, weinig vogels in de lucht 19

21 6.3. Materialen De volgende materialen zijn van belang gedurende de monitoring (Smit & Zuiderwijk, 2003): Ontheffingen van Flora- en Faunawet en Natuurmonumenten voor betreding van het gebied o Zie hoofdstuk 2 GPS Kaarten van de te onderzoeken gebieden Determinatiefoto's (zie bijlage 8) Waarnemingsformulieren (zie bijlage 6) Notitieboekje met potlood Bij nat weer kan het beste met potlood worden geschreven, zodat het schrift altijd leesbaar blijft. Digitale camera (eventueel) 6.4. Soorten In onderstaande staat beknopt beschreven wanneer de ringslang het beste waarneembaar is (Smit & Zuiderwijk, 2003). Zie bijlage 8 voor determinatiefoto's. Er zijn ook waarnemingen mogelijk van de roodwangschildpad. Dit is een exoot en moet als bijvangst worden genoteerd (A. Ouwehand, persoonlijke communicatie, mei 2014). Ringslang Half maart - eind april: net uit winterslaap en makkelijkste vindbaar Half mei: regelmatig waarneembaar Juni: vrouwtjes zetten eieren af (waarneembaar rondom broeihopen) Zomer: slecht waarneembaar (kan wel worden aangetroffen rondom water) Half augustus - begin september: jonge slangen waarneembaar die uit hun eieren komen Beste inventarisatieperiode: Half maart tot begin mei: o Meeste activiteit, laten zich niet snel verstoren en blijven lang liggen Vanaf eind augustus: o Zoek op plaats waar de slang in het voorjaar is gezien, want het dier gaat terug naar het winterverblijf 20

22 7. Monitoring insecten Voor de monitoring van de insecten wordt gekeken naar de dag- en nachtvlinders, libellen, juffers, sprinkhanen en krekels. Hiermee wordt niet uitgesloten dat er mogelijke effecten zijn van begrazing op de overige groepen insecten. De determinatie is echter te ingewikkeld voor deze groepen (zoals bijen en zweefvliegen) en moet door specialisten worden uitgevoerd (R. Kleukers & A. Ouwehand, persoonlijke communicatie, mei 2014) Dagvlinders, libellen en juffers De effecten van begrazing op dagvlinders kunnen zowel positief als negatief uitpakken. Vraat aan waardplanten of verstoring van mierennesten van waardmieren kunnen problemen vormen in de ei- en rupsenfase. Rupsen die echter profiteren van warmte in open vegetatiestructuren hebben ook positieve effecten. Hierbij moet de verstoring wel minder zijn dan het positieve effect waar vlindersoorten van profiteren. In de vlinderfase kan vraat aan nectarplanten negatieve gevolgen hebben. Maar nectaraanbod kan ook worden vergroot door opener vegetatie en verrijking door mest (Wallis de Vries et al., 2013). De effecten van grazers op de vlinders hebben indirect ook invloed op het broedsucces van de vogels. Sommige soorten vogels zijn afhankelijk van de aanwezigheid van rupsen (Berkel, Groenendijk & Groenendijk, 2012). In een laagveengebied is een grote variatie aan verschillende verlandingsstadia. Dit is van groot belang voor de libellen en juffers die hier voorkomen. Ook grazers zorgen ervoor dat vegetatie en verlanding terug wordt gezet in de successie en meer mozaïeklandschappen gevormd worden (door bijvoorbeeld omwoeling of rollen) (Libellennet, 2008; Natuurkennis, z.j.). Doordat grazers in de biotopen van libellen en juffers voorkomen, bestaat een kans op verstoring door vraat aan vegetatie of vertrapping. Er is echter nauwelijks kennis over de invloeden op deze insectgroep. Vandaar dat de monitoring van libellen en juffers in dit monitoringsplan worden meegenomen (De Vlinderstichting, 2013) Telgebied De route voor de monitoring van de dagvlinders, libellen en juffers moet voldoen aan de volgende eisen (Swaay et al., 2011): De route ligt in een homogeen landschap De route is 500 meter lang Telling gedurende de route neemt gemiddeld een half uur tot een uur in beslag (constante rustige wandelpas) Gedurende de route tot 2,5 m opzij en tot 5 m voor en boven u tellen (zie afbeelding 7.1.1) Specifiek voor libellen en juffers: o De route is zowel gesitueerd langs water als in het veld (dit om de aanwezigheid van libellen en juffers te koppelen aan de representativiteit van de graasdruk) o Route langs water: Juffers tellen die opzij tot een afstand van 2 meter oever en 3 m water te zien zijn (zie afbeelding 7.1.2) Libellen tellen die opzij tot een afstand van 2 meter oever en 5 m water te zien zijn (zie afbeelding 7.1.2) 21

23 Afbeelding Denkbeeldige telkooi. Per sectie tot 2,5 meter opzij en tot 5 meter voor en boven u tellen (Swaay et al., 2011). Afbeelding Telafstand van de libellenroute. Kleine libellen worden geteld van twee meter oever tot drie meter water. Grote libellen van twee meter oever tot vijf meter water(swaay et al., 2011). In afbeelding zijn de routes te zien voor in het onderzoeksgebied van de Galloways. In bijlage 11 zijn de routes G1, G2 en G3 ingezoomd en duidelijker zichtbaar. In afbeelding zijn de routes te zien voor in het onderzoeksgebied van het boerenvee. In bijlage 11 zijn de routes B1, B2 en B3 ingezoomd en duidelijker zichtbaar. De routes zijn geheel willekeurig gekozen en aangepast aan de begaanbaarheid van het gebied. In bijlage 11 staan de begin en eindcoördinaten van de routes. De routes worden gelopen aan de hand van de kaarten en GPS. Eventueel kan er gebruik worden gemaakt van een standaard kaart applicatie, waarmee men kan zien waar ze zich bevinden. G1 G2 G3 Afbeelding Dagvlinders, libellen en juffers routes in onderzoeksgebied Galloways. Zie bijlage 11 voor de begin en eind coördinaten van de routes. 22

24 B1 B2 B3 Afbeelding Dagvlinders, libellen en juffers routes in onderzoeksgebied boerenvee. Zie bijlage 11 voor de begin en eind coördinaten van de routes Frequentie Aan de volgende richtlijnen moet worden voldaan gedurende de monitoring van de dagvlinders, libellen en juffers (Swaay et al., 2011): Monitoring van april tot en met september Minimaal wekelijks tellen (4-5x per week is beter tot meerdere keren per dag) Alleen monitoren bij lekker weer o Dagvlinders: Tussen en uur (zomertijd) o Libellen en juffers: tussen en uur (zomertijd) o < 13 C niet tellen o C: alleen tellen bij 50% of minder bewolking o > 17 C: ook tellen bij meer dan 50% bewolking o > 22 C ook tellen tussen en uur o > 30 C liever niet tellen rond middaguren o Niet tellen bij neerslag o Niet tellen bij windkracht > 5 Beaufort (tabel 7.1.1) Zie hoofdstuk 9 voor een jaaroverzicht. Tabel Windkracht in Beaufort met omschrijving Windkracht Beschrijving 1 Wind zichtbaar aan rookpluimen, niet aan windvaan 2 Windvaan beweegt, wind voelbaar aan het gelaat 3 Bladeren en twijgen voortdurend in beweging 4 Kleine takken bewegen, stof en papier dwarrelen op 5 Kleine takken met bladeren maken zwiepende bewegingen, gekuifde golven op het water 6 Grote takken bewegen, er mag niet meer geteld worden 23

25 7.1.3.Materialen De volgende materialen zijn van belang gedurende de monitoring van de dagvlinders, libellen en juffers (Swaay et al., 2011): Ontheffingen van Flora- en Faunawet en Natuurmonumenten voor betreding van het gebied o Zie hoofdstuk 2 GPS Kaarten van de te onderzoeken gebieden Determinatiefoto's voor de dagvlinders (zie bijlage 12) Determinatiefoto's voor de libellen en juffers (zie bijlage 13) Waarnemingsformulieren voor de dagvlinders (zie bijlage 9) Waarnemingsformulieren voor de libellen en juffers (zie bijlage 10) Notitieboekje met potlood Bij nat weer kan het beste met potlood worden geschreven, zodat het schrift altijd leesbaar blijft. Digitale camera (eventueel) Soorten De volgende dagvlinders worden verwacht gedurende de monitoring (Waarneming, z.j.). Zie bijlage 9 voor determinatiefoto's. Kleine vos - Aglais urticae Klein koolwitje - Pieris rapae Klein geaderd witje - Pieris napi Kleine vuurvlinder - Lycaena phlaeas Oranje luzernevlinder - Colias crocea Zwartsprietdikkopje - Thymelicus lineola Dagpauwoog - Aglais io Icarusblauwtje - Polyommatus icarus Citroenvlinder - Gonepteryx rhamni Atalanta - Vanessa atalanta Bont zandoogje - Pararge aegeria Bruin zandoogje - Maniola jurtina Gehakkelde aurelia - Polygonia c-album Landkaartje - Araschnia levana Eikenpage - Favonius quercus Groot dikkopje - Ochlodes sylvanus Distelvlinder - Vanessa cardui Oranjetipje - Anthocharis cardamines Boomblauwtje - Celastrina argiolus De volgende libellen en juffers worden verwacht gedurende de monitoring (Waarneming, z.j.). Zie bijlage 10 voor determinatiefoto's. Heidelibel spec. - Sympetrum spec. Paardenbijter - Aeshna mixta Gewone oeverlibel - Orthetrum cancellatum Blauwe glazenmaker - Aeshna cyanea Bruine glazenmaker - Aeshna grandis Vroege glazenmaker - Aeshna isoceles Steenrode heidelibel - Sympetrum vulgatum Bloedrode heidelibel - Sympetrum sanguineum Bruinrode heidelibel - Sympetrum striolatum Zwarte heidelibel - Sympetrum danae Geelvlekheidelibel - Sympetrum flaveolum Grote keizerlibel - Anax imperator Smaragdlibel - Cordulia aenea Vuurlibel - Crocothemis erythraea Noordse witsnuitlibel - Leucorrhinia rubicunda Viervlek - Libellula quadrimaculata Glassnijder - Brachytron pratense Watersnuffel - Enallagma cyathigerum Houtpantserjuffer - Chalcolestes viridis Bruine winterjuffer - Sympecma fusca Kleine roodoogjuffer - Erythromma viridulum Grote roodoogjuffer - Erythromma najas Zwervende pantserjuffer - Lestes barbarus Tengere pantserjuffer - Lestes virens Variabele waterjuffer - Coenagrion pulchellum Lantaarntje - Ischnura elegans Azuurwaterjuffer - Coenagrion puella Bruine korenbout - Libellula fulva 24

26 7.2. Nachtvlinders De effecten van begrazing op de nachtvlinders kunnen ook zowel positief als negatief uitpakken. De grazers kunnen zowel voor verstoring als verrijking van vegetatiestructuren en geprefereerde vegetatie zorgen (zie 5.1. Dagvlinders, libellen en juffers) (Wallis de Vries et al., 2013). De effecten van grazers op de vlinders hebben indirect ook invloed op het broedsucces van de vogels. Deze zijn afhankelijk van de aanwezigheid van rupsen (Berkel, Groenendijk & Groenendijk, 2012) Telgebied De telpunten voor de monitoring van de nachtvlinders moeten voldoen aan de volgende eisen (Berkel et al., 2012): Telpunt van denkbeeldig 2x2 meter (i.v.m. de grootte van de val, zie hoofdstuk 7.2.3) Zet de val 0.3 tot 1 meter hoog i.v.m. predatie (mieren, spinnen, egels, etc.) Van zonsondergang tot zonsopgang staat de lamp aan. De val zo snel mogelijk leeg halen na het uitdoen van de lamp (klamboe kan helpen om ontsnappen van vlinders te voorkomen) Zorg ervoor dat de val bij het legen niet in de volle zon staat. Laat de nachtvlinders na determinatie los bij goede schuilmogelijkheden. In afbeelding zijn de telpunten te zien voor in het onderzoeksgebied van de Galloways. In afbeelding zijn de telpunten te zien voor in het onderzoeksgebied van het boerenvee. De telpunten zijn geheel willekeurig gekozen en aangepast aan de begaanbaarheid van het gebied. In bijlage 15 staan de coördinaten van de telpunten. De punten kunnen worden gevonden aan de hand van de kaarten en GPS. Eventueel kan er gebruik worden gemaakt van een standaard kaart applicatie, waarmee men kan zien waar ze zich bevinden. G1 G2 Afbeelding Nachtvlinders telpunten in onderzoeksgebied Galloways. Zie bijlage 15 voor de coördinaten. 25

27 B1 B2 Afbeelding Nachtvlinders telpunten in onderzoeksgebied boerenvee. Zie bijlage 15 voor de coördinaten Frequentie Aan de volgende richtlijnen moet worden voldaan gedurende de monitoring van de nachtvlinders (Berkel et al., 2012): Tellingen mogen gedurende het hele jaar (minimaal 6x) Voorkeur: o Tussen april en november: 2 tellingen per maand o Tussen mei en juni: 3 tellingen per maand o In ieder geval één telling per maand in periode april - oktober De val dient aan te staan tussen zonsondergang en zonsopgang (zie voor de tijden van zonsondergang en zonsopgang in Naarden 's Ochtends een kwartier tot enkele uren tellen Tellingen zijn minimaal 3 dagen uit elkaar i.v.m. impact van het licht in de nacht op het ecosysteem Goede weersomstandigheden: o Min of meer droog weer o Weinig wind (<4 Beaufort, zie tabel 7.1.1) o > 8 C (minimale begintemperatuur) o Weinig maan (zie o Beste weer: bewolkt, warm en broeierig Zie hoofdstuk 9 voor een jaaroverzicht Materialen De volgende materialen zijn van belang gedurende de monitoring van de nachtvlinders (Berkel et al., 2012): Val (te koop bij o Voorkeur voor Skinnerval (koffermodel, afmetingen 44 x 42 x h35 cm, met een opening van 2.5 cm tussen de 2 plexiglazen platen) o Zes eierdozen (van 10 eieren) waarin vlinders weg kunnen kruipen Gebruikt u een ander type val, noteer dit dan. Wisselt u van valtype, dan is dit een nieuw telpunt. 26

28 Lamp o Voorkeur voor type Philips ML 160 W of Philips HPL 125 W. o Accu voor stroomvoorziening gedurende hele nacht Kan ook met menglichtlampen van Philips van 250 W, of kleine TL-buisjes (Philips TLD-18W08 Blacklight 59mm TL armatuur, lampvoet G13 of een 12 V/8W TL armatuur) Blacklight lamp trekt lagere aantallen vlinders aan, maar heeft als voordeel dat het weinig zichtbaar licht geeft. Gebruikt u een ander type lamp, noteer dit dan. Wisselt u van lamptype, dan is dit een nieuw telpunt. Afzetting rondom de val tegen de grazers Ontheffingen van Flora- en Faunawet en Natuurmonumenten voor betreding van het gebied o Zie hoofdstuk 2 GPS Kaarten van de te onderzoeken gebieden Determinatiefoto's (zie bijlage 16) Waarnemingsformulieren (zie bijlage 14) Notitieboekje met potlood Bij nat weer kan het beste met potlood worden geschreven, zodat het schrift altijd leesbaar blijft. Potjes voor determinatie Digitale camera (eventueel) Klamboe (eventueel) Soorten De volgende nachtvlinders worden verwacht gedurende de monitoring (Waarneming, z.j.). Zie bijlage 16 voor determinatiefoto's. Kroosvlindertje - Cataclysta lemnata Grote beer - Arctia caja Brandnetelmot - Anthophila fabriciana Waterleliemot - Elophila nymphaeata Kleine rietvink - Simyra albovenosa Rietvink - Euthrix potatoria Glad beertje - Eilema griseola Lieveling - Timandra comae Donkere marmeruil - Protodeltote pygarga Braamvlinder - Thyatira batis Hageheld - Lasiocampa quercus Bij de vangst van de nachtvlinders kunnen ook andere soorten in de val komen. Wespen, hommels, hoornaars en kevers zijn 's ochtends vaak rustig en makkelijk te verwijderen met een potje. Deze bijvangsten worden apart genoteerd. 27

29 7.3. Sprinkhanen en krekels Sprinkhanen prefereren open schrale vegetatiestructuren. Extensieve begrazing zorgt voor verschillende structuren binnen de vegetatie, maar uit onderzoek blijkt dat sprinkhanen negatief beïnvloed worden door intensieve begrazing (Koeman en Bijkerk bv,2014; Kleukers & Musters, 1989). Bij extensivering van begrazing kan het gunstig uitvallen, omdat de vegetatiestructuren zorgen voor zonnewarmte, schuilmogelijkheden en voldoende eten (Wallis de Vries et al., 2013). Gezien determinatie aan de hand van geluid specialistisch werk is, wordt bij deze methodiek uitgegaan van determinatie op zicht Telgebied Het plot voor de monitoring van de sprinkhanen en krekels moet voldoen aan de volgende eisen (Kleukers & Musters, 1989; Wingerden et al., 2001): Plot van 5 bij 5 meter (1 meter hoog plastic scherm rondom het plot ter voorkoming van wegvliegenof springen van de sprinkhanen en krekels) In afbeelding zijn de telpunten te zien voor in het onderzoeksgebied van de Galloways. In afbeelding zijn de telpunten te zien voor in het onderzoeksgebied van het boerenvee. De telpunten zijn geheel willekeurig gekozen en aangepast aan de begaanbaarheid van het gebied. In bijlage 18 staan de coördinaten van de telpunten. De punten kunnen worden gevonden aan de hand van de kaarten en GPS. Eventueel kan er gebruik worden gemaakt van een standaard kaart applicatie, waarmee men kan zien waar ze zich bevinden. G1 G2 G3 G4 Afbeelding Sprinkhanen en krekels telpunten in onderzoeksgebied Galloways. Zie bijlage 18 voor de coördinaten. 28

30 B1 B2 B3 Afbeelding Sprinkhanen en krekels telpunten in onderzoeksgebied boerenvee. Zie bijlage 18 voor de coördinaten Frequentie Aan de volgende richtlijnen moet worden voldaan gedurende de monitoring (Schut, 2013; Kleukers & Musters, 1989; Schut, Reemer, Krekels & Kleukers, 2009; Wingerden et al., 2001): Monitoren van mei tot en met augustus Minimaal vier maal inventariseren Na het plaatsen van een plastic scherm het plot gedurende een aantal opeenvolgende perioden van 5 minuten leeg vangen. o Maximaal 4 keer herhalen. Monitoring bij goed weer (meeste activiteit) o Tussen uur en uur o Zonnig o Niet monitoren bij regen (uitstellen tot de volgende droge dag) o > 20 C Zie hoofdstuk 9 voor een jaaroverzicht Materialen De volgende materialen zijn van belang gedurende de monitoring van de sprinkhanen en krekels (Wingerden et al., 2001): Ontheffingen van Flora- en Faunawet en Natuurmonumenten voor betreding van het gebied o Zie hoofdstuk 2 GPS Kaarten van de te onderzoeken gebieden Determinatiefoto's (zie bijlage 19) Waarnemingsformulieren (zie bijlage 17) Notitieboekje met potlood Bij nat weer kan het beste met potlood worden geschreven, zodat het schrift altijd leesbaar blijft. Plastic scherm van 1 meter hoog Potjes voor determinatie 29

31 Soorten De volgende sprinkhanen en krekels kunnen worden verwacht gedurende de monitoring (Waarneming, z.j.). Zie bijlage 19 voor determinatiefoto's. Veldsprinkhaan - Gomphocerinae spec. Moerassprinkhaan - Stethophyma grossum Gewoon Spitskopje - Conocephalus dorsalis Grote Groene Sabelsprinkhaan - Tettigonia viridissima Zeggendoorntje - Tetrix subulata Kustsprinkhaan - Chorthippus albomarginatus Bruine Sprinkhaan - Chorthippus brunneus Veenmol - Gryllotalpa gryllotalpa 30

32 8. Monitoring vogels Extensieve begrazing heeft positieve invloeden op het mozaïeklandschap die vogels prefereren. Hierdoor ontstaat meer beschikbaarheid in voedsel en broedgelegenheid. Intensieve begrazing kan negatieve invloeden hebben op de beschikbaarheid van prooidieren en bij een te hoge graasdruk leiden tot verstoring en vertrapping van broedsels. Vogels kunnen wel profiteren van het voedselaanbod in de mest. Hierbij is het van belang dat het vee geen ontwormingsmiddelen toegediend krijgt (Wallis de Vries et al., 2013). Bij het boerenvee waar o.a. de vogelmonitoring plaatsvindt is dit wel het geval (M. Baars, persoonlijke communicatie, januari 2014). Bij de Galloways worden geen ontwormingsmiddelen toegediend (W. Slors, persoonlijke communicatie, januari 2014). Gedurende de monitoring worden de vogels waargenomen die onder de BMP-A soorten ingedeeld zijn (Broedvogel Monitoring Project - Alle soortensoorten) (A. de Jong & A. Ouwehand, persoonlijke communicatie, mei 2014; SOVON, z.j.) Telgebied Het telgebied voor de monitoring van de vogels moet voldoen aan de volgende eisen (Dijk & Boele, 2011; Hornman et al., 2012): Homogeen landschap Het telgebied beslaat 10 tot 250 ha Traject is tussen de en meter lang Min of meer rond of vierkant telgebied met herkenbare grenzen Startpunt en looprichting van de route worden steeds verlegd om maximale activiteit op andere delen van de route mee te maken o Vuistregel: bij iedere volgende bezoekronde een uur verder langs de route beginnen Constante loopsnelheid waarbij eventueel tussendoor kan worden gestopt In afbeelding 8.1 is de route te zien voor in het onderzoeksgebied van de Galloways. In afbeelding 8.2 is de route te zien voor in het onderzoeksgebied van het boerenvee. De routes zijn geheel willekeurig gekozen en aangepast aan de begaanbaarheid van het gebied. In bijlage 21 staan de begin en eindcoördinaten van de routes. De routes worden gelopen aan de hand van de kaarten en GPS. Eventueel kan er gebruik worden gemaakt van een standaard kaart applicatie, waarmee men kan zien waar ze zich bevinden. 31

33 Afbeelding Vogels route in onderzoeksgebied Galloways. Zie bijlage 21 voor de begin en eind coördinaten van de route. Afbeelding Vogels route in onderzoeksgebied boerenvee. Zie bijlage 21 voor de begin en eind coördinaten van de route Frequentie Aan de volgende richtlijnen moet worden voldaan gedurende de monitoring van de vogels (Dijk & Boele, 2011; Hornman et al., 2012): Maart - juli (accent in april, mei en juni) Minstens 7 (vogelarm gebied) tot 10 maal (vogelrijkgebied) inventariseren Jaarlijks dezelfde inventarisatie frequentie aanhouden Tussen de bezoeken liggen ongeveer 10 dagen Gemiddelde inventarisatietijd: 3 uur Bezoektijden: o Zonsopgang: 1,5 uur vóór zonsopgang tot zonsopkomst (zangvogels) o Late ochtend: zonsopkomst tot 4 uur erna (weide- en watervogels) 32

34 o o o Overdag: 4 uur na zonsopkomst tot uiterlijk 1,5 uur voor zonsondergang (roof- en watervogels) Avond: 1,5 uur voor en 1,5 uur na zonsondergang Nacht: 1,5 uur na zonsondergang tot uiterlijk 1,5 uur voor zonsopgang Minstens 1-2 maal 's nachts inventariseren Goede weersomstandigheden: o Rustig zonnig weer o Gemiddelde temperaturen o Hoge luchtvochtigheid is gunstig voor zangactiviteit o Gelieve niet bij slecht weer monitoren (harde neerslag, veel wind, kou). Bij langdurige slechte weersomstandigheden toch monitoren, gezien anders gehele inventarisatie kan mislukken. Zie hoofdstuk 9 voor een jaaroverzicht Materialen De volgende materialen zijn van belang gedurende de inventarisatieronde van de vogels (Dijk & Boele, 2011): Ontheffingen van Flora- en Faunawet en Natuurmonumenten voor betreding van het gebied o Zie hoofdstuk 2 GPS Kaarten van de te onderzoeken gebieden Determinatiefoto's (via website Waarnemingsformulieren met afkortingen en codes (zie bijlage 20) Notitieboekje met potlood Bij nat weer kan het beste met potlood worden geschreven, zodat het schrift altijd leesbaar blijft. Verrekijker / telescoop 8.4. Soorten De volgende vogels die onder BMP-A vallen kunnen worden verwacht gedurende de monitoring. Deze lijst bevatten broed-, winter- en watervogels (A. de Jong, A. Ouwehand & M. Hornman, persoonlijke communicatie, mei 2014). Determinatiefoto's kunnen worden opgezocht via website Fuut - Podiceps cristatus Knobbelzwaan - Cygnus olor Grauwe gans - Anser anser Canadese gans - Branta canadensis Nijlgans - Alopochen aegyptiacus Krakeend - Anas strepera Wilde eend - Anas platyrhynchos Soepeend - Anas unox Slobeend - Anas clypeata Kuifeend - Aythya fuligula Tafeleend - Aythya ferina Zomertaling - Anas querquedula Havik - Accipiter gentilis Waterral - Rallus aquaticus Waterhoen - Gallinula chloropus Kleinste waterhoen - Porzana pusilla Meerkoet - Fulica atra Kleine Plevier - Charadrius dubius Bontbekplevier - Charadrius hiaticula Kievit - Vanellus vanellus Tureluur - Tringa totanus Koekoek - Cuculus canorus Groene specht - Picus viridis Kleine Bonte Specht - Dendrocopos minor Grote Bonte Specht - Dendrocopos major Boompieper - Anthus trivialis Witte Kwikstaart - Motacilla alba alba Winterkoning - Troglodytes troglodytes Heggenmus - Prunella modularis Roodborst -Erithacus rubecula Blauwborst - Luscinia svecica Gekraagde Roodstaart - Phoenicurus phoenicurus 33

35 Merel - Turdus merula Zanglijster - Turdus philomelos Grote Lijster - Turdus viscivorus Sprinkhaanzanger - Locustella naevia Snor - Locustella luscinioides Rietzanger - Acrocephalus schoenobaenus Bosrietzanger - Acrocephalus palustris Kleine Karekiet - Acrocephalus scirpaceus Grote Karekiet - Acrocephalus arundinaceus Spotvogel - Hippolais icterina Grasmus - Sylvia communis Tuinfluiter - Sylvia borin Zwartkop - Sylvia atricapilla Tjiftjaf - Phylloscopus collybita Fitis - Phylloscopus trochilus Grauwe Vliegenvanger - Muscicapa striata Bonte Vliegenvanger - Ficedula hypoleuca Baardmannetje - Panurus biarmicus Staartmees - Aegithalos caudatus Glanskop - Parus palustris Matkop -Parus montanus Pimpelmees - Parus caeruleus Koolmees - Parus major Boomkruiper - Certhia brachydactyla Wielewaal - Oriolus oriolus Gaai - Garrulus glandarius Zwarte Kraai - Corvus corone corone Vink - Fringilla coelebs Blauwe reiger - Ardea cinerea Kolgans - Anser albifrons Soep-/Boerengans - Anser anser forma domesticus Bergeend - Tadorna tadorna Smient - Anas penelope Wilde eend - Anas platyrhynchos Kokmeeuw - Chroicocephalus ridibundus Brandgans - Branta leucopsis Groenling - Carduelis chloris Putter - Carduelis carduelis Kneu - Carduelis cannabina Goudvink - Pyrrhula pyrrhula Appelvink - Coccothraustes coccothraustes Rietgors - Emberiza schoeniclus Kwartel - Coturnix coturnix Kwartelkoning - Crex crex Scholekster - Haematopus ostralegus Watersnip - Gallinago gallinago Grutto - Limosa limosa Dodaars - Tachybaptus ruficollis Roerdomp - Botaurus stellaris Purperreiger - Ardea purpurea Wintertaling - Anas crecca Wespendief - Pernis apivorus Bruine Kiekendief - Circus aeruginosus Buizerd - Buteo buteo Boomvalk - Falco subbuteo Fazant - Phasianus colchicus Houtsnip -Scolopax rusticola Visdief -Sterna hirundo Houtduif - Columba palumbus Zomertortel - Streptopelia turtur Bosuil - Strix aluco Ransuil - Asio otus Aalscholver - Phalacrocorax carbo Grote zilverreiger - Ardea alba Grote zaagbek - Mergus merganser Stormmeeuw -Larus canus Grote mantelmeeuw - Larus marinus Ruigpootbuizerd - Buteo lagopus Pijlstaart -Anas acuta IJsvogel - Alcedo atthis Kleine zwaan - Cygnus bewicki 34

36 9. Overzichtsschema monitoring Tabel Overzichtsschema voor de monitoring van de fauna. Eenmaal in de vier jaar zullen alle gebieden worden gemonitord om verstoring van het gebied te minimaliseren. Maand Januari Februari Maart April Mei Juni Juli Augustus September Oktober November December Amfibieën Reptielen Dagvlinders Nachtvlinders Libellen en juffers Sprinkhanen en krekels Vogels Overdag inventariseren 's Avonds inventariseren 's Avonds inventariseren Eerste inventarisatie periode (adulten & eiafzet) Twee tellingen per maand ('s nachts) 7 tot 10 maal inventariseren (minstens 1-2 maal 's nachts) Overdag inventariseren Tweede inventarisatie periode (jonge slangen & winterverblijven) Wekelijkse inventarisatie (tot meerdere malen per week) Drie tellingen per maand Twee tellingen per maand ('s nachts) ('s nachts) Inventarisatie minimaal eens in de twee weken (vaker mag, tot meerdere keren per dag) Inventarisatie minimaal vier keer 35

37 Literatuurlijst Beheereenheid Gooi- & Vechtstreek (2009). Kwaliteittoets begrazing. Naardermeer. Berkel, A.H. van, D. Groenendijk & M. Groenendijk (2012) Handleiding Landelijk Meetnet Nachtvlinders. Rapport VS , De Vlinderstichting, Wageningen. Boosten, A. (red.) (2006) Meer Meer; 13 jaar Herstelplan Naardermeer. Natuurmonumenten, s-graveland. Bos, D., Bakker, J. P., Vries, Y. de & Lieshout, S. van. (2002) Long-term vegetation changes in experimentally grazed and ungrazed back barrier marshes in the Wadden Sea. Applied Vegetation Science, 5, 1, De Vlinderstichting (2013) Slim begrazen voor de fauna op de heide. Op 7 juni 2014 ontleend aan Diepenbeek, A. van & Creemers, R. (2009) Herkenning amfibieën en reptielen. Stichting RAVON, Nijmegen. Dijk, A.J. van & Boele, A. (2011) Handleiding SOVON Broedvogelonderzoek. SOVON Vogelonderzoek Nederland, Nijmegen. Dumont, B., Rossignol, N., Loucougaray, G., Carrère, P., Chadeouf, J., Fleurance, G., Bonis, A., Farruggia, A., Gaucherand, S., Ginane, C., Louault, F., Marion, B., Mesléard, F. & Yavercovski, N. (2012) When does grazings generate stable vegetation patterns in temperate pastures? Agriculture, Ecosystems and Environment, 153, FREE Nature (2014) Natuurlijke begrazing. Op 9 januari 2014 ontleend aan Groenveld, A., Smit, G. & Goverse, E. (2011) Handleiding voor het Monitoren van Amfibieën in Nederland. RAVON Werkgroep Monitoring, Amsterdam. Herford, C. & Schneider, M. (2006) Monitoring Nature Conservation in Cultural Habitats: A Practical Guide and Case Studies. Dordrecht; Springer. Hornman M., Hustings F., Koffijberg K. & Klaassen O. (2012) Handleiding SOVON Watervogel- en slaapplaatstellingen. Sovon Vogelonderzoek Nederland, Nijmegen. Ketelaar, R. & C. Plate (2001) Handleiding Landelijk Meetnet Libellen. Raportnr. VS , De Vlinderstichting, Wageningen & Centraal Bureau voor de Statistiek, Voorburg. Kleukers, R.M.J.C. & Musters, J.C.M. (1989) Effecten van begrazing op grasland-entomofauna. Intern rapport 89/11, Rijksinstituut voor Natuurbeheer, Arnhem. Koeman en Bijkerk bv (2014) Sprinkhanen. Op 7 juni 2014 ontleend aan Kuiters, A. T. (2004) Ontwikkeling van mozaïeklandschappen onder invloed van begrazing: een drietal casestudies. Wageningen, Alterra. Alterra-rapport Libellennet (2008) Biotopen. Op 7 juni 2014 ontleend aan Maasland, F. (2005, februari 15) Winterbegrazing: tijd voor nieuwe ervaring. Vakblad Natuur Bos Landschap. Stichting ARK. 36

38 Natuurkennis (2013). Begrazen. Op 9 januari 2014 ontleend aan Natuurkennis (z.j.) Begrazen. Op 7 juni 2014 ontleend aan Netwerk Ecologische Monitoring (z.j.) Organisatie. Op 8 juni 2014 ontleend aan RAVON (2014) Ringslang. Op 5 juni 2014 ontleend aan RAVON (2014) Habitat ringslang. Op 5 juni 2014 ontleend aan Schut, J. (2013) Monitoring van dagvlinders, sprinkhanen en libellen voor SNL. Altenburg & Wymenga ecologisch onderzoek BV, Staatsbosbeheer Regio Oost. Schut, D., M., Reemer, R., Krekels & R., Kleukers, (2009) Prioritaire sprinkhanen in Noord-Brabant. Habitatvoorkeur en beheermaatregelen op gebiedsniveau. Natuurbalans - Limes Divergens BV & EIS- Nederland, Nijmegen/Leiden Smit, G.F.J. & Zuiderwijk, A. (2003) Handleiding voor het monitoren van reptielen in Nederland. RAVON werkgroep monitoring, Amsterdam. SOVON (z.j.) BMP-A (Broedvogel Monitoring Project - Alle soorten). Op 8 juni 2014 ontleend aan https://www.sovon.nl/ Spitzen, A. (z.j.) RAVON advies 1 - Hygiëne protocol voor veldwerkers. RAVON Swaay, C.A.M. van, Termaat, T. & C.L. Plate (2011) Handleiding Landelijke Meetnetten Vlinders en Libellen. Rapport VS , De Vlinderstichting, Wageningen & Centraal Bureau voor de Statistiek, Den Haag. Uchelen, E. van & Delft, J. van (2007, mei 25) Beheer kan beter voor amfibieën en reptielen. Vakblad Natuur Bos Landschap. Stichting RAVON. Vermeulen, R. (2013) Natuurlijke begrazing in de praktijk. FREE Nature. Waarneming. Naardermeer. Op 25 februari 2014 ontleend aan Waarneming. Weesp - Nieuwe Keverdijkse Polder - Natuurontwikkeling Naardermeer. Op 25 februari 2014 ontleend aan Wallis de Vries, M.F., Noordijk, J., Sierdsema, H., Zollinger, R., Smit, J.T. & Nijssen, M. (2013) Begrazing in Brabantse heidegebieden Effecten op de fauna. Rapport VS , De Vlinderstichting, Wageningen / EIS-Nederland, Leiden / SOVON Vogelonderzoek, Stichting RAVON en Stichting Bargerveen, Nijmegen. Wingerden, W.K.R.E. van, M. Nijssen, P.A. Slim, J. Burgers, G.J.A.M. Jagers op Akkerhuis, A.P. Noordam, G.F.P. Martakis, H. Esselink, W.J. Dimmers, R.J.M. van Kars (2001) Evaluatie van zeven jaar runderbegrazing in duinvalleien op Vlieland. Wageningen, Alterra, Research Instituut voor de Groene Ruimte. Alterrarapport blz. 10 fig.; 13 tab.; 11 ref.; 3 bijl. 37

39 Determinatiefoto's Laterveer - de Beer, M. (2008) Veldsprinkhaan. Op 26 mei 2014 ontleend aan Libellennet (2014) Libellennet. Op 19 mei 2014 ontleend aan RAVON (2014) Amfibieën. Op 12 mei 2014 ontleend aan RAVON (2014) Reptielen. Op 13 mei 2014 ontleend aan Vlindernet (2014) Vlindernet. Op 14 mei 2014 ontleend aan Werkgroep Saltabel Natuurpunt (2014) Bruine Sprinkhaan - Chorthippus brunneus. Op 26 mei 2014 ontleend aan Werkgroep Saltabel Natuurpunt (2014) Gewoon Spitskopje - Conocephalus dorsalis. Op 26 mei 2014 ontleend aan Werkgroep Saltabel Natuurpunt (2014) Kustsprinkhaan - Chorthippus albomarginatus. Op 26 mei 2014 ontleend aan Werkgroep Saltabel Natuurpunt (2014) Moerassprinkhaan - Stethophyma grossum. Op 26 mei 2014 ontleend aan Werkgroep Saltabel Natuurpunt (2014) Veenmol - Gryllotalpa gryllotalpa. Op 26 mei 2014 ontleend aan Werkgroep Saltabel Natuurpunt (2014) Zeggedoorntje - Tetrix subulata. Op 26 mei 2014 ontleend aan Wolde, M. ten & Bruulsema, E. (z.j.) Grote Groene Sabelsprinkhaan (Tettigonia viridissima). Op 26 mei 2014 ontleend aan 38

40 Bijlage 1. Waarnemingsformulier vegetatiestructuur Hectarenummer Metingnummer GPS-coördinaten Vegetatiehoogte Bijzonderheden X Y cm

41 Bijlage 2. Random getallen vegetatiestructuur Tabel 1 - Random nummer tabellen. De ene tabel bevat willekeurig gegenereerde getallen van 0 tot 360, de andere van 1 tot 25. Deze tweede tabel geeft aan hoeveel passen er gezet moeten worden tot de volgende meting, terwijl de eerste tabel de richting waarin gelopen moet worden bepaald. Deze nummer worden verkregen via de website Random Number Table

42 Bijlage 3. Waarnemingsformulier amfibieën Amfibieën - monitoring Telformulier Jaar van inventarisatie: Inventarisatiegebied: Naam gebied: Telgebied: Aanwezige soorten: Aantal wateren: Waarnemer: Naam: Organisatie: Adres: Postcode en plaats: Tel.: Waarnemingen formulier e veldbezoek In onderstaande tabel worden alle waarnemingen tijdens dit veldbezoek genoteerd, gegroepeerd per waternummer. Gebruik bij het invullen de aangegeven afkortingen op de achterkant van dit telformulier Datum Begintijd Eindtijd dag mnd jaar uur min uur min Telgebied Soort Type waarneming Aantal Presentie Koorindex Opmerkingen 41

43 Telgebied Soort Type waarneming Aantal Presentie Koorindex Opmerkingen 42

44 Toelichting afkortingen telformulier Tabel 2 - Afkortingen soortnamen amfibieën (Groenveld et al. 2011). Nederlandse naam Latijnse naam Afkorting Kleine watersalamander Lissotriton vulgaris Lv Gewone pad Bufo bufo Bb Rugstreeppad Bufo calamita Bc Heikikker Rana arvalis Ra Bruine kikker Rana temporaria Rt Groene kikker complex Rana esculenta synklepton Rec Poelkikker Rana lessonae Rl Bastaardkikker Rana klepton esculenta Re Meerkikker Rana ridibunda Rr Tabel 3 - Afkortingen type waarneming (Groenveld et al. 2011). Type waarneming Afkorting Adult Ad Kooractiviteit Roep Subadult Subad Larven Larf Eiklompen Ei Tabel 4 - Richtlijnen van de presentie / abundantieklasse (mate van voorkomen van een soort) (Groenveld et al. 2011). Klasse Status Toelichting 0 Ontbreekt Aanwezigheid van deze soort niet aangetoond 1 Zeldzaam De soort wordt incidenteel waargenomen, waarschijnlijk zijn hooguit enkele volwassen dieren aanwezig 2 Algemeen De soort wordt regelmatig waargenomen, waarschijnlijk zijn er enkele tientallen volwassen dieren van deze soort aanwezig 3 Zeer algemeen De soort wordt veel waargenomen, waarschijnlijk zijn er meer dan honderd volwassen exemplaren van deze soort aanwezig Tabel 5 - Richtlijnen voor de koorindex (vaststellen aantal roepende mannetjes) (Groenveld et al. 2011). Klasse Status Toelichting 0 Ontbreekt Geen dieren horen roepen. 1 Zeldzaam Enkele individuele dieren kwaken, de roepen zijn goed van elkaar te onderscheiden. 2 Algemeen Het gekwaak van individuele dieren is te onderscheiden, maar er is sprake van geluidsoverlap. 3 Zeer algemeen Volledige koorvorming; de geluiden zijn niet meer apart te onderscheiden maar overlappen en vormen een continu geluid. 43

45 Bijlage 4. Coördinaten telgebieden amfibieën Tabel 6 - Coördinaten van de hoekpunten van de telgebieden voor de monitoring van amfibieën. Het eerste coördinaat is de linker bovenhoek van het 100 bij 100 meter telgebied (1 ha). Telgebieden amfibieën X - coördinaat Y - coördinaat G Galloway G G B Boerenvee B B

46 Bijlage 5. Determinatiefoto's amfibieën Heikikker Bruine kikker 45

47 Groene kikker Rugstreeppad Gewone pad Kleine watersalamander 46

48 Bijlage 6. Waarnemingsformulier reptielen Reptielen - monitoring Telformulier Jaar van inventarisatie: Gegevens traject: Regio: Traject: Nr.: Aanwezige soorten: Waarnemer: Naam: Organisatie: Adres: Postcode en plaats: Tel.: Waarnemingen formulier e veldbezoek Datum Begintijd Eindtijd dag mnd jaar uur min uur min Weer Temperatuur ( C): Bewolking onbewolkt 1.. half bewolkt 2.. geheel bewolkt 3.. Windkracht (Beaufort): Windrichting: Trajectnummer Soortnaam Aantal Bijzonderheden Opmerkingen 47

49 Trajectnummer Soortnaam Aantal Bijzonderheden Opmerkingen 48

50 Bijlage 7. Gedetailleerde kaarten en coördinaten routes reptielen Onderzoeksgebied Galloways Afbeelding 1 - Reptielen route G1 in onderzoeksgebied Galloways. Zie tabel 7 voor de begin en eind coördinaten van route G1. Afbeelding 2 - Reptielen route G2 in onderzoeksgebied Galloways. Zie tabel 7 voor de begin en eind coördinaten van route G2. 49

51 Onderzoeksgebied Boerenvee Afbeelding 3 - Reptielen route B1 in onderzoeksgebied boerenvee. Zie tabel 7 voor de begin en eind coördinaten van route B1. Afbeelding 4 - Reptielen route B2 in onderzoeksgebied boerenvee. Zie tabel 7 voor de begin en eind coördinaten van route B2. Tabel 7 - Coördinaten van het begin en einde van de routes voor de monitoring van de reptielen. De routes hebben ieder een lengte van meter. Galloway Boerenvee Routes reptielen X - coördinaat Y - coördinaat G1 Begin traject - coördinaat Einde traject - coördinaat G2 Begin traject - coördinaat Einde traject - coördinaat B1 Begin traject - coördinaat Einde traject - coördinaat B2 Begin traject - coördinaat Einde traject - coördinaat

52 Bijlage 8. Determinatiefoto's reptielen Ringslang 51

53 Bijlage 9. Waarnemingsformulier dagvlinders Dagvlinders - monitoring Telformulier Jaar van inventarisatie: Gegevens traject: Regio: Traject: Nr.: Aanwezige soorten: Waarnemer: Naam: Organisatie: Adres: Postcode en plaats: Tel.: Waarnemingen formulier e veldbezoek Datum Begintijd Eindtijd dag mnd jaar uur min uur min Weer Temperatuur ( C): Bewolking onbewolkt 1.. half bewolkt 2.. geheel bewolkt 3.. Windkracht (Beaufort): Windrichting: Toelichting 'type waarneming' Type waarneming Afkorting Adult Ad Pop Po Rups Ru Ei Ei Trajectnummer Soortnaam Type waarneming Aantal Opmerkingen 52

54 Trajectnummer Soortnaam Type waarneming Aantal Opmerkingen 53

55 Bijlage 10. Waarnemingsformulier libellen en juffers Libellen en juffers - monitoring Telformulier Jaar van inventarisatie: Gegevens traject: Regio: Traject: Nr.: Aanwezige soorten: Waarnemer: Naam: Organisatie: Adres: Postcode en plaats: Tel.: Waarnemingen formulier e veldbezoek Datum Begintijd Eindtijd dag mnd jaar uur min uur min Weer Temperatuur ( C): Bewolking onbewolkt 1.. half bewolkt 2.. geheel bewolkt 3.. Windkracht (Beaufort): Windrichting: Toelichting 'type waarneming' Type waarneming Afkorting Imago Im Larven Larf Larvenhuid Lhu Trajectnummer Soortnaam Type waarneming Aantal Opmerkingen 54

56 Trajectnummer Soortnaam Type waarneming Aantal Opmerkingen 55

57 Bijlage 11. Gedetailleerde kaarten en coördinaten routes dagvlinders, libellen en juffers Onderzoeksgebied Galloways Afbeelding 5 - Dagvlinders, libellen en juffers route G1 in onderzoeksgebied Galloways. Zie tabel 8 voor de begin en eind coördinaten van route G1. Afbeelding 6 - Dagvlinders, libellen en juffers route G2 in onderzoeksgebied Galloways. Zie tabel 8 voor de begin en eind coördinaten van route G2. 56

58 Afbeelding 7 - Dagvlinders, libellen en juffers route G3 in onderzoeksgebied Galloways. Zie tabel 8 voor de begin en eind coördinaten van route G3. Onderzoeksgebied Boerenvee Afbeelding 8 - Dagvlinders, libellen en juffers route B1 in onderzoeksgebied boerenvee. Zie tabel 8 voor de begin en eind coördinaten van route B1. 57

59 Afbeelding 9 - Dagvlinders, libellen en juffers route traject B2 in onderzoeksgebied boerenvee. Zie tabel 8 voor de begin en eind coördinaten van route B2. Afbeelding 10 - Dagvlinders, libellen en juffers route B3 in onderzoeksgebied boerenvee. Zie tabel 8 voor de begin en eind coördinaten van route B3. 58

60 Tabel 8 - Coördinaten van het begin en einde van de routes voor de monitoring van de dagvlinders, libellen en juffers. De routes hebben ieder een lengte van 500 meter. Routes dagvlinders, libellen en juffers X - coördinaat Y - coördinaat G1 Begin traject - coördinaat Einde traject - coördinaat Galloways G2 Begin traject - coördinaat Einde traject - coördinaat G3 Begin traject - coördinaat Einde traject - coördinaat B1 Begin traject - coördinaat Einde traject - coördinaat Boerenvee B2 Begin traject - coördinaat Einde traject - coördinaat B3 Begin traject - coördinaat Einde traject - coördinaat

61 Bijlage 12. Determinatiefoto's dagvlinders Kleine vos Kleine koolwitje Dagpauwoog Klein geaderd witje Eikenpage Citroenvlinder Atalanta 60

62 Oranje luzernevlinder Bont zandoogje Kleine vuurvlinder Bruin zandoogje Gehakkelde aurelia Distelvlinder Icarusblauwtje Oranjetipje 61

63 Boomblauwtje Zwartsprietdikkopje Landkaartje Voorjaarsvorm Zomervorm Groot dikkopje 62

64 Bijlage 13. Determinatiefoto's libellen en juffers Steenrode heidelibel 35-40mm Hangsnor: zwarte streepje tussen de ogen langs de oogranden naar beneden Zwarte poten met gele strepen Bloedrode heidelibel 34-39mm Geheel zwarte poten Bruinrode heidelibel 35-44mm Zwarte poten met gele strepen Geen hangsnor: streepje stopt bij de oogranden Blauwe glazenmaker 67-76mm Lampionnetje: vlekken achterlijfsegmenten 'samengevloeid' 29-34mm Zwarte heidelibel Vroege glazenmaker Geheel zwarte poten zwarte band zijkanten van borststuk, waarin drie kleine gele vlekjes 62-66mm Mannetjes: blauwe vlekjes oog Smaragdlibel 47-55mm Voorhoofd geen gele vlekken Glanzend metaal-/ donkergroen Bruine glazenmaker 70-77mm Zijkant borst twee gele strepen Duidelijk donkerdere vleugels 32-37mm Geelvlekheidelibel Smaragdgroene ogen Zwarte poten met gele strepen Grote oranjegele vlekken in de vleugels 63

65 56-64mm Paardenbijter Rugzijde achterlijfsegment 2 staat een grote gele spijkervormige figuur 44-50mm Gewone oeverlibel Onopvallende bruingrijze ogen Heldere vleugels 64-84mm Grote keizerlibel Streep op achterlijf doorlopend 42-45mm Bruine korenbout Opvallend blauwgrijze ogen Donkere vlekken basis vleugels 36-45mm Vuurlibel 31-38mm Noordse witsnuitlibel 40-48mm Viervlek Aders in donkere vlekken opvallend geel Halverwege voorranden van vleugels donker vlekje Glassnijder 54-63mm Borststuktekening uitgebreider geel/groen met verticale strepen Watersnuffel 29-36mm Brede blauwe schouderstrepen 33-35mm Azuurwaterjuffer Slanker en minder brede blauwe schouderstrepen dan Watersnuffel 34-38mm Variabele waterjuffer Mannetjes: meer zwart op achterlijf en onderbroken blauwe schouderstrepen 64

66 39-48mm 40-45mm Houtpantserjuffer Zwervende pantserjuffer Lang, slank, geheel metaalgroen Geheel donker achterhoofd Tweekleurige pterostigma s 30-39mm 30-34mm Tengere pantserjuffer Klein en fijn gebouwd, metaalgroen tot bronskleurig Onderzijde achterhoofd geel, scherpe overgang naar donkere bovenzijde Lantaarntje 26-32mm Kleine roodoogjuffer Man: blauwe tekening aan basis en punt van achterlijf: niet scherp afgesneden en doorlopend segment 2 en mm Bruine winterjuffer Vrouw: volledige schouderstreep & zijaanzicht bont: zowel gele als groene of blauwe kleuren 30-36mm Grote roodoogjuffer Man: blauwe tekening aan basis en punt van achterlijf scherp afgesneden: segment 2 en 8 zwart Vrouw: onderbroken schouderstreep & lichte lichaamsdelen eenkleurig geel, groen of blauwig 65

67 Bijlage 14. Waarnemingsformulier nachtvlinders Nachtvlinders - monitoring Telformulier Jaar van inventarisatie: Gegevens traject: Regio: Telpunt: Type val & lamp.: Aanwezige soorten: Waarnemer: Naam: Organisatie: Adres: Postcode en plaats: Tel.: Waarnemingen formulier e veldbezoek Datum Begintijd Eindtijd dag mnd jaar uur min uur min Weer Temperatuur ( C): Bewolking onbewolkt 1.. half bewolkt 2.. geheel bewolkt 3.. Windkracht (Beaufort): Windrichting: Toelichting 'type waarneming' Type waarneming Afkorting Adult Ad Pop Po Rups Ru Ei Ei Telpunt Soortnaam Type waarneming Aantal Opmerkingen 66

68 Telpunt Soortnaam Type waarneming Aantal Opmerkingen Bijvangst 67

69 Bijlage 15. Coördinaten telpunten nachtvlinders Tabel 9 - Coördinaten van de telpunten voor de monitoring van de nachtvlinders. Telpunten nachtvlinders X - coördinaat Y - coördinaat Galloway G G Boerenvee B B

70 Bijlage 16. Determinatiefoto's nachtvlinders Grote beer Glad beertje Kleine rietvink Rietvink Lieveling Donkere marmeruil Braamvlinder Hageheld Kroosvlindertje Brandnetelmot Waterleliemot 69

71 Bijlage 17. Waarnemingsformulier sprinkhanen en krekels Sprinkhanen en krekels - monitoring Telformulier Jaar van inventarisatie: Gegevens traject: Regio: Traject: Nr.: Aanwezige soorten: Waarnemer: Naam: Organisatie: Adres: Postcode en plaats: Tel.: Waarnemingen formulier e veldbezoek Datum Begintijd Eindtijd dag mnd jaar uur min uur min Weer Temperatuur ( C): Bewolking onbewolkt 1.. half bewolkt 2.. geheel bewolkt 3.. Windkracht (Beaufort): Windrichting: Telgebied Soortnaam Aantal Opmerkingen 70

72 Telgebied Soortnaam Aantal Opmerkingen 71

73 Bijlage 18. Coördinaten telpunten sprinkhanen en krekels Tabel 10 - Coördinaten van de telpunten voor de monitoring van de sprinkhanen en krekels. Telpunten sprinkhanen en krekels X - coördinaat Y - coördinaat Galloway G G G G Boerenvee B B B

74 Bijlage 19. Determinatiefoto's sprinkhanen en krekels Veldsprinkhaan Zeggedoorntje Gewoon spitskopje Grote groene sabelsprinkhaan Felgroen Lichaam 3-4 cm Vleugels steken stuk achter lichaam uit Moerassprinkhaan Langwerpige lichtere en donkere vlekken lichaam Kustsprinkhaan Vrouwtjes: witte vleugelrand Rode lijn achterschenen Bruine sprinkhaan Veenmol 73

75 Bijlage 20. Waarnemingsformulier vogels Vogels BMP-A Telformulier Jaar van inventarisatie: Gegevens traject: Regio: Traject: Nr.: Startpunt: Waarnemer: Naam: Organisatie: Adres: Postcode en plaats: Tel.: Waarnemingen formulier e veldbezoek Datum Begintijd Eindtijd dag mnd jaar uur min uur min Weer Temperatuur ( C): Bewolking onbewolkt 1.. half bewolkt 2.. geheel bewolkt 3.. Windkracht (Beaufort): Windrichting: Traject nummer Soortnaam Aantal Type waarneming Broedcodes Opmerkingen 74

Veldwerkhandleiding Monitoringsprotocollen

Veldwerkhandleiding Monitoringsprotocollen Veldwerkhandleiding Monitoringsprotocollen Onderzoek naar de verschillen in invloed tussen natuurlijke jaarrond begrazing en seizoensbegrazing door boerenvee op de biodiversiteit bij het Naardermeer C.H.

Nadere informatie

Handleiding Landelijk Meetnet Nachtvlinders

Handleiding Landelijk Meetnet Nachtvlinders Handleiding Landelijk Meetnet Nachtvlinders Handleiding Landelijk Meetnet Nachtvlinders Tekst: Annette van Berkel Dick Groenendijk Mathilde Groenendijk Kars Veling Met medewerking van : Chris van Swaay

Nadere informatie

Insecten van de Potpolder

Insecten van de Potpolder Insecten van de Potpolder Toen we begin 2006 aan het Potpolderproject begonnen hadden we geen idee welke soorten insecten we zouden ontdekken. Geen probleem want we zouden alles inventariseren! Dat er

Nadere informatie

Wat valt er te kiezen?

Wat valt er te kiezen? Marijn Nijssen Effecten van duinbegrazing op faunadiversiteit Begrazing Wat valt er te kiezen? Effecten van duinbegrazing op faunadiversiteit Wat valt er te kiezen? Marijn Nijssen Bart Wouters Herman van

Nadere informatie

Jaarverslag 2015 Samenstelling: Henk Wagenaar

Jaarverslag 2015 Samenstelling: Henk Wagenaar Jaarverslag 2015 Samenstelling: Henk Wagenaar Jaarverslag 2015 Vlinder en Libellenwerkgroep Zeeland Met medewerking van : Insectenwerkgroep Oost Zeeuws-Vlaanderen ( w erkgroep van Natuurbeschermingsver.

Nadere informatie

Dagvlinderinventarisatie Open Duin Schiermonnikoog 2013

Dagvlinderinventarisatie Open Duin Schiermonnikoog 2013 Dagvlinderinventarisatie Open Duin Schiermonnikoog 2013 Wilfred Alblas Tera en René Boelen Mireille de Heer Erik Jansen Joost Uittenbogaard Christa en Cees van der Wal 1 Dagvlinderinventarisatie Open Duin

Nadere informatie

Libellen in de gemeente Kampen

Libellen in de gemeente Kampen Libellen in de gemeente Kampen Kleine roodoogjuffer en rivierrombout door Gerrit Koopman Algemeen Libellen (Odonata) zijn bij Kampen en in de rest van Nederland door twee van de drie bestaande onderorden

Nadere informatie

Libellenmonitoring in Nederland ervaringen na 16 jaar tellen

Libellenmonitoring in Nederland ervaringen na 16 jaar tellen Libellenmonitoring in Nederland ervaringen na 16 jaar tellen Tim Termaat Libellenstudiedag Vlaanderen 15 februari 2014 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 Hoe gaat

Nadere informatie

Libelleninventarisatie Goois Natuurreservaat Gebied Zanderij Cruysbergen

Libelleninventarisatie Goois Natuurreservaat Gebied Zanderij Cruysbergen Libelleninventarisatie Goois Natuurreservaat Gebied Zanderij Cruysbergen In 2014 W.J.A. Hoeffnagel Ankeveen Copyright 2014 W.J.A. Hoeffnagel (Willem-Jan) Mr. J.C. Buhrmannlaan 54 1244 PH Ankeveen 035-6919356

Nadere informatie

Nieuwsbrief 8 van RAVON Afdeling Utrecht juli 2012

Nieuwsbrief 8 van RAVON Afdeling Utrecht juli 2012 Nieuwsbrief 8 van RAVON Afdeling Utrecht juli 2012 Contactpersoon RAVON Utrecht Wim de Wild Couwenhoven 7221 3703 HW Zeist wim.de.wild@ziggo.nl tel. 030-6963771 RAVON Utrecht verstuurt onregelmatig een

Nadere informatie

Libellen herkennen. Weidebeekjuffer Vrouwtjes zijn metaalglanzend groen, de mannetjes zijn blauw. Ze leven langs beken en rivieren (stromend water).

Libellen herkennen. Weidebeekjuffer Vrouwtjes zijn metaalglanzend groen, de mannetjes zijn blauw. Ze leven langs beken en rivieren (stromend water). 1 Libellen herkennen In Nederland leven 71 soorten libellen. Veel daarvan zijn zeldzaam en zul je niet snel tegenkomen. Zo n 25 soorten kun je wel in de stad tegenkomen. Van deze libellen bespreken we

Nadere informatie

Gemeente Heusden Quick-scan Wethouder van Buulweg Nieuwkuijk

Gemeente Heusden Quick-scan Wethouder van Buulweg Nieuwkuijk Life+/Blues in the Marshes, actie A-4 Gemeente Heusden Quick-scan Wethouder van Buulweg Nieuwkuijk DE GROOT ECOLOGISCH ADVIES EN INRICHTING Gemeente Heusden Quick-scan Wethouder van Buulweg Nieuwkuijk

Nadere informatie

Inventarisatie Aardbeivlinder Schiermonnikoog 2014

Inventarisatie Aardbeivlinder Schiermonnikoog 2014 Inventarisatie Aardbeivlinder Schiermonnikoog 2014 Wilfred Alblas Judith Bouma Mireille de Heer Joost Uittenbogaard 1 Inventarisatie Aardbeivlinder Schiermonnikoog 2014 In opdracht van Natuurmonumenten,

Nadere informatie

Dit was nooit gelukt zonder de vele waarnemingen van de vele vrijwilligers! Wij zijn jullie zeer dankbaar!

Dit was nooit gelukt zonder de vele waarnemingen van de vele vrijwilligers! Wij zijn jullie zeer dankbaar! Dit was nooit gelukt zonder de vele waarnemingen van de vele vrijwilligers! Wij zijn jullie zeer dankbaar! project dagvlinders Durme- en Scheldegebied 2013 waarom een project dagvlinders in deze streek?

Nadere informatie

Monitoring op natuurboerenerven. Uitleg over de systematiek van het monitoren

Monitoring op natuurboerenerven. Uitleg over de systematiek van het monitoren Monitoring op natuurboerenerven Uitleg over de systematiek van het monitoren Inleiding Boerenzwaluwen op het erf, korenbloemen in de akkers, fladderende citroenvlinders tussen de schuren. Al dat pracht

Nadere informatie

Libellen in Drenthe René Manger Gerard Abbingh

Libellen in Drenthe René Manger Gerard Abbingh Libellen in Drenthe René Manger Gerard Abbingh Assen 2005 Inhoud Voorwoord 3 Inleiding 5 Libellenfauna van Drenthe 6 Soortbespreking en verspreidingskaarten 15 Toekomst 110 Nieuwe natuurgebieden 110 Aandachtsgebieden

Nadere informatie

Dagvlinders vouwen in rust hun vleugels verticaal, recht boven hun lijf samen (met één uitzondering: de dikkopjes).

Dagvlinders vouwen in rust hun vleugels verticaal, recht boven hun lijf samen (met één uitzondering: de dikkopjes). 1 Vlinders herkennen Er zijn veel meer nachtvlinders dan dagvlinders; in Nederland leven 53 soorten dagvlinders en zo n 2000 soorten nachtvlinders. Nachtvlinders zie je echter veel minder omdat veel soorten

Nadere informatie

Notitie flora en fauna

Notitie flora en fauna Notitie flora en fauna Titel/locatie Projectnummer: 6306 Datum: 11-6-2013 Opgesteld: Rosalie Heins Gemeente Baarn is voornemens om op de locatie van de huidige gemeentewerf een nieuwe brede school ontwikkelen.

Nadere informatie

Monitoring en inventarisatie reptielen en amfibieën Loonse en Drunense Duinen / Huis ter Heide

Monitoring en inventarisatie reptielen en amfibieën Loonse en Drunense Duinen / Huis ter Heide Monitoring en inventarisatie reptielen en amfibieën Loonse en Drunense Duinen / Huis ter Heide 2010 Mark Klerks November 2010 Inleiding: Het jaar 2010 kwam maar langzaam op gang. Vooral het voorjaar was

Nadere informatie

KUIPERSVEER. Jaarverslag 2013. FREE nature Esther Linnartz-Nieuwdorp februari 2014. In opdracht van

KUIPERSVEER. Jaarverslag 2013. FREE nature Esther Linnartz-Nieuwdorp februari 2014. In opdracht van KUIPERSVEER Jaarverslag 2013 FREE nature Esther Linnartz-Nieuwdorp februari 2014 In opdracht van Inleiding Aan de noordkant van de Hoeksche Waard ligt aan de oever van de Oude Maas het gebied Kuipersveer.

Nadere informatie

De natuur van de Blokweer 2014

De natuur van de Blokweer 2014 De natuur van de Blokweer 2014 1 De natuur van de Blokweer. De natuur van de Blokweer in 2014. Inleiding. Bij het beheer van natuurparken zijn twee zaken belangrijk. Ten eerste de biodiversiteit en ten

Nadere informatie

Monitoring bij Natuurboeren. 31 maart 2015

Monitoring bij Natuurboeren. 31 maart 2015 Monitoring bij Natuurboeren 31 maart 2015 problematiek Afname Plant- en dieren leven in het buitengebied Intensivering grondgebruik, verdroging Monitoring bij natuurboeren 2 Monitoring bij natuurboeren

Nadere informatie

HET VOORKOMEN VAN DE RUGSTREEPPAD IN HET PLANGEBIED EN DIRECTE OMGEVING WATERHOVEN OOST TE ALBLASSERDAM

HET VOORKOMEN VAN DE RUGSTREEPPAD IN HET PLANGEBIED EN DIRECTE OMGEVING WATERHOVEN OOST TE ALBLASSERDAM HET VOORKOMEN VAN DE RUGSTREEPPAD IN HET PLANGEBIED EN DIRECTE OMGEVING WATERHOVEN OOST TE ALBLASSERDAM HET VOORKOMEN VAN DE RUGSTREEPPAD IN HET PLANGEBIED EN DIRECTE OMGEVING WATERHOVEN OOST TE ALBLASSERDAM

Nadere informatie

De ringslang een bijzondere bewoner van Gouda

De ringslang een bijzondere bewoner van Gouda De ringslang een bijzondere bewoner van Gouda Uit de serie Natuur in Gouda 10 2 colofon tekst: Cyclus, gemeente Gouda en RAVON lay-out: Steenbergen Ontwerp Studio foto s: André van Kleinwee en Richard

Nadere informatie

AMSTERDAM OPEN AIR FESTIVAL GAASPERPLAS

AMSTERDAM OPEN AIR FESTIVAL GAASPERPLAS NATUURBELEVEN AMSTERDAM OPEN AIR FESTIVAL GAASPERPLAS QUICKSCAN FLORA- EN FAUNAWET NatuurBeleven b.v. dr. M. Kuiper Oostermeerkade 6 1184 TV Amstelveen 020/4720777 mark@natuurbeleven.nl Opdrachtgever:

Nadere informatie

Hoofdstuk 1: Veldkenmerken en voorkomen 3. Hoofdstuk 2: Voedsel en vijanden 4. Hoofdstuk 3: Voortplanting en verwanten 6

Hoofdstuk 1: Veldkenmerken en voorkomen 3. Hoofdstuk 2: Voedsel en vijanden 4. Hoofdstuk 3: Voortplanting en verwanten 6 Inhoudsopgave Inhoudsopgave 1 Literatuurlijst 1 Inleiding 2 Hoofdstuk 1: Veldkenmerken en voorkomen 3 Hoofdstuk 2: Voedsel en vijanden 4 Hoofdstuk 3: Voortplanting en verwanten 6 Hoofdstuk 4: Verzorging

Nadere informatie

Vraag 1. Waarom moet je goed voor de rupsen zorgen als je vlinders wilt hebben?

Vraag 1. Waarom moet je goed voor de rupsen zorgen als je vlinders wilt hebben? Naam: VLINDERS Vlinders zijn niet weg te denken uit onze leefomgeving. In het voorjaar kunnen we haast niet wachten tot de eerste Kleine vosjes of Citroenvlinders zich laten zien. En dan in de zomer en

Nadere informatie

Flora- en faunawet. Gedragscode Bestendig beheer groenvoorziening

Flora- en faunawet. Gedragscode Bestendig beheer groenvoorziening Flora- en faunawet De Flora- en faunawet (Ffwet) is in april 2002 in werking getreden. De wet beschermt alle in het wild levende flora en fauna in Nederland. Bij het uitvoeren van werkzaamheden moet altijd

Nadere informatie

Vlinders. Tijdstip: op een mooie zonnige dag in mei, juni of juli

Vlinders. Tijdstip: op een mooie zonnige dag in mei, juni of juli KB8 Tijdsinvestering: 45 minuten 1/2 3/4 5/6 7/8 lente zomer herfst winter Vlinders. Tijdstip: op een mooie zonnige dag in mei, juni of juli 1. Inleiding Vlinders in alle kleuren en maten spreken de mensen

Nadere informatie

Environmental DNA Ontwikkelingen en mogelijkheden

Environmental DNA Ontwikkelingen en mogelijkheden Environmental DNA Ontwikkelingen en mogelijkheden Jelger Herder Nijmegen, 21 maart 2013 Veel soorten zijn lastig te vinden Grote modderkruiper Verlandende vegetaties Verstopt zich bij gevaar in de modder

Nadere informatie

Notitie aanvullend onderzoek BIC te Eindhoven

Notitie aanvullend onderzoek BIC te Eindhoven Ecologica BV Rondven 22 6026 PX Maarheeze 0495-46 20 70 0495-46 20 79 info@ecologica.eu www.ecologica.eu Gemeente Eindhoven t.a.v. I. Schouten Postbus 90150 5600 RB Eindhoven Datum: 26 oktober 2015 Behandeld

Nadere informatie

Biodiversiteit in Vlaanderen: de cijfers

Biodiversiteit in Vlaanderen: de cijfers Biodiversiteit in Vlaanderen: de cijfers Myriam Dumortier Natuurrapport www.natuurindicatoren.be www.nara.be www.inbo.be Haalt Vlaanderen de 2010-doelstelling? Biodiversiteit Verstoringen/bedreigingen

Nadere informatie

De Heikikker De Heikikker

De Heikikker De Heikikker De Heikikker Brabant Water beheert 2200 hectare grond waarvan 1500 hectare natuurgebied. Hiermee zijn wij een van de grootgrondbezitters in Noord-Brabant. In deze natuurgebieden liggen ook de waterwingebieden

Nadere informatie

Toets flora en fauna Herinrichting locatie Spreeuwenstraat 11 te Nijmegen

Toets flora en fauna Herinrichting locatie Spreeuwenstraat 11 te Nijmegen Toets flora en fauna Herinrichting locatie Spreeuwenstraat 11 te Nijmegen Datum : 27 maart 2014 Projectnummer : 13-0255 Opdrachtgever : Bureau Verkuylen Inleiding Aanleiding In verband met de voorgenomen

Nadere informatie

Aanleiding van het onderzoek Wat is een quickscan

Aanleiding van het onderzoek Wat is een quickscan Correspondentie gegevens Projectgegevens Datum : 26 oktober 2015 Projectlocatie : Lindelaan 2b, Dordrecht Opgesteld door : Ing. P. Otte Betreft : FF- wet Quickscan Projectnummer : 1554 Contactpersonen

Nadere informatie

Jaarverslag 2010 Samenstelling: Henk Wagenaar

Jaarverslag 2010 Samenstelling: Henk Wagenaar Jaarverslag 2010 Samenstelling: Henk Wagenaar Dagvlinders in Zeeland 2010 Jaarverslag 2010 Vlinder en Libellenwerkgroep Zeeland Met medewerking van : Vlinderwerkgroep West Zeeuws-Vlaanderen ( w erkgroep

Nadere informatie

Quickscan natuuronderzoek bouwblok Kolenbranderweg Haaksbergen

Quickscan natuuronderzoek bouwblok Kolenbranderweg Haaksbergen Quickscan natuuronderzoek bouwblok Kolenbranderweg Haaksbergen Een inventarisatie van beschermde flora en fauna Haaksbergen 21 Mei 2014 Rapportnummer 031 Projectnummer 012 opdrachtgever Fam. Ten Dam Kolenbranderweg

Nadere informatie

SPREEKBEURT WITLIPBOOMKIKKER

SPREEKBEURT WITLIPBOOMKIKKER SPREEKBEURT WITLIPBOOMKIKKER l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n AMFIBIEËN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER DE WITLIPBOOMKIKKER

Nadere informatie

Soortenbescherming. Buitenevenementen

Soortenbescherming. Buitenevenementen Soortenbescherming en Buitenevenementen Bron www.drloket.nl Flora en faunawet en buitenevenementen Bron www.drloket.nl Pagina 1 Buitenevenementen Wilt u een evenement in de buitenlucht organiseren? Dan

Nadere informatie

Notitie quickscan beschermde soorten Prinsejagt-Driehoeksbos te Eindhoven

Notitie quickscan beschermde soorten Prinsejagt-Driehoeksbos te Eindhoven Gemeente Eindhoven T.a.v. Mw. Babette van de Padt Nachtegaallaan 15 5613 CM Eindhoven Datum: 2 maart 2016 Behandeld door: Johan Zwanenburg Ons kenmerk: P2016/15 Uw kenmerk: Notitie quickscan beschermde

Nadere informatie

Handleiding Landelijk Meetnet Libellen

Handleiding Landelijk Meetnet Libellen Handleiding Landelijk Meetnet Libellen De Vlinderstichting, Wageningen Centraal Bureau voor de Statistiek Handleiding Landelijk Meetnet Libellen Tekst: Robert Ketelaar & Calijn Plate Rapportnummer: VS

Nadere informatie

een overzicht van beschermde en bedreigde dier- en plantensoorten Ruud, spaar ons mooie Keersopdal!

een overzicht van beschermde en bedreigde dier- en plantensoorten Ruud, spaar ons mooie Keersopdal! een overzicht van beschermde en bedreigde dier- en plantensoorten Ruud, spaar ons mooie Keersopdal! 2 VOORWOORD De laatste jaren is er door het waterschap De Dommel en door Staatsbosbeheer stevig geïnvesteerd

Nadere informatie

9 De Rode Lijst van de libellen in Vlaanderen

9 De Rode Lijst van de libellen in Vlaanderen H09_RLVLA_NL-bat4.5 28/08/06 10:05 Page 241 9 De Rode Lijst van de libellen in Vlaanderen Geert De Knijf Inleiding Het opstellen van Rode Lijsten was in eerste instantie bedoeld om een middel te hebben

Nadere informatie

Bureauonderzoek natuurwaarden wijzigingsplan Boekenrode

Bureauonderzoek natuurwaarden wijzigingsplan Boekenrode Bureauonderzoek natuurwaarden wijzigingsplan Boekenrode Natuurwaardenkaart Voor het inventariseren van de natuurwaarden van Heemstede zijn in het rapport Natuurwaardenkaart van Heemstede Waardering van

Nadere informatie

Vlinders en libellen geteld: jaarverslag 2007

Vlinders en libellen geteld: jaarverslag 2007 Vlinders en libellen geteld: jaarverslag 2007 De Vlinderstichting, Wageningen Centraal Bureau voor de Statistiek, Voorburg Vlinders en libellen geteld: jaarverslag 2007 Tekst: Chris van Swaay, Dick Groenendijk

Nadere informatie

Peters, B. & G. Kurstjens, 2009. Maas in Beeld: Ooldergreend. Bureau Drift / Kurstjens Ecol. Adviesbureau, Berg en Dal / Beek-Ubbergen.

Peters, B. & G. Kurstjens, 2009. Maas in Beeld: Ooldergreend. Bureau Drift / Kurstjens Ecol. Adviesbureau, Berg en Dal / Beek-Ubbergen. 1 OOLDERGREEND Peters, B. & G. Kurstjens, 2009. Maas in Beeld: Ooldergreend. Bureau Drift / Kurstjens Ecol. Adviesbureau, Berg en Dal / Beek-Ubbergen. Riviertraject: Maasplassen Provincie: Limburg Gemeente:

Nadere informatie

Lesbrief Vlinderkids 1

Lesbrief Vlinderkids 1 Vlinderkids 1 Doelgroep: Groep 5 t/m 8 Lesduur: Werkvorm: Leerstofgebied: ± 30 minuten Tweetallen Wereldoriëntatie, Kunstzinnige oriëntatie Doel van de opdracht: Het kennismaken met een aantal vlindersoorten

Nadere informatie

Onzichtbaar maar wel aanwezig! Soorten in kaart brengen met Environmental DNA

Onzichtbaar maar wel aanwezig! Soorten in kaart brengen met Environmental DNA Onzichtbaar maar wel aanwezig! Soorten in kaart brengen met Environmental DNA STOWA Gentechnieken-dag Presentatie is eigendom van RAVON en SPYGEN Enkel voor eigen gebruik deelnemers. Niks uit deze presentatie

Nadere informatie

Eindrapport. Rugstreeppad en kleine modderkruiper ter plaatse van en direct rond de Hoefweg noord en zuid te Lansingerland

Eindrapport. Rugstreeppad en kleine modderkruiper ter plaatse van en direct rond de Hoefweg noord en zuid te Lansingerland Eindrapport Rugstreeppad en kleine modderkruiper ter plaatse van en direct rond de Hoefweg noord en zuid te Lansingerland Eindrapport Rugstreeppad en kleine modderkruiper ter plaatse van en direct rond

Nadere informatie

Notitie. Inleiding. Methodiek. J. de Waard (Trivire Wonen) aan. van A. de Baerdemaeker. betreft Vleermuis- en vogelonderzoek Patersweg Dordrecht

Notitie. Inleiding. Methodiek. J. de Waard (Trivire Wonen) aan. van A. de Baerdemaeker. betreft Vleermuis- en vogelonderzoek Patersweg Dordrecht Notitie aan J. de Waard (Trivire Wonen) van A. de Baerdemaeker betreft Vleermuis- en vogelonderzoek Patersweg Dordrecht project 0619 datum 2 augustus 2011 Postbus 23452 3001 KL Rotterdam telefoon: 010-436

Nadere informatie

Voorlopige Atlas. Dagvlinders, Afbeelding 2 Libellen en. Sprinkhanen. Rotterdam. Afbeelding 3. F.L.A. Brekelmans & M.M.E. Backerra bsr-rapport 35

Voorlopige Atlas. Dagvlinders, Afbeelding 2 Libellen en. Sprinkhanen. Rotterdam. Afbeelding 3. F.L.A. Brekelmans & M.M.E. Backerra bsr-rapport 35 Voorlopige Atlas Dagvlinders, Hoogte Breedte Afbeelding 2 8,57 cm 5,72 cm Libellen en Sprinkhanen Rotterdam Hoogte Breedte Afbeelding 3 3,81 cm 5,72 cm F.L.A. Brekelmans & M.M.E. Backerra bsr-rapport 35

Nadere informatie

Grote vos Nymphalis polychloros

Grote vos Nymphalis polychloros Nymphalis polychloros Jan Goedbloed Soortbeschrijving De is een grote bruinrode vlinder, behorend tot de familie van de schoenlappers Nymphalidae waar ook, Atalanta, Dagpauwoog, Gehakkelde aurelia en Distelvlinder

Nadere informatie

Quickscan FF-wet voor ontwikkelingen aan Wedderstraat 18 te Vlagtwedde.

Quickscan FF-wet voor ontwikkelingen aan Wedderstraat 18 te Vlagtwedde. Quickscan FF-wet voor ontwikkelingen aan Wedderstraat 18 te Vlagtwedde. Quickscan FF-wet voor ontwikkelingen aan Wedderstraat 18 te Vlagtwedde. Status Definitief Datum 7 april 2015 Handtekening Matthijs

Nadere informatie

Quickscan flora en fauna. Deltaweg te Helmond

Quickscan flora en fauna. Deltaweg te Helmond Quickscan flora en fauna Deltaweg te Helmond A.P. Kerssemakers Voor de afdeling: SB/ROV. Gemeente Helmond. December 2012 Inhoudsopgave 1. Inleiding 1 2.Wettelijk kader 2 3. Plangebied 4 4. Onderzoek 7

Nadere informatie

Vlinders en libellen geteld: jaarverslag 2008

Vlinders en libellen geteld: jaarverslag 2008 Vlinders en libellen geteld: jaarverslag 2008 De Vlinderstichting, Wageningen Centraal Bureau voor de Statistiek, Den Haag Vlinders en libellen geteld: jaarverslag 2008 Tekst: Chris van Swaay, Dick Groenendijk

Nadere informatie

En anders kijk je maar naar beneden, paddestoelen zijn ook mooi, en er waren vele varianten te vinden.

En anders kijk je maar naar beneden, paddestoelen zijn ook mooi, en er waren vele varianten te vinden. Op 16 september was er voor het eerst in Lelystad de 1000 soortenzoekdag, in de Gelderse hout. Een dag die stiekem op zaterdagavond al begon, om zoveel mogelijk soorten dieren, planten in de Gelderse hout

Nadere informatie

Ontwikkeling Hollandse IJssel terreinen, Provincie Zuid-Holland 2012

Ontwikkeling Hollandse IJssel terreinen, Provincie Zuid-Holland 2012 Ontwikkeling Hollandse IJssel terreinen, Provincie Zuid-Holland 2012 R.J.S. Terlouw. bui-tegewoon, groenprojecten publicatie 2012-10. Ouderkerk aan den IJssel, 30 december 2012 Versie : Definitief. Auteur

Nadere informatie

Leren van meetnetten in stedelijke natuur

Leren van meetnetten in stedelijke natuur Symposium Ecologie en de praktijk 2014 ecologica Leren van meetnetten in stedelijke natuur Niels de Zwarte @stadsnatuur 1 Bureau Stadsnatuur? Sinds 1997 Onderdeel Natuurhistorisch Museum Rotterdam Kenniscentrum

Nadere informatie

Bureaustudie natuurwaarden Nijverheidstraat te Nederhemert

Bureaustudie natuurwaarden Nijverheidstraat te Nederhemert Bureaustudie natuurwaarden Nijverheidstraat te Nederhemert Datum : 30 oktober 2014 Opdrachtgever : Pouderoyen BV Opgesteld door : ir. N. Arts Projectnummer : P14-0202 Inleiding Initiatiefnemer is voornemens

Nadere informatie

Quickscan. Een. Projectnummer 018. Opdrachtgever. Opdrachtnemer. Scholtenhagenweg 10

Quickscan. Een. Projectnummer 018. Opdrachtgever. Opdrachtnemer. Scholtenhagenweg 10 Quickscan natuuronderzoek ivm bestemmingsplan en ontwikkelingen Bellersweg 13 Hengelo Een inventarisatie van beschermde flora en fauna Haaksbergen 9 juli 2013 Rapportnummer 0128 Projectnummer 018 Opdrachtgever

Nadere informatie

Huismus- en vleermuisinventarisatie op planlocatie de Marke III te Hengevelde

Huismus- en vleermuisinventarisatie op planlocatie de Marke III te Hengevelde Huismus- en vleermuisinventarisatie op planlocatie de Marke III te Hengevelde In opdracht van: SAB BV Oktober 2013 Huismus- en vleermuisinventarisatie op planlocatie de Marke III te Hengevelde Colofon:

Nadere informatie

www.natuurindewijk.nl

www.natuurindewijk.nl OPHANG- EN PLAATSINGSINSTRUCTIE Gefeliciteerd met Uw nestkast verblijfkast bijenhotel! Fijn dat U mee wilt werken aan het project. In de stad zijn er voor gebouw bewonende dieren steeds minder mogelijkheden

Nadere informatie

Wat zijn occupancy modellen?

Wat zijn occupancy modellen? Wat zijn occupancy modellen? en hoe helpen ze om orde uit chaos te halen? Arco van Strien & Leo Soldaat CBS Natuurstatistieken Minisymposium Orde uit Chaos 14 maart 213 Natuurmonitoring Gestandaardiseerde

Nadere informatie

Ruimtelijke ontwikkelingen en de Flora- en faunawet

Ruimtelijke ontwikkelingen en de Flora- en faunawet Ruimtelijke ontwikkelingen en de Flora- en faunawet Inleiding Praktisch overal in Nederland komen beschermde soorten flora en fauna voor. Bekende voorbeelden zijn de aanwezigheid van rugstreeppadden op

Nadere informatie

Hoofdlijnen Natuurrapport 2007

Hoofdlijnen Natuurrapport 2007 Hoofdlijnen Hoofdlijnen Natuurrapport 2007 Biodiversiteit Verstoringen/bedreigingen Duurzaam gebruik Hoofdlijnen Natuurrapport 2007 Biodiversiteit Verstoringen/bedreigingen Duurzaam gebruik Toestand plant-

Nadere informatie

HANDLEIDING VOOR HET MONITOREN VAN AMFIBIEËN IN NEDERLAND

HANDLEIDING VOOR HET MONITOREN VAN AMFIBIEËN IN NEDERLAND HANDLEIDING VOOR HET MONITOREN VAN AMFIBIEËN IN NEDERLAND HANDLEIDING VOOR HET MONITOREN VAN AMFIBIEËN IN NEDERLAND Uitgave 2001 1 Informatie over het Meetnet Amfibieën: RAVON Werkgroep Monitoring, Universiteit

Nadere informatie

Onderzoek amfibieën plangebied Vijfhuizenbaan 1 en 3 te Riel

Onderzoek amfibieën plangebied Vijfhuizenbaan 1 en 3 te Riel Onderzoek amfibieën plangebied Vijfhuizenbaan 1 en 3 te Riel Opdrachtgever: R. J. van Kerkhoff Juni 2014 Pastoor Vermuntstraat 22 4851 CS Ulvenhout Tel.: 076-8504196/06-33764547 E-mail: eac@home.nl Pagina

Nadere informatie

Ecologische monitoring

Ecologische monitoring Ecologische monitoring Op dit deel van de website staan de monitoringsgegevens die Eco-Niche heeft verzameld voor de jaarlijkse ecologische monitoring van de Meeslouwerplas. Gegevens over vissen, vogels,

Nadere informatie

De inrichting en het beheer van de kwelders sluit aan bij het Kwelderherstelprogramma Groningen.

De inrichting en het beheer van de kwelders sluit aan bij het Kwelderherstelprogramma Groningen. Beschrijving kwelderherstelmaatregelen 1 1.1 Inleiding Aan de noordkust van Groningen heeft Groningen Seaports, mede ten behoeve van RWE, circa 24 ha. kwelders aangekocht. Door aankoop van de kwelders

Nadere informatie

Quickscan samenvatting natuurtoets Sint Nicolaasdijk 153, Kampen

Quickscan samenvatting natuurtoets Sint Nicolaasdijk 153, Kampen Witpaard BV Contactpersoon Kenmerk Status Datum Dhr. J. Drenth 15-182 concept 13 mei 2015 Betreft Quickscan samenvatting natuurtoets Sint Nicolaasdijk 153, Kampen Omschrijving Aanleiding en doelstelling

Nadere informatie

Insecten in de duinen

Insecten in de duinen Insecten in de duinen Onbekend maakt onbemind Wat maakt insecten bijzonder Bouw en levenscyclus Levenswijzen van insecten Leefomgeving Eten en gegeten worden Bestuivers Diversiteit van insecten in de duinen

Nadere informatie

Quick scan Ecologie Tunnel Leijenseweg Gemeente De Bilt

Quick scan Ecologie Tunnel Leijenseweg Gemeente De Bilt Quick scan Ecologie Tunnel Leijenseweg Gemeente De Bilt CONCEPT Omgevingsdienst Regio Utrecht juli 2012 kenmerk/ opgesteld door beoordeeld door Ronald Jansen Dagmar Storm INHOUDSOPGAVE 1. Inleiding...

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE. Het voorkomen van vleermuizen, amfibieën en vissen in het gebied van de stedelijke uitbreidingslocatie te Elst. 1 INLEIDING...

INHOUDSOPGAVE. Het voorkomen van vleermuizen, amfibieën en vissen in het gebied van de stedelijke uitbreidingslocatie te Elst. 1 INLEIDING... INHOUDSOPGAVE 1 INLEIDING... 2 2 METHODE... 3 2.1 VLEERMUIZEN... 3 2.2 AMFIBIEËN... 3 2.3 VISSEN... 3 3 RESULTAAT... 4 3.1 VLEERMUIZEN... 4 3.2 AMFIBIEËN... 4 3.3 VISSEN... 4 4 CONCLUSIE... 5 LITERATUUR...

Nadere informatie

Bermenplan Assen. Definitief

Bermenplan Assen. Definitief Definitief Opdrachtgever: Opdrachtgever: Gemeente Assen Gemeente Mevrouw Assen ing. M. van Lommel Mevrouw M. Postbus van Lommel 30018 Noordersingel 940033 RA Assen 9401 JW T Assen 0592-366911 F 0592-366595

Nadere informatie

HANDLEIDING VOOR HET MONITOREN VAN AMFIBIEËN IN NEDERLAND

HANDLEIDING VOOR HET MONITOREN VAN AMFIBIEËN IN NEDERLAND HANDLEIDING VOOR HET MONITOREN VAN AMFIBIEËN IN NEDERLAND HANDLEIDING VOOR HET MONITOREN VAN AMFIBIEËN IN NEDERLAND Herziene uitgave 2011 1 Informatie over het Meetnet Amfibieën: RAVON Werkgroep Monitoring

Nadere informatie

Lesbrief Vlinderkleuren 1

Lesbrief Vlinderkleuren 1 Vlinderkleuren 1 Doelgroep: Groep 5 t/m 8 Lesduur: Werkvorm: Leerstofgebied: ± 45 minuten Tweetallen Wereldoriëntatie, Kunstzinnige oriëntatie Doel van de opdracht: Het kennismaken met een aantal vlindersoorten

Nadere informatie

Handleiding voor het Monitoren van Amfibieën in Nederland

Handleiding voor het Monitoren van Amfibieën in Nederland Handleiding voor het Monitoren van Amfibieën in Nederland Herziene uitgave 2015 Edo Goverse Marnix de Zeeuw & Jelger Herder Handleiding voor het Monitoren van Amfibieën in Nederland Herziene uitgave 2015

Nadere informatie

Notitie Quickscan Gasthuisweg 1 te Herwijnen

Notitie Quickscan Gasthuisweg 1 te Herwijnen Toetsing Natuur Beschermingswet en Flora- en faunawet In opdracht van Martin van Baalen Gasthuisweg 1 4171 KH Herwijnen COLOFON Tekst, foto s en samenstelling Ronald van Os Status rapport concept Datum

Nadere informatie

In het Buytenpark gaat het niet alleen om vogels

In het Buytenpark gaat het niet alleen om vogels Aanvulling op de bespiegelingen invloed uitbreiding SnowWorld In het Buytenpark gaat het niet alleen om vogels Door Winfried van Meerendonk In het Zoetermeerse Buytenpark verblijven zeker meer dan 100

Nadere informatie

MET DE VLINDERWERKGROEP NAAR DE HEEMTUIN RUCPHEN

MET DE VLINDERWERKGROEP NAAR DE HEEMTUIN RUCPHEN MET DE VLINDERWERKGROEP NAAR DE HEEMTUIN RUCPHEN Op 12 augustus ging de Vlinderwerkgroep van Ken en Geniet samen op excursie naar de Heemtuin in Rucphen. De ruim 2 hectare grote wilde bloementuin is aangelegd

Nadere informatie

Globaal rapport verspreiding beschermde en bedreigde soorten

Globaal rapport verspreiding beschermde en bedreigde soorten Page 1 of 6 Globaal rapport verspreiding beschermde en bedreigde soorten Samenstelling: 17 december 2009 Let op: Aan deze gegevens kunnen geen rechten worden ontleend. Lees ook de afwijzing van aansprakelijkheid

Nadere informatie

Samenvatting quickscan natuurtoets

Samenvatting quickscan natuurtoets Samenvatting quickscan natuurtoets Onderwerp Opdrachtgever Insingerstraat Soest RV&O Project Status Datum Sloop en nieuwbouw Insingerstraat concept 8 januari 2016 Auteur Veldonderzoek Projectcode Gelder,

Nadere informatie

Nematodenproef bestrijding dennenprocessierups Thaumetopoea pityocampa

Nematodenproef bestrijding dennenprocessierups Thaumetopoea pityocampa Nematodenproef bestrijding dennenprocessierups Thaumetopoea pityocampa Spanje, Javea, Cap Sant Antoni december 2013 - februari 2014 Door: Silvia Hellingman-Biocontrole Onderzoek en Advies en Jan van Eijle

Nadere informatie

Visseninventarisatie terrein Simon Loos

Visseninventarisatie terrein Simon Loos Visseninventarisatie terrein Simon Loos resultaten visseninventarisatie Definitief Grontmij Nederland B.V. Alkmaar, 26 oktober 2011 Verantwoording Titel : Visseninventarisatie terrein Simon Loos Subtitel

Nadere informatie

Waterlanders : op weg met Sam de salamander. Poelenproject Herzele ter uitbreiding van de amfibieënpopulatie met als kernsoort de kamsalamander.

Waterlanders : op weg met Sam de salamander. Poelenproject Herzele ter uitbreiding van de amfibieënpopulatie met als kernsoort de kamsalamander. Waterlanders : op weg met Sam de salamander Poelenproject Herzele ter uitbreiding van de amfibieënpopulatie met als kernsoort de kamsalamander. 1 De kamsalamander... Hallo, Ik ben Sam, de salamander met

Nadere informatie

Teken: pak ze voor ze jou pakken

Teken: pak ze voor ze jou pakken Teken: pak ze voor ze jou pakken Teken in de praktijk teken vangen (Clusius College) Leerstoelgroep Milieusysteemanalyse DATUM 2 april 2012 Dit lesmateriaal is tot stand gekomen met een WURKS subsidie

Nadere informatie

Heidebeheer en fauna. Verslag veldwerkplaats Droog Zandlandschap Strabrechtse Heide, 4 juni 2009

Heidebeheer en fauna. Verslag veldwerkplaats Droog Zandlandschap Strabrechtse Heide, 4 juni 2009 Heidebeheer en fauna Verslag veldwerkplaats Droog Zandlandschap Strabrechtse Heide, 4 juni 2009 Inleiders: Jap Smits (Staatsbosbeheer) en prof. dr. Henk Siepel (Alterra-WUR) De Strabrechtse Heide is een

Nadere informatie

WERKPROTOCOLLEN VOOR WERKZAAMHEDEN IN HET KADER VAN BESTENDIG BEHEER EN ONDERHOUD.

WERKPROTOCOLLEN VOOR WERKZAAMHEDEN IN HET KADER VAN BESTENDIG BEHEER EN ONDERHOUD. WERKPROTOCOLLEN VOOR WERKZAAMHEDEN IN HET KADER VAN BESTENDIG BEHEER EN ONDERHOUD. In onderstaande werkprotocollen geeft de tabel aan waneer de werkzaamheden kunnen worden uitgevoerd. In de tabel wordt

Nadere informatie

Ecologisch onderzoek ten behoeve van het bestemmingsplan voor een terrein ten zuiden van Harmelen

Ecologisch onderzoek ten behoeve van het bestemmingsplan voor een terrein ten zuiden van Harmelen Ecologisch onderzoek ten behoeve van het bestemmingsplan voor een terrein ten zuiden van Harmelen - notitie - Oktober 2010 W 511 Natuur-Wetenschappelijk Centrum Noorderelsweg 4a 3329 KH Dordrecht 078-6213921

Nadere informatie

Quick scan ecologie Werftweg 4 te Wekerom

Quick scan ecologie Werftweg 4 te Wekerom Quick scan ecologie Quick scan ecologie Auteur Opdrachtgever Projectnummer Ingen foto omslag P.J.H. van der Linden Schuurman Beheer B.V. 089097 december 2009 de te slopen schuur Els & Linde B.V. Dr. A.R.

Nadere informatie

Dieren in de vrije natuur in het Park Berg en Bos door Henk Otto

Dieren in de vrije natuur in het Park Berg en Bos door Henk Otto Dieren in de vrije natuur in het Park Berg en Bos door Henk Otto Ter voorbereiding van de toekomstplannen voor het Park Berg en Bos is in opdracht van de gemeente Apenheul een natuurtoets uitgevoerd. Een

Nadere informatie

Verslag RAVON Utrecht Excursie Landgoed Den Treek Henschoten 10 april 2010

Verslag RAVON Utrecht Excursie Landgoed Den Treek Henschoten 10 april 2010 Verslag RAVON Utrecht Excursie Landgoed Den Treek Henschoten 10 april 2010 Inleiding Op 10 april is een excursie gehouden op landgoed Den Treek Henschoten vanuit Ravon Utrecht. Doel van deze excursie was

Nadere informatie

Monitoringroutes van libellen in de Gooi en Vechtstreek 2013

Monitoringroutes van libellen in de Gooi en Vechtstreek 2013 Monitoringroutes van libellen in de Gooi en Vechtstreek 2013 Vlinder- en Libellenwerkgroep Gooi en Vechtstreek Hans van Oosterhout Egbert Leijdekker Foto omslag: Steenrode Heidelibel (Sympetrum vulgatum)

Nadere informatie

Quickscan natuuronderzoek en aanvullende rapportage verbouwing monumentaalpand Lammerinkweg 102 Enschede

Quickscan natuuronderzoek en aanvullende rapportage verbouwing monumentaalpand Lammerinkweg 102 Enschede Quickscan natuuronderzoek en aanvullende rapportage verbouwing monumentaalpand Lammerinkweg 102 Enschede Een inventarisatie van beschermde flora en fauna Enschede 2 December 2010 Rapportnummer 0123 Projectnummer

Nadere informatie

Amfibieën onderzoek Haarlemmermeer

Amfibieën onderzoek Haarlemmermeer Amfibieën onderzoek Haarlemmermeer Verificatie habitatkaart en veldwaarnemingen 2010 Amfibieën onderzoek Haarlemmermeer Verificatie habitatkaart en veldwaarnemingen 2010 Opdrachtgever: Gemeente Haarlemmermeer

Nadere informatie

Vlinders en libellen geteld: jaarverslag 2010

Vlinders en libellen geteld: jaarverslag 2010 Vlinders en libellen geteld: jaarverslag 20 De Vlinderstichting, Wageningen Centraal Bureau voor de Statistiek, Den Haag Vlinders en libellen geteld: jaarverslag 20 Tekst: Chris van Swaay, Tim Termaat

Nadere informatie

Aanvullend visonderzoek inrichting BBL-percelen Winterswijk Oost. rapportnummer 1324

Aanvullend visonderzoek inrichting BBL-percelen Winterswijk Oost. rapportnummer 1324 Aanvullend visonderzoek inrichting BBL-percelen Winterswijk Oost rapportnummer 1324 Opdrachtgever Dienst Landelijk Gebied Postbus 9079, 6800 ED Contactpersoon: Dhr. T. Paternotte Opdrachtnemer Stichting

Nadere informatie

Winterslaap. Met filmpjes, werkblad en puzzels. groep 5/6. uitgave januari 2013

Winterslaap. Met filmpjes, werkblad en puzzels. groep 5/6. uitgave januari 2013 uitgave januari 2013 Winterslaap Met filmpjes, werkblad en puzzels groep 5/6 inhoud blz. Inleiding 3 1. Wat is een winterslaap? 4 2. Lage hartslag 5 3. Lage temperatuur 6 4. Winterrust 7 5. Winterslapers

Nadere informatie

Project Status Datum. Sloop en nieuwbouw locatie Emmaschool concept 14 januari 2016. Auteur Veldonderzoek Projectcode

Project Status Datum. Sloop en nieuwbouw locatie Emmaschool concept 14 januari 2016. Auteur Veldonderzoek Projectcode Onderwerp Opdrachtgever Emmaschool Heerde Witpaard Project Status Datum Sloop en nieuwbouw locatie Emmaschool concept 14 januari 2016 Auteur Veldonderzoek Projectcode Gelder, A. (Adriaan) de Gelder, A.

Nadere informatie

Van zilte polder tot libellenparel

Van zilte polder tot libellenparel Van zilte polder tot libellenparel De ontwikkeling van de libellenfauna in Flevoland G. Eggens & J. H. Bouwman Inleiding De relatief recente ontstaansgeschiedenis van de provincie Flevoland maakt het mogelijk

Nadere informatie