Veldwerkhandleiding Monitoringsprotocollen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Veldwerkhandleiding Monitoringsprotocollen"

Transcriptie

1 Veldwerkhandleiding Monitoringsprotocollen Onderzoek naar de verschillen in invloed tussen natuurlijke jaarrond begrazing en seizoensbegrazing door boerenvee op de biodiversiteit bij het Naardermeer C.H. Razenberg A.A.J. Willems HAS Hogeschool, Toegepaste Biologie, juni 2014, s-hertogenbosch

2 Veldwerkhandleiding monitoringsprotocollen Onderzoek naar de verschillen in invloed tussen natuurlijke jaarrond begrazing en seizoensbegrazing door boerenvee op de biodiversiteit bij het Naardermeer HAS Kennistransfer en Bedrijfsopleidingen Onderwijsboulevard 221 Postbus MA s-hertogenbosch Telefoon: (088) Projectcode 7437FRE4 Auteurs Catharina Hendrika Razenberg Anique Anna Josepha Willems Opleiding Toegepaste Biologie HAS Hogeschool Den Bosch In opdracht van Chris Braat, FREE Nature In samenwerking met Annemieke Ouwehand, Natuurmonumenten Wouter Slors, kuddebeheerder FREE Nature Marco Baars, rundveehouder Margreet ter Horst, HAS Hogeschool Margje Voeten, HAS Hogeschool Datum en locatie 30 juni 2014 's-hertogenbosch

3 Monitoring vegetatiestructuur De monitoring van de vegetatiestructuur vindt plaats ten behoeve van de vraag welke invloed begrazing heeft op de biodiversiteit bij het Naardermeer. Dit gebeurt in twee onderzoeksgebieden, waarbij het ene wordt begraasd door Galloways en het andere door boerenvee. Eenmaal in de vier jaar zullen alle onderzoekshectaren worden gemonitord om verstoring van het gebied te minimaliseren. De monitoring moet plaatsvinden met minimaal 2 personen in verband met de toegankelijkheid en veiligheid in het laagveengebied. Met behulp van de drop-disc methode wordt binnen ieder onderzoeksgebied in kaart gebracht hoe hoog de variatie in vegetatiestructuur is. 1. Telgebied Het telgebied voor de monitoring van de vegetatiestructuur moet voldoen aan de volgende eisen: Onderzoekshectaren van 150 x 50 meter of 100 x 100 meter o 28 gebieden bij de Galloways o 17 gebieden bij het boerenvee De onderzoeksgebieden zijn onderverdeeld in verschillende typen, gerelateerd aan de doeleinden van de grazers: o Kernweiden (groen): Delen van het gebied waar de runderen het vaakst verblijven, herkauwen en rust zoeken. o Loopweiden (geel): Gedeelten van het gebied waar de runderen wisselend grazen en doorheen trekken. o Moeras- en kruid voedingsweiden (oranje): Delen van het gebied waar de runderen mogelijk enkel voor speciale (voedings-)behoeften zouden kunnen komen en maar zelden worden gezien. o Beschutte geboorteweiden (roze): Op deze, vaak afgelegen, locaties worden het vaakste runderen met pasgeboren kalfjes gezien. In afbeelding 1 zijn de onderzoekshectaren voor in het onderzoeksgebied van de Galloways te zien. In afbeelding 2 zijn de onderzoekshectaren te zien voor in het onderzoeksgebied van het boerenvee. Alle hectaren hebben een nummer gekregen waar niet van mag worden afgeweken i.v.m. de dataverwerking. De telgebieden zijn geheel willekeurig gekozen en aangepast aan de begaanbaarheid van het gebied. De onderzoekshectaren kunnen worden gevonden aan de hand van de kaarten. Er wordt aanbevolen om gebruik te maken van een standaard kaart applicatie, waarmee men kan zien waar ze zich bevinden.

4 Afbeelding 1 - Onderzoekshectaren voor de monitoring van de vegetatiestructuur in onderzoeksgebied Galloways Afbeelding 2 - Onderzoekshectaren voor de monitoring van de vegetatiestructuur in onderzoeksgebied boerenvee. 2. Frequentie Aan de volgende richtlijnen moet worden voldaan gedurende de monitoring: Monitoring van augustus tot en met oktober (let hierbij op dat het groeiseizoen voorbij is) Gemiddeld neemt dit onderzoek 5 tot 7 veldwerkdagen in beslag. Per onderzoekshectare 20 willekeurige metingen, waarbij men altijd begint in het midden van het hectare: Hiervoor wordt gebruik gemaakt van een kompas, een GPS apparaat en twee random number tables o Het linkerdeel van tabel 1 bevat een voorbeeld van willekeurig gegenereerde getallen van 0 tot 360 : dit is de richting waarin gelopen moet worden (a.h.v. een kompas) o Het rechterdeel van tabel 1 bevat een voorbeeld van willekeurig gegenereerde getallen van 1 tot 25: dit zijn de aantal passen die gezet moeten worden in de richting die van tevoren is vastgesteld.

5 Tabel 1 - Random nummer tabellen. De ene tabel bevat willekeurig gegenereerde getallen van 0 tot 360, de andere van 1 tot 25. Deze tweede tabel geeft aan hoeveel passen er gezet moeten worden tot de volgende meting, terwijl de eerste tabel de richting waarin gelopen moet worden bepaald. Deze nummer worden verkregen via de website Random Number Table Materialen De volgende materialen zijn van belang gedurende de monitoring : Drop-disc (zie afbeelding 3) o Cirkelvormige schijf van polyethyleen schuim o Diameter van 30 centimeter o Gewicht 200 gram (Bezem)stok van meter met daarop een centimeterverdeling, waarlangs de drop-disc naar beneden glijdt en op de vegetatie blijft rusten (zie afbeelding 3) Afbeelding 3 - Drop-disc zoals deze is gebruikt tijdens het onderzoek in het voorjaar van De schijf heeft een diameter van 30 centimeter, een gewicht van 200 gram en wordt geschoven over een stok van 1.60 meter. De schijf rust op de vegetatie, waarna de hoogte kan worden afgelezen.

6 Ontheffingen van Flora- en Faunawet en Natuurmonumenten voor betreding van het gebied o Overleg dit met Natuurmonumenten Naardermeer GPS Kaarten van de te onderzoeken gebieden Waarnemingsformulieren (zie hoofdstuk 4) Random number tables (zie tabel 1 als voorbeeld) Notitieboekje met potlood Bij nat weer kan het beste met potlood worden geschreven, zodat het schrift altijd leesbaar blijft. Digitale camera (eventueel) Fotografeer vooral ook de onderscheidende kenmerken

7 4. Waarnemingsformulier Hectarenummer Metingnummer GPS-coördinaten Vegetatiehoogte Bijzonderheden X Y cm

8 Monitoring amfibieën De monitoring van amfibieën vindt plaats ten behoeve van de vraag welke invloed begrazing heeft op de biodiversiteit bij het Naardermeer. Dit gebeurt in twee onderzoeksgebieden, waarbij het ene wordt begraasd door Galloways en het andere door boerenvee. Eenmaal in de vier jaar zullen alle telgebieden worden gemonitord om verstoring van het gebied te minimaliseren. De monitoring moet plaatsvinden met minimaal 2 personen in verband met de toegankelijkheid en veiligheid in het laagveengebied. Amfibieën leven zowel op het land- als in een waterbiotoop. Het habitat moet rijk zijn aan kleinschalige mozaïeken. Op het land leiden ze een teruggetrokken leven verstopt tussen vegetatie, in de grond, etc. Hierdoor zijn ze op het landbiotoop moeilijker te monitoren. In het voorjaar komen de volwassen dieren samen in allerlei typen zoet water. Deze zijn van belang voor de voortplanting, waarin wordt gepaard, eieren worden afgezet en de larven opgroeien. Deze periode is dan ook ideaal om de amfibieën te monitoren, waarbij de methodiek samen te vatten valt als: 'Eerst luisteren, dan kijken en daarna eventueel vangen'. 1. Telgebied Het telgebied voor de monitoring van de amfibieën moet voldoen aan de volgende eisen: Homogeen landschap Telgebied is één hectare en bevat meerdere wateren Ieder jaar precies hetzelfde gebied en dezelfde wateren inventariseren Alle wateren eenmalig nummeren en datzelfde nummer behouden gedurende alle opvolgende jaren (zie afbeelding 1 en 2 voor de nummering) Gebied met daarbij de genummerde waarnemingen worden ingetekend op een veldkaart bij de eerste monitoring In afbeelding 1 zijn de telgebieden voor in het onderzoeksgebied van de Galloways te zien. In afbeelding 2 zijn de telgebieden te zien voor in het onderzoeksgebied van het boerenvee. De telgebieden zijn geheel willekeurig gekozen en aangepast aan de begaanbaarheid van het gebied. In tabel 1 staan de coördinaten van de hoekpunten van de telgebieden. De telgebieden kunnen worden gevonden aan de hand van de kaarten en GPS. Eventueel kan er gebruik worden gemaakt van een standaard kaart applicatie, waarmee men kan zien waar ze zich bevinden. G1 G2 G3 Afbeelding Amfibieën telgebieden in onderzoeksgebied Galloways. Zie tabel 1 voor de coördinaten.

9 B2 B1 B3 Afbeelding 2 - Amfibieën telgebieden in onderzoeksgebied boerenvee. Zie tabel 1 voor de coördinaten. Tabel 1 - Coördinaten van de hoekpunten van de telgebieden voor de monitoring van amfibieën. Het eerste coördinaat is de linker bovenhoek van het 100 bij 100 meter telgebied (1 ha). Zie afbeelding 1 en 2 welke coördinaten bij welke telgebieden horen. Telgebieden amfibieën X - coördinaat Y - coördinaat G Galloway G G B Boerenvee B B

10 2. Frequentie Aan de volgende richtlijnen moet worden voldaan gedurende de monitoring: Monitoring van maart tot en met augustus o Eerste periode: voorjaar (maart - april) o Tweede periode: zomer (mei t/m augustus) Bezoekdata zijn afhankelijk van de periode(n) waarin de aanwezige soorten meest actief zijn (zie hoofdstuk 5) Gebied tweemaal overdag en tweemaal 's avonds bezoeken (zie tabel 2) Bezoeken overdag en avond kunnen gecombineerd worden o Monitoring kan enkele uren tot een halve dag in beslag nemen Alle aanwezige soorten amfibieën worden gevolgd Verstoring van water en dieren tot minimum beperken Tabel 2 - Aanbevolen periodes en tijdstippen voor monitoring amfibieën. Periode Tijdstip maart overdag april - begin mei 's avonds eind mei - begin juni 's avonds juli - augustus overdag 3. Materialen De volgende materialen zijn van belang gedurende de monitoring: Ontheffingen van Flora- en Faunawet en Natuurmonumenten voor betreding van het gebied o Overleg dit met Natuurmonumenten Naardermeer GPS Kaarten van de te onderzoeken gebieden Determinatiefoto's (zie hoofdstuk 5.1.) Waarnemingsformulieren met afkortingen en codes (zie hoofdstuk 6) Notitieboekje met potlood Bij nat weer kan het beste met potlood worden geschreven, zodat het schrift altijd leesbaar blijft. Digitale camera (eventueel) Fotografeer vooral ook de onderscheidende kenmerken Schepnet Gestandaardiseerd model tegen kostprijs verkrijgbaar bij RAVON, Nijmegen Zaklamp Amfibieën opsporen die vooral 's avonds actief zijn Emmer, fotobak of cuvet Attributen om amfibieën goed te kunnen bekijken (in water) Loep Determineren van larven van bepaalde amfibieën Waarnemingen Bij elk bezoek waarnemingen noteren op waarnemingsformulier Per water aangeven of een soort afwezig (0) is dan wel zeldzaam (1), algemeen (2) of zeer algemeen (3) voorkomt

11 Bureauwerk Na laatste veldbezoek stelt de waarnemer voor elk water vast wat maximale presentie is waarmee een soort dat jaar is aangetroffen. 4. Hygiëneprotocol In Nederland zijn de huidziekte chytridiomycose, veroorzaakt door de schimmel Batrachochytrium dendrobatidis, en het ranavirus aangetoond. Deze kunnen zorgen voor massale sterfte van amfibieën en reptielen (en vissen). Het is dus van belang om tijdens de monitoring voorzorgsmaatregelen te treffen om verspreiding van deze ziektes tegen te gaan. Er is geen reden om aan te nemen dat deze ziekten schadelijk kunnen zijn voor mensen. Het volgende wordt geadviseerd gedurende veldonderzoekmethoden: Advies Hanteer amfibieën alleen als het echt noodzakelijk is. Er zijn geen beperkingen in het veld, zolang u voorzorgsmaatregelen neemt. Amfibieën moeten altijd weer op de exacte vanglocatie worden losgelaten. Als uw handen in contact komen met water of met amfibieën moeten wegwerphandschoenen (poederloos) worden gedragen. Neem ook handzeep mee. Alle materialen die tussen verschillende locaties gebruikt worden, moeten worden gedesinfecteerd. Als u het water in bent gelopen, of contact hebt gemaakt met het water (of modder), moeten schoenen/laarzen/waadpak worden gedesinfecteerd. Parkeer uw auto iets verderop op een verhard pad en niet op (zachte modderige) vegetatie. De amfibieschimmel overleeft droogte niet, maar ranavirus kan wel 200 dagen in leven blijven op droge oppervlakten. Het laten drogen (4 uur of langer) van je veldmaterialen tussen veldbezoeken door is dus voldoende effectief tegen chytridiomycose, maar niet voor ranavirus. Dode en/of zieke amfibieën zijn high risk. Hanteer ze enkel met handschoenen, rapporteer zieke dieren en neem dode dieren mee (in dubbele plastic zak). Neem bij het aantreffen van dode dieren contact op met het DWHC (voor contactgegevens ), meld het aantreffen van massale sterfte bij RAVON en meld ook vondsten van ziek uitziende dieren Desinfecteren Borstel plantenresten, modderkluiten etc. af Spoel met water. Water uit een poel of vijver is prima Desinfecteer op 1 van onderstaande manieren, op ruime afstand van het oppervlaktewater en probeer geen, of zo min mogelijk residu in het milieu te laten komen. De voorkeur heeft het om met verschillende sets materialen te werken, zodat er geen chemicaliën gebruikt hoeven te worden. o Reinig met 70% alcohol. o Maak een 1% Virkon oplossing en laat materialen gedurende 1 minuut inweken. o Andere desinfectanten zijn bleek (3 5% concentratie gedurende 1 minuut) en Nolvasan (0.75% concentratie gedurende 1 minuut), maar chemische desinfectanten hebben niet de voorkeur o Bent u niet in staat om uw materiaal op de locatie schoon te maken, neem het dan mee, van elkaar gescheiden in plastic zakken en doe het thuis. Was uw handen met een desinfectant. Alle drogisten verkopen zeep waarbij geen water nodig is. TIP: neem 2 (of meer) sets materialen mee

12 5. Soorten Onderstaande amfibieën worden verwacht gedurende de monitoring. Zie hoofdstuk 5.1. voor determinatiefoto's van de volwassen dieren. Voor determinatie van eieren en larven, zie 'Herkenning amfibieën en reptielen', Diepenbeek & Creemers (2009). Voor herkenning van de roep van kikkers en padden, zie Bij elk soort wordt een andere methodiek voor monitoring toegepast: Kleine watersalamander Verzameling in voortplantingswater: eind maart - juni (piek april - begin mei) o avondtellingen van volwassen dieren in het voortplantingswater (maart t/m mei) Larven: juli (beste maand) o zoeken naar eitjes (april t/m mei) o zoeken naar larven (juni t/m augustus) Gewone pad Verzameling in voortplantingswater: begin maart Paartijd: half maart (piek) o tellingen van volwassen dieren in het voortplantingswater (maart) Geen kooractiviteit Eisnoeren: april o zoeken van eisnoeren (maart t/m begin april) Larven: mei o zoeken van larven (mei t/m juni) Gemetamorfoseerde padjes: juni o zoeken van pas gemetamorfoseerde dieren (juli) Rugstreeppad Paartijd: half april - eind juni Kooractiviteit: half april - eind juni (piek in mei) o avondtellingen van kooractiviteit (mei) o Let op: verwarring met veenmol mogelijk! Eisnoeren: mei o zoeken van eisnoeren (mei) Larven: tot juli o zoeken van larven (juni) Gemetamorfoseerde padjes: juli o zoeken van pas gemetamorfoseerde dieren (juli) Heikikker Verzameling in voortplantingswater: half maart o avondtellingen van volwassen dieren in het voortplantingswater (maart) Kooractiviteit: eind maart - begin april (één week, bubbelend geluid) o avondtellingen van kooractiviteit bij het voortplantingswater (maart) Eiklompen: eind maart - begin april o tellen van eiklompen (maart t/m begin april) Larven: mei (beste maand) o zoeken van larven (mei t/m juni) o zoeken van pas gemetamorfoseerde kikkertjes (juli)

13 Bruine kikker Verzameling in voortplantingswater: maart o avondtellingen van volwassen dieren in het voortplantingswater (maart) Kooractiviteit: maart (roepende mannetjes) o avondtellingen van kooractiviteit bij het voortplantingswater (maart) Eiklompen: maart o tellen van eiklompen (maart t/m begin april) Larven: april - mei (beste maanden) o zoeken van larven (mei t/m juni) Gemetamorfoseerde kikkertjes: juni o zoeken van pas gemetamorfoseerde kikkertjes (juli) Groene kikker (Bastaard- en Meerkikker) Verzameling in voortplantingswater: april Paartijd: eind juni - begin juli (piek begin mei - half juni) o avondtellingen van kooractiviteit bij het voortplantingswater (mei t/m juni) Kooractiviteit: begin mei - half juni (hoofdzakelijk 's avonds, maar ook overdag op warme zonnige dagen) Tellen van plonzen: juni - augustus Eiklompen: half mei o zoeken van eiklompen (half mei t/m half juni) Larven: half juni - half augustus o zoeken van larven (half juni t/m half augustus) o zoeken van pas gemetamorfoseerde kikkertjes (augustus) In tabel 3 staat overzichtelijk weergegeven welke soorten waarneembaar zijn in een welke maand. Ook staat erbij vermeldt in welke levensstadia de soorten kunnen worden aangetroffen. Tabel 3 - Perioden waarin verschillende levensstadia van de te verwachten amfibieën waarneembaar zijn.

14 5.1. Determinatiefoto's Heikikker Bruine kikker

15 Groene kikker Rugstreeppad Gewone pad Kleine watersalamander

16 6. Waarnemingsformulier Amfibieën - monitoring Telformulier Jaar van inventarisatie: Inventarisatiegebied: Naam gebied: Telgebied: Aanwezige soorten: Aantal wateren: Waarnemer: Naam: Organisatie: Adres: Postcode en plaats: Tel.: Waarnemingen formulier e veldbezoek In onderstaande tabel worden alle waarnemingen tijdens dit veldbezoek genoteerd, gegroepeerd per waternummer. Gebruik bij het invullen de aangegeven afkortingen op de achterkant van dit telformulier Datum Begintijd Eindtijd dag mnd jaar uur min uur min Telgebied Soort Type waarneming Aantal Presentie Koorindex Opmerkingen

17 Telgebied Soort Type waarneming Aantal Presentie Koorindex Opmerkingen

18 Toelichting afkortingen telformulier Tabel 4 - Afkortingen soortnamen amfibieën. Nederlandse naam Latijnse naam Afkorting Kleine watersalamander Lissotriton vulgaris Lv Gewone pad Bufo bufo Bb Rugstreeppad Bufo calamita Bc Heikikker Rana arvalis Ra Bruine kikker Rana temporaria Rt Groene kikker complex Rana esculenta synklepton Rec Poelkikker Rana lessonae Rl Bastaardkikker Rana klepton esculenta Re Meerkikker Rana ridibunda Rr Tabel 5 - Afkortingen type waarneming. Type waarneming Adult Kooractiviteit Subadult Larven Eiklompen Afkorting Ad Roep Subad Larf Ei Tabel 6 - Richtlijnen van de presentie / abundantieklasse (mate van voorkomen van een soort). Klasse Status Toelichting 0 Ontbreekt Aanwezigheid van deze soort niet aangetoond 1 Zeldzaam De soort wordt incidenteel waargenomen, waarschijnlijk zijn hooguit enkele volwassen dieren aanwezig 2 Algemeen De soort wordt regelmatig waargenomen, waarschijnlijk zijn er enkele tientallen volwassen dieren van deze soort aanwezig 3 Zeer algemeen De soort wordt veel waargenomen, waarschijnlijk zijn er meer dan honderd volwassen exemplaren van deze soort aanwezig Tabel 7 - Richtlijnen voor de koorindex (vaststellen aantal roepende mannetjes). Klasse Status Toelichting 0 Ontbreekt Geen dieren horen roepen. 1 Zeldzaam Enkele individuele dieren kwaken, de roepen zijn goed van elkaar te onderscheiden. 2 Algemeen Het gekwaak van individuele dieren is te onderscheiden, maar er is sprake van geluidsoverlap. 3 Zeer algemeen Volledige koorvorming; de geluiden zijn niet meer apart te onderscheiden maar overlappen en vormen een continu geluid.

19 Monitoring reptielen De monitoring van reptielen vindt plaats ten behoeve van de vraag welke invloed begrazing heeft op de biodiversiteit bij het Naardermeer. Dit gebeurt in twee onderzoeksgebieden, waarbij het ene wordt begraasd door Galloways en het andere door boerenvee. Eenmaal in de vier jaar zullen alle routes worden gemonitord om verstoring van het gebied te minimaliseren. De monitoring moet plaatsvinden met minimaal 2 personen in verband met de toegankelijkheid en veiligheid in het laagveengebied. Reptielen prefereren open plaatsen waar het zonnig is om op te warmen, waarna ze beschutting en verkoeling zoeken in dichtere vegetatie. De ringslang is het enige reptiel dat in het Naardermeer voorkomt. Deze slang komt voor in een waterrijke habitat, vandaar dat het goed kan gedijen in het laagveen. 1. Telgebied De route voor de monitoring van de ringslang moet voldoen aan de volgende eisen: Homogeen landschap en beheer Lengte is maximaal 2000 m lang Het traject is uitgezet op kansrijke plekken Binnen het traject mogen geen harde barrières voorkomen In afbeelding 1 is de route te zien voor in het onderzoeksgebied van de Galloways. In afbeelding 2 en 3 zijn de routes G1 en G2 ingezoomd en duidelijker zichtbaar. In afbeelding 4 is de route te zien voor in het onderzoeksgebied van het boerenvee. In afbeelding 5 en 6 zijn de routes B1 en B2 ingezoomd en duidelijker zichtbaar. Aan weerszijden van de looproute moet een strook van circa 5 meter worden geïnventariseerd, waarbij rustig wordt gelopen en om de paar meter gestopt wordt om de omgeving goed te bekijken. De routes zijn geheel willekeurig gekozen en aangepast aan de begaanbaarheid van het gebied. In tabel 1 en 2 staan de begin en eindcoördinaten van de routes. De routes worden gelopen aan de hand van de kaarten en GPS. Eventueel kan er gebruik worden gemaakt van een standaard kaart applicatie, waarmee men kan zien waar ze zich bevinden. G1 G2 Afbeelding 1 - Reptielen routes in onderzoeksgebied Galloways.

20 Afbeelding 2 - Reptielen route G1 in onderzoeksgebied Galloways. Zie tabel 1 voor de begin en eind coördinaten van route G1. Afbeelding 3 - Reptielen route G2 in onderzoeksgebied Galloways.Zie tabel 1 voor de begin en eind coördinaten van route G2. Tabel 1 - Coördinaten van het begin en einde van de routes voor de monitoring van de reptielen. De routes hebben een lengte van meter. Galloway Traject reptielen X - coördinaat Y - coördinaat G1 Begin traject - coördinaat Einde traject - coördinaat G2 Begin traject - coördinaat Einde traject - coördinaat

21 B1 B2 Afbeelding 4 - Reptielen routes in onderzoeksgebied boerenvee. Afbeelding 5 - Reptielen route B1 in onderzoeksgebied boerenvee. Zie tabel 2 voor de begin en eind coördinaten van route B1. Afbeelding 6 - Reptielen route B2 in onderzoeksgebied boerenvee. Zie tabel 2 voor de begin en eind coördinaten van route B2.

22 Tabel 2 - Coördinaten van het begin en einde van de routes voor de monitoring van de reptielen. De routes hebben een lengte van meter. Boerenvee Traject reptielen X - coördinaat Y - coördinaat B1 Begin traject - coördinaat Einde traject - coördinaat B2 Begin traject - coördinaat Einde traject - coördinaat Frequentie Aan de volgende richtlijnen moet worden voldaan gedurende de monitoring: Standaardisering inventarisatietijd: ± 2 uur Eerste periode: eind maart tot eind juli - 4 keer lopen Tweede periode: augustus en september - 3 keer lopen Tussen twee opeenvolgende bezoeken zitten minimaal 5 dagen (2 weken worden geprefereerd) Inventarisatie tijdens gunstige weersomstandigheden o Zonnige dagen in het voorjaar (april, mei) o Op warme dagen (juni - augustus) monitoren in de vroege ochtend en late middag. o > 30 C niet tellen o Niet tellen bij regen o Niet tellen bij harde wind zonder zon o Niet tellen bij > windkracht 4 (zie tabel 3) Tabel 3 - Overzicht van windkracht met kenmerken voor monitoring reptielen Windkracht Kenmerken 0 - windstil Rook stijgt recht omhoog, planten bewegen niet 1 - zwakke wind Rookpluim geeft richting aan 2 - zwakke wind Wind merkbaar in het gezicht, ritselende bladeren 3 - matige wind Stof waait op, bladeren en twijfel in beweging 4 - matige wind Haar in de war, losse wapperende kleren, takken bewegen 5 - vrij krachtige wind Op grote wateren gekuifde golven, kleine bomen bewegen, nauwelijks insecten in de lucht 6 - krachtige wind Wind fluit in hoogspanningsdraden, paraplu's moeilijk hanteerbaar, weinig vogels in de lucht 3. Materialen De volgende materialen zijn van belang gedurende de monitoring: Ontheffingen van Flora- en Faunawet en Natuurmonumenten voor betreding van het gebied Overleg dit met Natuurmonumenten Naardermeer GPS Kaarten van de te onderzoeken gebieden Determinatiefoto's (zie afbeelding 7) Waarnemingsformulieren (zie hoofdstuk 5) Notitieboekje met potlood Bij nat weer kan het beste met potlood worden geschreven, zodat het schrift altijd leesbaar blijft. Digitale camera (eventueel)

23 4. Soorten In onderstaande staat beknopt beschreven wanneer de ringslang het beste waarneembaar is. Zie afbeelding 7 voor determinatiefoto's. Er zijn ook waarnemingen mogelijk van de roodwangschildpad. Dit is een exoot en moet als bijvangst worden genoteerd. Ringslang Half maart - eind april: net uit winterslaap en makkelijkste vindbaar Half mei: regelmatig waarneembaar Juni: vrouwtjes zetten eieren af (waarneembaar rondom broeihopen) Zomer: slecht waarneembaar (kan wel worden aangetroffen rondom water) Half augustus - begin september: jonge slangen waarneembaar die uit hun eieren komen Beste inventarisatieperiode: Half maart tot begin mei: o Meeste activiteit, laten zich niet snel verstoren en blijven lang liggen Vanaf eind augustus: o Zoek op plaats waar de slang in het voorjaar is gezien, want het dier gaat terug naar het winterverblijf Afbeelding 7 - Determinatiefoto's ringslang

24 5. Waarnemingsformulier Reptielen - monitoring Telformulier Jaar van inventarisatie: Gegevens traject: Regio: Traject: Nr.: Aanwezige soorten: Waarnemer: Naam: Organisatie: Adres: Postcode en plaats: Tel.: Waarnemingen formulier e veldbezoek Datum Begintijd Eindtijd dag mnd jaar uur min uur min Weer Temperatuur ( C): Bewolking onbewolkt 1.. half bewolkt 2.. geheel bewolkt 3.. Windkracht (Beaufort): Windrichting: Trajectnummer Soortnaam Aantal Bijzonderheden Opmerkingen

25 Trajectnummer Soortnaam Aantal Bijzonderheden Opmerkingen

26 Monitoring dagvlinders, libellen en juffers De monitoring van dagvlinders, libellen en juffers vinden plaats ten behoeve van de vraag welke invloed begrazing heeft op de biodiversiteit bij het Naardermeer. Dit gebeurt in twee onderzoeksgebieden, waarbij het ene wordt begraasd door Galloways en het andere door boerenvee. Eenmaal in de vier jaar zullen alle telgebieden worden gemonitord om verstoring van het gebied te minimaliseren. De monitoring moet plaatsvinden met minimaal 2 personen in verband met de toegankelijkheid en veiligheid in het laagveengebied. 1. Telgebied De route voor de monitoring van de dagvlinders, libellen en juffers moet voldoen aan de volgende eisen: De route ligt in een homogeen landschap De route is 500 meter lang Telling gedurende de route neemt gemiddeld een half uur tot een uur in beslag (constante rustige wandelpas) Gedurende de route tot 2,5 m opzij en tot 5 m voor en boven u tellen (zie afbeelding 1) Specifiek voor libellen en juffers: o De route is zowel gesitueerd langs water als in het veld (dit om de aanwezigheid van libellen en juffers te koppelen aan de representativiteit van de graasdruk) o Route langs water: Juffers tellen die opzij tot een afstand van 2 meter oever en 3 m water te zien zijn (zie afbeelding 2) Libellen tellen die opzij tot een afstand van 2 meter oever en 5 m water te zien zijn (zie afbeelding 2) Afbeelding 1 - Denkbeeldige telkooi. Per sectie tot 2,5 meter opzij en tot 5 meter voor en boven u tellen. Afbeelding 2 - Telafstand van de libellenroute. Kleine libellen worden geteld van twee meter oever tot drie meter water. Grote libellen van twee meter oever tot vijf meter water. In afbeelding 3 zijn de routes te zien voor in het onderzoeksgebied van de Galloways. In afbeelding 4, 5 en 6 zijn de routes G1, G2 en G3 ingezoomd en duidelijker zichtbaar. In afbeelding 7 zijn de routes te zien voor in het onderzoeksgebied van het boerenvee. In afbeelding 8, 9 en 10 zijn de routes B1, B2 en B3 ingezoomd en duidelijker zichtbaar. De routes zijn geheel willekeurig gekozen en aangepast aan de begaanbaarheid van het gebied. In tabel 1 en 2 staan de begin en eindcoördinaten van de routes. De routes worden gelopen aan de hand van de kaarten en GPS. Eventueel kan er gebruik worden gemaakt van een standaard kaart applicatie, waarmee men kan zien waar ze zich bevinden.

27 Onderzoeksgebied Galloways Afbeelding 3 - Dagvlinders, libellen en juffers routes in onderzoeksgebied Galloways. Afbeelding 4 - Dagvlinders, libellen en juffers route G1 in onderzoeksgebied Galloways. Zie tabel 1 voor de begin en eind coördinaten van route G1.

28 Afbeelding 5 - Dagvlinders, libellen en juffers route G2 in onderzoeksgebied Galloways. Zie tabel 1 voor de begin en eind coördinaten van route G2. Afbeelding 6 - Dagvlinders, libellen en juffers route G3 in onderzoeksgebied Galloways. Zie tabel 1 voor de begin en eind coördinaten van route G3. Tabel 1 - Coördinaten van het begin en einde van de routes voor de monitoring van de dagvlinders, libellen en juffers. De routes hebben een lengte van 500 meter. Galloways Traject dagvlinders X - coördinaat Y - coördinaat G1 Begin traject - coördinaat Einde traject - coördinaat G2 Begin traject - coördinaat Einde traject - coördinaat G3 Begin traject - coördinaat Einde traject - coördinaat

29 Onderzoeksgebied boerenvee Afbeelding 7 - Dagvlinders, libellen en juffers routes in onderzoeksgebied boerenvee. Afbeelding 8 - Dagvlinders, libellen en juffers route B1 in onderzoeksgebied boerenvee. Zie tabel 2 voor de begin en eind coördinaten van route B1.

30 Afbeelding 9 - Dagvlinders, libellen en juffers route B2 in onderzoeksgebied boerenvee. Zie tabel 2 voor de begin en eind coördinaten van route B2. Afbeelding 10 - Dagvlinders, libellen en juffers route B3 in onderzoeksgebied boerenvee. Zie tabel 2 voor de begin en eind coördinaten van route B3. Tabel 2 - Coördinaten van het begin en einde van de routes voor de monitoring van de dagvlinders, libellen en juffers. De routes hebben een lengte van 500 meter. Traject dagvlinders X - coördinaat Y - coördinaat B1 Begin traject - coördinaat Einde traject - coördinaat Boerenvee B2 Begin traject - coördinaat Einde traject - coördinaat B3 Begin traject - coördinaat Einde traject - coördinaat

31 2. Frequentie Aan de volgende richtlijnen moet worden voldaan gedurende de monitoring van de dagvlinders, libellen en juffers: Monitoring van april tot en met september Minimaal wekelijks tellen (4-5x per week is beter tot meerdere keren per dag) Alleen monitoren bij lekker weer o Dagvlinders: Tussen en uur (zomertijd) o Libellen en juffers: tussen en uur (zomertijd) o < 13 C niet tellen o C: alleen tellen bij 50% of minder bewolking o > 17 C: ook tellen bij meer dan 50% bewolking o > 22 C ook tellen tussen en uur o > 30 C liever niet tellen rond middaguren o Niet tellen bij neerslag o Niet tellen bij windkracht > 5 Beaufort (tabel 3) Tabel 3 - Windkracht in Beaufort met omschrijving Windkracht Beschrijving 1 Wind zichtbaar aan rookpluimen, niet aan windvaan 2 Windvaan beweegt, wind voelbaar aan het gelaat 3 Bladeren en twijgen voortdurend in beweging 4 Kleine takken bewegen, stof en papier dwarrelen op 5 Kleine takken met bladeren maken zwiepende bewegingen, gekuifde golven op het water 6 Grote takken bewegen, er mag niet meer geteld worden 3. Materialen De volgende materialen zijn van belang gedurende de monitoring: Ontheffingen van Flora- en Faunawet en Natuurmonumenten voor betreding van het gebied o Overleg dit met Natuurmonumenten Naardermeer GPS Kaarten van de te onderzoeken gebieden Determinatiefoto's voor de dagvlinders (zie hoofdstuk 4.1.) Determinatiefoto's voor de libellen en juffers (zie hoofdstuk 4.2.) Waarnemingsformulieren voor de dagvlinders (zie hoofdstuk 5) Waarnemingsformulieren voor de libellen en juffers (zie hoofdstuk 6) Notitieboekje met potlood Bij nat weer kan het beste met potlood worden geschreven, zodat het schrift altijd leesbaar blijft. Digitale camera (eventueel)

32 4. Soorten De volgende dagvlinders worden verwacht gedurende de monitoring. Zie hoofdstuk 4.1. voor determinatiefoto's. Kleine vos - Aglais urticae Klein koolwitje - Pieris rapae Klein geaderd witje - Pieris napi Kleine vuurvlinder - Lycaena phlaeas Oranje luzernevlinder - Colias crocea Zwartsprietdikkopje - Thymelicus lineola Dagpauwoog - Aglais io Icarusblauwtje - Polyommatus icarus Citroenvlinder - Gonepteryx rhamni Atalanta - Vanessa atalanta Bont zandoogje - Pararge aegeria Bruin zandoogje - Maniola jurtina Gehakkelde aurelia - Polygonia c-album Landkaartje - Araschnia levana Eikenpage - Favonius quercus Groot dikkopje - Ochlodes sylvanus Distelvlinder - Vanessa cardui Oranjetipje - Anthocharis cardamines Boomblauwtje - Celastrina argiolus De volgende libellen en juffers worden verwacht gedurende de monitoring. Zie hoofdstuk 4.2. voor determinatiefoto's. Heidelibel spec. - Sympetrum spec. Paardenbijter - Aeshna mixta Gewone oeverlibel - Orthetrum cancellatum Blauwe glazenmaker - Aeshna cyanea Bruine glazenmaker - Aeshna grandis Vroege glazenmaker - Aeshna isoceles Steenrode heidelibel - Sympetrum vulgatum Bloedrode heidelibel - Sympetrum sanguineum Bruinrode heidelibel - Sympetrum striolatum Zwarte heidelibel - Sympetrum danae Geelvlekheidelibel - Sympetrum flaveolum Grote keizerlibel - Anax imperator Smaragdlibel - Cordulia aenea Vuurlibel - Crocothemis erythraea Noordse witsnuitlibel - Leucorrhinia rubicunda Viervlek - Libellula quadrimaculata Glassnijder - Brachytron pratense Watersnuffel - Enallagma cyathigerum Houtpantserjuffer - Chalcolestes viridis Bruine winterjuffer - Sympecma fusca Kleine roodoogjuffer - Erythromma viridulum Grote roodoogjuffer - Erythromma najas Zwervende pantserjuffer - Lestes barbarus Tengere pantserjuffer - Lestes virens Variabele waterjuffer - Coenagrion pulchellum Lantaarntje - Ischnura elegans Azuurwaterjuffer - Coenagrion puella Bruine korenbout - Libellula fulva

33 4.1. Determinatiefoto's dagvlinders Kleine vos Kleine koolwitje Dagpauwoog Klein geaderd witje Eikenpage Citroenvlinder Atalanta

34 Oranje luzernevlinder Bont zandoogje Kleine vuurvlinder Bruin zandoogje Gehakkelde aurelia Distelvlinder Icarusblauwtje Oranjetipje

35 Boomblauwtje Zwartsprietdikkopje Landkaartje Voorjaarsvorm Zomervorm Groot dikkopje

36 4.2. Determinatiefoto's libellen en juffers Steenrode heidelibel 35-40mm Hangsnor: zwarte streepje tussen de ogen langs de oogranden naar beneden Zwarte poten met gele strepen Bloedrode heidelibel 34-39mm Geheel zwarte poten Bruinrode heidelibel 35-44mm Zwarte poten met gele strepen Geen hangsnor: streepje stopt bij de oogranden Blauwe glazenmaker 67-76mm Lampionnetje: vlekken achterlijfsegmenten 'samengevloeid' 29-34mm Zwarte heidelibel Vroege glazenmaker Geheel zwarte poten zwarte band zijkanten van borststuk, waarin drie kleine gele vlekjes 62-66mm Mannetjes: blauwe vlekjes oog Smaragdlibel 47-55mm Voorhoofd geen gele vlekken Glanzend metaal-/ donkergroen Bruine glazenmaker 70-77mm Zijkant borst twee gele strepen Duidelijk donkerdere vleugels 32-37mm Geelvlekheidelibel Smaragdgroene ogen Zwarte poten met gele strepen Grote oranjegele vlekken in de vleugels

37 56-64mm Paardenbijter Rugzijde achterlijfsegment 2 staat een grote gele spijkervormige figuur 44-50mm Gewone oeverlibel Onopvallende bruingrijze ogen Heldere vleugels 64-84mm Grote keizerlibel Streep op achterlijf doorlopend 42-45mm Bruine korenbout Opvallend blauwgrijze ogen Donkere vlekken basis vleugels 36-45mm Vuurlibel 31-38mm Noordse witsnuitlibel 40-48mm Viervlek Aders in donkere vlekken opvallend geel Halverwege voorranden van vleugels donker vlekje Glassnijder 54-63mm Borststuktekening uitgebreider geel/groen met verticale strepen Watersnuffel 29-36mm Brede blauwe schouderstrepen 33-35mm Azuurwaterjuffer Slanker en minder brede blauwe schouderstrepen dan Watersnuffel 34-38mm Variabele waterjuffer Mannetjes: meer zwart op achterlijf en onderbroken blauwe schouderstrepen

38 39-48mm 40-45mm Houtpantserjuffer Zwervende pantserjuffer Lang, slank, geheel metaalgroen Geheel donker achterhoofd Tweekleurige pterostigma s 30-39mm 30-34mm Tengere pantserjuffer Klein en fijn gebouwd, metaalgroen tot bronskleurig Onderzijde achterhoofd geel, scherpe overgang naar donkere bovenzijde Lantaarntje 26-32mm Kleine roodoogjuffer Man: blauwe tekening aan basis en punt van achterlijf: niet scherp afgesneden en doorlopend segment 2 en mm Bruine winterjuffer Vrouw: volledige schouderstreep & zijaanzicht bont: zowel gele als groene of blauwe kleuren 30-36mm Grote roodoogjuffer Man: blauwe tekening aan basis en punt van achterlijf scherp afgesneden: segment 2 en 8 zwart Vrouw: onderbroken schouderstreep & lichte lichaamsdelen eenkleurig geel, groen of blauwig

39 5. Waarnemingsformulier dagvlinders Dagvlinders - monitoring Telformulier Jaar van inventarisatie: Gegevens traject: Regio: Traject: Nr.: Aanwezige soorten: Waarnemer: Naam: Organisatie: Adres: Postcode en plaats: Tel.: Waarnemingen formulier e veldbezoek Datum Begintijd Eindtijd dag mnd jaar uur min uur min Weer Temperatuur ( C): Bewolking onbewolkt 1.. half bewolkt 2.. geheel bewolkt 3.. Windkracht (Beaufort): Windrichting: Toelichting 'type waarneming' Type waarneming Afkorting Adult Ad Pop Po Rups Ru Ei Ei Trajectnummer Soortnaam Type waarneming Aantal Opmerkingen

40 Trajectnummer Soortnaam Type waarneming Aantal Opmerkingen

41 6. Waarnemingsformulier libellen en juffers Libellen en juffers - monitoring Telformulier Jaar van inventarisatie: Gegevens traject: Regio: Traject: Nr.: Aanwezige soorten: Waarnemer: Naam: Organisatie: Adres: Postcode en plaats: Tel.: Waarnemingen formulier e veldbezoek Datum Begintijd Eindtijd dag mnd jaar uur min uur min Weer Temperatuur ( C): Bewolking onbewolkt 1.. half bewolkt 2.. geheel bewolkt 3.. Windkracht (Beaufort): Windrichting: Toelichting 'type waarneming' Type waarneming Afkorting Imago Im Larven Larf Larvenhuid Lhu Trajectnummer Soortnaam Type waarneming Aantal Opmerkingen

42 Trajectnummer Soortnaam Type waarneming Aantal Opmerkingen

43 Monitoring nachtvlinders De monitoring van nachtvlinders vindt plaats ten behoeve van de vraag welke invloed begrazing heeft op de biodiversiteit bij het Naardermeer. Dit gebeurt in twee onderzoeksgebieden, waarbij het ene wordt begraasd door Galloways en het andere door boerenvee. Eenmaal in de vier jaar zullen alle telgebieden worden gemonitord om verstoring van het gebied te minimaliseren. De monitoring moet plaatsvinden met minimaal 2 personen in verband met de toegankelijkheid en veiligheid in het laagveengebied. 1. Telgebied De telpunten voor de monitoring van de nachtvlinders moeten voldoen aan de volgende eisen : Telpunt van denkbeeldig 2x2 meter (i.v.m. de grootte van de val, zie hoofdstuk 3) Zet de val 0.3 tot 1 meter hoog i.v.m. predatie (mieren, spinnen, egels, etc.) Van zonsondergang tot zonsopgang staat de lamp aan Haal de val zo snel mogelijk leeg na het uitdoen van de lamp (klamboe kan helpen om ontsnappen van vlinders te voorkomen) Zorg ervoor dat de val bij het legen niet in de volle zon staat Laat de nachtvlinders na determinatie los bij goede schuilmogelijkheden In afbeelding 1 zijn de telpunten te zien voor in het onderzoeksgebied van de Galloways. In afbeelding 2 zijn de telpunten te zien voor in het onderzoeksgebied van het boerenvee. De telpunten zijn geheel willekeurig gekozen en aangepast aan de begaanbaarheid van het gebied. In tabel 1 staan de coördinaten van de telpunten. De punten kunnen worden gevonden aan de hand van de kaarten en GPS. Eventueel kan er gebruik worden gemaakt van een standaard kaart applicatie, waarmee men kan zien waar ze zich bevinden. G1 G2 Afbeelding 1 - Nachtvlinders telpunten in onderzoeksgebied Galloways. Zie tabel 1 voor de coördinaten.

44 B1 B2 Afbeelding 2 - Nachtvlinders telpunten in onderzoeksgebied boerenvee. Zie tabel 1 voor de coördinaten. Tabel 1 - Coördinaten van de telpunten voor de monitoring van de nachtvlinders. Telpunten nachtvlinders X - coördinaat Y - coördinaat Galloway G G Boerenvee B B Frequentie Aan de volgende richtlijnen moet worden voldaan gedurende de monitoring van de nachtvlinders: Tellingen mogen gedurende het hele jaar (minimaal 6x) Voorkeur: o Tussen april en november: 2 tellingen per maand o Tussen mei en juni: 3 tellingen per maand o In ieder geval één telling per maand in periode april - oktober De val dient aan te staan tussen zonsondergang en zonsopgang (zie voor de tijden van zonsondergang en zonsopgang in Naarden 's Ochtends een kwartier tot enkele uren tellen Tellingen zijn minimaal 3 dagen uit elkaar i.v.m. impact van het licht in de nacht op het ecosysteem Goede weersomstandigheden: o Min of meer droog weer o Weinig wind (<4 Beaufort, zie tabel 2) o > 8 C (minimale begintemperatuur) o Weinig maan (zie o Beste weer: bewolkt, warm en broeierig

45 Tabel 2 - Windkracht in Beaufort met omschrijving Windkracht Beschrijving 1 Wind zichtbaar aan rookpluimen, niet aan windvaan 2 Windvaan beweegt, wind voelbaar aan het gelaat 3 Bladeren en twijgen voortdurend in beweging 4 Kleine takken bewegen, stof en papier dwarrelen op 5 Kleine takken met bladeren maken zwiepende bewegingen, gekuifde golven op het water 6 Grote takken bewegen, er mag niet meer geteld worden 3. Materialen De volgende materialen zijn van belang gedurende de monitoring van de nachtvlinders: Val (te koop bij o Voorkeur voor Skinnerval (koffermodel, afmetingen 44 x 42 x h35 cm, met een opening van 2.5 cm tussen de 2 plexiglazen platen) o Zes eierdozen (van 10 eieren) waarin vlinders weg kunnen kruipen Gebruikt u een ander type val, noteer dit dan. Wisselt u van valtype, dan is dit een nieuw telpunt. Lamp o Voorkeur voor type Philips ML 160 W of Philips HPL 125 W. o Accu voor stroomvoorziening gedurende hele nacht Kan ook met menglichtlampen van Philips van 250 W, of kleine TL-buisjes (Philips TLD-18W08 Blacklight 59mm TL armatuur, lampvoet G13 of een 12 V/8W TL armatuur) Blacklight lamp trekt lagere aantallen vlinders aan, maar heeft als voordeel dat het weinig zichtbaar licht geeft. Gebruikt u een ander type lamp, dan noteer dit. Wisselt u van lamptype, dan is dit een nieuw telpunt. Afzetting rondom de val tegen de grazers Ontheffingen van Flora- en Faunawet en Natuurmonumenten voor betreding van het gebied o Overleg dit met Natuurmonumenten Naardermeer GPS Kaarten van de te onderzoeken gebieden Determinatiefoto's (zie hoofdstuk 4.1.) Waarnemingsformulieren (zie hoofdstuk 5) Notitieboekje met potlood Bij nat weer kan het beste met potlood worden geschreven, zodat het schrift altijd leesbaar blijft. Potjes voor determinatie Digitale camera (eventueel) Klamboe (eventueel)

46 4. Soorten De volgende nachtvlinders worden verwacht gedurende de monitoring. Zie hoofdstuk 4.1. voor determinatiefoto's. Kroosvlindertje - Cataclysta lemnata Grote beer - Arctia caja Brandnetelmot - Anthophila fabriciana Waterleliemot - Elophila nymphaeata Kleine rietvink - Simyra albovenosa Rietvink - Euthrix potatoria Glad beertje - Eilema griseola Lieveling - Timandra comae Donkere marmeruil - Protodeltote pygarga Braamvlinder - Thyatira batis Hageheld - Lasiocampa quercus Bij de vangst van de nachtvlinders kunnen ook andere soorten in de val komen. Wespen, hommels, hoornaars en kevers zijn 's ochtends vaak rustig en makkelijk te verwijderen met een potje. Deze bijvangsten worden apart genoteerd.

47 4.1. Determinatiefoto's Grote beer Glad beertje Kleine rietvink Rietvink Lieveling Donkere marmeruil Braamvlinder Hageheld Kroosvlindertje Brandnetelmot Waterleliemot

48 5. Waarnemingsformulier Nachtvlinders - monitoring Telformulier Jaar van inventarisatie: Gegevens traject: Regio: Telpunt: Type val & lamp.: Aanwezige soorten: Waarnemer: Naam: Organisatie: Adres: Postcode en plaats: Tel.: Waarnemingen formulier e veldbezoek Datum Begintijd Eindtijd dag mnd jaar uur min uur min Weer Temperatuur ( C): Bewolking onbewolkt 1.. half bewolkt 2.. geheel bewolkt 3.. Windkracht (Beaufort): Windrichting: Toelichting 'type waarneming' Type waarneming Afkorting Adult Ad Pop Po Rups Ru Ei Ei Telpunt Soortnaam Type waarneming Aantal Opmerkingen

49 Telpunt Soortnaam Type waarneming Aantal Opmerkingen Bijvangst

50 Monitoring sprinkhanen en krekels De monitoring van sprinkhanen en krekels vindt plaats ten behoeve van de vraag welke invloed begrazing heeft op de biodiversiteit bij het Naardermeer. Dit gebeurt in twee onderzoeksgebieden, waarbij het ene wordt begraasd door Galloways en het andere door boerenvee. Eenmaal in de vier jaar zullen alle telgebieden worden gemonitord om verstoring van het gebied te minimaliseren. De monitoring moet plaatsvinden met minimaal 2 personen in verband met de toegankelijkheid en veiligheid in het laagveengebied. Sprinkhanen prefereren open schrale vegetatiestructuren. Gezien determinatie aan de hand van geluid specialistisch werk is, wordt bij deze methodiek uitgegaan van determinatie op zicht. 1. Telgebied Het plot voor de monitoring van de sprinkhanen en krekels moet voldoen aan de volgende eisen : Plot van 5 bij 5 meter (1 meter hoog plastic scherm rondom het plot ter voorkoming van wegvliegenof springen van de sprinkhanen en krekels) In afbeelding 1 zijn de telpunten te zien voor in het onderzoeksgebied van de Galloways. In afbeelding 2 zijn de telpunten te zien voor in het onderzoeksgebied van het boerenvee. De telpunten zijn geheel willekeurig gekozen en aangepast aan de begaanbaarheid van het gebied. In tabel 1 staan de coördinaten van de telpunten. De punten kunnen worden gevonden aan de hand van de kaarten en GPS. Eventueel kan er gebruik worden gemaakt van een standaard kaart applicatie, waarmee men kan zien waar ze zich bevinden. G1 G2 G3 G4 Afbeelding 1 - Sprinkhanen en krekels telpunten in onderzoeksgebied Galloways. Zie tabel 1 voor de coördinaten.

51 B1 B2 B3 Afbeelding 2 - Sprinkhanen en krekels telpunten in onderzoeksgebied boerenvee. Zie tabel 1 voor de coördinaten. Tabel 1 - Coördinaten van de telpunten voor de monitoring van de sprinkhanen en krekels. Telpunten sprinkhanen en krekels X - coördinaat Y - coördinaat Galloway G G G G Boerenvee B B B Frequentie Aan de volgende richtlijnen moet worden voldaan gedurende de monitoring: Monitoren van mei tot en met augustus Minimaal vier maal inventariseren Na het plaatsen van een plastic scherm het plot gedurende een aantal opeenvolgende perioden van 5 minuten leeg vangen. o Maximaal 4 keer herhalen. Monitoring bij goed weer (meeste activiteit) o Tussen uur en uur o Zonnig o > 20 C o Niet monitoren bij regen (uitstellen tot de volgende droge dag)

52 3. Materialen De volgende materialen zijn van belang gedurende de monitoring van de sprinkhanen en krekels: Ontheffingen van Flora- en Faunawet en Natuurmonumenten voor betreding van het gebied o Overleg dit met Natuurmonumenten Naardermeer GPS Kaarten van de te onderzoeken gebieden Determinatiefoto's (zie hoofdstuk 4.1.) Waarnemingsformulieren (zie hoofdstuk 5) Notitieboekje met potlood Bij nat weer kan het beste met potlood worden geschreven, zodat het schrift altijd leesbaar blijft. Plastic scherm van 1 meter hoog Potjes voor determinatie 4. Soorten De volgende sprinkhanen en krekels kunnen worden verwacht gedurende de monitoring. Zie hoofdstuk 4.1 voor determinatiefoto's. Veldsprinkhaan - Gomphocerinae spec. Moerassprinkhaan - Stethophyma grossum Gewoon Spitskopje - Conocephalus dorsalis Grote Groene Sabelsprinkhaan - Tettigonia viridissima Zeggendoorntje - Tetrix subulata Kustsprinkhaan - Chorthippus albomarginatus Bruine Sprinkhaan - Chorthippus brunneus Veenmol - Gryllotalpa gryllotalpa

53 4.1. Determinatiefoto's Veldsprinkhaan Zeggedoorntje Gewoon spitskopje Grote groene sabelsprinkhaan Felgroen Lichaam 3-4 cm Vleugels steken stuk achter lichaam uit Moerassprinkhaan Langwerpige lichtere en donkere vlekken lichaam Kustsprinkhaan Vrouwtjes: witte vleugelrand Rode lijn achterschenen Bruine sprinkhaan Veenmol

54 5. Waarnemingsformulier Sprinkhanen en krekels - monitoring Telformulier Jaar van inventarisatie: Gegevens traject: Regio: Traject: Nr.: Aanwezige soorten: Waarnemer: Naam: Organisatie: Adres: Postcode en plaats: Tel.: Waarnemingen formulier e veldbezoek Datum Begintijd Eindtijd dag mnd jaar uur min uur min Weer Temperatuur ( C): Bewolking onbewolkt 1.. half bewolkt 2.. geheel bewolkt 3.. Windkracht (Beaufort): Windrichting: Telgebied Soortnaam Aantal Opmerkingen

55 Telgebied Soortnaam Aantal Opmerkingen

56 Monitoring vogels De monitoring van de vogels vindt plaats ten behoeve van de vraag welke invloed begrazing heeft op de biodiversiteit bij het Naardermeer. Dit gebeurt in twee onderzoeksgebieden, waarbij het ene wordt begraasd door Galloways en het andere door boerenvee. Eenmaal in de vier jaar zullen alle routes worden gemonitord om verstoring van het gebied te minimaliseren. De monitoring moet plaatsvinden met minimaal 2 personen in verband met de toegankelijkheid en veiligheid in het laagveengebied. Gedurende de monitoring worden de vogels waargenomen die onder de BMP-A soorten ingedeeld zijn (Broedvogel Monitoring Project - Alle soortensoorten). 1. Telgebied Het telgebied voor de monitoring van de vogels moet voldoen aan de volgende eisen: Homogeen landschap Het telgebied beslaat 10 tot 250 ha Traject is tussen de en meter lang Min of meer rond of vierkant telgebied met herkenbare grenzen Startpunt en looprichting van de route worden steeds verlegd om maximale activiteit op andere delen van de route mee te maken o Vuistregel: bij iedere volgende bezoekronde een uur verder langs de route beginnen Constante loopsnelheid waarbij eventueel tussendoor kan worden gestopt In afbeelding 1 is de route te zien voor in het onderzoeksgebied van de Galloways. In afbeelding 2 is de route te zien voor in het onderzoeksgebied van het boerenvee. De routes zijn geheel willekeurig gekozen en aangepast aan de begaanbaarheid van het gebied. In tabel 1 staan de begin en eindcoördinaten van de routes. De routes worden gelopen aan de hand van de kaarten en GPS. Eventueel kan er gebruik worden gemaakt van een standaard kaart applicatie, waarmee men kan zien waar ze zich bevinden. Afbeelding 1 - Vogels route in onderzoeksgebied Galloways. Zie tabel 1 voor de begin en eind coördinaten van de route.

57 Afbeelding 2 - Vogels route in onderzoeksgebied boerenvee. Zie tabel 1 voor de begin en eind coördinaten van de route. Tabel 1 - Coördinaten van het begin en einde van de routes voor de monitoring van de vogels. Telpunten nachtvlinders X - coördinaat Y - coördinaat Galloway Begin traject - coördinaat Einde traject - coördinaat Boerenvee Begin traject - coördinaat Einde traject - coördinaat Frequentie Aan de volgende richtlijnen moet worden voldaan gedurende de inventarisatieronde van de vogels: Monitoren van maart tot en met juli (accent in april, mei en juni) Minstens 7 (vogelarm gebied) tot 10 maal (vogelrijkgebied) monitoren Jaarlijks dezelfde monitoring frequentie aanhouden Tussen de bezoeken liggen ongeveer 10 dagen Gemiddelde inventarisatietijd: 3 uur Bezoektijden: o Zonsopgang: 1,5 uur vóór zonsopgang tot zonsopkomst (zangvogels) o Late ochtend: zonsopkomst tot 4 uur erna (weide- en watervogels) o Overdag: 4 uur na zonsopkomst tot uiterlijk 1,5 uur voor zonsondergang (roof- en watervogels) o Avond: 1,5 uur voor en 1,5 uur na zonsondergang o Nacht: 1,5 uur na zonsondergang tot uiterlijk 1,5 uur voor zonsopgang Minstens 1-2 maal 's nachts monitoren Goede weersomstandigheden: o Rustig zonnig weer o Gemiddelde temperaturen o Hoge luchtvochtigheid is gunstig voor zangactiviteit o Gelieve niet bij slecht weer monitoren (harde neerslag, veel wind, kou). Bij langdurige slechte weersomstandigheden toch monitoren, gezien anders gehele inventarisatie kan mislukken.

58 3. Materialen De volgende materialen zijn van belang gedurende de inventarisatieronde van de vogels: Ontheffingen van Flora- en Faunawet en Natuurmonumenten voor betreding van het gebied o Overleg dit met Natuurmonumenten Naardermeer GPS Kaarten van de te onderzoeken gebieden Determinatiefoto's (via website Waarnemingsformulieren met afkortingen en codes (zie hoofdstuk 5) Notitieboekje met potlood Bij nat weer kan het beste met potlood worden geschreven, zodat het schrift altijd leesbaar blijft. Verrekijker / telescoop 4. Soorten De volgende vogels die onder BMP-A vallen kunnen worden verwacht gedurende de monitoring. Deze lijst bevat broed-, winter- en watervogels. Determinatiefoto's zijn te vinden via website Fuut - Podiceps cristatus Knobbelzwaan - Cygnus olor Grauwe gans - Anser anser Canadese gans - Branta canadensis Nijlgans - Alopochen aegyptiacus Krakeend - Anas strepera Wilde eend - Anas platyrhynchos Soepeend - Anas unox Slobeend - Anas clypeata Kuifeend - Aythya fuligula Tafeleend - Aythya ferina Zomertaling - Anas querquedula Havik - Accipiter gentilis Waterral - Rallus aquaticus Waterhoen - Gallinula chloropus Kleinste waterhoen - Porzana pusilla Meerkoet - Fulica atra Kleine Plevier - Charadrius dubius Bontbekplevier - Charadrius hiaticula Kievit - Vanellus vanellus Tureluur - Tringa totanus Koekoek - Cuculus canorus Groene specht - Picus viridis Kleine Bonte Specht - Dendrocopos minor Grote Bonte Specht - Dendrocopos major Boompieper - Anthus trivialis Witte Kwikstaart - Motacilla alba alba Winterkoning - Troglodytes troglodytes Heggenmus - Prunella modularis Roodborst -Erithacus rubecula Blauwborst - Luscinia svecica Gekraagde Roodstaart - Phoenicurus phoenicurus Merel - Turdus merula Zanglijster - Turdus philomelos Grote Lijster - Turdus viscivorus Sprinkhaanzanger - Locustella naevia Snor - Locustella luscinioides Rietzanger - Acrocephalus schoenobaenus Bosrietzanger - Acrocephalus palustris Kleine Karekiet - Acrocephalus scirpaceus Grote Karekiet - Acrocephalus arundinaceus Spotvogel - Hippolais icterina Grasmus - Sylvia communis Tuinfluiter - Sylvia borin Zwartkop - Sylvia atricapilla Tjiftjaf - Phylloscopus collybita Fitis - Phylloscopus trochilus Grauwe Vliegenvanger - Muscicapa striata Bonte Vliegenvanger - Ficedula hypoleuca Baardmannetje - Panurus biarmicus Staartmees - Aegithalos caudatus Glanskop - Parus palustris Matkop -Parus montanus Pimpelmees - Parus caeruleus Koolmees - Parus major Boomkruiper - Certhia brachydactyla Wielewaal - Oriolus oriolus Gaai - Garrulus glandarius Zwarte Kraai - Corvus corone corone Vink - Fringilla coelebs Groenling - Carduelis chloris Putter - Carduelis carduelis Kneu - Carduelis cannabina Goudvink - Pyrrhula pyrrhula

59 Appelvink - Coccothraustes coccothraustes Rietgors - Emberiza schoeniclus Kwartel - Coturnix coturnix Kwartelkoning - Crex crex Scholekster - Haematopus ostralegus Watersnip - Gallinago gallinago Grutto - Limosa limosa Dodaars - Tachybaptus ruficollis Roerdomp - Botaurus stellaris Purperreiger - Ardea purpurea Wintertaling - Anas crecca Wespendief - Pernis apivorus Blauwe reiger - Ardea cinerea Kolgans - Anser albifrons Soep-/Boerengans - Anser anser forma domesticus Bergeend - Tadorna tadorna Smient - Anas penelope Wilde eend - Anas platyrhynchos Kokmeeuw - Chroicocephalus ridibundus Brandgans - Branta leucopsis Bruine Kiekendief - Circus aeruginosus Buizerd - Buteo buteo Boomvalk - Falco subbuteo Fazant - Phasianus colchicus Houtsnip -Scolopax rusticola Visdief -Sterna hirundo Houtduif - Columba palumbus Zomertortel - Streptopelia turtur Bosuil - Strix aluco Ransuil - Asio otus Aalscholver - Phalacrocorax carbo Grote zilverreiger - Ardea alba Grote zaagbek - Mergus merganser Stormmeeuw -Larus canus Grote mantelmeeuw - Larus marinus Ruigpootbuizerd - Buteo lagopus Pijlstaart -Anas acuta IJsvogel - Alcedo atthis Kleine zwaan - Cygnus bewicki

60 5. Waarnemingsformulier Vogels BMP-A Telformulier Jaar van inventarisatie: Gegevens traject: Regio: Traject: Nr.: Startpunt: Waarnemer: Naam: Organisatie: Adres: Postcode en plaats: Tel.: Waarnemingen formulier e veldbezoek Datum Begintijd Eindtijd dag mnd jaar uur min uur min Weer Temperatuur ( C): Bewolking onbewolkt 1.. half bewolkt 2.. geheel bewolkt 3.. Windkracht (Beaufort): Windrichting: Traject nummer Soortnaam Aantal Type waarneming Broedcodes Opmerkingen

Monitoringsplan. C.H. Razenberg A.A.J. Willems. HAS Hogeschool, Toegepaste Biologie, 2013-2014 30 juni 2014, s-hertogenbosch

Monitoringsplan. C.H. Razenberg A.A.J. Willems. HAS Hogeschool, Toegepaste Biologie, 2013-2014 30 juni 2014, s-hertogenbosch Monitoringsplan Onderzoek naar de verschillen in invloed tussen natuurlijke jaarrond begrazing en seizoensbegrazing door boerenvee op de biodiversiteit bij het Naardermeer C.H. Razenberg A.A.J. Willems

Nadere informatie

Libellen herkennen. Weidebeekjuffer Vrouwtjes zijn metaalglanzend groen, de mannetjes zijn blauw. Ze leven langs beken en rivieren (stromend water).

Libellen herkennen. Weidebeekjuffer Vrouwtjes zijn metaalglanzend groen, de mannetjes zijn blauw. Ze leven langs beken en rivieren (stromend water). 1 Libellen herkennen In Nederland leven 71 soorten libellen. Veel daarvan zijn zeldzaam en zul je niet snel tegenkomen. Zo n 25 soorten kun je wel in de stad tegenkomen. Van deze libellen bespreken we

Nadere informatie

Insecten van de Potpolder

Insecten van de Potpolder Insecten van de Potpolder Toen we begin 2006 aan het Potpolderproject begonnen hadden we geen idee welke soorten insecten we zouden ontdekken. Geen probleem want we zouden alles inventariseren! Dat er

Nadere informatie

Dagvlinders vouwen in rust hun vleugels verticaal, recht boven hun lijf samen (met één uitzondering: de dikkopjes).

Dagvlinders vouwen in rust hun vleugels verticaal, recht boven hun lijf samen (met één uitzondering: de dikkopjes). 1 Vlinders herkennen Er zijn veel meer nachtvlinders dan dagvlinders; in Nederland leven 53 soorten dagvlinders en zo n 2000 soorten nachtvlinders. Nachtvlinders zie je echter veel minder omdat veel soorten

Nadere informatie

Jaarverslag 2015 Samenstelling: Henk Wagenaar

Jaarverslag 2015 Samenstelling: Henk Wagenaar Jaarverslag 2015 Samenstelling: Henk Wagenaar Jaarverslag 2015 Vlinder en Libellenwerkgroep Zeeland Met medewerking van : Insectenwerkgroep Oost Zeeuws-Vlaanderen ( w erkgroep van Natuurbeschermingsver.

Nadere informatie

Libellen in de gemeente Kampen

Libellen in de gemeente Kampen Libellen in de gemeente Kampen Kleine roodoogjuffer en rivierrombout door Gerrit Koopman Algemeen Libellen (Odonata) zijn bij Kampen en in de rest van Nederland door twee van de drie bestaande onderorden

Nadere informatie

Handleiding Landelijk Meetnet Nachtvlinders

Handleiding Landelijk Meetnet Nachtvlinders Handleiding Landelijk Meetnet Nachtvlinders Handleiding Landelijk Meetnet Nachtvlinders Tekst: Annette van Berkel Dick Groenendijk Mathilde Groenendijk Kars Veling Met medewerking van : Chris van Swaay

Nadere informatie

Libelleninventarisatie Goois Natuurreservaat Gebied Zanderij Cruysbergen

Libelleninventarisatie Goois Natuurreservaat Gebied Zanderij Cruysbergen Libelleninventarisatie Goois Natuurreservaat Gebied Zanderij Cruysbergen In 2014 W.J.A. Hoeffnagel Ankeveen Copyright 2014 W.J.A. Hoeffnagel (Willem-Jan) Mr. J.C. Buhrmannlaan 54 1244 PH Ankeveen 035-6919356

Nadere informatie

Nieuwsbrief 8 van RAVON Afdeling Utrecht juli 2012

Nieuwsbrief 8 van RAVON Afdeling Utrecht juli 2012 Nieuwsbrief 8 van RAVON Afdeling Utrecht juli 2012 Contactpersoon RAVON Utrecht Wim de Wild Couwenhoven 7221 3703 HW Zeist wim.de.wild@ziggo.nl tel. 030-6963771 RAVON Utrecht verstuurt onregelmatig een

Nadere informatie

De Heikikker De Heikikker

De Heikikker De Heikikker De Heikikker Brabant Water beheert 2200 hectare grond waarvan 1500 hectare natuurgebied. Hiermee zijn wij een van de grootgrondbezitters in Noord-Brabant. In deze natuurgebieden liggen ook de waterwingebieden

Nadere informatie

Wat valt er te kiezen?

Wat valt er te kiezen? Marijn Nijssen Effecten van duinbegrazing op faunadiversiteit Begrazing Wat valt er te kiezen? Effecten van duinbegrazing op faunadiversiteit Wat valt er te kiezen? Marijn Nijssen Bart Wouters Herman van

Nadere informatie

Dit was nooit gelukt zonder de vele waarnemingen van de vele vrijwilligers! Wij zijn jullie zeer dankbaar!

Dit was nooit gelukt zonder de vele waarnemingen van de vele vrijwilligers! Wij zijn jullie zeer dankbaar! Dit was nooit gelukt zonder de vele waarnemingen van de vele vrijwilligers! Wij zijn jullie zeer dankbaar! project dagvlinders Durme- en Scheldegebied 2013 waarom een project dagvlinders in deze streek?

Nadere informatie

Libellen in Drenthe René Manger Gerard Abbingh

Libellen in Drenthe René Manger Gerard Abbingh Libellen in Drenthe René Manger Gerard Abbingh Assen 2005 Inhoud Voorwoord 3 Inleiding 5 Libellenfauna van Drenthe 6 Soortbespreking en verspreidingskaarten 15 Toekomst 110 Nieuwe natuurgebieden 110 Aandachtsgebieden

Nadere informatie

Dagvlinderinventarisatie Open Duin Schiermonnikoog 2013

Dagvlinderinventarisatie Open Duin Schiermonnikoog 2013 Dagvlinderinventarisatie Open Duin Schiermonnikoog 2013 Wilfred Alblas Tera en René Boelen Mireille de Heer Erik Jansen Joost Uittenbogaard Christa en Cees van der Wal 1 Dagvlinderinventarisatie Open Duin

Nadere informatie

Libellenmonitoring in Nederland ervaringen na 16 jaar tellen

Libellenmonitoring in Nederland ervaringen na 16 jaar tellen Libellenmonitoring in Nederland ervaringen na 16 jaar tellen Tim Termaat Libellenstudiedag Vlaanderen 15 februari 2014 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 Hoe gaat

Nadere informatie

KUIPERSVEER. Jaarverslag 2013. FREE nature Esther Linnartz-Nieuwdorp februari 2014. In opdracht van

KUIPERSVEER. Jaarverslag 2013. FREE nature Esther Linnartz-Nieuwdorp februari 2014. In opdracht van KUIPERSVEER Jaarverslag 2013 FREE nature Esther Linnartz-Nieuwdorp februari 2014 In opdracht van Inleiding Aan de noordkant van de Hoeksche Waard ligt aan de oever van de Oude Maas het gebied Kuipersveer.

Nadere informatie

De natuur van de Blokweer 2014

De natuur van de Blokweer 2014 De natuur van de Blokweer 2014 1 De natuur van de Blokweer. De natuur van de Blokweer in 2014. Inleiding. Bij het beheer van natuurparken zijn twee zaken belangrijk. Ten eerste de biodiversiteit en ten

Nadere informatie

Voorlopige Atlas. Dagvlinders, Afbeelding 2 Libellen en. Sprinkhanen. Rotterdam. Afbeelding 3. F.L.A. Brekelmans & M.M.E. Backerra bsr-rapport 35

Voorlopige Atlas. Dagvlinders, Afbeelding 2 Libellen en. Sprinkhanen. Rotterdam. Afbeelding 3. F.L.A. Brekelmans & M.M.E. Backerra bsr-rapport 35 Voorlopige Atlas Dagvlinders, Hoogte Breedte Afbeelding 2 8,57 cm 5,72 cm Libellen en Sprinkhanen Rotterdam Hoogte Breedte Afbeelding 3 3,81 cm 5,72 cm F.L.A. Brekelmans & M.M.E. Backerra bsr-rapport 35

Nadere informatie

Monitoring en inventarisatie reptielen en amfibieën Loonse en Drunense Duinen / Huis ter Heide

Monitoring en inventarisatie reptielen en amfibieën Loonse en Drunense Duinen / Huis ter Heide Monitoring en inventarisatie reptielen en amfibieën Loonse en Drunense Duinen / Huis ter Heide 2010 Mark Klerks November 2010 Inleiding: Het jaar 2010 kwam maar langzaam op gang. Vooral het voorjaar was

Nadere informatie

Inventarisatie Aardbeivlinder Schiermonnikoog 2014

Inventarisatie Aardbeivlinder Schiermonnikoog 2014 Inventarisatie Aardbeivlinder Schiermonnikoog 2014 Wilfred Alblas Judith Bouma Mireille de Heer Joost Uittenbogaard 1 Inventarisatie Aardbeivlinder Schiermonnikoog 2014 In opdracht van Natuurmonumenten,

Nadere informatie

Hoofdstuk 1: Veldkenmerken en voorkomen 3. Hoofdstuk 2: Voedsel en vijanden 4. Hoofdstuk 3: Voortplanting en verwanten 6

Hoofdstuk 1: Veldkenmerken en voorkomen 3. Hoofdstuk 2: Voedsel en vijanden 4. Hoofdstuk 3: Voortplanting en verwanten 6 Inhoudsopgave Inhoudsopgave 1 Literatuurlijst 1 Inleiding 2 Hoofdstuk 1: Veldkenmerken en voorkomen 3 Hoofdstuk 2: Voedsel en vijanden 4 Hoofdstuk 3: Voortplanting en verwanten 6 Hoofdstuk 4: Verzorging

Nadere informatie

Jaarverslag 2010 Samenstelling: Henk Wagenaar

Jaarverslag 2010 Samenstelling: Henk Wagenaar Jaarverslag 2010 Samenstelling: Henk Wagenaar Dagvlinders in Zeeland 2010 Jaarverslag 2010 Vlinder en Libellenwerkgroep Zeeland Met medewerking van : Vlinderwerkgroep West Zeeuws-Vlaanderen ( w erkgroep

Nadere informatie

Grote vos Nymphalis polychloros

Grote vos Nymphalis polychloros Nymphalis polychloros Jan Goedbloed Soortbeschrijving De is een grote bruinrode vlinder, behorend tot de familie van de schoenlappers Nymphalidae waar ook, Atalanta, Dagpauwoog, Gehakkelde aurelia en Distelvlinder

Nadere informatie

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 27 mei 2014. Beste natuurliefhebber/- ster,

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 27 mei 2014. Beste natuurliefhebber/- ster, De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 27 mei 2014 Beste natuurliefhebber/- ster, Het was zonnig, er stond een stevige wind en voor in de loop van de dag werd er regen verwacht. Ik ging daarom iets eerder

Nadere informatie

Libellen in Colorado, Wyoming, South Dakota, Utah & Idaho

Libellen in Colorado, Wyoming, South Dakota, Utah & Idaho In juli ben ik twee weken met mijn gezin in centraal USA op vakantie geweest. Naast de interessante flora en fauna hield ik tijdens onze trektocht door de staten Colorado, Wyoming, South Dakota, Utah en

Nadere informatie

Notitie flora en fauna

Notitie flora en fauna Notitie flora en fauna Titel/locatie Projectnummer: 6306 Datum: 11-6-2013 Opgesteld: Rosalie Heins Gemeente Baarn is voornemens om op de locatie van de huidige gemeentewerf een nieuwe brede school ontwikkelen.

Nadere informatie

Nachtvlinders. Glasvleugelpijlstaart. De sint-jansvlinder is een dagactieve nachtvlinder

Nachtvlinders. Glasvleugelpijlstaart. De sint-jansvlinder is een dagactieve nachtvlinder Nachtvlinders Wist je dat er 2 groepen vlinders zijn? De ene groep noemen we dagvlinders, de andere groep noemen we nachtvlinders. Het verschil tussen dag- en nachtvlinders lijkt heel simpel: dagvlinders

Nadere informatie

HET VOORKOMEN VAN DE RUGSTREEPPAD IN HET PLANGEBIED EN DIRECTE OMGEVING WATERHOVEN OOST TE ALBLASSERDAM

HET VOORKOMEN VAN DE RUGSTREEPPAD IN HET PLANGEBIED EN DIRECTE OMGEVING WATERHOVEN OOST TE ALBLASSERDAM HET VOORKOMEN VAN DE RUGSTREEPPAD IN HET PLANGEBIED EN DIRECTE OMGEVING WATERHOVEN OOST TE ALBLASSERDAM HET VOORKOMEN VAN DE RUGSTREEPPAD IN HET PLANGEBIED EN DIRECTE OMGEVING WATERHOVEN OOST TE ALBLASSERDAM

Nadere informatie

Monitoring op natuurboerenerven. Uitleg over de systematiek van het monitoren

Monitoring op natuurboerenerven. Uitleg over de systematiek van het monitoren Monitoring op natuurboerenerven Uitleg over de systematiek van het monitoren Inleiding Boerenzwaluwen op het erf, korenbloemen in de akkers, fladderende citroenvlinders tussen de schuren. Al dat pracht

Nadere informatie

Vraag 1. Waarom moet je goed voor de rupsen zorgen als je vlinders wilt hebben?

Vraag 1. Waarom moet je goed voor de rupsen zorgen als je vlinders wilt hebben? Naam: VLINDERS Vlinders zijn niet weg te denken uit onze leefomgeving. In het voorjaar kunnen we haast niet wachten tot de eerste Kleine vosjes of Citroenvlinders zich laten zien. En dan in de zomer en

Nadere informatie

SPREEKBEURT WITLIPBOOMKIKKER

SPREEKBEURT WITLIPBOOMKIKKER SPREEKBEURT WITLIPBOOMKIKKER l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n AMFIBIEËN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER DE WITLIPBOOMKIKKER

Nadere informatie

Gemeente Heusden Quick-scan Wethouder van Buulweg Nieuwkuijk

Gemeente Heusden Quick-scan Wethouder van Buulweg Nieuwkuijk Life+/Blues in the Marshes, actie A-4 Gemeente Heusden Quick-scan Wethouder van Buulweg Nieuwkuijk DE GROOT ECOLOGISCH ADVIES EN INRICHTING Gemeente Heusden Quick-scan Wethouder van Buulweg Nieuwkuijk

Nadere informatie

9 De Rode Lijst van de libellen in Vlaanderen

9 De Rode Lijst van de libellen in Vlaanderen H09_RLVLA_NL-bat4.5 28/08/06 10:05 Page 241 9 De Rode Lijst van de libellen in Vlaanderen Geert De Knijf Inleiding Het opstellen van Rode Lijsten was in eerste instantie bedoeld om een middel te hebben

Nadere informatie

HANDLEIDING VOOR HET MONITOREN VAN AMFIBIEËN IN NEDERLAND

HANDLEIDING VOOR HET MONITOREN VAN AMFIBIEËN IN NEDERLAND HANDLEIDING VOOR HET MONITOREN VAN AMFIBIEËN IN NEDERLAND HANDLEIDING VOOR HET MONITOREN VAN AMFIBIEËN IN NEDERLAND Herziene uitgave 2011 1 Informatie over het Meetnet Amfibieën: RAVON Werkgroep Monitoring

Nadere informatie

Monitoringroutes van libellen in de Gooi en Vechtstreek 2013

Monitoringroutes van libellen in de Gooi en Vechtstreek 2013 Monitoringroutes van libellen in de Gooi en Vechtstreek 2013 Vlinder- en Libellenwerkgroep Gooi en Vechtstreek Hans van Oosterhout Egbert Leijdekker Foto omslag: Steenrode Heidelibel (Sympetrum vulgatum)

Nadere informatie

HANDLEIDING VOOR HET MONITOREN VAN AMFIBIEËN IN NEDERLAND

HANDLEIDING VOOR HET MONITOREN VAN AMFIBIEËN IN NEDERLAND HANDLEIDING VOOR HET MONITOREN VAN AMFIBIEËN IN NEDERLAND HANDLEIDING VOOR HET MONITOREN VAN AMFIBIEËN IN NEDERLAND Uitgave 2001 1 Informatie over het Meetnet Amfibieën: RAVON Werkgroep Monitoring, Universiteit

Nadere informatie

Peters, B. & G. Kurstjens, 2009. Maas in Beeld: Ooldergreend. Bureau Drift / Kurstjens Ecol. Adviesbureau, Berg en Dal / Beek-Ubbergen.

Peters, B. & G. Kurstjens, 2009. Maas in Beeld: Ooldergreend. Bureau Drift / Kurstjens Ecol. Adviesbureau, Berg en Dal / Beek-Ubbergen. 1 OOLDERGREEND Peters, B. & G. Kurstjens, 2009. Maas in Beeld: Ooldergreend. Bureau Drift / Kurstjens Ecol. Adviesbureau, Berg en Dal / Beek-Ubbergen. Riviertraject: Maasplassen Provincie: Limburg Gemeente:

Nadere informatie

Handleiding Landelijk Meetnet Libellen

Handleiding Landelijk Meetnet Libellen Handleiding Landelijk Meetnet Libellen De Vlinderstichting, Wageningen Centraal Bureau voor de Statistiek Handleiding Landelijk Meetnet Libellen Tekst: Robert Ketelaar & Calijn Plate Rapportnummer: VS

Nadere informatie

De buxusmot: Glyphodes perspectalis (syn. Diaphania perspectalis)

De buxusmot: Glyphodes perspectalis (syn. Diaphania perspectalis) De buxusmot: Glyphodes perspectalis (syn. Diaphania perspectalis) Lepidoptera, fam. Crambidae Waardplanten Buxussoorten zoals Buxus microphylla, B. sempervirens en B. sinica. Geografische verspreiding

Nadere informatie

Van eitje tot vlinder

Van eitje tot vlinder Werkblad Van eitje tot vlinder Wat is de goede volgorde van de plaatjes? Begin bij plaatje : de vlinder legt eieren. Schrijf de letter a in hokje. Welk plaatje is de volgende? Zet de letter ervan in hokje

Nadere informatie

Vlinders. Tijdstip: op een mooie zonnige dag in mei, juni of juli

Vlinders. Tijdstip: op een mooie zonnige dag in mei, juni of juli KB8 Tijdsinvestering: 45 minuten 1/2 3/4 5/6 7/8 lente zomer herfst winter Vlinders. Tijdstip: op een mooie zonnige dag in mei, juni of juli 1. Inleiding Vlinders in alle kleuren en maten spreken de mensen

Nadere informatie

Insecten in de duinen

Insecten in de duinen Insecten in de duinen Onbekend maakt onbemind Wat maakt insecten bijzonder Bouw en levenscyclus Levenswijzen van insecten Leefomgeving Eten en gegeten worden Bestuivers Diversiteit van insecten in de duinen

Nadere informatie

Broedvogelinventarisatierapport. Heseveld, Nijmegen. Marc de Bont Nijmegen, september 2010

Broedvogelinventarisatierapport. Heseveld, Nijmegen. Marc de Bont Nijmegen, september 2010 Broedvogelinventarisatierapport Heseveld, Nijmegen 2010 Marc de Bont Nijmegen, september 2010 Inleiding Methode In maart 2010 heb ik besloten om in de omgeving van het complex Berkenoord de broedvogels

Nadere informatie

Notitie aanvullend onderzoek BIC te Eindhoven

Notitie aanvullend onderzoek BIC te Eindhoven Ecologica BV Rondven 22 6026 PX Maarheeze 0495-46 20 70 0495-46 20 79 info@ecologica.eu www.ecologica.eu Gemeente Eindhoven t.a.v. I. Schouten Postbus 90150 5600 RB Eindhoven Datum: 26 oktober 2015 Behandeld

Nadere informatie

De Wiershoeck- Schoolwerktuin, woensdag 13 november 2013

De Wiershoeck- Schoolwerktuin, woensdag 13 november 2013 De Wiershoeck- Schoolwerktuin, woensdag 13 november 2013 Het was afgelopen woensdag mooi herfstweer; droog, een aangenaam zonnetje en weinig wind. Maar het was erg rustig op de tuinen, er waren weinig

Nadere informatie

Verslag RAVON excursie 24 april 2010. Voorveldse Polder en Biltsche Grift (Gemeente De Bilt)

Verslag RAVON excursie 24 april 2010. Voorveldse Polder en Biltsche Grift (Gemeente De Bilt) Verslag RAVON excursie 24 april 2010 Voorveldse Polder en Biltsche Grift (Gemeente De Bilt) Inleiding Op zaterdag 24 april heeft Ravon Utrecht een excursie georganiseerd naar een tweetal gebieden aan de

Nadere informatie

Vlinders en libellen geteld: jaarverslag 2007

Vlinders en libellen geteld: jaarverslag 2007 Vlinders en libellen geteld: jaarverslag 2007 De Vlinderstichting, Wageningen Centraal Bureau voor de Statistiek, Voorburg Vlinders en libellen geteld: jaarverslag 2007 Tekst: Chris van Swaay, Dick Groenendijk

Nadere informatie

Ecologisch onderzoek ten behoeve van het bestemmingsplan voor een terrein ten zuiden van Harmelen

Ecologisch onderzoek ten behoeve van het bestemmingsplan voor een terrein ten zuiden van Harmelen Ecologisch onderzoek ten behoeve van het bestemmingsplan voor een terrein ten zuiden van Harmelen - notitie - Oktober 2010 W 511 Natuur-Wetenschappelijk Centrum Noorderelsweg 4a 3329 KH Dordrecht 078-6213921

Nadere informatie

Lesbrief Vlinderkleuren 1

Lesbrief Vlinderkleuren 1 Vlinderkleuren 1 Doelgroep: Groep 5 t/m 8 Lesduur: Werkvorm: Leerstofgebied: ± 45 minuten Tweetallen Wereldoriëntatie, Kunstzinnige oriëntatie Doel van de opdracht: Het kennismaken met een aantal vlindersoorten

Nadere informatie

De ringslang een bijzondere bewoner van Gouda

De ringslang een bijzondere bewoner van Gouda De ringslang een bijzondere bewoner van Gouda Uit de serie Natuur in Gouda 10 2 colofon tekst: Cyclus, gemeente Gouda en RAVON lay-out: Steenbergen Ontwerp Studio foto s: André van Kleinwee en Richard

Nadere informatie

AMSTERDAM OPEN AIR FESTIVAL GAASPERPLAS

AMSTERDAM OPEN AIR FESTIVAL GAASPERPLAS NATUURBELEVEN AMSTERDAM OPEN AIR FESTIVAL GAASPERPLAS QUICKSCAN FLORA- EN FAUNAWET NatuurBeleven b.v. dr. M. Kuiper Oostermeerkade 6 1184 TV Amstelveen 020/4720777 mark@natuurbeleven.nl Opdrachtgever:

Nadere informatie

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, maandag 7 juli 2014. Beste natuurliefhebber/- ster,

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, maandag 7 juli 2014. Beste natuurliefhebber/- ster, De Wiershoeck- Kinderwerktuin, maandag 7 juli 2014 Beste natuurliefhebber/- ster, Omdat er voor de dinsdag erg veel regen werd verwacht en er dan misschien weinig of geen leuke foto s zouden kunnen worden

Nadere informatie

De Witgesterde blauwborst (Luscinia Svecica Cyanecula)

De Witgesterde blauwborst (Luscinia Svecica Cyanecula) De Witgesterde blauwborst (Luscinia Svecica Cyanecula) De Witgesterde Blauwborst Beknopte beschrijving De blauwborst is een vogel die voorkomt in Europa, Azië, west-alaska en noord Amerika. De man heeft

Nadere informatie

Verslag RAVON Utrecht Excursie Landgoed Den Treek Henschoten 10 april 2010

Verslag RAVON Utrecht Excursie Landgoed Den Treek Henschoten 10 april 2010 Verslag RAVON Utrecht Excursie Landgoed Den Treek Henschoten 10 april 2010 Inleiding Op 10 april is een excursie gehouden op landgoed Den Treek Henschoten vanuit Ravon Utrecht. Doel van deze excursie was

Nadere informatie

Basiscursus amfibieën & reptielen 2007 RAVON Nijmegen

Basiscursus amfibieën & reptielen 2007 RAVON Nijmegen Basiscursus amfibieën & reptielen 2007 RAVON Nijmegen soortherkenning amfibieën salamanders: 1 familie 2 geslachten, 5 soorten landsalamanders 1. vuursalamander watersalamanders 2. kleine watersalamander

Nadere informatie

Monitoring bij Natuurboeren. 31 maart 2015

Monitoring bij Natuurboeren. 31 maart 2015 Monitoring bij Natuurboeren 31 maart 2015 problematiek Afname Plant- en dieren leven in het buitengebied Intensivering grondgebruik, verdroging Monitoring bij natuurboeren 2 Monitoring bij natuurboeren

Nadere informatie

Notitie. Inleiding. Methodiek. J. de Waard (Trivire Wonen) aan. van A. de Baerdemaeker. betreft Vleermuis- en vogelonderzoek Patersweg Dordrecht

Notitie. Inleiding. Methodiek. J. de Waard (Trivire Wonen) aan. van A. de Baerdemaeker. betreft Vleermuis- en vogelonderzoek Patersweg Dordrecht Notitie aan J. de Waard (Trivire Wonen) van A. de Baerdemaeker betreft Vleermuis- en vogelonderzoek Patersweg Dordrecht project 0619 datum 2 augustus 2011 Postbus 23452 3001 KL Rotterdam telefoon: 010-436

Nadere informatie

WOW-NL in de klas. Les 1 Het weerstation. Primair Onderwijs. bovenbouw. WOW-NL Les 1 1

WOW-NL in de klas. Les 1 Het weerstation. Primair Onderwijs. bovenbouw. WOW-NL Les 1 1 WOW-NL in de klas Les 1 Het weerstation Primair Onderwijs bovenbouw WOW-NL Les 1 1 Colofon Het lespakket WOW-NL is ontwikkeld door De Praktijk in opdracht van het KNMI, op basis van lesmaterialen van Science

Nadere informatie

Monitoringroutes van libellen in de Gooi en Vechtstreek 2014

Monitoringroutes van libellen in de Gooi en Vechtstreek 2014 Monitoringroutes van libellen in de Gooi en Vechtstreek 2014 Vlinder- en Libellenwerkgroep Gooi en Vechtstreek Hans van Oosterhout Egbert Leijdekker Foto omslag: metaalglanslibel (Somatochlora metallica)

Nadere informatie

De kleine beestjesclub

De kleine beestjesclub Thema: mini Biologie Dieren Insecten en spinnen Moeilijkheid: * Tijdsduur: ** Juf Nelly De kleine beestjesclub Doel: Na deze opdracht weet je meer over verschillende insecten Uitleg opdracht Je luistert

Nadere informatie

Vlinders en libellen geteld: jaarverslag 2008

Vlinders en libellen geteld: jaarverslag 2008 Vlinders en libellen geteld: jaarverslag 2008 De Vlinderstichting, Wageningen Centraal Bureau voor de Statistiek, Den Haag Vlinders en libellen geteld: jaarverslag 2008 Tekst: Chris van Swaay, Dick Groenendijk

Nadere informatie

Handleiding voor het Monitoren van Amfibieën in Nederland

Handleiding voor het Monitoren van Amfibieën in Nederland Handleiding voor het Monitoren van Amfibieën in Nederland Herziene uitgave 2015 Edo Goverse Marnix de Zeeuw & Jelger Herder Handleiding voor het Monitoren van Amfibieën in Nederland Herziene uitgave 2015

Nadere informatie

SPREEKBEURT BIDSPRINKHAAN

SPREEKBEURT BIDSPRINKHAAN SPREEKBEURT BIDSPRINKHAAN l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n ONGEWERVELDEN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER DE BIDSPRINKHAAN

Nadere informatie

En anders kijk je maar naar beneden, paddestoelen zijn ook mooi, en er waren vele varianten te vinden.

En anders kijk je maar naar beneden, paddestoelen zijn ook mooi, en er waren vele varianten te vinden. Op 16 september was er voor het eerst in Lelystad de 1000 soortenzoekdag, in de Gelderse hout. Een dag die stiekem op zaterdagavond al begon, om zoveel mogelijk soorten dieren, planten in de Gelderse hout

Nadere informatie

een overzicht van beschermde en bedreigde dier- en plantensoorten Ruud, spaar ons mooie Keersopdal!

een overzicht van beschermde en bedreigde dier- en plantensoorten Ruud, spaar ons mooie Keersopdal! een overzicht van beschermde en bedreigde dier- en plantensoorten Ruud, spaar ons mooie Keersopdal! 2 VOORWOORD De laatste jaren is er door het waterschap De Dommel en door Staatsbosbeheer stevig geïnvesteerd

Nadere informatie

Wandelroute langs insecten en andere kleine beestjes

Wandelroute langs insecten en andere kleine beestjes Wandelroute langs insecten en andere kleine beestjes Tijdens deze buitenopdracht komen jullie verschillende insecten tegen. Ook vind je andere kleine beestjes, die geen insecten zijn. De route is met een

Nadere informatie

Eindrapport. Rugstreeppad en kleine modderkruiper ter plaatse van en direct rond de Hoefweg noord en zuid te Lansingerland

Eindrapport. Rugstreeppad en kleine modderkruiper ter plaatse van en direct rond de Hoefweg noord en zuid te Lansingerland Eindrapport Rugstreeppad en kleine modderkruiper ter plaatse van en direct rond de Hoefweg noord en zuid te Lansingerland Eindrapport Rugstreeppad en kleine modderkruiper ter plaatse van en direct rond

Nadere informatie

Teken: pak ze voor ze jou pakken

Teken: pak ze voor ze jou pakken Teken: pak ze voor ze jou pakken Teken in de praktijk teken vangen (Clusius College) Leerstoelgroep Milieusysteemanalyse DATUM 2 april 2012 Dit lesmateriaal is tot stand gekomen met een WURKS subsidie

Nadere informatie

www.natuurindewijk.nl

www.natuurindewijk.nl OPHANG- EN PLAATSINGSINSTRUCTIE Gefeliciteerd met Uw nestkast verblijfkast bijenhotel! Fijn dat U mee wilt werken aan het project. In de stad zijn er voor gebouw bewonende dieren steeds minder mogelijkheden

Nadere informatie

SPREEKBEURT GROENE BOOMKIKKER

SPREEKBEURT GROENE BOOMKIKKER SPREEKBEURT GROENE BOOMKIKKER l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n AMFIBIEËN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER DE GROENE

Nadere informatie

Beste natuurliefhebber/- ster,

Beste natuurliefhebber/- ster, Beste natuurliefhebber/- ster, In verband met voorbereidende werkzaamheden voor een paar nogal ingrijpende klussen in ons huis waren Monica en ik de vorige dinsdag aan huis gekluisterd. Dus maakte ik geen

Nadere informatie

Hier zien jullie alweer de zesde uitgave van ons jeugdblad. Nieuwsgierig wat de Oele nu weer heeft te vertellen. Lees maar gauw.

Hier zien jullie alweer de zesde uitgave van ons jeugdblad. Nieuwsgierig wat de Oele nu weer heeft te vertellen. Lees maar gauw. Hier zien jullie alweer de zesde uitgave van ons jeugdblad. Nieuwsgierig wat de Oele nu weer heeft te vertellen. Lees maar gauw. Vlinders in de tuin Vooral op warme dagen kun je veel vlinders zien in allerlei

Nadere informatie

Voorbereiding post 5. Kleuren om (van) te snoepen Groep 3-4

Voorbereiding post 5. Kleuren om (van) te snoepen Groep 3-4 Voorbereiding post 5 Kleuren om (van) te snoepen Groep 3-4 Welkom bij IVN Valkenswaard Dit is de powerpointserie als voorbereiding op post 5: Kleuren om (van) te snoepen voor groep 3 en 4. Inhoud: Algemeen

Nadere informatie

Jaarverslag 2012 Samenstelling: Henk Wagenaar

Jaarverslag 2012 Samenstelling: Henk Wagenaar Jaarverslag Samenstelling: Henk Wagenaar Jaarverslag Vlinder en Libellenwerkgroep Zeeland Met medewerking van : Insectenwerkgroep Oost Zeeuws-Vlaanderen ( w erkgroep van Natuurbeschermingsver. de Steltkluut

Nadere informatie

Nr. 5 Jaargang 4 VLINDERNIEUWS. Vlinderwerkgroep HESPERIA Nieuwsbrief mei 2015 Nr. 5 Jaargang 4

Nr. 5 Jaargang 4 VLINDERNIEUWS. Vlinderwerkgroep HESPERIA Nieuwsbrief mei 2015 Nr. 5 Jaargang 4 Nr. 5 Jaargang 4 VLINDERNIEUWS Vlinderwerkgroep HESPERIA Nieuwsbrief mei 2015 Nr. 5 Jaargang 4 Een woordje vooraf. Beste vlindervrienden, Zondag 12 april hebben we onze eerste wandeling van het nieuwe

Nadere informatie

Vlinders en libellen geteld: jaarverslag 2010

Vlinders en libellen geteld: jaarverslag 2010 Vlinders en libellen geteld: jaarverslag 20 De Vlinderstichting, Wageningen Centraal Bureau voor de Statistiek, Den Haag Vlinders en libellen geteld: jaarverslag 20 Tekst: Chris van Swaay, Tim Termaat

Nadere informatie

NIEUWSBRIEF INSECTENWERKGROEP - 2014/03

NIEUWSBRIEF INSECTENWERKGROEP - 2014/03 NIEUWSBRIEF INSECTENWERKGROEP - 2014/03 22-06-2014 We zijn er nog Na een héél lange pauze (de vorige nieuwsbrief was van ruim drie maanden geleden) werd het weer eens hoog tijd om een nieuwe nieuwsbrief

Nadere informatie

Amfibieën onderzoek Haarlemmermeer

Amfibieën onderzoek Haarlemmermeer Amfibieën onderzoek Haarlemmermeer Verificatie habitatkaart en veldwaarnemingen 2010 Amfibieën onderzoek Haarlemmermeer Verificatie habitatkaart en veldwaarnemingen 2010 Opdrachtgever: Gemeente Haarlemmermeer

Nadere informatie

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 17 juni 2014. Beste natuurliefhebber/- ster,

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 17 juni 2014. Beste natuurliefhebber/- ster, De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 17 juni 2014 Beste natuurliefhebber/- ster, Het was een mooie dag, meestal zonnig en soms bewolkt. Er stond wel een stevige wind, maar al met al was het een dag waarop

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Eend Inleiding Ik hou mijn werkstuk over eenden omdat ik het leuke dieren vind en ik wil er wat over leren. Dit wil ik er over weten: Wat doen eenden de hele dag? Wat eten eenden? Wat voor soorten eenden

Nadere informatie

Weiteveen/Zwartemeer, 6/7 mei 2015 OPZET MONITORING MUGGEN EN DAZEN BIJ BUFFERZONES BARGERVEEN: ZWARTEMEER EN WEITEVEEN 2015

Weiteveen/Zwartemeer, 6/7 mei 2015 OPZET MONITORING MUGGEN EN DAZEN BIJ BUFFERZONES BARGERVEEN: ZWARTEMEER EN WEITEVEEN 2015 Weiteveen/Zwartemeer, 6/7 mei 2015 OPZET MONITORING MUGGEN EN DAZEN BIJ BUFFERZONES BARGERVEEN: ZWARTEMEER EN WEITEVEEN 2015 plankaart OPZET MONITORING MUGGEN EN DAZEN BIJ BUFFERZONES BARGERVEEN: ZWARTEMEER

Nadere informatie

MET DE VLINDERWERKGROEP NAAR DE HEEMTUIN RUCPHEN

MET DE VLINDERWERKGROEP NAAR DE HEEMTUIN RUCPHEN MET DE VLINDERWERKGROEP NAAR DE HEEMTUIN RUCPHEN Op 12 augustus ging de Vlinderwerkgroep van Ken en Geniet samen op excursie naar de Heemtuin in Rucphen. De ruim 2 hectare grote wilde bloementuin is aangelegd

Nadere informatie

Op Stap in het Binnenveld. Willem van Raamsdonk & Christa Heijting

Op Stap in het Binnenveld. Willem van Raamsdonk & Christa Heijting Op Stap in het Binnenveld Willem van Raamsdonk & Christa Heijting Bennekom februari 2011 Hoogtekaart van het Binnenveld en omstreken. Het Binnenveld is een laag gelegen gebied tussen de Veluwe en de Utrechtse

Nadere informatie

Handleiding Landelijk Meetnet Vlinders

Handleiding Landelijk Meetnet Vlinders Handleiding Landelijk Meetnet Vlinders De Vlinderstichting, Wageningen Centraal Bureau voor de Statistiek, Voorburg Handleiding Landelijk Meetnet Vlinders Tekst: Chris van Swaay Rapportnummer: VS2005.042

Nadere informatie

INSECTEN. werkboekje

INSECTEN. werkboekje INSECTEN werkboekje 20 maart 2009 Dag lieve kleine vlinder Waar vlieg je toch naartoe? Breng jij misschien de eitjes weg, ben jij nu al moe? Jouw eitjes worden rupsjes. die groeien heel erg vlug. ook krijgen

Nadere informatie

Monitoringroutes van libellen in de Gooi en Vechtstreek 2011 en 2012

Monitoringroutes van libellen in de Gooi en Vechtstreek 2011 en 2012 Monitoringroutes van libellen in de Gooi en Vechtstreek 2011 en 2012 Vlinder- en Libellenwerkgroep Gooi en Vechtstreek Hans van Oosterhout Egbert Leijdekker Informatie over dit rapport: Egbert Leijdekker,

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE. Het voorkomen van vleermuizen, amfibieën en vissen in het gebied van de stedelijke uitbreidingslocatie te Elst. 1 INLEIDING...

INHOUDSOPGAVE. Het voorkomen van vleermuizen, amfibieën en vissen in het gebied van de stedelijke uitbreidingslocatie te Elst. 1 INLEIDING... INHOUDSOPGAVE 1 INLEIDING... 2 2 METHODE... 3 2.1 VLEERMUIZEN... 3 2.2 AMFIBIEËN... 3 2.3 VISSEN... 3 3 RESULTAAT... 4 3.1 VLEERMUIZEN... 4 3.2 AMFIBIEËN... 4 3.3 VISSEN... 4 4 CONCLUSIE... 5 LITERATUUR...

Nadere informatie

Lesbrief Vlinderkids 1

Lesbrief Vlinderkids 1 Vlinderkids 1 Doelgroep: Groep 5 t/m 8 Lesduur: Werkvorm: Leerstofgebied: ± 30 minuten Tweetallen Wereldoriëntatie, Kunstzinnige oriëntatie Doel van de opdracht: Het kennismaken met een aantal vlindersoorten

Nadere informatie

Naam:_ KIKKERS. pagina 1 van 6

Naam:_ KIKKERS. pagina 1 van 6 Naam:_ KIKKERS _ De kikker is een amfibie. Er zijn veel soorten kikkers op de wereld. In Nederland zie je de bruine en de groene kikker het meest. De groene kikkers zijn graag veel in het water, de bruine

Nadere informatie

Winterslaap. Met filmpjes, werkblad en puzzels. groep 5/6. uitgave januari 2013

Winterslaap. Met filmpjes, werkblad en puzzels. groep 5/6. uitgave januari 2013 uitgave januari 2013 Winterslaap Met filmpjes, werkblad en puzzels groep 5/6 inhoud blz. Inleiding 3 1. Wat is een winterslaap? 4 2. Lage hartslag 5 3. Lage temperatuur 6 4. Winterrust 7 5. Winterslapers

Nadere informatie

RAPPORT Natuur.studie nummer 9 2007

RAPPORT Natuur.studie nummer 9 2007 RAPPORT Natuur.studie nummer 9 7 Wouter Vanreusel De Tuinvlindertelling is een actie van Natuurpunt. Concept en begeleiding: Teksten en verwerking: Lay-out: Nalezing: Met dank aan: Foto s cover: Natuurpunt

Nadere informatie

5.1 Zes poten en vier vleugels

5.1 Zes poten en vier vleugels LB 68-70 5. Zes poten en vier vleugels > Kijk naar de afbeeldingen op blz. 68 in je boek. Lees Zes poten en Vleugels en voelsprieten. Trek een lijn van elk woord naar het juiste onderdeel van de wesp.

Nadere informatie

Van zilte polder tot libellenparel

Van zilte polder tot libellenparel Van zilte polder tot libellenparel De ontwikkeling van de libellenfauna in Flevoland G. Eggens & J. H. Bouwman Inleiding De relatief recente ontstaansgeschiedenis van de provincie Flevoland maakt het mogelijk

Nadere informatie

L I EDBIJLAGE. Liedbijlage Insecten

L I EDBIJLAGE. Liedbijlage Insecten Liedbijlage Insecten L I EDBIJLAGE Samenstelling Chrystal Cochius Illustraties Elsbeth Cochius, grafisch kunstenaar en winnares van de HeArtpool grafiekprijs Overijssel 2005 I N SECTEN Zonder insecten

Nadere informatie

Waterlanders : op weg met Sam de salamander. Poelenproject Herzele ter uitbreiding van de amfibieënpopulatie met als kernsoort de kamsalamander.

Waterlanders : op weg met Sam de salamander. Poelenproject Herzele ter uitbreiding van de amfibieënpopulatie met als kernsoort de kamsalamander. Waterlanders : op weg met Sam de salamander Poelenproject Herzele ter uitbreiding van de amfibieënpopulatie met als kernsoort de kamsalamander. 1 De kamsalamander... Hallo, Ik ben Sam, de salamander met

Nadere informatie

Environmental DNA Ontwikkelingen en mogelijkheden

Environmental DNA Ontwikkelingen en mogelijkheden Environmental DNA Ontwikkelingen en mogelijkheden Jelger Herder Nijmegen, 21 maart 2013 Veel soorten zijn lastig te vinden Grote modderkruiper Verlandende vegetaties Verstopt zich bij gevaar in de modder

Nadere informatie

Auditieve oefeningen bij het thema: Kriebelbeestjes

Auditieve oefeningen bij het thema: Kriebelbeestjes Auditieve oefeningen bij het thema: Kriebelbeestjes Boek van de week: 1; Rupsje Nooitgenoeg 2; Eentje Geentje het lieveheersbeestje 3; 4; Verhaalbegrip: Bij elk boek stel ik de volgende vragen: Wat staat

Nadere informatie

Werkblad slootdiertjes

Werkblad slootdiertjes Werkblad slootdiertjes Hoe groot is het dier? Hoeveel poten heeft het dier? Hoe ziet de achterkant van het dier eruit? Zit er bij de kop rode franje? Heeft het dier een schelp? Hoe heet het dier? 0, 4,

Nadere informatie

Kijk een kikker. Achtergrond informatie bij de lespakketten. Maak kennis met kikkers van Nederland! Kennis maken. Observeren.

Kijk een kikker. Achtergrond informatie bij de lespakketten. Maak kennis met kikkers van Nederland! Kennis maken. Observeren. Kijk een kikker Maak kennis met kikkers van Nederland! Achtergrond informatie bij de lespakketten Kennis maken Observeren Leren BIJLAGEN - Algemene informatie over Nederlandse amfibieën voor docenten -

Nadere informatie

Ecologische monitoring

Ecologische monitoring Ecologische monitoring Op dit deel van de website staan de monitoringsgegevens die Eco-Niche heeft verzameld voor de jaarlijkse ecologische monitoring van de Meeslouwerplas. Gegevens over vissen, vogels,

Nadere informatie