Voortgangsrapportage Strategische Agenda November Een Groene, Gezonde en Slimme Regio

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Voortgangsrapportage Strategische Agenda 2013-2020. November 2014. Een Groene, Gezonde en Slimme Regio"

Transcriptie

1 November 2014 Een Groene, Gezonde en Slimme Regio

2 Voorwoord Op 30 september 2013 hebben Provinciale Staten besloten om de strategische agenda van de Economic Board Utrecht (EBU) vast te stellen als kader voor de besteding van de middelen van de provincie Utrecht voor de stimulering van de regionale economie. Het unieke aan het besluit is dat de inhoudelijke beoordeling van initiatieven voor toekenning van middelen door de provincie is overgedragen aan de EBU in de stellige overtuiging dat het bedrijfsleven, de kennisinstellingen en de overheden gezamenlijk beter kunnen bepalen wat goed is voor de regio, dan de provincie Utrecht alleen. Maar tegelijkertijd is dit ook een besluit dat getuigt van bestuurlijke lef, waarmee de regio twee vliegen in een klap slaat; slagkracht en focus.

3 We slaagden er de afgelopen twee jaar in samenwerking steeds beter tot stand te brengen. Daarmee hebben we een kiem gelegd voor verdere groei. Slagkracht Door bundeling van de kracht van overheden, kennisinstellingen en bedrijfsleven in de EBU ontstaat meer samenhang in de wijze waarop regionaal economische structuurversterking plaatsvindt. Dat betekent dat niet meer ieder voor zich bezig is, maar dat meer afstemming plaatsvindt tussen beleidsagenda s, kennisagenda s en strategische investeringen vanuit het bedrijfsleven. Met de koppeling tussen het inhoudelijk advies van de EBU en de middelen van de provincie organiseren we meer slagkracht vanuit de triple helix om hierop in te spelen. Focus Elk initiatief dat in aanmerking wil komen voor financiering moet dus de samenwerking opzoeken met de EBU. Hierdoor kunnen we inhoudelijk focus aanbrengen in de initiatieven die worden ondersteund. Behalve inhoudelijke focus geeft de regisserende rol van de EBU ook de gelegenheid om agenda s, programma s en initiatieven op elkaar af te stemmen en waar mogelijk aan elkaar te verbinden. De strategische agenda is hiervoor ons inhoudelijk kompas met maatschappelijke vraagstukken als brandstof voor onze economie; groen, gezond en slim. Maatschappelijke vraagstukken De inhoudelijke focus op maatschappelijke vraagstukken is in mijn ogen cruciaal voor het slagen van de EBU. Deze focus zorgt voor een wederzijdse afhankelijkheid tussen de afzonderlijke partijen uit de triple helix; bedrijven, kennisinstellingen en overheden. Zonder elkaar kunnen ze hier niets mee en verwordt het tot eendimensionaal winstbejag van bedrijven, of maatschappelijk idealisme van de overheid. Juist de samenwerking maakt het interessant. De overheid treedt op als launching customer met een zorgof duurzaamheidsvraagstuk, de kennisinstellingen leveren hun kennis en expertise en het bedrijfsleven komt hiermee tot innovatieve oplossingen waarmee geld kan worden verdiend en banen worden gecreëerd. De economie van de 21e eeuw! De economie van de 21e eeuw Peter van Lieshout (WRR, Universiteit Utrecht) hield zijn toehoorders in Paushuize dit voorjaar voor dat de regio Utrecht weliswaar de potentie heeft om leidend te zijn in de economie van de 21ste eeuw, maar dat ze die potentie nu nog onvoldoende benut door gebrek aan daadkrachtige samenwerking. We slaagden er de afgelopen twee jaar in om die samenwerking steeds beter tot stand te brengen. Daarmee hebben we een kiem gelegd voor verdere groei, voor het benutten van ons economisch potentieel om maatschappelijke uitdagingen aan te gaan. Graag breng ik u op de hoogte van de voortgang op de strategische agenda van de EBU en de inzet van de middelen van de provincie Utrecht en geef ik u een beknopt doorkijkje hoe we deze kiem in 2015 verder willen laten groeien. Henk Broeders, voorzitter Economic Board Utrecht

4 01 Waarom EBU? De provincie Utrecht heeft de beste uitgangspositie voor economische groei in heel Europa: een relatief zeer hoog opgeleide beroepsbevolking, een hoge productiviteit, een uitstekende fysieke infrastructuur, een sterk kenniscluster met onderwijs, onderzoek en kennisintensieve zakelijke dienstverlening. Toch benutten we ons economisch potentieel niet optimaal. Bedrijven geven aan dat ze weinig intensieve relaties hebben met de kennisinstellingen in de regio. Goede ideeën krijgen te weinig vertaling in vernieuwing van verdienmodellen, producten en/of diensten. We zien dat ook terug in de beperkte groei van de arbeidsproductiviteit in vergelijking met andere hoogopgeleide Europese regio s. De sectoren die de Utrechtse economie de afgelopen twintig jaar deden groeien, hebben hun top bereikt en bevinden zich in een fase waarin ze zichzelf moeten vernieuwen om een sterke marktpositie te behouden. Dat is de reden waarom de Economic Board is opgericht: om het regionale bedrijfsleven, klein en groot, te versterken. Door de relaties tussen bedrijven, kennisinstellingen en onderwijs te intensiveren met het oog op enerzijds innovatie in brede zin en anderzijds beter gekwalificeerd personeel. Door de relaties met overheden te versterken zodat vernieuwing kan ontstaan in publieke markten voor duurzame en gezonde steden en wijken. Door contacten te bevorderen tussen bedrijven uit verschillende sectoren, om kennis te kunnen combineren. Want de economie staat niet stil: klanten, markten, technologieën en verdienmodellen ontwikkelen zich voortdurend en in een steeds hoger tempo. Utrechtse bedrijven kunnen profiteren van die ontwikkelingen, maar dan moeten ze voorbereid zijn op die toekomst en snel allianties kunnen sluiten om te kunnen inspelen op kansen die zich aandienen. In de voorbereiding voor de Economic Board Utrecht zijn Utrechtse bedrijven intensief bevraagd over de kansen die zij identificeren in de nabije toekomst. Opvallend daarbij was dat ondernemers nadrukkelijk maatschappelijke markten als groeimarkten zien: markten waarin gezond en duurzaam wonen, leven en werken in alle aspecten centraal staan. Op die manier raken economische en maatschappelijke waardecreatie elkaar. Om die kansen te benutten, gaven ondernemers aan dat het noodzakelijk is dat zij veel meer worden verbonden met overheden en andere publieke organisaties en met kennisinstellingen. Utrecht kan daarmee een goede testmarkt worden voor verduurzaming, vergroening en gezonder leven. Sinds haar oprichting in 2012 maakt de EBU gebruik van de sterke punten van Utrecht om de economie beter voor te bereiden op toekomstige markten. De EBU werkt aan structuurversterking door bedrijven, kennis, onderwijs en overheden dichter bij elkaar te brengen. Op die manier kunnen nieuwe markten worden ontwikkeld en ontsloten, kan kennis beter worden ingezet voor productontwikkeling, kunnen opleidingsprogramma s beter worden afgestemd op vraag vanuit het bedrijfsleven en op het stimuleren van ondernemerschap in het algemeen, kan op maat ondersteunend instrumentarium worden ontwikkeld. Met deze aanpak kiest de Economic Board Utrecht niet voor de gemakkelijke weg. De ontwikkeling van (publieke) markten voor gezond en duurzaam wonen, leven en werken vraagt ook een actieve rol van overheden en semi-overheden, bijvoorbeeld door het aanwijzen en openstellen van pilotgebieden en/of als launching customer. De doorbraken die nodig zijn, dagen ook kennisinstellingen en dienstverleners in de financiële en adviessector uit tot actieve deelname en innovatie. Die vernieuwing: daar gaat het om in Utrecht. 4

5 02 Hoe werkt de EBU? 2.1 Strategische agenda De EBU staat voor duurzame economische ontwikkeling en slagkracht. De kracht van de regio is de goede balans tussen wonen, werken en leven, tussen people, planet en profit. De EBU ziet het als haar taak als aanjager de economische slagkracht te vergroten door maatschappelijke vraagstukken om te buigen tot economische kansen. Van innovatie tot het creëren van nieuwe markten en grotere marktaandelen voor Utrechtse bedrijven. Hiermee wordt de balans die de regio zo kenmerkt, gerespecteerd en versterkt. Het bijkomend effect is de opbouw van een eigen onderscheidend gezicht en identiteit van de regio Utrecht. Met dit vertrekpunt, en op basis van het regionaal economisch onderzoek, heeft de EBU in 2013 een aantal bedrijventafels georganiseerd om de agenda voor de EBU verder vorm te geven. Op 30 september 2013 is de strategische agenda door Provinciale Staten vastgesteld als kader voor besteding van de middelen van de provincie Utrecht voor stimulering van economisch beleid. Vanaf dat moment focust de aandacht van de EBU zich op drie thema s; groene economie, gezond leven en diensteninnovatie (groen, gezond & slim). Criteria waaraan moet worden voldaan om voor daadwerkelijke support van de Board in aanmerking te komen, zijn: het initiatief heeft de ondersteuning en commitment van tenminste één boardlid; het initiatief past binnen de gekozen thema s en speerpunten van de strategische agenda; het initiatief heeft voldoende economische of maatschappelijke impact; het initiatief is uitvoerbaar door inzet van partijen uit de markt die eigenaarschap nemen; het initiatief is opschaalbaar, tenminste in de regio Utrecht, maar bij voorkeur ook daarbuiten; het initiatief draagt bij aan de versterking van het profiel van de regio. 2.2 De werkwijze van de EBU De Economic Board Utrecht is geen regionale ontwikkelings- of investeringsmaatschappij in de klassieke zin van het woord: we geven geen grond uit, we hebben geen eigen fondsen. De EBU is de verbinder, het oliemannetje in de economie van de regio Utrecht. We zijn een begeleider en versneller van regionaaleconomische vernieuwing, met vier taken: 1. inspireren en ontmoeten, 2. ondersteunen bij ontwikkelen van initiatieven, 3. ondersteunen bij realisatie en opschaling, 4. promoten en profileren van succesvolle vernieuwende initiatieven (zie figuur 1). Het werk van de EBU begint met het scouten van initiatieven van derden of van maatschappelijke opgaven waarin grote economische kansen schuilen. Wanneer sprake is van een initiatief van derden, kan de EBU besluiten het initiatief te ondersteunen als het aansluit op haar strategische agenda. Soms neemt de EBU ook zelf het initiatief om partijen (bedrijven, instellingen en/of overheden) bij elkaar te brengen om ze inzicht te geven in nieuwe economische kansen, bijvoorbeeld als het gaat om energieneutraal of levensloopbestendig maken van woningen. In dit scouten, communiceren en inspireren gaat veel tijd en energie zitten: wie vanuit traditionele kaders opereert (gestandaardiseerde vraagarticulatie, gestandaardiseerd sectoraal aanbod), heeft geen prikkel om tot een innovatieve vraag te komen, laat staan aanbieders uit te dagen tot een innovatieve oplossing. Innovatie schuilt daarbij niet slechts in technologie, maar ook in bijvoorbeeld andere wijzen van samenwerken, diensten verlenen, aanbesteden en/of cashflow genereren. De EBU richt zich op het vernieuwen van vraag én aanbod. In een volgende fase komt de vraag aan de orde op welke manier de economische kansen kunnen worden verzilverd, bijvoorbeeld door vraag te bundelen zodat er voldoende schaal is voor aanbieders en investeerders. Dan kunnen ook consortia worden georganiseerd die elkaar vinden op een innovatieve oplossing. Wanneer die tenslotte zijn ontstaan en verankerd, kan de regio oogsten: het programma of project wordt gerealiseerd met effecten op het vlak van economie, maatschappij en regionale profilering. 5

6 02 HOE WERKT EBU? De rol van de EBU verschilt dan ook per initiatief per fase: van inspirator tot marktverkenner, consortiumbouwer en ambassadeur. Er is in de regio Utrecht en ver daarbuiten vaak voldoende kennis, geld en ondernemerschap aanwezig om maatschappelijke uitdagingen om te zetten in economische kansen. Die elementen staan echter te weinig met elkaar in contact. Om de kansen daarom te verzilveren, zijn mensen nodig die resultaatgericht partijen verbinden en maatwerk kunnen leveren in elke fase van het proces. De werkwijze van de EBU kenmerkt zich voorts door een cross-sectorale benadering. Deze is geïnspireerd door het innovatiegedrag van ondernemers: zij zoeken voor innovatie juist kennis buiten hun eigen sector, omdat daar de vernieuwing van markten en producten uit voortkomt. Een voorbeeld hiervan is de verbinding die de EBU legt tussen gamebedrijven en zorgorganisaties, waaruit een nieuwe markt van health games ontstaat. Een ander voorbeeld is het benutten van domotica (woningautomatisering) voor zowel langer zelfstandig thuis wonen van ouderen als energiebesparing. De EBU baseert haar activiteiten tenslotte op goede analyses en monitoring van de regionale economie. Daarbij is niet alleen aandacht voor omvang en economische prestaties op sectorniveau; de economie wordt ook bekeken vanuit het perspectief van ecosystemen, oftewel samenhangende netwerken van grote en kleine bedrijven, kennis- en onderwijsinstellingen en overheden. Analyses van ecosystemen in de drie domeinen groen, gezond en slim hebben enerzijds inzicht gegeven in mogelijkheden voor consortiumvorming en anderzijds de verwachtingen geëxpliciteerd die bedrijven hebben ten aanzien van de rol van de EBU. Die rol ligt nadrukkelijk in het verbinden van ondernemers en kennis (in onderzoek en onderwijs, maar ook bij andere ondernemers), en het mobiliseren van overheden voor het verbeteren van de randvoorwaarden voor innovatie en groei. Fig. 1 Werkwijze en rollen EBU met de EBU agenda als kaderzetting Processtap Instrumenten Rol EBU, Boardlid Inspireren/ Ontmoeten Get Connected meetup Kringen EBU Eigenaarschap Inspireren peers Ontwikkelen/ Initatieven Get Connected work EBU agenda Checklist wel/geen steun Classificatie type support Challenges/Hackathons Werkgroep EBU Project ontwikkelen Eigenaarschap Eigenaarschap Toepassen Toepassen Ondersteunen Eigenaarschap Te besluiten Realiseren en opschalen Get Connected work Fondsen Roadmap EU Kennis en kunde Netwerk Launching customer Eigenaarschap Hulp bieden Ontwikkelen Incidenteel support Eigenaarschap Ontwikkelen aanpak Profileren/ Exit Get Connected magazine Marketing en PR Relatie andere boards Relatieonderhoud EU Promoten Ambassadeur Landelijke afstemming Actieve contacten EU 6

7 03 Wat heeft de EBU bereikt 3.1 Inleiding Bijna twee jaar Economic Board Utrecht (EBU) leert dat de EBU werkt: er worden investeringen losgemaakt, het netwerk groeit, belangrijke private partners haken aan, de strategische focus op groen, gezond en slim wordt overgenomen en de vele intermediaire organisaties in de regio treden vaker in gezamenlijkheid en met meer effectiviteit op. Dat is een goed resultaat, maar het is belangrijk om oog te houden voor de behoeften van ambitieuze ondernemers. De EBU heeft de afgelopen maanden nader kennisgemaakt met vele regionale parels: bedrijven die wereldwijd de modernste ziekenhuizen realiseren, meebouwen aan nieuwe energienetten en deeltjesversnellers, die technologie ontwikkelen om apparaten met elkaar te laten communiceren. Het zijn software- en appontwikkelaars die aandacht trekken van internationale investeerders, ingenieursbureaus die van Managua tot Manilla bijdragen aan vraagstukken op het gebied van bouw, energie, mobiliteit, luchtkwaliteit, afvalverwerking en waterhuishouding. Het zijn bedrijven die in het buitenland en in het binnenland ruimte zien om te groeien en hun ambities waar te maken met Utrecht als hun thuisbasis. De regio Utrecht werd in 2014 voor de tweede keer door de Europese Unie gekwalificeerd als most competitive region van Europa. Een mooie eer, maar realistisch gezien betekent dat niets meer en niets minder dan dat de randvoorwaarden voor een goed vestigingsklimaat op orde zijn. Recente cijfers onderstrepen dat de aandacht moet worden gevestigd op groeibevordering: Utrecht herstelt trager van de achtereenvolgende crises dan de rest van Nederland, het aantal banen daalt en de werkloosheid loopt snel op. De mismatch op de arbeidsmarkt groeit: ondanks een ruime markt zijn er werkgevers die hun talenten tot ver in het buitenland moeten zoeken. Dat zijn de vraagstukken van nu. Echte ondernemers zijn bezig met de vraagstukken van morgen: welke technologie, welk businessmodel, welke financieringsconstructie en welk personeel heb ik volgend jaar en de jaren erna nodig om succesvol te zijn en vooral te blijven, op welke markt? De Economic Board Utrecht staat voor het omzetten van maatschappelijke uitdagingen in economische kansen. Daarmee verbindt ze de investeringsagenda s van publieke en private organisaties met het kennispotentieel van kennisinstellingen. Deze Utrechtse aanpak werkt. Met de programma s zijn in krap twee jaar tijd investeringen ter waarde van ruim 50 mln losgemaakt. Die leveren niet alleen commerciële waarde maar ook maatschappelijke waarde en werkgelegenheid op. De ambitie van de EBU is groter: in 2020 wil ze 500 mln aan externe investeringen hebben uitgelokt en daarmee bijdragen aan de creatie van enkele duizenden banen in de regio. Fig. 2 EBU Resultaten EBU Get Connected Netwerk Organisaties Circa 60 Investeringspartners Initiatieven Economische impact 50 miljoen 500 banen Het werkgelegenheidseffect betreft een globale indicator die is gebaseerd op ervaringscijfers vanuit de economie. Een investering van levert voor de middellange termijn een werkgelegenheidseffect van 1 fte. Met de 50 mln uitgelokte investeringen gaat het dus om 500 arbeidsplaatsen. Dit verschilt sterk per sector, maar voor de arbeidsintensieve dienstensector die Utrecht kenmerkt zou het effect wel eens sterker kunnen zijn. Onder de gefinancierde initiatieven staat waar mogelijk een directere relatie tussen initiatief en werkgelegenheidseffect beschreven. 7

8 03 8

9 3.2 Gefinancierde initiatieven De provincie Utrecht heeft zoals eerder gezegd haar geld voor stimulering van de regionale economie gekoppeld aan de agenda van de EBU. Het eerste jaar is de EBU voorzichtig geweest met het toelaten van allerhande initiatieven. Vanuit de strategische agenda is de EBU in 2014 in eerste instantie aan de slag gegaan met een zorgvuldige analyse van het ecosysteem rond de drie domeinen; groen, gezond en slim. Van daaruit wordt bekeken welke initiatieven met inzet van middelen daadwerkelijk een structuurveranderend en daarmee blijvend effect hebben in de regionale economie. Figuur 3 geeft een overzicht van de initiatieven die een bijdrage hebben ontvangen middels een aanvraag in het kader van de Uitvoeringsverordening EBU, of waarvan een aanvraag momenteel in behandeling is. In de tabel wordt steeds onderscheid gemaakt tussen de bijdrage van de provincie Utrecht, de vorm waarin de provincie bijdraagt, de totale projectomvang en eventueel secundair uitgelokte investeringen. Dit onderscheid is relevant, omdat het een goede indruk geeft van de impact van initiatieven in relatie tot de EBU werkwijze en de bijdrage van de provincie. Fig. 3 EBU Financiering Naam initiatief Bijdrage provincie Utrecht Vorm bijdrage Totale omvang initiatief Secundair uitgelokte investeringen Growing Games Confinanciering mln Kredietunie Midden Nederland Lening mln / jaar Life Sciences tender Garantstelling PM Masterclass UOA Cofinanciering mln * TOTAAL mln *Het betreft hier geen daadwerkelijk secundair uitgelokte investering, maar een kwaliteitsimpuls van een investering van 35 mln in de Utrechtse economie. 9

10 Games for Health Growing Games Het programma Growing games is gericht op het benutten van de groeikansen en een verdere professionalisering van de Nederlandse gamesector. Verdere groei in marktaandeel, groei van start-ups, meer banen in de gamesector en oplossingen die bijdragen aan maatschappelijke uitdagingen. Daarbij ligt de focus op cross-overs met andere sectoren, zoals games ter ondersteuning van behandelwijzen voor de zorg, voor educatie, defensie of crisismanagement. Voor de zorg is een koppeling gelegd met TNO voor de validatie van games als behandelwijze in de zorg, waardoor het voor de verzekeringsbranche ook mogelijk wordt om deze te vergoeden. De mediasector wordt betrokken voor de professionalisering van de gamessector om dit soort grotere maatschappelijke vraagstukken aan te kunnen. Gekoppeld aan Growing games is een privaat fonds van 30 mln ingericht en een fonds van 8 mln door een zorgverzekeraar (CZ). Daarnaast is er een landelijk fonds Game ON van 12 mln voor gamebedrijven dat samen met het ministerie van EZ tot stand is gekomen. Met het ministerie van EZ wordt nog gesproken over een landelijk fonds voor applied gaming van 8 mln. Het werkgelegenheidseffect van het programma growing games wordt geschat op 40 fte binnen de regio Utrecht. Twee van de meest zichtbare projecten van het programma zijn het internationale congres Games for Health (27 en 28 oktober, Utrecht) en het Center for Applied Games (Amsterdam). Games for Health is hét jaarlijks terugkerende internationale congres waar de voorhoede op het gebied van zorgverleners, wetenschappers en game ontwikkelaars de laatste innovaties op het gebied van applied gaming met elkaar uitwisselen. Maar ook juridische, financiële en zakelijke onderwerpen met betrekking tot applied gaming komen aan de orde waaronder funding en intellectueel eigendom. Op 27 en 28 oktober hebben zo n 60 internationale keynote speakers lezingen en workshops verzorgd voor 400 gasten van over de hele wereld waaronder universiteiten uit Japan en de VS. Ook zijn er 12 games gelanceerd en waren er boekprimeurs van vooraanstaande wetenschappers, artsen en gameontwikkelaars. Games for Health Europe heeft voor Utrecht gekozen omdat deze regio internationaal toonaangevend is op het gebied van innovaties in de gezondheidszorg én gaming. Door de goede samenwerking tussen het bedrijfsleven en onderwijs- en onderzoeksinstellingen fungeert Utrecht als kraamkamer voor de game-industrie in Nederland. De centrale ligging van Utrecht is bovendien van belang voor de internationale gasten. Het provinciehuis als congreslocatie voor de editie 2014 was een groot succes. Gedeputeerde Staten hebben tijdens een bezoek op de beursvloer met de organisatie afgesproken de editie van 2015 weer op het provinciehuis te houden. 10

11 Kredietunie Midden- Nederland In de eerste helft van 2014 is de Kredietunie Midden- Nederland van start gegaan, na een voorbereidingstijd van twee jaar. De kredietunie Midden-Nederland gaat op een professionele en betrokken wijze kredieten verstrekken aan ondernemers die niet interessant genoeg zijn voor de banken, omdat ze bijvoorbeeld te klein zijn, of omdat ze in nieuwe markten opereren die op basis van bestaande risicomodellen minder goed te analyseren zijn. De werkwijze van de Kredietunie is dat zij kapitaalkrachtige ondernemers in contact brengt met ondernemers met goede ideeën en/of plannen. Middels overdracht van middelen en advies worden de kredietnemers geholpen hun plannen te realiseren en op deze wijze nieuw ondernemerschap en daarmee werkgelegenheid aan de regio toe te voegen. De Kredietunie is vanuit de middelen van de provincie ondersteund met een renteloze lening van voor de aanloopkosten. De verwachting van de Kredietunie is om op jaarbasis ongeveer 2 mln aan kredieten te verstrekken. Tender Life Sciences De Utrechtse life sciences sector staat wereldwijd aan de top. Veel nieuwe behandelingen en medicijnen zijn door Utrechtse kennisinstellingen en bedrijven ontwikkeld. Toch is het voor beginnende bedrijven in deze sector moeilijk om financiering te vinden voor het onderzoek dat voor deze innovaties nodig is. Om dit soort start-ups te ondersteunen, hebben de Economic Board Utrecht, het Utrecht Science Park en de provincie Utrecht een fonds opgezet waarmee private investeringen in de regio worden aangetrokken. De provincie Utrecht stelt een bedrag van 1,25 mln beschikbaar, met als belangrijke voorwaarde dat private partijen drie keer zoveel geld inbrengen. Op deze manier zal op korte termijn 5 mln beschikbaar zijn voor investeringen in de Utrechtse life sciences sector. Via een tender is Aglaia Biomedical Ventures als professionele fondsbeheerder verantwoordelijk voor een gespecialiseerd oncologiefonds, geselecteerd om deze middelen te beheren. Aglaia zal op korte termijn de eerste investeringen in Utrechtse life sciences bedrijven uit dit fonds kunnen realiseren. Behalve deze investeringen is de verwachting dat Aglaia vanuit haar tweede investeringsfonds, met een minimale omvang van 40 mln en een streefbedrag van 60 mln, extra investeringen in de Utrechtse life sciences sector zal doen. Masterclass - Utrechtse Ondernemers Academie (UOA) De Utrechtse Ondernemers Academie (UOA) heeft een Masterclass-programma ontwikkeld waarbij ambitieuze MKB-ondernemers uit de EBU-domeinen Gezond Leven, Groene Economie en Diensteninnovatie gedurende 13 maanden worden ondersteund in de ontwikkeling van hun groei. De Masterclass bestaat uit workshops, personal coaching en begeleiding door topadviseurs in de werkplaats en netwerkbijeenkomsten. Het is een unieke samenwerking tussen financiële instellingen, EBU en UOA waarmee een stevige kwaliteitsimpuls wordt gegeven aan de economie in de provincie Utrecht. Het bedrijfsleven levert om niet trainers, coaches en adviseurs in het Masterclass-programma. Naast de bijdrage van de provincie Utrecht via de EBU-verordening, levert ook de gemeente Utrecht een bijdrage aan het initiatief vanuit het Werkgelegenheidsoffensief. De financiële instellingen zorgen nog steeds voor meer dan 90% van de kredietverlening aan de MKB bedrijven. Ze zijn erbij gebaat dat het met de bedrijven aan wie ze krediet verstrekken voorspoedig gaat. Dat vermindert het risicoprofiel van die bedrijven. De Masterclass is erop gericht om in samenwerking met de betrokken financiële instellingen het ondernemerschap van deze MKB-ondernemingen te versterken. Hierdoor wordt het gemakkelijker om krediet te verstrekken. Deze MKB ondernemingen vragen gemiddeld een krediet van ca Dit betekent dat het met de beoogde 100 bedrijven gaat om een kwaliteitsimpuls van een investering van ca. 35 mln in de economie van de provincie Utrecht met een geschat structureel werkgelegenheidseffect van 75 banen. ING, Rabobank en ASR doen mee in dit project middels het aandragen van deelnemers en inhoudelijke invulling van een onderdeel van het programma, elk met een eigen accent. 11

12 3.3 Lopende programma s In de Strategische Agenda zijn drie domeinen benoemd waarop de EBU economische en maatschappelijke waarde bij elkaar wil brengen: groen, gezond en slim. De werkzaamheden zijn gestart met een grondige verkenning van deze publiekprivate markten. Van daaruit zijn initiatieven ontwikkeld en zijn ook initiatieven door derden aangedragen. In dit hoofdstuk geven we inzicht in de staat van de markten en de stand van zaken van de initiatieven (per oktober 2014). Het betreft hier initiatieven die vanzelfsprekend binnen de Economic Board Utrecht ambassadeurs en trekkers hebben (zie paragraaf 2.1) Groene economie: de economische uitdaging De transitie van een fossiele naar een duurzame en uiteindelijk circulaire economie gaat gepaard met nieuwe diensten, producten, businessmodellen en een brede definitie van welvaart. In 2012 gaf 10% van de Utrechtse bedrijven aan geld te verdienen met duurzame producten en diensten: innovatieve installatiebureaus, architecten en bouwbedrijven, ingenieursbureaus, mobiliteits- en procesadviseurs. Hoewel de stapjes soms nog klein zijn, is de trend naar een groenere economie onmiskenbaar. De regio Utrecht heeft de ambitie en de potentie koploper te zijn in groen geld verdienen. Juist in de regio Utrecht zijn veel bedrijven en organisaties gevestigd die de groene transitie mogelijk kunnen maken: kennisinstellingen, dienstverleners, ingenieursbureaus en maatschappelijke organisaties op duurzaam gebied. De ontsluiting van groene markten vraagt per definitie een cross-sectorale benadering, waarin technologische, financiële, organisatorische en juridische kennis bijeen wordt gebracht. Het vraagt samenwerking diep in de keten, van opdrachtgever tot eindgebruikers, ontwerpers, beheerders en financiers. In de eerste fase van het ondersteunen van initiatieven (inspireren en ontmoeten) gaat veel aandacht en inzet daarom uit naar het bij elkaar brengen van partners in de groene ketens. De tweede fase (ontwikkelen) vraagt om opschalen van pilots en consortiumvorming. Een van de opgaven is het bundelen van marktvraag als basis voor commercieel aantrekkelijke business cases die bedrijven uitdagen tot vernieuwing en opschaling. Die schaalbare marktvraag kan ook ontstaan door ambities van overheden te bundelen en slimmer gebruik te maken van bestaand kapitaal, zoals de inkoopkracht van (semi)overheden. 12

13 03 13

14 Initiatieven die EBU ondersteunt Circulair inkopen: overheden geven het voorbeeld Nul-op-de-meter: woningen in 2020 De grootste winst op het gebied van energiebesparing is te behalen in de bestaande gebouwde omgeving. Daarom willen regionale partners in het kader van de programmalijn Nul-op-de-meter woningen in de provincie Utrecht energieneutraal maken in 2020; dat is bijna 10% van de provinciale woningvoorraad. Op nationaal niveau heeft de topsector Energie zich achter het initiatief geschaard. Alleen al met deze aanpassing van woningen ontstaat een markt van 2,2 mld, goed voor banen. Op die manier kan ook worden bijgedragen aan het herstel van de voor Utrecht belangrijke bouw- en installatiesector. Sinds de start van de EBU is fors geïnvesteerd in bewustwording van de kansen en verkenning van de randvoorwaarden voor het sluiten van succesvolle allianties. Daarnaast vormt Utrecht de proeftuin van de landelijke Green Deal. Portaal verkent ondertussen de business case hoogbouw. Partners zijn Atos, CMS Derks Star Busman, Eneco, Rabobank, Stedin, Utrecht Sustainability Institute, SFL, Dura Vermeer, Volker Wessels en uiteraard Portaal, gemeente Stichtse Vecht en Ballast Nedam. Op 10 september 2014 werden tijdens het Get Connected event in Driebergen doorbraaksessies georganiseerd rondom vijf relevante thema s: regionaal beleid, woningcorporaties, regionaal bedrijfsleven, bewonersacceptatie en financieringsoplossingen. Deze werksessies leverden na afloop een reeks met potentiële partners op die zich in 2015 willen verbinden aan de ambitie van nul-op-de-meter. Meer dan 150 deelnemers aan deze doorbraaksessies hebben bijgedragen aan de doorontwikkeling van het regionale programma. Consortia zoals 033-energie en het Center of Expertise Smart Sustainable Cities (Hogeschool Utrecht) kunnen voor de regio belangrijke kristallisatiepunten zijn om te komen tot realisatie van het programma. EBU voert momenteel gesprekken om te verkennen hoe de investeringsagenda s van deze consortia die van de regio kunnen versterken. Afval kan beter worden voorkomen dan verwerkt, en beter worden hergebruikt dan worden verbrand. In plaats van de keten open te laten door te kopen, te gebruiken en het product weg te gooien, kan de kringloop ook worden gesloten door bijvoorbeeld goederen in bruikleen te nemen (gebruikersrecht). Dit wordt een circulaire benadering genoemd. Op 7 maart 2014 ondertekenden bestuurders van de gemeenten Amersfoort, Woerden en Utrecht en de provincie Utrecht een uniek samenwerkingsverband: zij willen in het kader van het initiatief Circulair inkopen hun inkoopbudgetten ter grootte van 1 mld slimmer besteden. Met hun handtekening committeerden zij zich aan de ambitie om in 2020 voor 10% van het inkoopbudget circulair in te kopen. Dat betekent een marktimpuls van 100 mln voor innovatieve ondernemers die hierop willen inspelen met circulaire diensten en producten. De economische impact zal zich met name manifesteren in het innovatief en groen MKB in de regio. Inmiddels lopen er in Amersfoort twee proeven met circulaire inkoop en in de gemeente Utrecht loopt één proef. De provincie Utrecht is bezig met twee pilots: de ecopassage over de N227, in combinatie met de green deal duurzaam GWW, en het bezoekerscentrum van fort aan de Buurstaag, in combinatie met de green deal circulaire gebouwen. De voordelen van circulair inkopen zijn onder andere minder afvalmanagement, beter leveranciersmanagement en lagere kosten. Voor het programma wordt samengewerkt met onder andere regionale overheden, De Groene Zaak, MVO Nederland en The Circular Economy. Het Utrechtse bureau New Foresight stelde een plan van aanpak op voor de ontwikkeling van de markt voor circulair inkopen. Daarbij is het ook van belang om slim om te gaan met het aanbestedingsrecht. Onderzoekers van het Utrecht Sustainability Institute (USI) van de Universiteit Utrecht ontwikkelen een rekenmethode om de economische, maatschappelijke en ecologische impact van circulaire producten en diensten te toetsen. De eerste resultaten van deze rekenmethode werden in juni 2014 gepresenteerd. 14

15 Storage4all: deze dienst onderzoekt de mogelijkheden om lokaal opgewekte zonnestroom op te slaan en analyseert hoe bewoners (het liefst) omgaan met de fluctuaties in beschikbaarheid van zonnestroom; Together4all: deze dienst bundelt de behoeften en marktvraag van individuele huishoudens, wat kan leiden tot het collectief inkopen van smart energy diensten. Smart grids: proefprojecten met economisch en maatschappelijk potentieel Het project Smart grid: rendement voor iedereen ontwikkelt en test nieuwe, opschaalbare en door gebruikers gedragen diensten rond elektriciteitsnetten van de toekomst (smart grids). De pilots worden gehouden in Amersfoort (wijk Nieuwland) en gemeente Utrecht (wijk Lombok). De omvang van het project bedraagt 2,3 mln. De economische impact zal zich in eerste instantie manifesteren in Utrecht en Amersfoort. Wanneer Utrecht leidend wordt in landelijke smart grids, zal er een investering van tientallen miljoenen naar de regio gaan. Het project kent acht deelprojecten: E-car4all: een elektrische auto, eigendom van het Utrechts collectief LomboXnet, wordt opgeladen met lokaal opgewekte zonnestroom; Insight4all: de app van Net2Grid geeft deelnemende huishoudens inzicht in hun stroomverbruik; Advice4all: bewoners ontvangen op basis van weers voorspellingen informatie over de momenten waarop veel zonnestroom kan worden geproduceerd, zodat ze hun verbruik daarop kunnen aanpassen; Flex4all: huishoudelijke apparaten die zijn aangesloten op de smart plugs van Net2Grid schakelen automatisch in zodra er voldoende zonnestroom beschikbaar is; Profit4all: de dienst Profit4all stimuleert door prijsprik kels bewoners om hun energieverbruik af te stemmen op de actueel beschikbare hoeveelheid zonnestroom; Solar4all: de dienst Solar4all voorspelt de opbrengst van individuele zonne-energiesystemen voor de eerst volgende vijf minuten tot twee uur. Daarmee kunnen netwerk- en energiebedrijven hun systeemdiensten op het net verbeteren. Ook werkt de dienst onder steunend aan Flex4all, E-car4all en Advice4all; Energiefondsen: 16 miljoen Met de Rabobank heeft provincie Utrecht het garantiefonds Energie ontwikkeld waarin 10 mln beschikbaar is voor energie gerelateerde initiatieven. Gemeente Utrecht heeft een energiefonds beschikbaar van 6 mln voor de financieringsbehoefte van duurzame energiebesparende projecten. Door verbindingen te maken tussen partijen in het ecosysteem rond duurzaamheid heeft het garantiefonds in een financieringsbehoefte van het Utrechtse bedrijf WoCoZon kunnen voorzien ter grootte van

16 3.3.2 Gezond leven: de economische uitdaging Zorg en life sciences vormen een substantieel deel van de regionale economie, niet alleen in verzorgende zin (care en cure) maar ook in stuwende zin (innovatie, producten dienstenontwikkeling, groothandel en export). In de domotica, in zelfmanagement en in life sciences gaan de ontwikkelingen snel en ontwikkelen zich internationaal miljardenmarkten. De regio Utrecht staat uitstekend voorgesorteerd om daarvan te profiteren en tegelijk oplossingen te bieden voor een gezondere samenleving, één van de grote mondiale maatschappelijke opgaven. De regio beschikt over een excellente kennisbasis met onder andere UMC Utrecht, Universiteit Utrecht, RIVM, Hogeschool Utrecht, NIVEL en researchafdelingen van commerciële bedrijven. De regio huisvest brancheverenigingen, patiëntenorganisaties en aanverwant bedrijfsleven. Utrecht heeft nationaal en internationaal een leidende positie op het terrein van public health, kankeronderzoek, regeneratieve geneeskunde en veterinaire geneeskunde. Het Utrecht Science Park is voor de ontwikkeling van het life sciences cluster een belangrijke pijler aangezien het USP voorziet in de juiste infrastructurele voorwaarden. Nieuwe technologieën openen een waaier aan mogelijkheden voor meer zorg op maat, meer zelfstandigheid voor patiënten, effectievere preventie en bestrijding van ziektes en een efficiëntere gezondheidszorg: van domotica, medical devices, homecare en health games tot nanomedicine, bioprinting, beeldgestuurde klinische interventies, en clinical decision support op basis van big data. Enerzijds vragen overheden, cure- en care-organisaties om meer preventie, meer efficiëntie, en technologische en organisatorische innovatie. Kortom: er is een groeiende markt - hoewel die niet altijd even transparant is. Anderzijds hebben bedrijven die oplossingen kunnen ontwikkelen voor deze markten niet altijd een goede aansluiting, hebben ze behoefte aan pilotgebieden of ervaren ze beperkingen in hun groeiambities, bijvoorbeeld door het ontbreken van groeikapitaal en/of door onvoldoende lokaal ondernemerschap om de valley of death te overbruggen. 16

17 03 17

18 Initiatieven die EBU ondersteunt Zelfmanagement: kennis en business development voor betere zorg De cliënt in de zorg bepaalt hoe, waar en wanneer hij welke zorg wil hebben, en wat hij zelf nog wil en kan uitvoeren. Zelfmanagement draait het principe van de zorg om van aanbodgericht naar vraaggericht, en sluit meer dan ooit aan bij nieuwe technologieën, behandelvormen en inzichten over ondersteuning van menselijk gedrag. Zorgorganisaties, bedrijven, gemeenten, cliënten, mantelzorgers, kennisinstellingen en zorgverzekeraars spelen een belangrijke rol bij het bieden van de juiste ondersteuning voor zelfmanagement. euceps, het European Network of Personalised Health and Self management, verenigt sinds april 2013 een groot aantal Utrechtse partijen die bestaande en nieuwe vormen van zelfmanagement ontwikkelen en in de markt kunnen zetten. Op de lange termijn worden hiermee de duurzaamheid en efficiëntie van het zorg- en sociale systeem versterkt en wordt de concurrentiekracht van ondernemers vergroot door groei en innovatie. Partners in het euceps zijn onder andere UMC Utrecht, HKU, Hogeschool Utrecht, Universiteit Utrecht, Danone, Cofely en CBO/TNO. Aansluiting wordt nog gezocht met onder andere Philips Health, Rabobank, GSK en Wolters Kluwer. Daarmee brengt euceps zowel fundamenteel als toegepast onderzoek, onderwijs, training en business development bij elkaar. In de eerste fase investeren de partners circa ; tot 2017 wordt een investering van circa 4 mln verwacht. De economische impact wordt geschat op circa 16 tot 32 mln tot Deze impact zal gespreid neerslaan in de regio, met als brandpunt vooralsnog het Utrecht Science Park en omgeving. euceps is aangesloten bij het programma European Innovation Partnership on Active and Healthy Aging en coördineert hierbinnen een initiatief met 180 partners. Het Utrechtse netwerk werkt voorts samen met het European Health Future Forum en is betrokken bij de herformulering van de roadmap Homecare & Selfmanagement van de topsector Life sciences & Health. Een aantal regionale projecten omtrent implementatie en opschaling van e-health heeft het ministerie van VWS inmiddels als voorbeeldprojecten aangemerkt. Wonen zonder Zorg(en): van bewustwording naar businesscase Het vraagstuk hoe ouderen op een veilige en gezonde manier langer thuis kunnen blijven wonen, wordt steeds dringender. Bestaande woningen zijn daar namelijk helemaal niet voor gebouwd en moeten worden aangepast, opgeplust. Gezamenlijk onderzoek van EBU en Kamer van Koophandel uit 2013 liet zien dat in de provincie Utrecht woningen móeten worden aangepast om op korte termijn aan de vraag naar aangepaste woningen te voldoen. Een bijkomend probleem is de financiering. De kosten voor aanpassingen variëren van tot per woning. Voor dat bedrag kunnen IT-toepassingen worden geïnstalleerd (domotica) voor veiligheid, zorg en comfort, en kunnen bouwkundige aanpassingen worden gerealiseerd. In de bestaande exploitatiemodellen is het niet duidelijk wie deze kosten zal dragen: de bewoner, de verhuurder/woningcorporatie, de zorgaanbieder, al dan niet met bijdragen van de overheid? Nieuwe exploitatiemodellen zullen hier dus voor moeten worden ontwikkeld. De technologieën zijn beschikbaar, en een aantal installateurs in de provincie ontwikkelt hiermee zeer innovatieve toepassingen in zorginstellingen. Bij de aanpassingen wordt uiteraard het vraagstuk van energiezuinigheid direct betrokken. De aanpassing van woningen betekent voor Utrecht een markt van minimaal 750 mln. 18

19 Sinds de publicatie van de marktverkenning in 2013 hebben EBU en Kamer van Koophandel verschillende gemeenten in de provincie aangedaan tijdens hun bewustwordingstour: Stichtse Vecht, Harmelen, Nieuwegein, Utrecht, Amersfoort, Zeist en Veenendaal. In die laatste gemeente is de tour in maart 2014 afgesloten. Tijdens deze bijeenkomsten zijn partijen uitgenodigd om lokaal consortia te vormen die de opgave kunnen vormgeven. Partner zijn in deze consortia is niet vrijblijvend: er wordt een eerste bijdrage gevraagd van per partner om de lokale businesscase verder te kunnen uitwerken. EBU en het Utrechtse adviesbureau Berenschot coördineren het programma. Incubeter: ondernemen op het snijvlak van zorg en technologie Incubeter is de broedplaats voor ondernemerschap en innovatie op het gebied van zorg en techniek. Vernieuwende ondernemers kunnen terecht in het getransformeerde pand in Nieuwegein. De eerste drie bedrijven hebben inmiddels hun intrek genomen en gaan in pilots aan de slag met grote gevestigde bedrijven als BAM, BDO en Cofely, overheden, onderwijs en zorginstellingen als Zorgspectrum. De pilots zijn bedoeld om nieuwe oplossingen, producten en diensten te vinden voor vraagstukken in de zorg, zoals langer thuis wonen, efficiëntere ziekenhuizen of wijkvernieuwing. Techniek en ICT spelen hierbij een belangrijke rol. Healthy urban living: kennis over gezond wonen, leven en werken bundelen Het Kenniscentrum Healthy Urban Living (KC HUL) is eind 2013 opgericht. Het kenniscentrum levert integrale expertise en een gezamenlijke kennisinfrastructuur voor de inrichting en verdere ontwikkeling van een gezonde en duurzame leefomgeving in stedelijk gebied. Overheden, bedrijfsleven en burgers kunnen hiervan profiteren, zowel nationaal als internationaal. Het kenniscentrum wordt gevormd door vijf bekende kennisinstituten uit de regio Utrecht: Universiteit Utrecht, RIVM, TNO, KNMI en Deltares. Partners zijn daarnaast Planbureau voor de Leefomgeving, Alterra, UMC Utrecht en het Utrecht Science Park. Activiteiten zijn onder andere uitvoeren van onderzoek; aanbieden van adviezen en handreikingen voor overheid en professionals; ondersteunen van ruimtelijke planvorming. Geïnteresseerde partijen zijn onder andere Movares, Grontmij, Tauw, Ecofys, Wavin, PwC, Cap Gemini en Deloitte Innovation. KC HUL opereert in een snelgroeiende miljardenmarkt, die wordt geschat op 70 tot 100 mrd in Het nationaal brandpunt qua economische impact zal liggen bij de kennispartners vanuit de hele regio Utrecht. 19

20 Versterking ecosysteem life sciences De Utrechtse sector life sciences groeit, niet alleen in economische omvang, maar ook in maatschappelijke impact. Het ecosysteem is weliswaar geconcentreerd op en rond het Utrecht Science Park, maar strekt zich uit tot diep in de provincie (bijvoorbeeld door samenwerking met Nucletron/Elekta in Veenendaal), over de provinciegrenzen heen (Philips en TU Eindhoven zijn vitale innovatiepartners) en uiteraard ook over de landsgrenzen heen via kennisintensieve samenwerking met bijvoorbeeld de VS, China en India. Life sciences in Utrecht gaat verder dan biotechnologie en medicijnontwikkeling; het gaat in Utrecht ook om preventie, om innovatie van zorg en om medische technologie. Het UMC Utrecht, de Hogeschool Utrecht en de Universiteit Utrecht vervullen een centrale rol in het Utrechtse ecosysteem, maar dat ecosysteem wordt mede vormgegeven door de aanwezigheid van bedrijven, publieke kennisinstituten (zoals RIVM en het Hubrecht Instituut) en onderwijsorganisaties (op MBO-, HBO- en WO-niveau). Sinds 2011 is Utrecht Life Sciences actief als open innovatienetwerk dat onderwijs, ondernemerschap en onderzoek met elkaar verbindt en als katalysator fungeert voor innovaties op het gebied van humane en veterinaire geneeskunde. ULS neemt hierbij het voortouw, daarbij ondersteund en aangevuld door andere organisaties zoals Utrecht Science Park, Immunovalley en de EBU. Samen wordt gewerkt aan de versterking van het Life Sciences Ecosysteem. Vanuit een ecosysteembenadering die de gehele levenscyclus van een medisch-technologisch bedrijf beslaat (van start tot volwassenheid), worden witte vlekken in het systeem geïdentificeerd en ingevuld. Een van deze witte vlekken -het ontbreken van groeikapitaal- is reeds aangepakt. De Economic Board Utrecht heeft, met provincie en Utrecht Science Park, Aglaia Biomedical Ventures via een tender betrokken bij extra investeringen in de Utrechtse life sciences sector (zie paragraaf 3.2). Met het oog op een betere vermarkting van medische en biotechnologie, is in 2014 een hoogwaardige business-opleiding van start gegaan: MBI Health (Executive Master of business innovation & entrepreneurship). Utrecht Life Sciences en partners in Nederland en België bieden vanuit het UMC Utrecht (Julius Academy), gezamenlijk een multidisciplinair onderwijsprogramma dat zorgtechnologie aan ondernemerschap verbindt en de groei van jonge ondernemingen versnelt. Betere toegang tot (gedeelde) research faciliteiten en expertise moet bestaande bedrijven verankeren en nieuwe bedrijven trekken. Volksgezondheid (public health) Hieronder vallen tal van grootschalige initiatieven die zich richten op de preventie en monitoring van, en onderzoek naar, (de verspreiding van) infectieziekten, voeding en gezondheid, hart- en vaatziekten en de werking van de hersenen. Het RIVM en Bilthoven Biologicals (het voormalige Nederlands Vaccin Instituut) spelen hierin een belangrijke rol. 20

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland Samenvatting Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland 2014-2020 Inzet op innovatie en een koolstofarme economie In het Europa van 2020 wil Noord-Nederland zich ontwikkelen en profileren als een regio

Nadere informatie

Het creëren van een innovatieklimaat

Het creëren van een innovatieklimaat Het creëren van een innovatieklimaat Bertholt Leeftink Directeur- Generaal Bedrijfsleven & Innovatie Inhoud 1. Waarom bedrijven- en topsectorenbeleid? 2. Verdienvermogen en oplossingen voor maatschappelijke

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Economic Board Utrecht. Ton van Mil Hans Rijnten 14 maart 2013

Economic Board Utrecht. Ton van Mil Hans Rijnten 14 maart 2013 Economic Board Utrecht Ton van Mil Hans Rijnten 14 maart 2013 Marktconsultatie (mei/juni) Reacties uit eerste ronde bedrijventafels o.a. Behoefte aan inspirerende ambitie De veranderkracht van geld is

Nadere informatie

Collegevoorstel - 1 - Gemeente Amersfoort

Collegevoorstel - 1 - Gemeente Amersfoort Collegevoorstel Sector : SOB Reg.nr. : 4540609 Opsteller : J.C. Engels Telefoon : (033) 469 42 99 User-id : ENGH Onderw erp Indiening Europese subsidieaanvraag FI-PPP Media in the City Voorstel: 1. De

Nadere informatie

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland en de Provincie Gelderland 22 maart 2016 Overwegende dat: De provincie Gelderland veel waarde hecht aan de aanwezigheid van onderwijs/kennisinstellingen in haar Provincie. Uiteraard in hun functie van

Nadere informatie

NB de volgorde van de genoemde initiatieven is willekeurig

NB de volgorde van de genoemde initiatieven is willekeurig Bijlage 2: Zeven initiatieven die de EBU actief (tijdelijk) ondersteunt NB de volgorde van de genoemde initiatieven is willekeurig I Growing Games Maatschappelijke markten voor games Gaming heeft de toekomst,

Nadere informatie

Tien punten voor een sterke economie

Tien punten voor een sterke economie Tien punten voor een sterke economie Aan: lijsttrekkers van gemeentelijke politieke partijen in de provincie Utrecht Van: Economic Board Utrecht Datum: 20 maart 2014 Geachte lijsttrekkers, In de spannende

Nadere informatie

Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen

Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen The Next Step: Coalition of the Willing Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen The Next Step: Coalition of the Willing Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen Een regio om trots

Nadere informatie

Programmalijnen. Stichting izovator:

Programmalijnen. Stichting izovator: Programmalijnen Stichting izovator 2014 Stichting izovator, 27 november Stichting izovator: Oude Amersfoortseweg 121 1212 AA Hilversum E-mailadres: info@izovator.nl Website: www.izovator.nl 1 1. Context

Nadere informatie

Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020. Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding

Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020. Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020 Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding Wil Zuidoost-Nederland als top innovatie regio in de wereld meetellen, dan zal er voldoende en goed

Nadere informatie

Healthy Urban Living Slim, Gezond en Groen

Healthy Urban Living Slim, Gezond en Groen SMART CITY UTRECHT Healthy Urban Living Slim, Gezond en Groen Brigitte Hulscher Program Manager Smart Cities, Marketing & Innovation Utrecht Jong en hoog opgeleid 334.862 inwoners, 20 % < 17, 18% 18-26,

Nadere informatie

Inhoud presentatie Cohesiebeleid 2014-2020 Situatie 2007-2013 Uitdaging 2014-2020 EU2020

Inhoud presentatie Cohesiebeleid 2014-2020 Situatie 2007-2013 Uitdaging 2014-2020 EU2020 OP EFRO OOST-NEDERLAND 2014-2020PRESENTATIE KENNISPARK, 23 APRIL 2014 JOLANDA VROLIJK, PROGRAMMAMANAGER EFRO OP EFRO Oost-Nederland 2014-2020 Inhoud presentatie 1. Inleiding Europese Fondsen: cohesie beleid

Nadere informatie

F4-GEMEENTEN. Manifest voor de vorming van een nieuw provinciaal coalitieakkoord. Versterk Economie en Werkgelegenheid

F4-GEMEENTEN. Manifest voor de vorming van een nieuw provinciaal coalitieakkoord. Versterk Economie en Werkgelegenheid LEEUWARDEN SÚDWEST-FRYSLÂN SMALLINGERLAND HEERENVEEN Versterk Economie en Werkgelegenheid Manifest voor de vorming van een nieuw provinciaal coalitieakkoord SAMEN WERKEN AAN EEN SLAGVAARDIG FRYSLÂN 2 3

Nadere informatie

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Amsterdam, 26 januari 2016 1 Inhoud Introductie 3 Zij waren er bij! 4 Circulaire economie 5 Waarom circulair? 6 Nederland Circulair! 7

Nadere informatie

Plannen Economische Agenda 20113-2014

Plannen Economische Agenda 20113-2014 Plannen Economische Agenda 20113-2014 Aanvalsplan 1: Marketing regio Amersfoort: be good and tell it Wat is het doel: Gerichte marketingcampagnes starten op het gebied van ondernemen in Amersfoort en de

Nadere informatie

Datum : 26 oktober 2004 Nummer PS : PS2004IME11 Dienst/sector : MEC/ERT Commissie : IME Registratienummer : 2004MEC001993i Portefeuillehouder : G.

Datum : 26 oktober 2004 Nummer PS : PS2004IME11 Dienst/sector : MEC/ERT Commissie : IME Registratienummer : 2004MEC001993i Portefeuillehouder : G. S T A T E N V O O R S T E L Datum : 26 oktober 2004 Nummer PS : PS2004IME11 Dienst/sector : MEC/ERT Commissie : IME Registratienummer : 2004MEC001993i Portefeuillehouder : G. Mik Titel : Inzet middelen

Nadere informatie

Bijlage 2. Human Capital Agenda s

Bijlage 2. Human Capital Agenda s Bijlage 2 Capital s De topsectoren gaan een human (onderwijs en scholing) voor de langere termijn opstellen en zullen onderwijsinstellingen hierbij betrekken. De s bevatten o.a. een analyse van de behoefte

Nadere informatie

Ruimte voor de maatschappij van morgen BRAINPORT SMART VILLAGE

Ruimte voor de maatschappij van morgen BRAINPORT SMART VILLAGE Ruimte voor de maatschappij van morgen BRAINPORT SMART VILLAGE Ruimte voor de maatschappij van morgen De maatschappij van morgen is fundamenteel anders dan die van gisteren. De wereld wordt kleiner door

Nadere informatie

Groeien met clusters

Groeien met clusters Bon Uijting innovatieadviseur Groeien met clusters Duurzaam samenwerken als versneller voor nieuwe waardecreatie in de zorg SamenwerkingsTOP 28 nov. 2013 - Utrecht 27-11-2013 Syntens? 1 januari 2014 gaat

Nadere informatie

Medisch Applicatie Centrum Midden-Brabant. januari 2010

Medisch Applicatie Centrum Midden-Brabant. januari 2010 januari 2010 Pagina: 2 Missie Het Medisch Applicatie Centrum (MAC) is een onafhankelijk Midden Brabants samenwerkingsverband van gezondheidszorginstellingen, verzekeraars, kennisinstellingen en bedrijven

Nadere informatie

HealthValley. where health & innovation meet. Succesvol innoveren in de zorg

HealthValley. where health & innovation meet. Succesvol innoveren in de zorg HealthValley where health & innovation meet Succesvol innoveren in de zorg 1 Succesvol innoveren in de zorg Health Valley Health Valley is een netwerk van bedrijven, overheden, kennis- en zorginstellingen

Nadere informatie

Winst met Waarde. In 3 stappen de unieke waarde van je bedrijf vergroten

Winst met Waarde. In 3 stappen de unieke waarde van je bedrijf vergroten Winst met Waarde In 3 stappen de unieke waarde van je bedrijf vergroten Erwin Meijboom Je hebt de stap genomen om deze e-paper te downloaden! Ben je startend ondernemer, wil je je startup gaan ontwikkelen,

Nadere informatie

Propositiedocument. Business Cluster Semiconductors. - aanbevelingen -

Propositiedocument. Business Cluster Semiconductors. - aanbevelingen - Propositiedocument Business Cluster Semiconductors - aanbevelingen - Uitgevoerd in opdracht van: Business Cluster Semiconductors Nijmegen, februari 2012 Aanbevelingen A Veranker en versterk de toppen (circuits,

Nadere informatie

Verdeling en inzet Gelderse Revolverende Middelen 12 maart 2013

Verdeling en inzet Gelderse Revolverende Middelen 12 maart 2013 Verdeling en inzet Gelderse Revolverende Middelen 12 maart 2013 Door: Hans Wouters Programma energietransitie Provincie Gelderland Geactualiseerde verdeling 100 mln Verdeling nog te bestemmen revolverende

Nadere informatie

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Erasmus Concurrentie en Innovatie Monitor 2009 Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Rotterdam, 6 oktober 2009 INSCOPE: Research for Innovation heeft in opdracht

Nadere informatie

CVO Groningen. Annemieke Galema en Jan Sikkema 18 september 2012

CVO Groningen. Annemieke Galema en Jan Sikkema 18 september 2012 CVO Groningen Annemieke Galema en Jan Sikkema 18 september 2012 Centrum voor Valorisatie en Ondernemerschap Stimuleren van kennisintensief ondernemerschap Drijvende krachten Valorisatie en Ondernemerschap

Nadere informatie

Excellente partnerschappen binnen Europa: de KIC s

Excellente partnerschappen binnen Europa: de KIC s Excellente partnerschappen binnen Europa: de KIC s Martin Bakker, 18 februari 2014 Eind 2014 gaan twee nieuwe Europese samenwerkingsverbanden van start. Verspreid over Europa zullen universiteiten, kennisinstellingen,

Nadere informatie

Visie op Valorisatie. van onderzoeken naar ondernemen. InnoTep, Radboud Universiteit Nijmegen, 30 september 2011. Maarten van Gils

Visie op Valorisatie. van onderzoeken naar ondernemen. InnoTep, Radboud Universiteit Nijmegen, 30 september 2011. Maarten van Gils Visie op Valorisatie van onderzoeken naar ondernemen InnoTep, Radboud Universiteit Nijmegen, 30 september 2011 Maarten van Gils Agenda Persoonlijke introductie Het onderzoeken bij MICORD De overgang in

Nadere informatie

Stilstaan bij vooruitgang

Stilstaan bij vooruitgang Stilstaan bij vooruitgang Thuis in duurzaam organiseren Duurzaam rendement is geld verdienen... en meer... Onze visie op duurzaamheid Duurzaamheid is een modewoord geworden. Om mee te gaan met de trend

Nadere informatie

Nextport International community Zwolle Region

Nextport International community Zwolle Region Nextport International community Zwolle Region December 2014 1 Ideaalbeeld Zwolle 2020 Wat hebben we bereikt? We schrijven 2020. Regio Zwolle heeft een transitie doorgemaakt en wordt internationaal gezien

Nadere informatie

Sectorprognoses 2015 en MKB- Visie zonder grenzen

Sectorprognoses 2015 en MKB- Visie zonder grenzen Sectorprognoses 2015 en MKB- Visie zonder grenzen Bijeenkomst Rabobank Noord- en Oost- Achterhoek Monique van Plateringen & Annemarie Kuijer 9 februari 2015 Introductie Sprekers Annemarie Kuijer, sectormanager

Nadere informatie

DE ECONOMISCHE KRACHT VAN ALMERE

DE ECONOMISCHE KRACHT VAN ALMERE DE ECONOMISCHE KRACHT VAN ALMERE Hoofdlijnen van de strategische economische agenda 11 november 2014 2 ONDERNEMERS ZIJN DE ECONOMISCHE MOTOR VAN EEN STAD. OOK IN ALMERE. VOORWOORD Als getogen Almeerder

Nadere informatie

Green Deal Elektrisch vervoer

Green Deal Elektrisch vervoer Green Deal Elektrisch vervoer Ondergetekenden: 1. De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, en de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, ieder handelende in haar of zijn hoedanigheid

Nadere informatie

Linco Nieuwenhuyzen Adviseur Strategie Brainport Development

Linco Nieuwenhuyzen Adviseur Strategie Brainport Development Linco Nieuwenhuyzen Adviseur Strategie Brainport Development Brainport Development ontwikkelingsmaatschappij nieuwe stijl Bedrijfsleven, kennisinstellingen en overheid Strategie-ontwikkeling-uitvoering

Nadere informatie

Clean Tech Delta. Innovative solutions to climate and energy challenges

Clean Tech Delta. Innovative solutions to climate and energy challenges Clean Tech Delta Innovative solutions to climate and energy challenges De New Green Deal voor innovatie en schone technologie in de regio Rotterdam-Delft Clean Tech Delta gezamenlijk innovatie en schone

Nadere informatie

Economische kracht van de maritieme sector in de Zuidvleugel (van tweede Maasvlakte tot Gorinchem) verder versterken door inzet op vier lijnen:

Economische kracht van de maritieme sector in de Zuidvleugel (van tweede Maasvlakte tot Gorinchem) verder versterken door inzet op vier lijnen: Bijlage 1B behorend bij Voortgangsrapportage vragen Economie door gemeenten MKB: overzicht initiatieven MKB-kennisinstellingen Naam project Maritime Delta Economische kracht van de maritieme sector in

Nadere informatie

Topgebied Energie: kansen voor Oost-Nederland Workshop - H. Datum 05 april 2011

Topgebied Energie: kansen voor Oost-Nederland Workshop - H. Datum 05 april 2011 Topgebied Energie: kansen voor Oost-Nederland Workshop - H Datum 05 april 2011 kiemt KANSEN CREËREN EN BENUTTEN Thecogas Binnenstadservice.nl Sidcon Ingrepro Bredenoord Nuon Helianthos Ubbink Solar Solesta

Nadere informatie

Aan de Statenleden van de provincies Fryslân, Groningen en Drenthe. Groningen 30 juni 2015 Behandeld door bestuurszaken SNN Telefoonnummer 050 5224942

Aan de Statenleden van de provincies Fryslân, Groningen en Drenthe. Groningen 30 juni 2015 Behandeld door bestuurszaken SNN Telefoonnummer 050 5224942 Aan de Statenleden van de provincies Fryslân, Groningen en Drenthe Groningen 30 juni 2015 Behandeld door bestuurszaken SNN Telefoonnummer 050 5224942 E-mail bestuur@snn.eu Briefnummer UP-15-15096 Bijlage

Nadere informatie

Smart Industry. KvK Ondernemerspanel onderzoek

Smart Industry. KvK Ondernemerspanel onderzoek KvK Ondernemerspanel onderzoek Smart Industry Algemene gegevens: Start- en einddatum onderzoek: 02-07-2014 tot 22-07-2014 Aantal deelnemende ondernemers: 484 (doelgroep mkb-topsectoren) In dit document

Nadere informatie

World Food Center uit de startblokken!

World Food Center uit de startblokken! World Food Center uit de startblokken! De plannen voor de realisatie van het World Food Center (WFC) zijn in een ver gevorderd stadium. Het WFC wordt een iconisch experience center waar de Nederlandse

Nadere informatie

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together Gids voor werknemers Rexel, Building the future together Editorial Beste collega s, De wereld om ons heen verandert snel en biedt ons nieuwe uitdagingen en kansen. Aan ons de taak om effectievere oplossingen

Nadere informatie

Presentatie Actieplan FoodValley

Presentatie Actieplan FoodValley Presentatie Actieplan FoodValley Doorontwikkeling FoodValley Ambitie 26 oktober 2012 FoodValley: kristallisatiepunt voor innovaties in agrofoodsector (1) Sense of urgency: wereldvoedselproblematiek en

Nadere informatie

Convenant Metropoolregio Amsterdam, FNV Finance, kennisinstellingen en cluster Financiële en Zakelijke Dienstverlening

Convenant Metropoolregio Amsterdam, FNV Finance, kennisinstellingen en cluster Financiële en Zakelijke Dienstverlening Convenant Metropoolregio Amsterdam, FNV Finance, kennisinstellingen en cluster Financiële en Zakelijke Dienstverlening Aanleiding Op 10 februari 2014 heeft, onder leiding van burgemeester Van der Laan,

Nadere informatie

innovatiebevordering RIS3 MKB OPZuid Europees Innovatieprogramma voor Zuid-Nederland overheden living labs koolstofarme economie cross-overs design

innovatiebevordering RIS3 MKB OPZuid Europees Innovatieprogramma voor Zuid-Nederland overheden living labs koolstofarme economie cross-overs design OPZuid Europees Innovatieprogramma voor Zuid-Nederland BIObased logistiek maintenance hightech systems agrofood overheden RIS3 innovatiebevordering duurzaamheid schone energie welzijn samenwerking gezondheid

Nadere informatie

Uitvoeringskader Watertechnologie 2014-2020. Bijlage Succesvolle watertechnologieprojecten

Uitvoeringskader Watertechnologie 2014-2020. Bijlage Succesvolle watertechnologieprojecten Uitvoeringskader Watertechnologie 2014-2020 Bijlage Succesvolle watertechnologieprojecten Overzicht succesvolle waterprojecten Vanaf 2000 wordt in Fryslân gewerkt aan de ontwikkeling van het watertechnologiecluster

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

Samen realiseren we de koers van Zuid-Limburg

Samen realiseren we de koers van Zuid-Limburg Samen realiseren we de koers van Zuid-Limburg Ambitie programma Toegevoegde waarde/bijdrage aan BNP: 40 miljard euro op ZON niveau 8,5 miljard op het niveau van Zuid- Limburg Complete werkgelegenheid:

Nadere informatie

Introductie: CMI NEN als nieuwe Publiek - Private Samenwerking (PPS) in de context van het IMDI.nl

Introductie: CMI NEN als nieuwe Publiek - Private Samenwerking (PPS) in de context van het IMDI.nl Het CMI NEN wordt opgericht door drie initiatiefnemers: UT, Siemens en UMCG/RUG Introductie: CMI NEN als nieuwe Publiek - Private Samenwerking (PPS) in de context van het IMDI.nl Matchmaking Event Prof.

Nadere informatie

Samen op weg naar een Smart City

Samen op weg naar een Smart City Samen op weg naar een Smart City Amsterdam Smart City (ASC) is een uniek samenwerkingsverband tussen bedrijven, overheden, kennisinstellingen én de Amsterdammer. ASC loopt voorop in de ontwikkeling van

Nadere informatie

Succesvol samenwerken in de Regio Eindhoven. Plaats voor een heading

Succesvol samenwerken in de Regio Eindhoven. Plaats voor een heading Succesvol samenwerken in de Regio Eindhoven Plaats voor een heading Jean Paul Kroese 26 april 2012 Opbouw presentatie 1. Kenmerken Regio Eindhoven 2. Regionale ambitie en inhoudelijke opgave 3. Governance

Nadere informatie

Prognoses en trends in 2015 Groeit u mee?

Prognoses en trends in 2015 Groeit u mee? Prognoses en trends in 2015 Groeit u mee? MKB Eindhoven & Rabobank Rabobank Nederland; Kaya Kocak, Véronique Bulthuis 5 februari 2015 Rabobank Sectormanagement Véronique Bulthuis Sectormanager Groothandel

Nadere informatie

HEALTH CARE LAB. Scannen Visualisatie 3D Printen Simulatie Big Data Smart Textile Robotica Applicatie Sensoring

HEALTH CARE LAB. Scannen Visualisatie 3D Printen Simulatie Big Data Smart Textile Robotica Applicatie Sensoring HEALTH CARE LAB Scannen Visualisatie 3D Printen Simulatie Big Data Smart Textile Robotica Applicatie Sensoring Medische proeftuin en R&D centrum voor nieuwe innovaties Concept HEALTH CARE LAB Inleiding

Nadere informatie

Gimv Health & Care fonds Investeren in de gezondheids- en zorgsector van de toekomst. Brussel, 27 februari 2013

Gimv Health & Care fonds Investeren in de gezondheids- en zorgsector van de toekomst. Brussel, 27 februari 2013 Gimv Health & Care fonds Investeren in de gezondheids- en zorgsector van de toekomst Brussel, 27 februari 2013 Inhoud 1. Health & Care fonds zorgt voor kritische massa en multiplicatoreffect (Urbain Vandeurzen)

Nadere informatie

Overzicht gespreksonderwerpen uit de afgelopen IP-vergaderingen

Overzicht gespreksonderwerpen uit de afgelopen IP-vergaderingen Bijlage 1 Overzicht gespreksonderwerpen uit de afgelopen IP-vergaderingen Vergadering van 7 juli Sociale innovatie Gesproken over sociale innovatie. Er is een eerste gesprek geweest tussen leden van de

Nadere informatie

De ontwikkeling en toepassing van games voor gezondheid. Een verkenning van de Nederlandse situatie in internationaal perspectief

De ontwikkeling en toepassing van games voor gezondheid. Een verkenning van de Nederlandse situatie in internationaal perspectief De ontwikkeling en toepassing van games voor gezondheid Een verkenning van de Nederlandse situatie in internationaal perspectief HKU, Applied Games R&D programma Lector Jeroen van Mastrigt In opdracht

Nadere informatie

Cluster Agro en Food Regio Zwolle

Cluster Agro en Food Regio Zwolle Cluster Agro en Food Regio Zwolle Dé proeftuin voor duurzame, innovatieve systemen en nieuwe verdienmodellen: een living lab voor Agro en Food Cluster Agro en Food Regio Zwolle Werk en innovatie Sterk

Nadere informatie

StadsDashboard. Staat van de Stad brengt slimme logistiek in beeld. Merle Blok 12 mei 2015

StadsDashboard. Staat van de Stad brengt slimme logistiek in beeld. Merle Blok 12 mei 2015 StadsDashboard Staat van de Stad brengt slimme logistiek in beeld Merle Blok 12 mei 2015 Missie TNO verbindt mensen en kennis om innovaties te creëren die de concurrentiekracht van bedrijven en het welzijn

Nadere informatie

VAN BELEID NAAR BUSINESS Een methode om écht te gaan ondernemen

VAN BELEID NAAR BUSINESS Een methode om écht te gaan ondernemen VAN BELEID NAAR BUSINESS Een methode om écht te gaan ondernemen AANLEIDING De creatieve industrie is een sector die de economische en culturele waarde van betekenis centraal stelt en exploiteert. Deze

Nadere informatie

Valorisatie Technosprong. Paul Althuis, 10-10-2011

Valorisatie Technosprong. Paul Althuis, 10-10-2011 Valorisatie Technosprong Paul Althuis, 10-10-2011 Visie Op regionaal niveau heeft Technosprong over 2010-2016 bijgedragen aan de realisatie van een optimaal starterklimaat in een regio vol open innovatie

Nadere informatie

Symposium Groene chemie in de delta

Symposium Groene chemie in de delta DPI Value Centre als onderdeel van TKI SPM en het valorisatienetwerk 2.0 Symposium Groene chemie in de delta A. Brouwer, 12 November 2012 TKI Smart Polymeric Materials Topresearch in polymeren 5-10 jaar

Nadere informatie

Duurzame op bedrijventerreinen: Naar een gebiedsgerichte aanpak

Duurzame op bedrijventerreinen: Naar een gebiedsgerichte aanpak Duurzame op bedrijventerreinen: Naar een gebiedsgerichte aanpak KIvI Jaarcongres Sustainable Mobility,6 november 2013 Pieter Tanja Leefbaarheid en gezondheid in stad en regio verkeersveiligheid geluidoverlast

Nadere informatie

Simone Vermeulen. Een goede businesscase start met een stakeholders analyse

Simone Vermeulen. Een goede businesscase start met een stakeholders analyse Simone Vermeulen Een goede businesscase start met een stakeholders analyse Syntens Innovatiecentrum Nieuwe verbindingen, nieuwe business 12-10-2012 > Onafhankelijke sparringpartner voor MKB-ondernemers

Nadere informatie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Via het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) stimuleert Europa de regionale

Nadere informatie

MAC Midden-Brabant platform voor zorginnovaties markt/stakeholder onderzoek

MAC Midden-Brabant platform voor zorginnovaties markt/stakeholder onderzoek platform voor zorginnovaties markt/stakeholder onderzoek Dit project is mede mogelijk gemaakt door een bijdrage van De Ideale Connectie (REAP) Pagina: 2 Medtechpartners 6 september 2010. Barbara Schooneveldt

Nadere informatie

Innovatie support gids

Innovatie support gids Innovatie support gids Uw gids naar resultaat 1 Uw gids naar resultaat Innovatief duurzaam drukwerk Het drukwerk van deze gids is uitgevoerd in waterloos offset met inkt op plantaardige basis, dit resulteert

Nadere informatie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Via het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) stimuleert Europa de regionale

Nadere informatie

Bijlage 1 Programma- en actielijnen Pieken

Bijlage 1 Programma- en actielijnen Pieken Bijlage 1 Programma- en actielijnen Pieken Inhoud: A. Energie B. Water C. Sensortechnologie D. Agribusiness E. Life Science A. Energie Onder energie wordt verstaan: handel en distributie van aardgas, brandstoffen,

Nadere informatie

Kenniscentrum Risicomanagement

Kenniscentrum Risicomanagement Deskundigheid op het gebied van veiligheid High Tech Human Touch Samenwerking Het is de ambitie van het om opdrachtgevers, zoals bedrijven, overheden, nationale en internationale organisaties, te ondersteunen

Nadere informatie

Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten

Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten voor financiering van duurzame energie 4 Voorwoord Euro s zijn vaak de sleutel om projecten voor de opwekking van duurzame

Nadere informatie

Ontbijtbijeenkomst De Maatschappij. Hartelijk welkom

Ontbijtbijeenkomst De Maatschappij. Hartelijk welkom Ontbijtbijeenkomst De Maatschappij Hartelijk welkom Even voorstellen Rabobank Breda Samen sterker Duurzaam nieuw hoofdkantoor Rabobank Breda 1509142 Duurzaam nieuw hoofdkantoor: film MKB-visie Alexander

Nadere informatie

MedtechPartners in 2010

MedtechPartners in 2010 Programma 2010 MedtechPartners in 2010 Inleiding Medtechpartners is een samenwerkingsverband tussen (academische) medische centra, onderzoeksinstellingen, (technische) universiteiten en bedrijven in de

Nadere informatie

Toelichting criteria kleine projecten Brabant C versie 18-01-2016

Toelichting criteria kleine projecten Brabant C versie 18-01-2016 Toelichting criteria kleine projecten Brabant C versie 18-01-2016 Om in aanmerking te komen voor een subsidie tussen 25.000 en 65.000 euro moet een project aan de volgende criteria voldoen: 1. het project

Nadere informatie

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner Internationaal Ondernemen Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner In opdracht van het ministerie van Buitenlandse Zaken Partners for International Business Internationaal ondernemen

Nadere informatie

Duurzaam vernieuwen en samenwerken in de bouw

Duurzaam vernieuwen en samenwerken in de bouw Duurzaam vernieuwen en samenwerken in de bouw Prof.dr. Jacqueline Cramer Universiteit Utrecht Opzet lezing Wat zijn de grote opgaven in de bouw op het gebied van duurzaamheid? Hoe kunnen deze opgaven worden

Nadere informatie

Kick-off programma Kwaliteit van de Samenleving in Zuid-Holland 10 december 2015

Kick-off programma Kwaliteit van de Samenleving in Zuid-Holland 10 december 2015 Kick-off programma Kwaliteit van de Samenleving in Zuid-Holland De aftrap Op heeft JSO met u de aftrap gegeven van het programma Kwaliteit van de Samenleving in Zuid- Holland. Het programma voorziet in

Nadere informatie

Trends en ontwikkelingen

Trends en ontwikkelingen Ons wereldbeeld ???!!! Intussen in Trends en ontwikkelingen >9 mld mensen!!!!! Wat betekent dit? Kernvraag Hoe zorgen we voor een blijvend goed leefklimaat voor onze burgers? Wonen, werken, welzijn

Nadere informatie

Informatie over onze vereniging

Informatie over onze vereniging Informatie over onze vereniging Editie 2014 Uitgebreide en actuele informatie op www.cio-platform.nl CIO Platform Nederland, mei 2014 Informatie over onze vereniging - CIO Platform Nederland mei 2014 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Energizing the city: Almere energy axis

Energizing the city: Almere energy axis Inhoud Energizing the city: Almere energy axis... 3 Van Noord/West naar Zuid/Ooost... 4 Energie die stroomt door de as... 5 Focus on knowledge & education... 6 Focus on innovation & experiments... 7 Focus

Nadere informatie

Tabel 1 Aanbevelingen om de relatie met FoodValley te versterken. Overige betrokkenen ICT bedrijven, ICT Valley, BKV. situatie

Tabel 1 Aanbevelingen om de relatie met FoodValley te versterken. Overige betrokkenen ICT bedrijven, ICT Valley, BKV. situatie Samenvatting De gemeente maakt sinds 2011 onderdeel uit van de bestuurlijke regio FoodValley. In de regio FoodValley heeft elke gemeente een economisch profiel gekozen dat moet bijdragen aan de doelstelling

Nadere informatie

Markt functioneert nu mondjesmaat, er is meer potentieel dan nu wordt gerealiseerd, want:

Markt functioneert nu mondjesmaat, er is meer potentieel dan nu wordt gerealiseerd, want: Marktanalyse Markt functioneert nu mondjesmaat, er is meer potentieel dan nu wordt gerealiseerd, want: Onbekendheid gebouweigenaren & gebruikers met de mogelijkheden en winst die te behalen valt Ondoorzichtige

Nadere informatie

Ik hoop dus dat dit congres nieuwe ideeën gaat opleveren.

Ik hoop dus dat dit congres nieuwe ideeën gaat opleveren. Alleen de uitgesproken tekst geldt. Toespraak bij de opening van het Innoversum Innovatiecongres door Commissaris van de Koningin, drs. Ank Bijleveld-Schouten, op woensdag 25 mei 2011 om 9:20 te Enschede.

Nadere informatie

IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP

IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP IBN biedt mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt meer kansen door het optimaal benutten van talenten,

Nadere informatie

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving 16 september 2014-15:25 Het ministerie van Infrastructuur en Milieu besteedt in 2015 9,2 miljard euro aan een gezond, duurzaam

Nadere informatie

'Maak werk van Vrije tijd in Brabant'

'Maak werk van Vrije tijd in Brabant' 'Maak werk van Vrije tijd in Brabant' OPROEP VANUIT DE VRIJETIJDSSECTOR Opgesteld door: Vrijetijdshuis Brabant, TOP Brabant, Erfgoed Brabant, Leisure Boulevard, NHTV, MKB, BKKC, Stichting Samenwerkende

Nadere informatie

Innoveren in de topsectoren chemie en energie. InnovatieLink biedt MKB ers praktische oplossingen en ondersteuning

Innoveren in de topsectoren chemie en energie. InnovatieLink biedt MKB ers praktische oplossingen en ondersteuning Innoveren in de topsectoren chemie en energie InnovatieLink biedt MKB ers praktische oplossingen en ondersteuning Om innovaties in de topsectoren chemie en energie kansrijker te maken helpt InnovatieLink

Nadere informatie

Gemeentelijke aanpak van de circulaire stad. Bron: Week van de Stad

Gemeentelijke aanpak van de circulaire stad. Bron: Week van de Stad Gemeentelijke aanpak van de circulaire stad Bron: Week van de Stad Prof. dr. Jacqueline Cramer, Utrecht Sustainability Institute, 9 mei 2014 Wat betekent een circulaire stad? Uitgangspunt van een circulaire

Nadere informatie

Rabobank Utrechtse Heuvelrug, de bank die ambities waarmaakt... Het is tijd voor de Rabobank.

Rabobank Utrechtse Heuvelrug, de bank die ambities waarmaakt... Het is tijd voor de Rabobank. Rabobank Utrechtse Heuvelrug, de bank die ambities waarmaakt... Het is tijd voor de Rabobank. Een dynamische bank in een dynamische regio De Rabobank is één van de grootste financiële dienstverleners van

Nadere informatie

We zien een datagedreven wereld vol kansen. Toepassingscentrum voor big data oplossingen

We zien een datagedreven wereld vol kansen. Toepassingscentrum voor big data oplossingen We zien een datagedreven wereld vol kansen Toepassingscentrum voor big data oplossingen We zien succesvolle organisaties groeien door big data 50% van de meest succesvolle organisaties Volg ons op twitter:

Nadere informatie

Volledige uitleg oproep Tools voor EnergielinQ

Volledige uitleg oproep Tools voor EnergielinQ Volledige uitleg oproep Tools voor EnergielinQ Inleiding Energiesprong is een programma dat de Stichting Experimenten Volkshuisvesting (SEV) uitvoert in opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken

Nadere informatie

Mogelijkheden voor partnerschap

Mogelijkheden voor partnerschap Mogelijkheden voor partnerschap Wat doet Kennispoort Regio Zwolle Kennispoort helpt innovaties realiseren. Ondernemers in de Regio Zwolle krijgen concreet onafhankelijk advies om innovaties in de praktijk

Nadere informatie

Alleen dan kan een project slagen, dat wil zeggen: op tijd, binnen budget en vooral met de juiste functionaliteit.

Alleen dan kan een project slagen, dat wil zeggen: op tijd, binnen budget en vooral met de juiste functionaliteit. ICT MET RENDEMENT Welkom bij de Caesar Groep De Caesar Groep is dé specialist in Nederland als het gaat om ICT-projecten met rendement. Met meer dan 300 professionals werken wij voor onze klanten aan ICT-toepassingen

Nadere informatie

TNO-instrumentarium Creatieve Industrie

TNO-instrumentarium Creatieve Industrie TNO-instrumentarium Creatieve Industrie Instrumenten TNO voor Innovatie Vraagarticulatie Kennisoverdracht Kennisontwikkeling Technologisch consult in samenwerking met Syntens Branche Innovatie Agenda Challenge

Nadere informatie

dutch building better//energy markets

dutch building better//energy markets building better//energy markets Alliander versnelling van de energietransitie Opzetten van een nieuwe dienst in een zelfstandige BV; inbrengen van gewenst ondernemerschap Vertalen van mogelijkheden nieuwe

Nadere informatie

MAC Midden-Brabant platform voor zorginnovaties

MAC Midden-Brabant platform voor zorginnovaties platform voor zorginnovaties Ontwikkeling Business Case MAC 25 november 2010 Dit project is mede mogelijk gemaakt door een bijdrage van De Ideale Connectie (REAP) Pagina: 2 Business Case De business case

Nadere informatie

De motor van de lerende organisatie

De motor van de lerende organisatie De motor van de lerende organisatie Focus op de arbeidsmarkt Naast het erkennen van leerbedrijven is Calibris verantwoordelijk voor ontwikkeling en onderhoud van kwalificaties in de sectoren zorg, welzijn

Nadere informatie

Roadmap BIM Loket. Versie 7, 1 december 2015. 1.1 Inleiding

Roadmap BIM Loket. Versie 7, 1 december 2015. 1.1 Inleiding Roadmap BIM Loket Versie 7, 1 december 2015 1.1 Inleiding Eind april 2015 is de Stichting BIM Loket opgericht. Afgelopen maanden is de organisatie ingericht en opgestart. Mede op verzoek vanuit de BIR

Nadere informatie

uitgroeien tot een Vlaamse, Europese en internationale topregio met economische creativiteit als concept voor meer welvaart en welzijn in de regio.

uitgroeien tot een Vlaamse, Europese en internationale topregio met economische creativiteit als concept voor meer welvaart en welzijn in de regio. Flanders Smart Hub 1. Waarom dit project? 2. Wie maakt deel uit van dit project? 3. Vanwaar komt de naam? 4. Het vertrekpunt van het project 5. Actiedomeinen 6. Wat zijn onze doelstellingen? 7. Logistiek

Nadere informatie