Ecosysteem in een fles

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Ecosysteem in een fles"

Transcriptie

1 Ecosysteem in een fles Door: Femke Hoeksma 1

2 Voorwoord: De keuze van een onderwerp voor mijn profielwerkstuk was best moeilijk. Na een uitgebreide oriëntatie ben ik tot de keuze van een gesloten ecosysteem gekomen. Dit is een onderwerp waarbij ik ook de mogelijkheid had tot het uitvoeren van een experiment. Het onderwerp sluit goed aan bij het vak biologie. Ik heb erg genoten van het uitvoeren van het practicum, en hoop dat u het met net zo veel plezier zal lezen als ik had tijdens het schrijven. Ik wil graag alvast mijn begeleider Michiel Kroon bedanken, voor het uitstekend begeleiden van mijn profielwerkstuk. 2

3 Inhoudsopgave Inleiding...4 Hoofd- en deelvragen...4 Hoofdstuk 1: Gesloten ecosystemen Fotosynthese Stikstofkringloop Conclusie..10 Hoofdstuk 2: Practicum Hypothese Methode Practicum Waarnemingen Conclusie..16 Hoofdstuk 3: Afsluiting Foutendiscussie Bronnenlijst Logboek.18 3

4 Inleiding: Mijn profielwerkstuk gaat over het maken van een gesloten ecosysteem. Omdat binnen een gesloten ecosysteem alles in balans moet zijn beperk ik mij tot de basis: een producent en een reducent. Een plant en bacteriën. Het idee van het maken van ecosysteem bestond bij mij al langer, maar toen ik meer informatie zocht vond ik dit plaatje. In deze glazen stolp zit nu al meer dan 40 jaar een plant afgesloten van de buitenlucht. Alles wat de plant verbruikt wordt gerecycled en kan hij weer gebruiken. Dit concept is het antwoord op problemen die zich nu en in de toekomst zullen afspelen. Het idee van een gesloten ecosysteem wordt nu al toegepast door ruimtevaart organisatie ESA, door bijvoorbeeld het plas van de astronauten om te zetten in schoon drinkwater. Dit is maar een klein voorbeeld, de mogelijkheden zijn eindeloos. De aarde is uitgeput en overbevolkt, vroeg of laat is al het drinkwater op en breken er oorlogen uit. Neem je eigen ecosysteem mee en verhuis naar Mars. Je poep en plas worden afgebroken door bacteriën en omgezet tot voedingsstoffen voor planten. Zij maken op hun beurt zuurstof en voedingsstoffen voor jou. Om het onderzoek overzichtelijk te laten verlopen heb ik eerst een hoofdvraag opgesteld en deze verdeeld in deelvragen. Hoofdvraag: Is het mogelijk om met alledaagse materialen een gesloten ecosysteem te maken? -Wat is een gesloten ecosysteem en hoe werkt het? 4

5 Hoofdstuk 1 Wat is een gesloten ecosysteem en hoe werkt het? Gesloten ecosystemen Een gesloten ecosysteem is een systeem dat zichzelf in stand kan houden zonder dat er stoffen uitgewisseld hoeven te worden met de omgeving. Dit kan omdat autotrofe organisme fotosynthese uitvoeren en bacteriën afvalstoffen afbreken. Autotrofe organisme zijn organisme die zichzelf kunnen voeden door van anorganische stoffen organische te maken. Dit zijn planten, algen en sommige bacteriën. Een voorbeeld van een gesloten ecosysteem is de aarde. Om de aarde heen zijn allemaal gas lagen, dankzij de zwaartekracht worden die aangetrokken en vastgehouden. Ongeveer 4 miljard jaar geleden bestond de atmosfeer vrijwel alleen uit koolstofdioxide, dankzij de komst van planten en algen kwam er ook zuurstof in lucht. Hierdoor was er ruimte voor aerobe organisme om zich te ontwikkelen. Aerobe organisme gebruiken zuurstof voor dissimilatie Fotosynthese Fotosynthese vindt plaats in de bladgroenkorrels (chloroplasten) van planten, hierbij word door middel van zonlicht en water koolstofdioxide omgezet in zuurstof en glucose: 6CO 2 + 6H 2 O -> C 6 H 12 O 6 + 6O 2. Dit proces gebeurd in twee delen: de lichtreactie en de donkerreactie. De lichtreactie vindt plaats in het membraan van de thylakoid. Dit is een compartiment in de chloroplasten. De donkerreactie vindt plaats buiten de thylakoid in de chloroplasten. 2 Lichtreactie Op het membraan van de thylakoid heb je twee fotosystemen. Fotosysteem 2 absorbeert voornamelijk rood licht, de energie uit het licht wordt gebruikt om een watermolecuul te splitsen in H + en O 2 -. De zuurstofatomen vormen zuurstofmoleculen en verlaten via de huismondjes op het blad de plant. De H + ionen gaan de thylakoid in. De elektronen die vrij zijn gekomen hebben een hoog energieniveau en worden gebruikt om van ADP, ATP te maken. Dit gebeurt in het enzym ATP-synthase op het membraan van de thylakoid. 5

6 Een schematische weergaven van het membraan van de thylakoid Fotosysteem 1 absorbeert iets donkerder rood licht, en gebruikt het energie hieruit ook om water te splitsen en elektronen vrij te maken. De elektronen hebben een hoog energieniveau en worden via een klein eiwitmolecuul vervoerd naar het membraan-enzym NADP-reductase. Hier wordt het energie gebruikt om de waterstof ionen aan de NADP te koppelen. Zo ontstaat NADPH2. 12H 2 O + ADP + NADP -> 6O 2 + ATP + NADPH2 Donkerreactie De gevormde ATP en NADPH2 moleculen gaan naar de donkerreactie. Tijdens deze reactie is geen licht nodig als bron van energie omdat de energie al vastgelegd is in ATP. De moleculen die nodig zijn om glucose te maken zijn allemaal aanwezig in de vloeistof rondom de thylakoid. Glucose wordt gevormd door een kringloop van koolstofverbindingen. Om 1 molecuul glucose te vormen moet de kringloop 6 keer doorlopen worden. Eerst word er een ribulose-di-fosfaat molecuul gevormd. 6 Ribulose-di-fosfaat moleculen reageren met 6CO 2 en 6H 2 O moleculen. Dit vormt 12 C3 moleculen. 2 van de 12 C3 moleculen worden door het energie uit 12 ATP en door reductie van 12 NADPH2 omgezet in glucose (C 6 H 12 O 6 ), de andere 10 C3 moleculen vervolgen de kringloop. Er zijn 6 ATP moleculen nodig om 10C3 moleculen om te zetten in 6 moleculen ribulose-di-fosfaat. In de hele cyclus worden 6 moleculen water gebruikt en er worden er 12 gemaakt, zodat er per gemaakt glucose molecuul 6 H 2 O overblijft. 6

7 De donkerreactie schematisch weergegeven 6 CO 2 + ATP + NADPH2 -> glucose + ADP + NADP De plant gebruikt de glucose zelf om zich mee op te bouwen, maar heterotrofe organisme maken er ook dankbaar gebruik van. Een heterotroof organisme is een organisme dat zichzelf niet kan voeden, zoals een plant, maar het heeft andere organisme nodig om voedingsstoffen te produceren. Het leven op aarde is mogelijk dankzij fotosynthese. Niet alleen wordt zonlicht omgezet in voedingsstoffen, maar daar komt ook zuurstof bij vrij wat wij nodig hebben om te blijven leven. 3 7

8 1.2 Stikstofkringloop Aminozuren Eiwitten zijn niet alleen belangrijk voor een mens, ook voor een plant. Eiwitten helpen bijvoorbeeld met het regelen van allerlei processen in de cellen van een organisme, ook zijn eiwitten belangrijk voor de bouw van spieren. Eiwitten worden in de cellen van organisme gemaakt door verschillende aminozuren aan elkaar te koppelen. Er bestaan 20 verschillende aminozuren, welke aminozuren, hoeveel en de structuur zorgt voor een ander eiwit. Consumenten krijgen eiwitten van andere organisme binnen, in ons spijsverteringskanaal breken we de eiwitten af en op de membranen van de ribosomen in het cytoplasma van onze cel worden de aminozuren opnieuw aan elkaar gekoppeld tot het gewenste eiwit. Planten kunnen alle aminozuren die ze nodig hebben zelf maken, maar dan moeten ze daar wel de benodigde stoffen voor hebben. structuurformule van aminozuur glycine Aminozuren bestaan uit koolstof, waterstof en stikstof verbindingen. Koolstof halen de planten uit de lucht als CO 2, waterstof uit de bodem als H 2 O. Maar hoe komen de planten aan stikstof? Stikstofkringloop In het geval van mijn onderzoek zijn er geen consumenten die de voedingstoffen van de plant nodig hebben. Er zijn wel bacteriën die de zuurstof van de plant gebruiken. Het zuurstof gebruiken de bacteriën namelijk tijdens de omzetting van organische stoffen naar stikstof. Om aminozuren te maken heeft een plant stikstof nodig. Planten nemen dit op uit de bodem als nitraat (NO 3 - ) of ammonium (NH 4 + ). 8

9 Een schematische weergave van de stikstofkringloop Eiwitten en andere organische materialen die stikstof bevatten komen in de aarde terecht. Vanaf daar wordt het eerst verteerd door schimmels, anaerobe bacteriën en aerobe bacteriën. De eiwitten worden in dit proces omgezet is stikstof verbindingen die minder makkelijk afbreekbaar zijn. De aminozuren worden afgebroken in koolstofdioxide en in ammoniak, bij dit proces komt ATP vrij. Het ammoniumnon dat gevormd is kan makkelijk opgenomen worden door de plant, maar er wordt ook ammoniak gevormd. Dit kan niet direct worden opgenomen door de plant en wordt eerst door nitriet-bacteriën omgezet van ammoniak in nitriet (NO 2 - ). Dit proces heet nitrificatie. Nitriet-bacteriën zijn autotroof en gebruiken chomolyse voor het maken van suikers. Chemolyse is een vorm van koolstofassimilatie net als fotosynthese, ammonium met koolstofdioxide en water wordt omgezet in nitriet en suikers. Nitriet kan ook niet door de planten opgenomen worden, dus helpen nitraat-bacteriën om van nitriet nitraat (NO 3 - ) te maken. Nitraat is de belangrijkste stikstofbron voor groene planten. Er zijn ook bacteriën die nitraat omzetten in lachgas (N 2 O). Dit zijn de denitrificerende bacteriën, het zuurstof dat ze nodig hebben voor de verbranding halen ze uit de nitraat. Lachgas is schadelijk voor het milieu omdat het het broeikaseffect versterkt. Nitriet en ammoniak zijn giftige stoffen, een overschot van deze stoffen in de bodem is niet goed. De anammox bacteriën zetten nitriet en ammoniak om in stikstofgas (N 2 ), dit gas is niet giftig en gaat gewoon weer de atmosfeer in. Dit gas kan door de plant ook weer opgenomen worden dankzij de stikstof bindende bacteriën, bijvoorbeeld de wortelknolbacteriën. De 9

10 wortelknolbacteriën bevinden zich op de wortels van voornamelijk groene planten en zetten stikstofgas om in ammonium. 4 Het ammonium en nitraat wordt door de wortels van de planten opgenomen en op de ribosomen van de cellen omgezet in aminozuren en eiwitten. Dit zijn de bouwstenen voor de cellen van een organisme Conclusie Antwoord op deelvraag: Wat is een gesloten ecosysteem en hoe werkt het? Een gesloten ecosysteem is een systeem dat zich in stand kan houden zonder dat er stoffen met de omgeving uitgewisseld kunnen worden. Dit kan door de processen fotosynthese en de stikstofkringloop. Tijdens fotosynthese wordt er eerst in de lichtreactie water, ADP en NADP omgezet in zuurstof ATP en NADPH2. Vervolgens wordt in de donkerreactie van CO 2, NADPH2 en ATP, glucose, ADP en NADP gemaakt. Lichtreactie: 12H 2 O + ADP + NADP -> 6O 2 + ATP + NADPH2 Donkerreactie: 6 CO 2 + ATP + NADPH2 -> glucose + ADP + NADP Aminozuren zijn belangrijk voor de bouw van organisme. Om aminozuren te maken heeft een plant stikstof nodig, niet alleen halen de stikstof bindende bacteriën dat voor haar uit de atmosfeer, ook kan door nitrificatie ammoniak omgezet worden in nitraat. 10

11 Hoofdstuk 2 Practicum Is het mogelijk om met alledaagse materialen een gesloten ecosysteem te maken? 2.1 Hypothese Mijn verwachtingen van de uitkomsten van het onderzoek is dat het mogelijk is om een gesloten ecosysteem te maken, en dat het succes vooral afhangt van het waterniveau. 2.2 Methode In het eerste hoofdstuk van mijn profielwerkstuk heeft u kunnen lezen hoe de processen binnen een gesloten ecosysteem te werk gaan. Maar om te onderzoeken of het ook met alledaagse materialen werkt ga ik dit een practicum uitvoeren. De aarde, het grootste gesloten ecosysteem, heeft producenten, reducenten en consumenten. Ik beperk mijn practicum tot de basis, een producent en een reducent. Dit doe ik omdat het anders te gecompliceerd wordt. Het onderzoek duurt drie weken, binnen die weken hou ik goed bij wat er in de fles gebeurt en hoe de plant zich gedraagt. Grond 1 = Aarde uit de tuin Grond 2 = Aarde uit het tuincentrum. fles Grondsoort (1 of 2) Grond (gr) Water (ml) Op internet kon ik heel weinig vinden, over mensen die eerder een gesloten ecosysteem gemaakt hebben, of onderzoek er naar. Daarom heb ik besloten om zelf bij het begin te beginnen, mijn eerste onderzoek bestaat uit 6 plastic flessen. Omdat er in dit practicum zo veel variabelen zijn begin ik met de hoeveelheid water te variëren. Ik heb twee soorten grond gebruikt, grond uit mijn tuin. Deze grond is vrij vochtig en erg zwaar. De tweede soort grond die ik gebruik is veel droger, deze komt uit een zak van het tuincentrum. Eerst heb ik de eerste drie flessen gevuld met de aarde uit mijn tuin, daarna heb ik de andere drie flessen gevuld met het aarde van het tuincentrum. In alle flessen verschild de hoeveelheid aarde een beetje omdat de vorm van de flessen niet gelijk is. In alle 6 de flessen heb ik een paardenbloem (met wortel) gedaan. Ik heb voor deze plant gekozen omdat hij zichzelf kan bevruchten. Om te beginnen varieer ik met drie verschillende waterniveaus en twee verschillende bodems. De flessen 1 en 4 hebben het minst water gekregen. De hoeveelheid water tussen 1 en 4 verschilt omdat grond 1 van zich zelf al heel vochtig is en grond 2 heel droog. De flessen 3 en 6 hebben het meest water gekregen. Nadat ik het water bij de aarde en het plantje gedaan had 11

12 heb ik de flessen afgesloten. De flessen staan niet in direct zonlicht, in een coole ruimte. Waarnemingen Na een week Een week na de start van het practicum zijn er nog geen grote verschillen zichtbaar tussen de planten. Bijna alle flessen zijn een beetje geïmplodeerd. In fles drie is het water op de bodem gaan liggen en is een duidelijke scheiding te zien. Een aantal flessen vertoont ook wat waterdamp op de bovenkant van de fles. De bodem is fles 6 is heel erg vloeibaar, het plantje in deze fles is nog niet gegroeid. De andere planten zien er allemaal sterk uit. Er zijn nog geen duidelijke verschillen waar te nemen tussen de planten. Na twee weken In alle flessen zitten deuken, om er achter te komen waarom de flessen imploderen had ik ze uit de coole ruimte gehaald, en goed bekeken. Na een aantal minuten in een andere warmere ruimte begonnen de flessen uit te deuken. Dit ging gepaard met een poppend geluid. Conclusie, door de kou neemt de druk in de fles af. Er is nog geen duidelijk verschil te zien tussen de planten die op de grond van het tuincentrum of grond uit de tuin staan. Er beginnen wel duidelijke verschillen op te treden tussen de planten die veel water en de planten die weinig water hebben gehad. De planten in de flessen 1 en 4 zien er het sterkst uit, de bladeren zijn donkergroen en staan sterk omhoog. De bladeren van de planten in de flessen 6 en 3 zij ook donkergroen alleen hangen ze een beetje omlaag. De meeste planten lijken gegroeid of stabiel, behalve de plant in fles 6, hier is nog geen spraken van groei. Wat er wel groeit in fles 6 is een grassprietje, deze is waarschijnlijk per ongeluk meegekomen met de aarde. Het grassprietje in fles 6 12

13 Na drie weken Resultaten na drie weken: Fles Kleur van de bladeren Donkergroe n Donkergroe n Donkergroe n Groen/ licht groen Donkergroe n Donker groen vertering van bladeren Nee Ja, schimmel Nee Ja, bruine bladere n Ja, bruine bladeren Nee vloeibaarhei d van de aarde Vast en kruimelig Vast Laag water op de aarde Vast Smeuïg Vloeibaar condens op de fles veel Gemiddeld Veel Weinig Veel Gemiddel d Ik heb na drie weken gekeken naar de kleur van de bladeren omdat ik hieraan kan zien of de toevoer van voedingsstoffen naar de cellen en chloroplasten nog wel aan de gang is. Als de bladeren van de Paardenbloem een donkergroene kleur hebben betekend dat dat er een goede toevoer van stoffen naar de cellen is. Bij een van de bladeren in fles 4 is dit fenomeen duidelijk aan de gang. Bij de rest van de planten kun je alleen een iets lichtere kleur waarnemen. Lichte kleur van een blad in fles 4 Na drie weken is het verschil tussen de planten al wat beter te zien, in fles 2 is nu duidelijke 13

14 vertering door schimmels waar te nemen. In fles 4 en 5 zie je dat de onderste bladeren, die op de grond liggen steeds bruiner worden, en aan de randjes zwart. Maar je ziet ook dat de andere bladeren in fles 4 en 5 mooi donker groen van kleur zijn, en stevig omhoog wijzen. Schimmel in fles 2 Ik heb ook de vloeibaarheid van de aarde bekeken. Ik heb de vloeibaarheid vergeleken met elkaar en daarop beoordeeld. In fles 3 is nog steeds een duidelijke scheiding tussen aarde en water zichtbaar. In het laagje water zie je nu ook stukjes van bladeren drijven. De aarde in fles 6 is helemaal gemengd met het water, als je goed kijkt zie je ook hier een scheiding tussen de aarde en het water, alleen is deze veel minder duidelijk. De bodem van fles 3 is redelijk vast, als je de fles voorzichtig heen en weer beweegt gebeurd er niets met de bodem. Als je het zelfde doet met fles 6 zie je dat de bodem bijna net zo vloeibaar is als het laagje water wat er op licht. De aarde in fles 5 is vast, maar je ziet duidelijk dat er veel water aanwezig is in de aarde. Voor flessen 2 en 4 geldt dat de bodem vast is het water is niet zo zichtbaar als in fles 5 maar de bodem ziet er zeker ook niet zo droog uit als in fles 1, daar ziet de bodem er droog uit. Scheiding water en aarde fles 3 Condens was meteen al zichtbaar, maar nu is er ook duidelijk verschil te zien in de hoeveelheid. Net als bij de vloeibaarheid van de aarde heb ik het onderling eerst vergeleken en dan beoordeeld. Fles 4 had het minst condens, er waren enkele druppels op de fles aanwezig. Fles 14

15 2 en 6 hadden allebei wat meer waterdamp dan fles 4. De flessen 1, 3 en 5 hadden het meest. Wat wel bij alle flessen het zelfde is, is de vorm van de druppels op de fles en de kant waar de druppels zich bevinden. De druppels bevinden zich allemaal aan de kant die naar het raam (de zon) toe staan, en hebben een boog vorm. Aan de buitenkant van de boog zijn de druppels heel klein, en is het echt damp. Aan de binnenkant van de boog zijn de druppels groot. Waterdamp aan de binnenkant van fles 1 Wat is dat nou?! Ik had er al naar gezocht maar na drie weken heb ik voor het eerst een diertje waar kunnen nemen in een van mijn ecosystemen. Dit was niet de bedoeling omdat een ecosysteem met een consument lastiger te behouden is dan een ecosysteem zonder, maar aangezien ik aarde uit mijn tuin gebruikt heb wist ik dat dit zou kunnen gebeuren. Wat dit betekend voor mijn onderzoek is niet helemaal duidelijk. Dit wormpje zou een Aaltje kunnen zijn, die leven in de bodem en voeden zich van dode organische stof. Als dit zo is is het een reducent. (Zie ook fouten discussie) Een wormpje in fles 1 15

16 Conclusie Helaas heb ik mijn ecosystemen maar drie weken kunnen observeren en kan ik alleen conclusies trekken over wat ik in deze weken heb gezien. De aarde in fles 1 ziet er droog uit, en de onderste bladeren beginnen al te hangen. De plant in fles 2 groeit niet hard en er is schimmel op een van de bladeren. In fles 3 is een klein moeras ontstaan, de bladeren die in het water hangen worden verteerd, de andere bladeren staat strak omhoog en staan dicht op elkaar. De plant in fles 4 heeft een wat lichtere kleur dan de andere maar toch ziet hij er sterk uit. In fles 5 zijn de bladeren heel lang, maar het zijn er niet zo veel. De plant uit fles 6 is het minst gegroeid, maar daar is wel een ander plantje (gras) gaan groeien. De planten in de flessen 1, 3 en 4 doen het het best. Een duidelijk verband tussen de groei en de hoeveelheid water of de bodem soort heb ik helaas niet kunnen ontdekken. Vervolg onderzoek Omdat ik heel erg benieuwd ben naar de uitkomst van dit onderzoek, en omdat ik graag wil weten hoelang de planten het volhouden, ga ik zeker door met dit onderzoek. Om iedereen die geintreseed is in mijn onderzoek op de hoogte te houden ben ik een online blog begonnen. Hierin laat ik elke twee weken zien hoe het gaat met de planten, en wat er zoal veranderd. Ik hoop dat u na het lezen van mijn onderzoek gedesinteresseerd bent geworden en een keer een kijkje neemt op: 16

17 Hoofdstuk 3 Afsluiting 3.1 Foutendiscussie Om te kijken hoe ik de volgende keer een groot onderzoek beter kan doen bespreek ik hier de tekortkomingen aan mijn profielwerkstuk. Ten eerste zijn er weinig voorbeelden, u heeft het plaatje op het voorblad van mijn werkstuk gezien, bij deze meneer was het niet de intentie om een gesloten ecosysteem te maken, het is gewoon vanzelf gegaan. Na (te) lang nadenken heb ik dat ook maar gedaan, met veel succes! Ten tweede gebeurden er heel weinig de eerste twee weken van het onderzoek, als ik eerder begonnen was had ik veel betere conclusies kunnen geven en betere voorspellingen kunnen doen over welk ecosysteem het het best zou doen. Een ander probleem is de nauwkeurigheid, omdat ik minimale middelen heb twijfel ik daar aan. Niet in elke fles heb ik de zelfde hoeveelheid bodem kunnen doen omdat de aarde uit de tuin heel klonterig was en de vorm van de flessen niet allemaal het zelfde. Het wormpje dat ik in een van de flessen gevonden heb kan ook een probleem opleveren voor de nauwkeurigheid van het onderzoek. Als het een consument is, en dus eet van de plant, is het een heel ander ecosysteem dan de andere 5 die geen consument hebben. 3.2 Bronnenlijst 1: 2: 3: 4: 5: BINAS tabel 93 H Stikstofkringloop 6: 7: 8: years-fresh-air-water.html 17

18 3.3 Logboek Dit zijn de uren die ik buiten de RO tijd aan mijn PWS heb besteed. datum tijd besteed (uur) activiteit behaalde resultaten/ gemaakte afspraken datum af Bedenken en inlezen in onderwerp Deadline hoofd en deel vragen niet gehaald hoofdvraag en deelvragen opgestuurd Besproken met begeleider en wachten op NO/GO hoofd en deelvragen goedgekeurd check! begin met practicum meetwaarden verwerken theorie fotosynthese + inleiding ect theorie fotosynthese + theorie stikstof kringloop resultaten week theorie afmaken reslutaten + Mars Layout Mars ONE Lay-out + theorie + 18

19 Mars resultaten EINDE 19

Ecosysteem in een fles

Ecosysteem in een fles Ecosysteem in een fles Door: Femke Hoeksma 1 Voorwoord: De keuze van een onderwerp voor mijn profielwerkstuk was een ingewikkeld proces. Na een uitgebreide oriëntatie ben ik tot de keuze van een gesloten

Nadere informatie

BIOLOGIE Energie & Stofwisseling HAVO Henry N. Hassankhan Scholengemeenschap Lelydorp [HHS-SGL]

BIOLOGIE Energie & Stofwisseling HAVO Henry N. Hassankhan Scholengemeenschap Lelydorp [HHS-SGL] BIOLOGIE Energie & Stofwisseling HAVO Henry N. Hassankhan Scholengemeenschap Lelydorp [HHS-SGL] Docent: A. Sewsahai De student moet de bouw en werking van enzymen kunnen beschrijven moet het proces van

Nadere informatie

BIOLOGIE Thema: Stofwisseling Havo

BIOLOGIE Thema: Stofwisseling Havo BIOLOGIE Thema: Stofwisseling Havo Henry N. Hassankhan Scholengemeenschap Lelydorp [HHS-SGL] Docent: A. Sewsahai De student moet de bouw en werking van enzymen kunnen beschrijven moet het proces van foto

Nadere informatie

BIOLOGIE Energie & Stofwisseling VWO

BIOLOGIE Energie & Stofwisseling VWO BIOLOGIE Energie & Stofwisseling VWO Henry N. Hassankhan Scholengemeenschap Lelydorp [HHS-SGL] ARTHUR A. HOOGENDOORN ATHENEUM - VRIJE ATHENEUM - AAHA Docent: A. Sewsahai De student moet de bouw en werking

Nadere informatie

In de ecologie bestudeert men de relatie tussen de organismen en het milieu waar ze voorkomen.

In de ecologie bestudeert men de relatie tussen de organismen en het milieu waar ze voorkomen. Samenvatting Thema 3: Ecologie Basisstof 1 In de ecologie bestudeert men de relatie tussen de organismen en het milieu waar ze voorkomen. Waarom leeft het ene dier hier en het andere dier daar? Alle organismen

Nadere informatie

2. Organisch of anorganisch. a) eigenschap anorganische stof organische stof Eenvoudig

2. Organisch of anorganisch. a) eigenschap anorganische stof organische stof Eenvoudig Vragen bij paragraaf 8.1 en 8.2 producenten Organismen zorgen voor de productie van organische stoffen en zo aan de basis van een voedselketen staan biomassa De totale hoeveelheid organische stof van een

Nadere informatie

E C O L O G I E Ecologie Factoren die invloed hebben op het milieu: Niveaus van de ecologie:

E C O L O G I E Ecologie Factoren die invloed hebben op het milieu: Niveaus van de ecologie: E C O L O G I E Ecologie = wetenschap die bestudeert waarom bepaalde planten en dieren ergens in een bepaald milieu voorkomen en wat de relaties zijn tussen organismen en dat milieu Factoren die invloed

Nadere informatie

Eindexamen biologie pilot havo I

Eindexamen biologie pilot havo I Bromelia s Van haar oma werd gezegd, dat ze groene vingers had. Ook haar moeder is dagelijks in de weer om planten te verzorgen. De nieuwste rage bij haar thuis zijn Bromelia s (zie afbeelding 1 en 2).

Nadere informatie

vwo energie en materie 2010

vwo energie en materie 2010 vwo energie en materie 2010 De Noordzee Allerlei activiteiten en ingrepen van de mens hebben effect op het ecosysteem van de Noordzee. Zo is de aanvoer van zouten toegenomen door de landbouw en als gevolg

Nadere informatie

Samenvattingen. Samenvatting Thema 1: Stofwisseling. Basisstof 1. Organische stoffen:

Samenvattingen. Samenvatting Thema 1: Stofwisseling. Basisstof 1. Organische stoffen: Samenvatting Thema 1: Stofwisseling Basisstof 1 Organische stoffen: - Komen af van organismen of zitten in producten van organismen - Bevatten veel energie (verbranding) - Voorbeelden: koolhydraten, vetten,

Nadere informatie

Celmembraan (duh! dat maakt het een cel) Celwand Ribosomen (voor eiwitsynthese) Soms: uitsteeksels zoals flagel (zweepstaart)

Celmembraan (duh! dat maakt het een cel) Celwand Ribosomen (voor eiwitsynthese) Soms: uitsteeksels zoals flagel (zweepstaart) Bacterie cel: prokaryoot: geen kern, geen chromosomen zoals wij ze kennen maar cirkelvormig Chromosoom: dus wel DNA Sommige autotroof: als ze pigmenten hebben waarmee ze fotosynthese kunnen uitvoeren Meeste

Nadere informatie

1 Stoffen worden omgezet. Stofwisseling is het vormen van nieuwe stoffen en het vrijmaken van energie. Kortom alle processen in organismen.

1 Stoffen worden omgezet. Stofwisseling is het vormen van nieuwe stoffen en het vrijmaken van energie. Kortom alle processen in organismen. THEMA 1 1 Stoffen worden omgezet 2 Fotosynthese 3 Glucose als grondstof 4 Verbranding 5 Fotosynthese en verbranding 1 Stoffen worden omgezet. Stofwisseling is het vormen van nieuwe stoffen en het vrijmaken

Nadere informatie

Celstofwisseling II (COO 5) Vragen bij deoefen- en zelftoets-module behorende bij hoofdstuk 9 en 10 van Biology, Campbell, 8 e druk Versie

Celstofwisseling II (COO 5) Vragen bij deoefen- en zelftoets-module behorende bij hoofdstuk 9 en 10 van Biology, Campbell, 8 e druk Versie Celstofwisseling II (COO 5) Vragen bij deoefen- en zelftoets-module behorende bij hoofdstuk 9 en 10 van Biology, Campbell, 8 e druk Versie 2010-2011 Elektronen-transportketen 1. Van enkele processen in

Nadere informatie

LEVENSGEMEEN SCHAPPEN

LEVENSGEMEEN SCHAPPEN LEVENSGEMEEN SCHAPPEN 1 E e n e i g e n h u i s, e e n p l e k o n d e r d e z o n Waarom groeien er geen klaprozen op het sportveld? Waarom leven er geen kwallen in de IJssel? Kunnen struisvogels wel

Nadere informatie

Quiz 2015. Experimentenwedstrijd Antwoorden. Playful Science 9

Quiz 2015. Experimentenwedstrijd Antwoorden. Playful Science 9 Experimentenwedstrijd Antwoorden. Playful Science 9 1. De energie voor de samentrekking van skeletspieren wordt geleverd door ATP. Spieren hebben slechts een kleine hoeveelheid ATP in voorraad. Eenmaal

Nadere informatie

1 Stofwisseling. JasperOut.nl

1 Stofwisseling. JasperOut.nl 1 Introfilmpje: 1 1.1 Verzuurde spieren 1 Verzuring van je spieren Je spieren verbruiken energie komt vrij tijdens de verbranding (dissimilatie) in je cellen. Bij deze verbranding zetten je spiercellen

Nadere informatie

Fotosynthese. Toelichting. Beginselen van de fotosynthese

Fotosynthese. Toelichting. Beginselen van de fotosynthese Fotosynthese Toelichting BIOLOGIE Plant Fysiologie Beginselen van de fotosynthese In het fotosyntheseproces gebruiken bacteriën, en sommige protisten, lichtenergie om suikermoleculen uit kooldioxide en

Nadere informatie

Examentrainer. Vragen. Broeikasgassen meten in wijn. 1 Uitgeverij Malmberg. Lees de volgende tekst.

Examentrainer. Vragen. Broeikasgassen meten in wijn. 1 Uitgeverij Malmberg. Lees de volgende tekst. Examentrainer Vragen Broeikasgassen meten in wijn Lees de volgende tekst. Sterk toegenomen verbranding van organische stoffen leidt tot een verhoging van de concentratie CO 2 in de atmosfeer. Er is op

Nadere informatie

VOORBEELD WETENSCHAPPELIJK VERSLAG

VOORBEELD WETENSCHAPPELIJK VERSLAG VOORBEELD WETENSCHAPPELIJK VERSLAG LET OP: DIT IS EEN VOORBEELDVERSLAG EN IS DUS ERG BEKNOPT! NAAM: VOORNAAM & ACHTERNAAM KLAS: 1M1 - SCHOOL VAK: BIOLOGIE DOCENT: MEVROUW SMIT INHOUDSOPGAVE 1. Inleiding..

Nadere informatie

Examen Voorbereiding Stofwisseling

Examen Voorbereiding Stofwisseling Examen Voorbereiding Stofwisseling Teylingen College Leeuwenhorst 2015/2016 Thema 1 Stofwisseling Begrippenlijst: Begrip Organische stoffen Anorganische stoffen Enzymen Assimilatie Chemische energie Koolstofassimilatie

Nadere informatie

... Lesfiche. Experimentjes met planten. graad 1, 2 en 3

... Lesfiche. Experimentjes met planten. graad 1, 2 en 3 Lesfiche Experimentjes met planten graad 1, 2 en 3 Wist je dat planten net als ons drinken, eten, zweten en ademen? En dat zaadjes geen licht nodig hebben om te ontkiemen? Via deze leuke experimentjes

Nadere informatie

vwo celprocessen 2010

vwo celprocessen 2010 vwo celprocessen 2010 Stofwisseling Een proefpersoon gaat na het nuttigen van een maaltijd twee dagen vasten. Tijdens die 48 uur worden de concentraties van verschillende stoffen in de lever en in het

Nadere informatie

Een glas water uit de ijskast en met ijsklontjes wordt op tafel gezet. De buitenkant wordt nat. Waarom?

Een glas water uit de ijskast en met ijsklontjes wordt op tafel gezet. De buitenkant wordt nat. Waarom? Docentversie (24/05/2012) Natte Glazen Benodigdheden -glazen -ijsklontjes -koud water in kan of thermos of plastic flessen -maatbeker -weegschaal Een glas water uit de ijskast en met ijsklontjes wordt

Nadere informatie

Mitochondriële ziekten

Mitochondriële ziekten Mitochondriële ziekten Stofwisseling NCMD Het Nijmeegs Centrum voor Mitochondriële Ziekten is een internationaal centrum voor patiëntenzorg, diagnostiek en onderzoek bij mensen met een stoornis in de mitochondriële

Nadere informatie

Aantekeningen Hoofdstuk 2: Planten, dieren, mensen BBL. 2.1 Namen 1 Hoe komen planten en dieren aan hun naam? De naam van een plant of een dier kan: *

Aantekeningen Hoofdstuk 2: Planten, dieren, mensen BBL. 2.1 Namen 1 Hoe komen planten en dieren aan hun naam? De naam van een plant of een dier kan: * Aantekeningen Hoofdstuk 2: Planten, dieren, mensen BBL 2.1 Namen 1 Hoe komen planten en dieren aan hun naam? De naam van een plant of een dier kan: * * * 2 Hoe kun je de naam van een organisme opzoeken?

Nadere informatie

Fotosynthese vmbo-kgt12. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/62437

Fotosynthese vmbo-kgt12. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/62437 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 05 juli 2017 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie https://maken.wikiwijs.nl/62437 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs van Kennisnet. Wikiwijs

Nadere informatie

Aan de slag met Fotosynthese

Aan de slag met Fotosynthese Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres E i Kiwijs 27 september 2011 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie https://maken.wikiwijs.nl/32977 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs van Kennisnet.

Nadere informatie

Meerkeuzevragen. Fotosynthese, celademhaling en gisting. V. Rasquin

Meerkeuzevragen. Fotosynthese, celademhaling en gisting. V. Rasquin Meerkeuzevragen Fotosynthese, celademhaling en gisting V. Rasquin MEERKEUZEVRAGEN FOTOSYNTHESE 1. Een brandende kaars dooft vlug onder een glazen stolp. Plaatst men naast de kaars ook een plant onder de

Nadere informatie

Examen Voorbereiding Cellen

Examen Voorbereiding Cellen Examen Voorbereiding Cellen Teylingen College Leeuwenhorst 2015/2016 Thema 2 Cellen Begrippenlijst: Begrip Organellen Plastiden Stamcellen Embryonale stamcellen Adulte stamcellen Endoplasmatisch reticulum

Nadere informatie

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Les Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Zonlicht dat de aarde bereikt, zorgt ervoor dat het aardoppervlak warm

Nadere informatie

Microbiology & Biochemistry (MIB-10306, microbiologie deel)

Microbiology & Biochemistry (MIB-10306, microbiologie deel) Microbiology & Biochemistry (MIB-10306, microbiologie deel) 1. Morfologie (vorm, grootte, onderdelen) a. Teken schematisch de doorsnede van een bacterie en benoem 10 structuren. vacuole met reservestoffen,

Nadere informatie

Onderdelen van de cel

Onderdelen van de cel Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Kevin Koorda 31 January 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/71664 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken van Kennisnet.

Nadere informatie

Moleculaire Gastronomie: Gluten

Moleculaire Gastronomie: Gluten Moleculaire Gastronomie: Gluten Het maken en analyseren van deeg met gluten Inleiding Moleculaire gastronomie heeft alles te maken met het ontdekken van nieuwe smaakcombinaties, experimenteren met structuren

Nadere informatie

Verterende bodembacteriën? Aanwezigheid van amylase producerende bacteriën in de bodem

Verterende bodembacteriën? Aanwezigheid van amylase producerende bacteriën in de bodem Inleiding In de bodem leven bacteriën die het enzym amylase produceren. Amylase breekt zetmeelmoleculen (lange ketens van aan elkaar gekoppelde glucosemoleculen) af tot losse glucosemoleculen. In dit experiment

Nadere informatie

I feel goo o d! De wetenschap achter helder water voor tropische zoetwateraquaria

I feel goo o d! De wetenschap achter helder water voor tropische zoetwateraquaria I feel goo o d! De wetenschap achter helder water voor tropische zoetwateraquaria Philips ontwikkelde dit Zuiveringsapparaat voor tropische aquaria in samenspraak met aquarium- en waterexperts. Wetenschappelijke

Nadere informatie

Organisch (rest)materiaal als Bodemverbeteraar

Organisch (rest)materiaal als Bodemverbeteraar 17-1- Organisch (rest)materiaal als Bodemverbeteraar BODEM De Bodem Van Groot naar Klein tot zeer klein 2 1 17-1- Bodemprofiel Opbouw van de bodem Onaangeroerd = C Kleinste delen = 0 en A Poriënvolume

Nadere informatie

Celademhaling & gisting

Celademhaling & gisting Celademhaling & gisting Tekst voor de leerlingen V. Rasquin - 1 - DISSIMILATIE - TEKST VOOR DE LEERLINGEN celademhaling & GISTING Wij weten dat heel wat processen endergonisch zijn (ze vergen energie).

Nadere informatie

Voedingsleer. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van je verwacht? Voedingsleer en het plantenrijk

Voedingsleer. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van je verwacht? Voedingsleer en het plantenrijk Waar gaat deze kaart over? Deze kaart gaat over voedingsleer: over voedingsstoffen en de manier waarop ons lichaam met deze stoffen omgaat. Wat wordt er van je verwacht? Na het bestuderen van deze kaart

Nadere informatie

Mitochondriële ziekten Stofwisseling

Mitochondriële ziekten Stofwisseling Mitochondriële ziekten Stofwisseling Deze folder maakt deel uit van een serie over mitochondriële aandoeningen. In deze folder leest u meer over de stofwisseling. De stofwisseling is niet eenvoudig daarom

Nadere informatie

Nutriënten: stikstof, fosfor. Assimilatie: opbouw van levend materiaal

Nutriënten: stikstof, fosfor. Assimilatie: opbouw van levend materiaal Nutriënten: sleutelrol bij de groei van organismen en het functioneren van ecosystemen Jos Verhoeven Assimilatie: opbouw van levend materiaal In de eerste plaats: Fotosynthese! 6 CO 2 + 6 H 2 O C 6 H 12

Nadere informatie

Voedselweb en voedselketen

Voedselweb en voedselketen Informatie: Moeilijkheid:**** Tijdsduur: *** Een plant groeit, dieren eten die plant op, die dieren worden weer opgegeten door andere dieren, die dieren gaan weer dood, het dier wordt weer opgeruimd door

Nadere informatie

Bepaling van het Biochemisch Zuurstofverbruik (BZV) in oppervlaktewater

Bepaling van het Biochemisch Zuurstofverbruik (BZV) in oppervlaktewater Bepaling van het Biochemisch Zuurstofverbruik (BZV) in oppervlaktewater april 2005 One Cue Systems Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt zonder schriftelijke toestemming

Nadere informatie

Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen

Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen Scheikunde Hoofdstuk 2 Samenvatting Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen Fossiele brandstof Koolwaterstof Onvolledige verbranding Broeikaseffect Brandstof ontstaan door het afsterven van levende organismen,

Nadere informatie

3 Factoren die het watergehalte van organismen 40 bepalen. 3.1 Bepalende factoren voor watergehalte 40 3.2 Belang van water voor levende wezens 41

3 Factoren die het watergehalte van organismen 40 bepalen. 3.1 Bepalende factoren voor watergehalte 40 3.2 Belang van water voor levende wezens 41 3 1 Functionele morfologie van de cel 1 De cel gezien door de lichtmicroscoop 06 2 De cel gezien door de elektronenmicroscoop 09 2.1 Bouw en functie van het eenheidsmembraan 10 2.2 Overzicht van de celorganellen

Nadere informatie

a. 38 b. 38 c. 0 d. 36/38

a. 38 b. 38 c. 0 d. 36/38 Microbiologiedeel: Hieronder staan vier vragen die de stijl en diepgang hebben van de vragen van het microbiologiedeel zoals ze op het tentamen gevraagd kunnen worden. 1.a. Hoeveel ATP kan de gram negatieve

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Archaea en hyperthermofielen De levende organismen op onze aarde kunnen verdeeld worden in twee groepen, de prokaryoten en de eukaryoten. Eukaryote cellen hebben een celkern, een

Nadere informatie

1 Gewassen en hun afwijkingen Kennismaking met de plant Afwijkingen in de teelt Afsluiting 24

1 Gewassen en hun afwijkingen Kennismaking met de plant Afwijkingen in de teelt Afsluiting 24 Inhoud Voorwoord 5 Inleiding 6 1 Gewassen en hun afwijkingen 9 1.1 Kennismaking met de plant 10 1.2 Afwijkingen in de teelt 17 1.3 Afsluiting 24 2 Afwijkingen voorkomen en bestrijdingsmethoden 25 2.1 Niet-parasitaire

Nadere informatie

Voorbereidende opgaven Examencursus

Voorbereidende opgaven Examencursus Voorbereidende opgaven Examencursus Tips: Maak de volgende opgaven voorin in één van de A4-schriften die je gaat gebruiken tijdens de cursus. Als een som niet lukt, werk hem dan uit tot waar je kunt en

Nadere informatie

13 Energietransport in cellen

13 Energietransport in cellen Heterotrofe organismen (bv de meeste bacteriën, schimmels en dieren) kunnen geen organische stoffen vormen uit alleen anorganische stoffen; zij zijn niet in staat tot koolstofassimilatie. Zij moeten organische

Nadere informatie

Aantekeningen Hoofdstuk 2: Planten, dieren, mensen KGT

Aantekeningen Hoofdstuk 2: Planten, dieren, mensen KGT Aantekeningen Hoofdstuk 2: Planten, dieren, mensen KGT 2.1 Namen 1 Hoe zoek je de naam van een organisme op? De naam van een plant of een dier kan: * uit een andere taal komen * een eigenschap weergeven

Nadere informatie

1 Voedingselementen Voedingselementen Zuurgraad Elektrische geleidbaarheid (EC) Afsluiting 14

1 Voedingselementen Voedingselementen Zuurgraad Elektrische geleidbaarheid (EC) Afsluiting 14 Inhoud Voorwoord 5 Inleiding 6 1 Voedingselementen 9 1.1 Voedingselementen 9 1.2 Zuurgraad 12 1.3 Elektrische geleidbaarheid (EC) 13 1.4 Afsluiting 14 2 Kunstmeststoffen 15 2.1 Indeling kunstmeststoffen

Nadere informatie

Cellulomonas knipt! Aantonen van cellulose afbraak door Cellulomonas sp.

Cellulomonas knipt! Aantonen van cellulose afbraak door Cellulomonas sp. Aantonen van cellulose afbraak door Cellulomonas sp. Inleiding In de hout en papierindustrie ontstaat veel afval in de vorm van cellulose. Als men dit zou kunnen verwerken tot veevoer, wordt waardeloos

Nadere informatie

Gemaakt door: Erik, Rens en Lorijn 3H4. Inleverdatum: ma 8 okt. 07

Gemaakt door: Erik, Rens en Lorijn 3H4. Inleverdatum: ma 8 okt. 07 Gemaakt door: Erik, Rens en Lorijn 3H4 Inleverdatum: ma 8 okt. 07 Onderzoeksvraag Hoe schoon of vuil is het water? We onderzoeken de vuilheid van het water in de Dinkel aan het SinGraven En de volgende

Nadere informatie

Biologie ( havo vwo )

Biologie ( havo vwo ) Tussendoelen Biologie ( havo vwo ) Biologie havo/vwo = Basis Biologische eenheid Levenskenmerk Uitleggen hoe bouw en werking van onderdelen van een organisme bijdragen aan de functies voeding, verdediging

Nadere informatie

Informatie reader. Over bomen

Informatie reader. Over bomen Informatie reader Over bomen Bron: een selectie uit folders van de bomenstichting Hoe groeit een boom? blz. 1 t/m 4 Bomen en mensen blz. 5 t/m 7 Bomen en feesten blz. 8 t/m 10 Bomen en medicijnen blz.

Nadere informatie

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Dinsdag 22 juni uur

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Dinsdag 22 juni uur Biologie Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Dinsdag 22 juni 13.30 16.30 uur 19 99 Boekje met informatie 900011 18B Begin informatie 1 Deling onder invloed van colchicine profase

Nadere informatie

HOE WERKT EEN IONKANAAL?

HOE WERKT EEN IONKANAAL? HOE WERKT EEN IONKANAAL? THEORIE Een cel gebruikt speciale eiwitten om ionen over het celmembraan te transporteren: de ion-kanalen. Deze kanalen zijn eiwitcomplexen die door het celmembraan heen steken

Nadere informatie

Eindexamen scheikunde havo 2011 - I

Eindexamen scheikunde havo 2011 - I Beoordelingsmodel Uraanerts 1 maximumscore 2 aantal protonen: 92 aantal elektronen: 88 aantal protonen: 92 1 aantal elektronen: aantal protonen verminderd met 4 1 2 maximumscore 2 Voorbeelden van een juist

Nadere informatie

Week / data 47 18/ /11

Week / data 47 18/ /11 Tweede planner voor 5 vwo Thema 3 BVJ deel 5 Energie Dit is stof voor je eerste schoolexamentoets in april. Er gebeurt in de natuur (dus ook in jouw lichaam) niets vanzelf, omdat het nodig zou zijn. Voor

Nadere informatie

Vraag Antwoord Scores. Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag worden 2 scorepunten toegekend.

Vraag Antwoord Scores. Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag worden 2 scorepunten toegekend. Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag worden 2 scorepunten toegekend. Brand als beheermaatregel? 1 maximumscore 1 In een voedselrijk milieu worden planten die gedijen op voedselarme grond, weggeconcurreerd

Nadere informatie

FOTOSYNTHESE bij PLANTEN

FOTOSYNTHESE bij PLANTEN FOTOSYNTHESE bij PLANTEN INHOUDSOPGAVE Inhoudsopgave Inleiding Doel Theorie Opstelling Uitvoering Waarnemingen en berekeningen Foutenbespreking Conclusie Geraadpleegde literatuur Bijlagen INLEIDING Wij

Nadere informatie

BASISSTOF. 1 Omstandigheden van de zetmeelsynthese Functionele bouw van een chloroplast Fotosynthesereacties 48

BASISSTOF. 1 Omstandigheden van de zetmeelsynthese Functionele bouw van een chloroplast Fotosynthesereacties 48 3 1 De cel 3 Autotrofe voeding 1 De cel gezien door de lichtmicroscoop 06 1 Omstandigheden van de zetmeelsynthese 44 2 De cel gezien door de elektronenmicroscoop 09 3 Verband cel - weefsel - orgaan - stelsel

Nadere informatie

Aantekeningen Hoofdstuk 1: Vier rijken Vergelijken KGT

Aantekeningen Hoofdstuk 1: Vier rijken Vergelijken KGT Aantekeningen Hoofdstuk 1: Vier rijken Vergelijken KGT 1.1 De tuin 1 Wat leeft er in een tuin? Organismen: dit zijn levende wezens zoals, planten, dieren, mensen, bacteriën en schimmels. Levenskenmerken:

Nadere informatie

Scheikundige begrippen

Scheikundige begrippen Scheikundige begrippen Door: Ruby Vreedenburgh, Jesse Bosman, Colana van Klink en Fleur Jansen Scheikunde begrippen 1 Chemische reactie Ruby Vreedenburgh Overal om ons heen vinden er chemische reacties

Nadere informatie

De fermentatie van tabak 5/03/ 15

De fermentatie van tabak 5/03/ 15 De fermentatie van tabak Dockx Luka 4Tbio 5/03/ 15 1 Inhoudstabel 1. Wat voorafgaat aan de fermentatie 1.1. Inleiding 1.2. Het kweken van tabak 1.3. Het drogen van tabak 2. Het fermentatieproces 2.1. Voorbereiding

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting voor geïnteresseerden buiten het vakgebied

Nederlandse samenvatting voor geïnteresseerden buiten het vakgebied Nederlandse samenvatting voor geïnteresseerden buiten het vakgebied Met dit proefschrift ga ik promoveren in de biochemie. In dit vakgebied wordt de biologie bestudeerd vanuit chemisch perspectief. Het

Nadere informatie

Regenwormen Tijdstip: in september, oktober en november, na een regenbui.

Regenwormen Tijdstip: in september, oktober en november, na een regenbui. KB2 Tijdsinvestering: 45 minuten Regenwormen Tijdstip: in september, oktober en november, na een regenbui. 1. Inleiding Een mol eet per jaar wel 50 kg wormen. Dat is veel, maar als je bedenkt dat in je

Nadere informatie

Anabolisme: anabole processen: opbouwstofwisseling Energie wordt toegevoegd: assimilatie

Anabolisme: anabole processen: opbouwstofwisseling Energie wordt toegevoegd: assimilatie Fysiologie les 2 BIO-ENERGETICA Celstofwisseling = cel metabolisme Basis metabolisme: stofwisseling in rust Anabolisme: anabole processen: opbouwstofwisseling Energie wordt toegevoegd: assimilatie Katabolisme:

Nadere informatie

BIOLOGIE Havo / Vwo 4 Submicroscopische cel: celorganellen

BIOLOGIE Havo / Vwo 4 Submicroscopische cel: celorganellen www.dlwbiologie.wordpress.com BIOLOGIE Havo / Vwo 4 Submicroscopische cel: celorganellen Havo 4 Thema 2 Basisstof 5 (blz. 68 en 69) De submicroscopische cel. Binas 79 B, C, D. Vwo 4 Thema 2 Basisstof 5

Nadere informatie

Investigations on the Nitrogen Cycle in the Coastal North Sea H. Fan

Investigations on the Nitrogen Cycle in the Coastal North Sea H. Fan Investigations on the Nitrogen Cycle in the Coastal North Sea H. Fan Samenvatting Dit proefschrift gaat over de stikstofcyclus in het Nederlandse kustgebied, waarbij zowel de waterkolom als het sediment

Nadere informatie

Diesel. AdBlue is een gedeponeerd handelsmerk van de Vereniging van Duitse automobielfabrikanten (VDA). ONTDEK ADBLUE

Diesel. AdBlue is een gedeponeerd handelsmerk van de Vereniging van Duitse automobielfabrikanten (VDA). ONTDEK ADBLUE Diesel AdBlue is een gedeponeerd handelsmerk van de Vereniging van Duitse automobielfabrikanten (VDA). ONTDEK ADBLUE Korte samenvatting BELANGRIJKSTE KENMERKEN Wat is AdBlue?... 3 Waar dient het voor?....

Nadere informatie

4 HAVO thema 7 Ecologie EXAMENTRAINER OEFENVRAGEN

4 HAVO thema 7 Ecologie EXAMENTRAINER OEFENVRAGEN Examentrainer Vragen Microscopisch ecosysteem in de Maarsseveense Plassen Er is een ingewikkelde wapenwedloop aan de gang in de Maarsseveense Plassen. Op microscopische schaal wel te verstaan. Kiezelalgen

Nadere informatie

Naar: D.O. Hall & K.K. Rao, Photosynthesis, Studies in Biology, Cambridge, 1994, blz. 106.

Naar: D.O. Hall & K.K. Rao, Photosynthesis, Studies in Biology, Cambridge, 1994, blz. 106. Examentrainer Vragen Fotosynthese Vanuit tussenproducten van de fotosynthese worden niet alleen koolhydraten gevormd, maar ook vetten, vetzuren, aminozuren en andere organische zuren. Dag- en seizoensgebonden

Nadere informatie

Bouw van een cel vmbo-b34. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/73566

Bouw van een cel vmbo-b34. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/73566 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 19 december 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie https://maken.wikiwijs.nl/73566 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken van Kennisnet.

Nadere informatie

Hoofdstuk 1 Doelstelling 1: Stofwisseling (metabolisme): het geheel aan chemische processen in een cel. Via passief en actief transport nemen cellen

Hoofdstuk 1 Doelstelling 1: Stofwisseling (metabolisme): het geheel aan chemische processen in een cel. Via passief en actief transport nemen cellen Hoofdstuk 1 Doelstelling 1: Stofwisseling (metabolisme): het geheel aan chemische processen in een cel. Via passief en actief transport nemen cellen stoffen op uit hun milieu. Enzymen maken de omzettingsprocessen

Nadere informatie

Duurzame landbouw door bodemschimmels

Duurzame landbouw door bodemschimmels Examentrainer Vragen Duurzame landbouw door bodemschimmels Omdat er in natuurgebieden over het algemeen veel bodemschimmels leven, wordt vaak gedacht dat de aanwezigheid van schimmels in een akker of in

Nadere informatie

I feel goood! presenteert het Zuiveringsapparaat voor tropische aquaria. Liter/Litres. Liter/Litres. Liter/Litres. Liter/Litres.

I feel goood! presenteert het Zuiveringsapparaat voor tropische aquaria. Liter/Litres. Liter/Litres. Liter/Litres. Liter/Litres. I feel goood! presenteert het Zuiveringsapparaat voor tropische aquaria 10-30 40-110 120-240 200-400 400-700 Nu in het assortiment NIEUW met VENTURI Met beluchter Ozonapparaat met venturi voor nanoaquaria

Nadere informatie

van een plant en zonlicht nodig heeft om te leven voor zuurstof die mensen nodig hebben om te leven bakjes met tuinkers 10 min.

van een plant en zonlicht nodig heeft om te leven voor zuurstof die mensen nodig hebben om te leven bakjes met tuinkers 10 min. Gebruik de zon GROEP 3-4 32 25 minuten (dag 1), 30 minuten (dag 2-4) & 30 minuten (dag 5) 1, 8, 23, 32, 42 en 54 De leerling: van een plant en zonlicht nodig heeft om te leven voor zuurstof die mensen

Nadere informatie

DeNOx-installatie. Onmisbaar voor schone lucht

DeNOx-installatie. Onmisbaar voor schone lucht DeNOx-installatie Een DeNOx-installatie is niets meer dan een uit de kluiten gewassen autokatalysator. Net als de installatie onder uw vierwieler zorgt een DeNOx-installatie ervoor dat schadelijke stoffen

Nadere informatie

De Maillard reactie. Dit wordt een ingewikkeld verhaal, maar het is niet anders.

De Maillard reactie. Dit wordt een ingewikkeld verhaal, maar het is niet anders. De Maillard reactie Dit wordt een ingewikkeld verhaal, maar het is niet anders. Levensmiddelen kunnen bruin kleuren. We kennen allemaal wel wat voorbeelden: als je een appel dóórsnijdt wordt-ie na een

Nadere informatie

Stofwisseling. Chantal Wilens. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie.

Stofwisseling. Chantal Wilens. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. Auteur Chantal Wilens Laatst gewijzigd 29 August 2015 Licentie CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/64486 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

antwoorden en uitleg bij Micropia-onderwijsmateriaal primair onderwijs (groep 7-8)

antwoorden en uitleg bij Micropia-onderwijsmateriaal primair onderwijs (groep 7-8) antwoorden en uitleg bij Micropia-onderwijsmateriaal primair onderwijs (groep 7-8) onzichtbaar leven In dit document vindt u de vragen uit het Micropia-opdrachtenboekje voor de bovenbouw van het primair

Nadere informatie

Plant in de klas Instructieblad leerkracht Groep 6/7/8

Plant in de klas Instructieblad leerkracht Groep 6/7/8 Plant in de klas Instructieblad leerkracht Groep 6/7/8 Colofon Titel: Plant in de klas - Instructieblad leerkracht, groep 6/7/8 Auteurs: Nienke van den Berg Hilde Spitters (NIGZ) Redacteuren: John Luteijs

Nadere informatie

LEVENSGEMEEN- SCHAPPEN

LEVENSGEMEEN- SCHAPPEN LEVENSGEMEEN- SCHAPPEN 1 E e n e i g e n h u i s, e e n p l e k o n d e r d e z o n O:18/1 Je ziet hier een aantal planten en dieren. In welke gebieden horen ze thuis? Trek een lijn van de plant of het

Nadere informatie

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect.

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect. LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Informatieblad Begrippen Biobrandstof Brandstof die gemaakt wordt van biomassa. Als planten groeien, nemen ze CO 2 uit de lucht op. Bij verbranding van de biobrandstof komt

Nadere informatie

Planten en hun omgeving vmbo-b34. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie.

Planten en hun omgeving vmbo-b34. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 20 December 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/73584 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken van Kennisnet.

Nadere informatie

5 HAVO. biologie voor jou BIOLOGIE VOOR DE BOVENBOUW

5 HAVO. biologie voor jou BIOLOGIE VOOR DE BOVENBOUW 5 HAVO biologie voor jou uitwerkingenboek BIOLOGIE VOOR DE BOVENBOUW havo auteurs ARTEUNIS BOS MARIANNE GOMMERS ARTHUR JANSEN ONNO KALVERDA THEO DE ROUW GERARD SMITS BEN WAAS RENÉ WESTRA VIJFDE EDITIE

Nadere informatie

Voorbereidende opgaven Kerstvakantiecursus

Voorbereidende opgaven Kerstvakantiecursus Voorbereidende opgaven Kerstvakantiecursus Leuk dat je een cursus biologie komt volgen! Maak deze opgaven als voorbereiding. Zoals je weet moet je veel stof bestuderen voor het eindexamen biologie. Tijdens

Nadere informatie

Samenstelling en eigenschappen

Samenstelling en eigenschappen Samenstelling en eigenschappen Mest is onder te verdelen in kunstmest en natuurlijke mest. Natuurlijke mest is op zijn beurt weer onder te verdelen in mest van dierlijke herkomst en mest van plantaardige

Nadere informatie

Eindexamen scheikunde havo 2003-II

Eindexamen scheikunde havo 2003-II 4 Antwoordmodel Superzwaar 1 Een juiste berekening leidt tot de uitkomst 50 (neutronen). opzoeken van het atoomnummer van krypton (36) 1 berekening van het aantal neutronen: 86 verminderd met het atoomnummer

Nadere informatie

Eindexamen scheikunde havo 2001-II

Eindexamen scheikunde havo 2001-II Eindexamen scheikunde havo 00-II 4 Antwoordmodel Energievoorziening in de ruimte et (uiteenvallen van de Pu-38 atomen) levert energie dus het is een exotherm proces. er komt energie vrij aantal protonen:

Nadere informatie

Om optimaal te groeien heeft een plant verschillende voedingsstoffen nodig:

Om optimaal te groeien heeft een plant verschillende voedingsstoffen nodig: Om optimaal te groeien heeft een plant verschillende voedingsstoffen nodig: Stikstof, voor de bovengrondse plantdelen en de vorming van eiwit Fosfaat, voor de wortelontwikkeling Kali, voor de sapstroom

Nadere informatie

Groei en oogst. -voetafdruk van dit drukwerk is berekend met ClimateCalc en gecompenseerd bij: treesforall.nl. De CO 2

Groei en oogst. -voetafdruk van dit drukwerk is berekend met ClimateCalc en gecompenseerd bij: treesforall.nl. De CO 2 Groei en oogst De CO 2 -voetafdruk van dit drukwerk is berekend met ClimateCalc en gecompenseerd bij: treesforall.nl www.climatecalc.eu Cert. no. CC-000057/NL cmyk 70 0 70 0 rgb 73 177 112 #48b170 Groei

Nadere informatie

Experimenten KIT. werkboekje. Dokter in de wetenschap: Klas:

Experimenten KIT. werkboekje. Dokter in de wetenschap: Klas: Experimenten werkboekje KIT Dokter in de wetenschap: Klas: 1 Licht/zon Zonnebaden in het licht Zonlicht is heel belangrijk voor planten. Als een plant enkele dagen geen of onvoldoende licht krijgt, begint

Nadere informatie

Les 5 Een goede bodem

Les 5 Een goede bodem Pagina 1 Les 5 Een goede bodem 1 Bodemsoorten-/Composthooples Er zijn verschillende soorten grond in Nederland. Elke soort grond is anders. Sommige planten houden van arme, voedingsloze grond en anderen

Nadere informatie

Bronnen. Meer info. Naam: Co-wetenschapp(st)er: Klas:

Bronnen. Meer info. Naam: Co-wetenschapp(st)er: Klas: Bronnen - Het grote experimenteerboek, uitgeverij Deltas, 2003 - Aan de slag met Findus, uitgeverij Davidsfonds/Infodok, 2000 - Grasspriet Themadossier 4 Tuinbouw, Plattelandsklassen vzw Meer info Telefoon:

Nadere informatie

Licht adaptatie in planten

Licht adaptatie in planten Licht adaptatie in planten Introductie Planten en andere fotosynthetische organismen hebben een maximum aan licht wat ze kunnen verwerken. Planten gebruiken verschillende mechanismen om de lichtopname

Nadere informatie

Eindexamen scheikunde 1 vwo 2003-II

Eindexamen scheikunde 1 vwo 2003-II 4 Antwoordmodel Etheen 1 Het juiste antwoord kan als volgt zijn weergegeven: 2 H 2 H 2 H 2 H 2 H H H H H H H H + 2H 2 2 H + H H H H H H H 2 voor de pijl 1 formule van glucose en het overgebleven fragment

Nadere informatie

Spijsvertering. Voorwoord. Mijn spreekbeurt gaat over de reis van het voedsel. Met een moeilijk woord heet dat Spijsvertering.

Spijsvertering. Voorwoord. Mijn spreekbeurt gaat over de reis van het voedsel. Met een moeilijk woord heet dat Spijsvertering. Spijsvertering Voorwoord Mijn spreekbeurt gaat over de reis van het voedsel. Met een moeilijk woord heet dat Spijsvertering. Spijsvertering betekent: "Het verteren van het voedsel tot stoffen die door

Nadere informatie