Paddenstoelen. Achtergrond informatie bij paddenstoelen voor de gidsenopleiding 2013.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Paddenstoelen. Achtergrond informatie bij paddenstoelen voor de gidsenopleiding 2013."

Transcriptie

1 Paddenstoelen. Achtergrond informatie bij paddenstoelen voor de gidsenopleiding Wat zijn paddenstoelen? Paddenstoelen behoren tot een eigen rijk: het schimmelrijk. De officiële naam is: Fungi (enkelvoud Fungus), een rijk naast het plantenrijk en dierenrijk. Een paddenstoel is het bovengrondse vruchtlichaam van het mycelium: ondergronds bevinden zich schimmeldraden of celdraden (ook hyfen genoemd), het geheel kan benoemd worden als Mycelium of zwamvlok. Eenvoudig gezegd: een voor het oog zichtbare - paddenstoel (zwam) groeit aan een ondergronds schimmeldraadje (hyfen of mycelium). Dit schimmeldraadje kan ook in een stronk of dode boom zitten of in de vruchtkegel van naaldbomen. De zichtbare paddenstoelen spelen een rol bij de voortplanting. Soms wordt de verzamelterm hogere schimmels gebruikt. Toch zul je ook vaak de veldterm schimmels horen of zelf gaan gebruiken. Weet dat dit altijd over die soorten gaat die < dan 1 mm zijn, de lagere schimmels. Zo zichtbaar en kleur- en vormenrijk als paddenstoelen zijn, zo onzichtbaar zijn vaak de schimmels. De naam schimmels wordt gebruikt voor alles wat kleiner is dan 1 mm, je vindt schimmels op oud brood en sinasappels, maar ook gist en penicilline zijn schimmels. Lagere schimmels ( één- of meercellige kleine vruchtlichamen) vallen buiten het bestek van de gidsencursus, het komt later (beperkt) aan bod bij paddenstoelennascholing. Handig om te weten - voor bij een excursie is dat penicilline een schimmel is, dit medicinale gebruik is de meeste mensen wel bekend. Idem de functie van gist. zie verder inleiding in het basisboek paddenstoelen, blader door het boek Het leven van paddenstoelen en schimmels of bekijk de zeer fraaie website van de paddenstoelenvereniging. Compleet, maar niet met een blik te overzien. Dwaal er maar eens doorheen. Nog twee anderen groepen worden nu niet behandeld. Slijmzwammen behoren tot het rijk van eencellige met celkern (protisten). Om het nog ingewikkelder te maken: er zijn verschillende groepen slijmzwammen. De voor ons interessantste groep is die van de plasmodiale slijmzwammen. Daartoe behoren onder andere Heksenboter (geel) en Blote billetjeszwam (zalmroze tot bruin). Ook dit is een onderwerp voor gevorderden en geïnteresseerden, kortom: nascholing na de gidsenopleiding. Een korstmos is een symbiotische levensvorm van schimmels en algen. De alg kan wel zelfstandig leven, de schimmel niet. De schimmel is voor zijn voedsel afhankelijk van de alg: algen doen namelijk aan fotosynthese. Het voordeel voor de alg is dat via de schimmel mineralen opgenomen worden. Korstmossen kun je op bomen, struiken, stenen en de bodem aantreffen. Chlorofyl (bladgroen kunnen maken) en fotosynthese is uitgevonden door cyanobacteriën. Daarna ontstonden in het Devoon (circa 400 miljoen jaar geleden) door een samenvoeging of symbiose van die bacterie met schimmels de eerste landbewonende korstmossen. Schimmels zijn dus ouder dan landplanten. Wij beperken ons (nu) tot de zogenaamde hogere zwammen, de soorten met een hoed Fungi (zwammen) hebben met planten gemeen dat ze zich niet voortbewegen. Ze verschillen echter ook: zwammen zijn afhankelijk van andere levende wezens voor hun 1

2 voedsel (planten kunnen via fotosynthese bouwstoffen maken). En dat hebben fungi weer met dieren gemeen, ook dieren zijn afhankelijk van bouwstoffen door planten gemaakt. Het verschil met dieren is echter dat zwammen ingewikkelde moleculen af kunnen breken ( reduceren ), terwijl dieren consumeren (opnemen). En natuurlijk: dieren zijn mobiel en zwammen niet. Er zijn circa 3500 paddenstoelen in Nederland bekend, met een beetje geluk (en ijver) kun je daarvan een 100 ( tot 200) soorten waarnemen en daarvan weer een gedeelte leren benoemen (op naam brengen). Wereldwijd zijn er veel meer soorten, mooie (uitvergrote afbeeldingen) vind je in het boek van Petersen, KNNV uitgave: Het leven van paddenstoelen en schimmels. Een aanrader! Wat doen paddenstoelen 1. Paddenstoelen zijn samen met bacteriën - de belangrijkste hergebruikers (recycling) in de natuur. Ze breken (dood) organisch materiaal af (saprofyten of vuilnismannen), waardoor voedingsstoffen vrijkomen die weer door planten kunnen worden gebruikt. 70 % van de alle soorten paddenstoelen zijn opruimer of vuilnisman. 2. Daarnaast zijn paddenstoelen voor veel planten een zeer belangrijke en onmisbare voorwaarde om te kunnen groeien (samenwerkers of symbionten). Zij helpen de boom met de opname van vocht en mineralen uit de bodem. 23% van alle soorten leeft in symbiose met planten (mycorrhiza). In ruil voor hun inzet ontvangen de paddenstoelen suikers van de boom. 3. Paddenstoelen kunnen een - doorgaans verzwakte - boom binnendringen, daardoor komt een rottingsproces op gang, de boom sterft uiteindelijk hierdoor. Dit zijn de parasieten of moordenaars, vaak leven parasieten daarna verder als opruimer/ vuilnisman. 7 % van alle soorten kun je moordenaars noemen, over het algemeen vermoorden zij verzwakte bomen. Paddenstoelen kunnen niet alles, zij doen een soort voorwerk voor kleine dieren als pissebedden, miljoenpoten etc., deze bodemdieren zetten de puntjes op de ii van het recyclen. Waarvan leven zwammen? 1. Saprofyten: de opruimers (70 % van alle soorten) Zijn zelden specifiek voor een bepaald substraat (met andere woorden de plek waar ze groeien), wel volgen ze de grote lijnen (strooisel mest loofhout naaldhout, pak oude kranten etc.). Wat zien wij van het opruimen: (half) verteerd en vergaan blad; half vergane takjes met kleine paddenstoeltjes erop; boomresten ( de bomen hebben eerst met een parasiet te maken gehad) in de vorm van bruin- of kubiekrot. Bruinrot wordt veroorzaakt door zwammen die alleen cellulose afbreken, zoals dennenvoetzwam, zwavelzwam en berkenzwam. boomresten in de vorm van vezels of witrot. In dat geval is er naast cellulose ook lignine afgebroken. O.a. elfenbankje, gewone zwavelkop, echte tonderzwam en honingzwam. Sommige saprofyten kunnen heksenkringen vormen: een cirkel van paddenstoelen. Het ondergrondse mycelium groeit ieder jaar een stukje verder vanuit het centrum. Het centrum sterft van binnenuit af omdat op die plek het voedsel op raakt. Het jaar daarop worden de paddenstoelen gevormd op plekken waar wel voedsel is en dus levend mycelium aanwezig is. Het zijn in feite onzichtbare jaarringen en niet altijd 2

3 direct als kring herkenbaar. Een goed boek geeft deze informatie bij de soort. Een heksenkring is dus een groeiwijze. 2. Parasieten: (7% van alle soorten) De meeste soorten zijn zogenaamde zwakteparasieten: ze leven op al verzwakte bomen. Vroeger bestonden onze bossen uit gezonde exemplaren van (vaak) één soort; bij gebrek aan zwakke exemplaren werden ook gezonde bomen aangetast. Tegenwoordig is ons bos veel gevarieerder en richten parasieten nauwelijks schade aan. Een boom kan vaak de parasiet inkapselen, waardoor niet de hele boom wordt aangetast (maar op termijn wel verder verzwakt). Veel parasieten leven later verder als opruimer (saprofyt). Een duidelijke (en herkenbare) parasiet is de reuzenzwam, aan de voet van verzwakte beuken. Als de stam nog staat is het bij deze soort (langs paden) beter uit voorzorg (valgevaar) de boom te kappen of sterk in te korten. Bij alle andere aantastingen door parasieten is eigenlijk een nauwkeurige inschatting door boomdeskundigen nodig. Bekend voorbeeld is de honingzwam (een complexe familie met meerdere soorten die niet allemaal hetzelfde doen) en waarvan sommige met rhizomorfen ( soort verdikt mycelium ) naar een gezonde boom kunnen wandelen. Parasieten spelen een rol in het dood hout is biologisch goud gezegde. Verschillende paddenstoelen breken het hout af, sommige van de paddenstoelen zijn weer eetbaar voor (larven van) insecten die vervolgens weer door vogels worden geconsumeerd etc. Wat zien wij van parasieten: Dode takken in bomen (een beuk die porseleinzwammen heeft) verkleuringen in (geoogst) hout, zoals warmbruin door de biefstukzwam; bijzondere tekeningen door echte tonderzwam op het zaagvlak bomen die uit voorzorg al grotendeels gekortwiekt worden Een enkele maal kun je de demarcatielijnen van verschillende soorten in het hout zien (boeiend), zie foto hierboven. De kostgangerboleet is een zwam die parasiteert (in de kost bij) op de aardappelbovist. 3. Samenwerkers, mycorrhiza-vormers of symbionten (23% van alle soorten) 3

4 Paddenstoelen ( zwammen) die samenleven met vooral bomen (en soms struikachtigen). Vaak is hun naam ontleend aan de boomsoort waarmee ze samenleven: voorbeelden zijn berkenboleet, populierenmelkzwam. Waarschijnlijk is de meest bekende mycorrhizavormer de vliegenzwam. Ze worden ook ectomycorrhizaschimmels genoemd. Het mycelium groeit om de worteltopjes en tussen de cellen van de wortels door, het geheel wordt de mantel of het hartig net genoemd. De groei van wortelharen wordt door mycorrhiza onderdrukt maar de schimmel zorgt op een andere manier voor oppervlaktevergroting. De boomwortels nemen via de schimmel makkelijker vocht en mineralen uit de bodem op. De schimmel neemt in ruil daarvoor suikers op (uit de wortels van de boom). Daarnaast zorgt mycorrhiza voor resistentie tegen ziekteverwekkers. Over de precieze aard van de samenwerking is nog lang niet alles bekend. Deze mycorrhizaschimmels verdwijnen doorgaans weer als bomen (en bossen) ouder worden. Men vermoedt dat deze vorm van samenwerking al 50 miljoen jaar bestaat. Een speciale vorm van samenwerking is de groep van arbusculaire mycorrhiza, deze groeien door en binnen de wortels van bomen, zij dringen in levende cellen door. Ook zij geven een verhoogde resistentie tegen ziekteverwekkers, maar ook verhoogde weerstand bij droogte en ze vervullen een functie in het opslaan van zware metalen. Omdat de vorm van A. mycorrhiza voor ons niet zichtbaar is behandelen wij dit verder niet (zie literatuur opgave). Ectomycorrhizasoorten komen eveneens bij orchideeën voor en er zijn specifieke ericoïde mycorrhizaschimmels, deze groeien in bodem van heideterreinen. Dit komt t.z.t. aan bod bij nascholing. Wat zien wij van samenwerkende soorten: Op het oog niet zo heel veel; vaak hebben deze paddenstoelen maar heel weinig mycelium. Ze vergroeien nooit met het substraat of een boomstronk. Het floreren van bomen en struiken, zeker in kwekerij en wordt veel gebruik gemaakt van samenwerkers is voor leken niet zichtbaar. We weten ongeveer 100 jaar dat mycorrhiza bestaat en welke enorme betekenis het heeft. Afrondend nog: Paddenstoelen worden doorgaans weer door lagere schimmels < dan 1 cm afgebroken. Klimaat invloeden spelen bij alle soorten paddenstoelen een rol, van droge zomers (weinig voortplanting) tot invloeden door opwarming. Maar hier is nog niet veel van bekend. Voortplanting door celfusie Wat wij paddenstoelen noemen en in de natuur zien zijn de bovengrondse vruchtlichamen van een paddenstoel die verder uit ondergronds mycelium bestaan. Aan het mycelium kunnen meerdere paddenstoelen groeien. Rijpe vruchtlichamen ontstaan bij gunstige omstandigheden (vocht, juiste temperatuur), zij produceren dan rijpe sporen. Deze sporen (bijna onzichtbaar en zo licht als stof) zijn soms te zien als fijn, kleurig poeder. Sporen worden gevormd op de plaatjes (op een kiemvlies), in de poriën (boleten) of in de zwam (buikzwammen). Bij sommige soorten worden de sporen weggeschoten (buikzwammen) bij andere worden ze verstoven door de wind (o.a. plaatjeszwammen). Weer andere soorten maken voor de verspreiding gebruik van vliegen (stinkzwammen). 4

5 Elke spore heeft naast een eigen kleur ook een eigen vorm en oppervlak (alleen microscopisch zichtbaar). Er zijn heel veel sporen, dit is nodig om kans op succes te hebben, ze kunnen over kilometers afstand door de lucht worden verplaatst. De nieuwe vruchtlichamen zie wij pas het daarop volgende jaar. Een spore bevat materiaal van één ouder (vergelijk zaadcel, eicel, stuifmeel), je kunt ze sporen met plus en min cellen noemen, in elke cel zit de helft van het benodigde erfelijke materiaal (chromosomen). Eenmaal op een gunstige plaats belandt (bodem, mos, hout etc.) gaat een spore kiemen, er groeit een zwamdraad (of hyfe) uit de spore. Deze zwamdraad verstevigt het contact met het substraat, bij gunstige voorwaarden (de juiste voedingsstoffen in het substraat) kan een primair mycelium ontstaan. De cellen in de hyfe delen zich een aantal malen en vormen het mycelium (netwerk) dat het substraat gaat doorgroeien. Pas als twee primaire mycelia met een plus en een min cel (ofwel een verschillend geslacht ) elkaar ontmoeten, kunnen ze samensmelten. Dit wordt celfusie genoemd. Op de plaats van aanraking lost de celwand op en groeien de zwamdraden samen verder, maar de celkernen versmelten nog niet. Na elke verdere celdeling delen ook beide celkernen zich, alle cellen die zich vanaf dit punt vormen bestaan uit 2 celkernen: dit is het secundaire mycelium. Samen bevat dit tweekernige mycelium alle chromosomen en het is daardoor in staat nieuwe vruchtlichamen (paddenstoelen) te vormen. Uiteraard vraagt dit gunstige omstandigheden. De hyfen lijken op de hyfen uit de zwamvlok maar er zijn ook gedifferentieerde cellen die bijvoorbeeld de hoed van de paddenstoel gaan vormen. Een zeer specifiek weefsel is het kiemvlies of hymenium (plaatjes of buisjes etc.) waarop de nieuwe sporen gevormd gaan worden. Pas in de sporenvormende cellen (op het kiemvlies) vindt versmelting van de twee kernen (het erfelijke materiaal) plaats. Deze kernen vallen echter weer snel uit elkaar in dochterkernen die elk weer maar een kern bezitten. Dan is de cirkel rond en begint een nieuwe ronde met nieuwe kansen. Zie het filmpje op de website van de paddenstoelenvereniging. 5

6 Er zijn 2 hoofdtypen sporenvormende cellen. Bij de steeltjeszwammen zitten de sporen uitwendig op de lamellen of poriën (o.a. vliegenzwammen en boleten), op het moment van rijpheid neemt windcirculatie de sporen mee. Bij de zakjeszwammen zitten de sporen inwendig in buisvormige cellen (zakjes), de sporen worden bij rijpheid naar buiten geschoten (bekerzwammen, morieljes) en komen in hogere windstromen terecht. Precies weten en meer weten: lees het Basisboek paddenstoelen van Nico Dam e.a., KNNV uitgave. Het herkennen van paddenstoelen 1. Hulpmiddelen 2. Korte info mbt herkennen van soorten. o Hulpmiddelen om te gidsen over paddenstoelen Herkenning door goed waarnemen: van substraat, stadium van rijpheid, welke bomen in de buurt. Hoe zien de plaatjes eruit, hoe de kleuren, zitten er vezels op de hoed of steel etc. etc. De bouw van de paddenstoel (hoed met plaatjes eronder) zegt over alles over de wijze van verspreiden, de hoed beschermt de sporen. Dit is uitwendige sporenvorming. Inwendige sporenvorming vindt plaats bij buikzwammen, zie jet het voor je?? Kennis van biotoop (en het substraat) en wat daarin groeit. Herkennen van bomen, struiken (soms planten), veel schimmels horen bij specifieke planten, kennis van de bodem waarin je een paddenstoel vindt biedt waardevolle informatie, bijv. wel niet aanwezigheid van kalk (en dat kun je ook afleiden uit de begroeiing). Plukken voor determinatie: een paddenstoel in de hand hebben, gesneden met een mesje om de eigenschappen van de steelbasis niet te beschadigen. Je kunt dan zowel de onderkant goed ( laten) zien, als later een sporee maken. Ook geeft doorsnijden informatie over aanhechting plaatjes als eventueel kleurveranderingen. Strikt genomen kan het plukken geen kwaad, want het belangrijke ondergrondse mycelium blijft bestaan. Echter: als je paddenstoelen plukt op het moment dat ze sporeren rem je de verspreiding van de paddenstoel en dus de voortplanting, dwz het vormen van nieuwe vruchtlichamen. Als leek (en dat ben je doorgaans als IVN-er) is het niet makkelijk het juiste moment te bepalen. Een oudere of al aangevreten paddenstoel plukken kan geen kwaad, tegelijkertijd heb je minder kenmerken in handen. Educatief kun je en mag je (IVN heeft ontheffing in deze) een onbeschadigde paddenstoel snijden, je laat het vergezeld gaan van bovengenoemd verhaal. Zie verder plukken voor consumptie verderop. Oefen je zelf in het herkennen van stadia van rijpheid. Plukken voor het maken van een sporee: de hoed van een paddenstoel omgekeerd op een papier (of liever een doorzichtige plastic sheet) leggen (bij het gebruik van wit papier, zie je de witte spore - van nogal wat soorten- niet). Zorg dat de paddenstoel niet uitdroogt (glaasje erover heen). Na een halve dag heeft een rijpe paddenstoel zijn sporen laten vallen, die een bepaalde afdruk op je papier geven. De gevallen sporen kunnen microscopisch bekeken worden. Maar wel zo makkelijk is dat ook de kleur je bij de determinatie op weg kan helpen. Bladeren in een boek geeft je aanvankelijk al heel veel inzicht in hoeveelheid en variatie, je kunt beginnen met het aandachtig lezen van de kenmerken van de verschillende families. Ook leer je daarmee je boek kennen, hoe is het ingedeeld, 6

7 waarmee beginnen ze etc. Dit alles kun je thuis op de bank doen, je zult er in het veld voordeel van hebben. Beste veldgids momenteel: De grote paddenstoelengids voor onderweg (Gerhardt). Geeft een eenvoudige illustratie van de vorm in combinatie met de kleur van de sporen, vaak een aardige start om te gaan determineren. Ook de aanvullende informatie (wel niet eetbaar, biotoop informatie wordt hier kort en krachtig goed in behandeld). Namen zijn bijgewerkt (maar er komen nu weer nieuwe wetenschappelijke namen aan, de Nederlandse namen veranderen niet. Inhoudelijk beste boek: het Basisboek paddenstoelen, KNNV Nederland, Dam e.a. Determinatiegids om stap voor stap ( te leren) determineren Lastig voor beginners, doe dit samen met mensen die al langer paddenstoelen proberen te determineren. Als gids op termijn - toch wel verplichte kost met veel boeiende en leerzame illustraties. Deelnemen aan paddenstoelexcursies (zoveel mogelijk). Het makkelijkste is het om een aantal keren met ervaren IVN gidsen mee te gaan en je later eventueel met de Nijmeegse paddenstoelenwerkgroep ( pas doen als je zowel paddenstoel interesse hebt, maar ook al wat gevorderd bent, anders raak je overspoeld. Het zijn doorgaans leden van de paddenstoelen vereniging en/of KNNV leden). En dan nog: Bladeren in (nog meer) andere boeken: altijd nuttig, je krijgt oog voor variatie, kwantiteit, kleur, vorm en noem maar op. Probeer je in ieder geval de familieeigenschappen eigen te maken. In de meeste boeken staat deze informatie voorafgaand aan de soorten genoemd. Een goed kijkboek is Phillips Paddenstoelen van West-Europa, helaas niet meer te koop, er wordt met smart op een herdruk gewacht (laatste herdruk was 2001). Deze gids op A4 formaat is niet handig in het veld (alweer helaas). De Philips komt uit Engeland en geeft daarmee ook iets meer noordelijke informatie dan de meer Midden-Europese veldgidsen (zie Gehrhardt). In Nederland (zeker met opwarmend klimaat) zijn beide gidsen nuttig (maar er is een ruime overlap). De namen kloppen niet allemaal meer. Om aan deelnemers tijdens een excursie te laten zien is het IVN/KNNV boekje paddenstoelen in beeld zowel nuttig (het verhaal staat er goed in, een aantal goed herkenbare soorten staan beschreven en afgebeeld, de prijs is vriendelijk). Ook zou je een zoekkaart kunnen gebruiken (maar kan gauw te simpel zijn) Paddenstoelen plukken en eten o Plukken voor consumptie: tijdens excursies zijn regelmatig deelnemers specifiek geïnteresseerd in eetbare paddenstoelen. Zeker als je terecht - vertelt dat de paddenstoel het bovengrondse deel is en je het mycelium niet beschadigd kan dit uitnodigen tot: maar dan kan ik ze plukken en opeten. Overdenk van te voren welk standpunt je inneemt mbt wel-niet plukken. Specifieke gidsen voor eetbare paddenstoelen, zoals: nieuwe Tirion Paddenstoelengids, Harding. Momenteel is Het grote wildpluk boek van Florès zéér populair vooral bij jonge mensen die geïnteresseerd zijn in alles mbt wildplukken, een groeiende groep. Eetbaarheid concreet: De meeste paddenstoelen zijn ungeniessbar zoals de Duitsers het zeggen, ze smaken dus niet. Een aantal soorten is giftig, soms zelfs dodelijk giftig, zoals de Groene knolamaniet. Andere soorten werken geestverruimend, zoals de Vliegenzwam. Eetbare soorten zijn niet altijd makkelijk te onderscheiden van giftige soorten, ook (vermeende) kenners zijn overleden aan het eten van de Groene knolamaniet. Verteren van paddenstoelen: Paddenstoelen slaan zware metalen op, zeker als je bermsoorten plukt ga je zware metalen eten, je lichaam kan dit niet afbreken. Paddenstoelen verteren vrij lastig omdat ze uit hoornstof (chitine) bestaan. 7

8 Enkele soorten zijn wel eetbaar, zoals de Oesterzwam en de Cantharel. Maar het veiligste (en wel zo aardig voor mede- natuurgenieters) is om paddenstoelen in de winkel of op de markt te kopen. Er zijn tegenwoordig veel soorten te koop. Ook kun je zelf een aantal eetbare soorten kweken (www.groenetak.nl). Elke supermarkt heeft momenteel gedroogde paddenstoelen, echte smaakversterkers. Verder: natuurvoedingswinkels, Groentehandel Maters Nijmegen, markten. Het uitermate smakelijke eekhoorntjesbrood zou alleen te koop mogen zijn via een legaal aanbod uit landen waar plukken legaal is. Het aanbod in het naburige Duitsland is groter dan bij ons, ook zij importeren steeds vaker (oa. de cantharel uit Oost-Europa) en zijn van plukken mag inmiddels overgestapt op plukken alleen onder toezicht voor een eigen maaltje. Kortom paddenstoelen zijn soms ook prima voedsel maar weet wat je eet. Verdere overwegingen: o Wetgeving in Nederland: je mag niets uit het bos meenemen. o Bereid je voor op commentaar mbt Europese Nederlanders die wel plukken (Polen, Roemenen). Plukken in Nederlandse bossen voor verkoop is altijd illegaal (tenzij je toestemming hebt van de eigenaar). o Een ander argument kan zijn: we hebben niet zo heel veel bos en daarmee ook niet zo heel veel paddenstoelen, wat weg is weg en dan kan niemand er meer van genieten. Laat schoonheid ter verwondering staan. o (alles over wildplukken en waar je op moet letten). o Er zijn altijd mensen die je kwalijk nemen (of verwonderd zijn) als IVN-ers plukken. Leg wat je doet goed uit (educatie). Zie het A4-tje: tips voor buiten. Informatie mbt herkennen van soorten. Voor het gemak wordt een aantal vormengroepen onderscheiden (voor de duidelijkheid in een vormgroep kunnen verschillende soorten zitten). Wij hanteren de volgende indeling: Plaatjeszwammen (steel met hoed, daaronder plaatjes Vliegenzwam) Boleten (steel met hoed, daaronder buisjes - Berkenboleet) Buikzwammen, die onder te verdelen zijn in nestzwammen (Gestreept nestzwammetje); stuifzwammen (Aardappelbovist) en de (ruikbare, dus goed herkenbare) stinkzwammen (Grote stinkzwam e.a.) Trilzwammen (Gele trilzwam) Stekelzwammen (steel met hoed met daaronder stekeltjes Gele stekelzwam) Buisjeszwammen (ook wel gaatjeszwammen of houtzwammen genoemd: meestal zonder steel Elfenbankje en daarop lijkende soorten) Korstzwammen (schijfjes tegen hout, geen gaatjes Gele korstzwam) Knots- en koraalzwammen (één steeltje uit de grond: de heideknotszwam, met vertakte steeltjes : de rechte koraalzwam). Bekerzwammen, zoals de witte kluifzwam ( hebben wel een soort steel). Kernzwammen (vallen onder de ascomyceten dus sporen in zakjes, zie boven), oa met harde kogeltjes: roestbruin kogelzwammetje, en ook het meniezwammetje zie je regelmatig op dood hout. Meestal zijn ze echter onopvallend en klein. Een fantasiegroep is de (grote) groep van KBP-tjes, kleine bruine (beige) paddenstoeltjes die erg op elkaar lijken en zeer lastig op naam te brengen zijn. Uiteraard vallen ze uiteindelijk onder een van de genoemde vormgroepen. Wees (zeker aanvankelijk) tevreden als de familienaam herkent en kunt benoemen en soms lukt zelfs dat niet. 8

9 Gebruik deze naam (KBP-tje) om in het veld iets over te dragen van het lastige determineren van sterk op elkaar lijkende soorten en schaam je daar niet voor. Het is namelijk moeilijk. Handreikingen voor het verdere onderscheiden van soorten In alle gevallen doet de kleur (en eventueel verkleuren) ertoe. Dit is lastig bij de vele soorten bruine, beige, wittige paddenstoelen. Hoe ziet de steel eruit: dik, dun, zit er ring op of andere kenmerken, zoals haren, schubjes, streepjes. Bekijk bovenzijde en onderaan (soms verbogen) In geval van soorten verbonden met stam: is er dan sprake van een steel of groeit de paddenstoel zonder steel op het hout. Hoe loopt de hoed af op de steel (bekijk bijv. de trechterzwammen in je boek). Hoe is de top van de hoed (bij paddenstoelen met hoed) rond, gebogen, spits, ingedeukt etc., zitten er haren op, ogen ze droog of glimmend. Is de kleur egaal of anders aan de rand of top. Is de kleur van de onderzijde hetzelfde als de hoed. Hoe ziet de onderkant van de hoed eruit: Patroon van gaatjes (poriën), hoe geordend, ritmisch of chaotisch 9

10 Een ingewikkelde patroon van gangetjes (labyrint of doolhof figuur) Plaatjes of lamellen (denk aan lamellengordijnen) die zowel strak als wat frivoler geordend kunnen zijn Van groot belang is het substraat: waar(op) groeit de paddenstoel (van zand tot mos en alles daar tussen in)? Welke bomen staan er in de buurt Tot welke boomsoort behoort de stam waar de paddenstoel op groeit Hoe hebben paddenstoelen hun naam gekregen? Mystiek (of bijgeloof): Elfenbankje, Gele hoorntjes, Heksenboter, Duivelsei; vroeger gebruik: Vliegenzwam (gebrokkeld in melk zou deze de vliegen doden die van de melk drinken), Tonderzwam (bevat makkelijk ontbrandbare stof: tondel); naar uiterlijk: Plooirokje, Phallus Impudicus = onbeschaamde penis (Grote Stinkzwam), Varkensoor, Doolhofzwam, Nestzwammetje; naar kleur: Kastanjeboleet (=kastanjekleurig), Groene berkenrussula, Oranjerode Stropharia, Kopergroenzwam, Blauwe kaaszwam; naar geur en/of smaak: Stinkzwam, Smakelijke russula, Bittere boleet; naar de boom waar ze bij horen, Berkenboleet, Beukenrussula. Boeiende informatie hierover oa in Paddestoelenencyclopedie van G Keizer, ook internet zal vast een hoop folklore bieden. Een boek gewijd aan de Vliegenzwam: Godenspijs of Duivelsbrood, T. Lemaire (vermoedelijk niet meer te koop) Vliegenzwam, elfenbank en andere paddestoelen, Mieke van Tilburg & Hans Adema (1996). Niet meer te koop helaas, soms in de bieb. Voor kinderen boven de 13, deze (uitstekende) eenvoud kun je als gids wel gebruiken. Overige literatuur hoef je nu niet allemaal te lezen, wel zo nu en dan en als je eenmaal (paddenstoelen) gids bent en zeker als je behept met passie voor paddenstoelen (en bos ). In volgorde van belangrijkheid voor onderweg: Gerhardt, De grote paddenstoelengids voor onderweg (oefen het eerste jaar met de beschrijving van de families, als je de verschillende families kunt herkennen in het veld ben je al heel ver). Basisboek Paddenstoelen, Nico Dam e.a. KNNV uitgave. Phillips - Paddenstoelen van West-Europa. Readers Digest of het Spectrum. Momenteel staan er een aantal 2 e hands te koop bij Bol com, soms prijzig. Paddenstoelen in Beeld, IVN/KNNV uitgave, samen met zoekkaarten handig voor tijdens een excursie. Aanvullende informatie Het leven paddenstoelen en Schimmels, Petersen, KNNV uitgave, mooie, sterk uitvergrote afbeeldingen. Een wonderlijke wereld. Zeker een aanrader (maar geen veldgids) website van de paddenstoelenvereniging. Belangrijke andere informatie Mycorrhizaschimmels, Baar & Ozinga, KNNV uitgave Paddenstoelvriendelijk natuurbeheer, G. Keizer De verborgen boom, G.Keizer 10

11 Paddenstoelen, Becker e.a. 2003, Zuid-producties. Je kunt er niet mee determineren, het is beperkt, maar er staan wel mooie (en verhelderende) illustraties in. W.s niet meer te koop. Lid worden van NMV (Nederlandse Mycologische Vereniging), hebben 4 x per jaar informatieblad, met vaak interessante info (maar soms ook te moeilijk voor gemiddelde IVN-gids). Vaak zijn er plaatselijke werkgroepen. Nijmegen is vrij actief op dit gebied en heeft vooral deskundige voortrekkers, oa Nico Dam, medeauteur van het basisboek Paddenstoelen. (nadere over een en ander bij Lieke) Gaan tellen voor het Paddenstoelenmeetnet ( bossen, lanen). Nadere informatie bij Lieke en Bea. Je krijgt een zeer praktisch en hanteerbaar boek mbt de te tellen soorten. 5 x per jaar verplicht gaan tellen, je leert er veel van omdat je dan wel moet. Kleine gidsen voor onderweg (talloze boekjes, elk jaar weer nieuwe uitgaven) voldoen doorgaans niet op het moment dat je wat meer wilt weten of een soort net niet zo alledaags is. Doorgaans zonde van het geld voor een serieuze IVN gids. IVN Rijk van Nijmegen, Gidsencursus Bea Peeters, Lieke Vullings In 2013 herschreven op basis van eerder ontwikkeld materiaal voor paddenstoelcursussen binnen IVN Rijk van Nijmegen. 11

1. Geheimen. 2. Zwammen

1. Geheimen. 2. Zwammen 1. Geheimen 'Geen plant en geen dier' Een paddestoel is zeker geen dier, maar een plant is het ook niet. Ze hebben geen groene bladeren om zonlicht op te vangen. Bovendien groeien paddestoelen in het donker.

Nadere informatie

Schimmels. http://www.soortenbank.nl/soorten.php?menuentry=quiz&soortengroep=paddenstoelen

Schimmels. http://www.soortenbank.nl/soorten.php?menuentry=quiz&soortengroep=paddenstoelen Schimmels Waar zouden we zijn zonder de schimmel. Geen brood, bier, brie, champignons of penicilline. Ook ruimen ze planten- en dierenresten op (detritivoren). Jammer dat ze al aan planten en dieren beginnen

Nadere informatie

Loof-en naaldbomen. Naam :

Loof-en naaldbomen. Naam : Loof-en naaldbomen Naam : Veel bomen maken een bos In een boomgaard staan soms honderden bomen, en toch is een boomgaard geen bos. Ook in een park kun je veel bomen zien, maar een park is beslist geen

Nadere informatie

klimaatstad herfst Paddenstoelen klimaatstad

klimaatstad herfst Paddenstoelen klimaatstad herfst Paddenstoelen Schrijf hier je naam... Stad Gent Milieudienst Natuur- en Milieucentrum De Bourgoyen 2014 Driepikkelstraat 32 9030 Mariakerke ( 09 226 15 01 7 bourgoyen.educatie@gent.be geen gezwam...

Nadere informatie

Paddenstoelen kweken in de klas

Paddenstoelen kweken in de klas Paddenstoelen kweken in de klas Werkbladen 1. Woordweb 2. Hoe groeien onze paddenstoelen? Werkbladen groep 5 t/m 8 3. Hoe ziet mijn paddenstoel eruit? Versie: groep 5/6 en versie: groep 7/8 4. Recept:

Nadere informatie

Dit boekje is van: Paddenstoelenpracticum

Dit boekje is van: Paddenstoelenpracticum Dit boekje is van: Paddenstoelenpracticum Doorsnede van een paddenstoel 2 3 Tafel 1. Champignons bekijken en tekenen 1. De steel van de champignon is ---------------------- cm lang 2. De steel is ------------------

Nadere informatie

INHOUD. 1. Zwammen 02 - Vliegenzwam 03 - Eekhoorntjesbrood 03 - Aardappelbovist 04 - Stinkzwam Beuk Eik 06

INHOUD. 1. Zwammen 02 - Vliegenzwam 03 - Eekhoorntjesbrood 03 - Aardappelbovist 04 - Stinkzwam Beuk Eik 06 Biotoop: het bos BOSPLANTEN INHOUD 1. Zwammen 02 - Vliegenzwam 03 - Eekhoorntjesbrood 03 - Aardappelbovist 04 - Stinkzwam 04 2. Beuk 05 3. Eik 06 Wereldoriëntatie: natuur: bosplanten VCS-M: L-6 JP: 2003-11-25-1

Nadere informatie

Paddenstoelen De herfst is echt paddenstoelentijd. Vooral als het buiten lekker vochtig is schieten de paddenstoelen als paddenstoelen uit de grond!

Paddenstoelen De herfst is echt paddenstoelentijd. Vooral als het buiten lekker vochtig is schieten de paddenstoelen als paddenstoelen uit de grond! Paddenstoelen De herfst is echt paddenstoelentijd. Vooral als het buiten lekker vochtig is schieten de paddenstoelen als paddenstoelen uit de grond! Raadseltje: Een stoel in een bakje zie ik in de koelkast

Nadere informatie

Inleiding: Op een grote paddenstoel, rood met witte stippen... Zat kabouter Pinnemuts heen en weer te wippen...

Inleiding: Op een grote paddenstoel, rood met witte stippen... Zat kabouter Pinnemuts heen en weer te wippen... Inleiding: Op een grote paddenstoel, rood met witte stippen... Zat kabouter Pinnemuts heen en weer te wippen... Kabouter Pinnemuts wipt zo uitbundig dat zijn paddenstoel breekt. Dit is het begin van een

Nadere informatie

Paddenstoelenexcursie in het Warmonderbos

Paddenstoelenexcursie in het Warmonderbos Paddenstoelenexcursie in het Warmonderbos Door: Maddi Ferket en Paul Venderbosch Als we op zaterdag 4 oktober verzamelen bij de ingang verzorgt Co Mesman eerst een inleiding. Hij vertelt de niet-leden

Nadere informatie

Waarvan leven paddenstoelen? Paddenstoelen (schimmels met vruchtlichamen dus) leven en groeien voornamelijk door organisch materiaal zoals takken,

Waarvan leven paddenstoelen? Paddenstoelen (schimmels met vruchtlichamen dus) leven en groeien voornamelijk door organisch materiaal zoals takken, Wat is een paddenstoel? zijn vruchtlichamen van schimmels. Eenvoudig voorgesteld is een paddenstoel van een schimmel wat een appel is voor een appelboom. Zoals een appelboom herkenbaar is aan zijn appels,

Nadere informatie

Paddestoelen plukken

Paddestoelen plukken Centrum Basiseducatie Brusselleer Oefenmap lezen en schrijven p. 1 Herfst Paddestoelen plukken De herfst komt eraan. Nu is het de tijd van de paddestoelen. Eigenlijk kan je ze het hele jaar door vinden.

Nadere informatie

Inleiding: Op een grote paddenstoel, rood met witte stippen... Zat kabouter Pinnemuts heen en weer te wippen...

Inleiding: Op een grote paddenstoel, rood met witte stippen... Zat kabouter Pinnemuts heen en weer te wippen... Inleiding: Op een grote paddenstoel, rood met witte stippen... Zat kabouter Pinnemuts heen en weer te wippen... Kabouter Pinnemuts wipt zo uitbundig dat zijn paddenstoel breekt. Dit is het begin van een

Nadere informatie

2 Indeling. Leerdoelen. Inhoud. De natuurgids

2 Indeling. Leerdoelen. Inhoud. De natuurgids 2 Indeling Leerdoelen De natuurgids kan aangeven wat het verschil is tussen levend en nietlevend; weet dat de oude indeling tussen planten en dieren sinds lang verlaten is maar dat de nieuwe indelingen

Nadere informatie

GPS Wandeling Kootwijkerzand

GPS Wandeling Kootwijkerzand In deze folder vindt u de beschrijving van een gps route door het Kootwijkerzand, een prachtig stuifzandgebied in Kootwijk. Deze route is ontwikkeld door het IVN, een vereniging die zich inzet voor natuur-

Nadere informatie

Een bijzondere ontmoeting.

Een bijzondere ontmoeting. Een bijzondere ontmoeting. Op een warme herfstdag maakte ik een wandeling in een prachtig bos. De zon scheen en het leek of de vogels in voorjaarsstemming waren. De bomen hadden verschillende kleuren.

Nadere informatie

Wandelen met de Buurt Spanderswoud 19 oktober 2008

Wandelen met de Buurt Spanderswoud 19 oktober 2008 II 1//22 Wandelen met de Buurt Spanderswoud 19 oktober 2008 a d d e s t o e l e n We hadden een paar vochtige dagen achter de rug en ondanks de mooie dag van vandaag, had de atmosfeer in het bos een hoog

Nadere informatie

Rivierenhof. Handleiding. Opgesteld door de domeinwachters. >> Ontdekkingstocht voor het 4, 5 en 6 leerjaar. Tjakkie de specht Ontdekt de Herfst

Rivierenhof. Handleiding. Opgesteld door de domeinwachters. >> Ontdekkingstocht voor het 4, 5 en 6 leerjaar. Tjakkie de specht Ontdekt de Herfst Rivierenhof Handleiding Opgesteld door de domeinwachters >> Ontdekkingstocht voor het 4, 5 en 6 leerjaar Tjakkie de specht Ontdekt de Herfst INLEIDING Het zelf -doe pakket bestaat uit een bewegwijzerde

Nadere informatie

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, maandag 24 november 2014. Beste natuurliefhebber/- ster,

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, maandag 24 november 2014. Beste natuurliefhebber/- ster, De Wiershoeck- Kinderwerktuin, maandag 24 november 2014 Beste natuurliefhebber/- ster, Ook deze keer heb ik voor de maandag gekozen om een paar uurtjes rond te kijken op de tuinen. Het was een zonnige,

Nadere informatie

Aantekeningen Hoofdstuk 1: Vier rijken Vergelijken KGT

Aantekeningen Hoofdstuk 1: Vier rijken Vergelijken KGT Aantekeningen Hoofdstuk 1: Vier rijken Vergelijken KGT 1.1 De tuin 1 Wat leeft er in een tuin? Organismen: dit zijn levende wezens zoals, planten, dieren, mensen, bacteriën en schimmels. Levenskenmerken:

Nadere informatie

Zwammen: 8 12 jaar (handleiding)

Zwammen: 8 12 jaar (handleiding) Handleiding: Doelgroep Zwammen 8 12 jaar Periode Duur van de activiteit 2 u 30 september - november Materiaal voor de begeleider Materiaal voor de kinderen Kledij Fiches en grote fotokaarten in map Gekweekte

Nadere informatie

Opdrachten thema. Veluwe

Opdrachten thema. Veluwe en thema Schema groepjes en opdrachten bij vorm 2: elke opdracht vaste begeleider Groepje 1: spechten Groepje 2: muizen Groepje 3: vossen Groepje 4: eekhoorns Groepje 5: egels Kleine beestjes + voedselketens

Nadere informatie

Voorbereiding post 3. Er was eens Groep 4-5-6

Voorbereiding post 3. Er was eens Groep 4-5-6 Voorbereiding post 3 Er was eens Groep 4-5-6 Welkom bij IVN Valkenswaard-Waalre Dit is de Powerpointserie als voorbereiding op post 3: Er was eens..., voor groep 4, 5 en 6. Inhoud: Algemeen Verhaal Spel

Nadere informatie

Paddenstoelen in de klas alle groepen

Paddenstoelen in de klas alle groepen Paddenstoelen in de klas alle groepen werkbladen Uitgave: ANMEC Paddenstoelen in de klas Werkbladen Redactie Paula Wanner Lay-out Jolanda van der Heijden Met dank aan: De Hortus, Centrum voor Natuur en

Nadere informatie

Voorbereiding post 3. Er was eens Groep 7-8

Voorbereiding post 3. Er was eens Groep 7-8 Voorbereiding post 3 Er was eens Groep 7-8 Welkom bij IVN Valkenswaard-Waalre Dit is de Powerpointserie als voorbereiding op post 3: Er was eens..., voor groep 7 en 8. Inhoud: Algemeen Verhaal Spel Werkblad

Nadere informatie

Cursus Natuur-in-zicht

Cursus Natuur-in-zicht Planten (deel 1) Cursus Natuur-in-zicht 1 Inhoud van de les Deel 1 Bouw van een plant Hoe leven (bloeiende) planten? Beknopte indeling van het plantenrijk Deel 2 6 grote plantenfamilies Planten 1 Cursus

Nadere informatie

antwoorden en uitleg bij Micropia-onderwijsmateriaal primair onderwijs (groep 7-8)

antwoorden en uitleg bij Micropia-onderwijsmateriaal primair onderwijs (groep 7-8) antwoorden en uitleg bij Micropia-onderwijsmateriaal primair onderwijs (groep 7-8) onzichtbaar leven In dit document vindt u de vragen uit het Micropia-opdrachtenboekje voor de bovenbouw van het primair

Nadere informatie

Beheersing van Didymella bryoniae (Mycosphaerella) in de teelt van komkommer. IWT-project nr. 140982

Beheersing van Didymella bryoniae (Mycosphaerella) in de teelt van komkommer. IWT-project nr. 140982 Beheersing van Didymella bryoniae (Mycosphaerella) in de teelt van komkommer IWT-project nr. 140982 1 Overzicht project 2 Werkpakket 1 1/ Optimalisatie protocol voor airsampling Op zoek naar selectief

Nadere informatie

Paddenstoelen kweken in de klas

Paddenstoelen kweken in de klas Paddenstoelen kweken in de klas Lesbrief groep 5 t/m 8 Inhoud Inleiding... 1 Introductie thema paddenstoelen... 3 Het kweken van paddenstoelen in de klas... 4 Afsluiting en evaluatie... 6 Aanvullende activiteiten...

Nadere informatie

Op (Bemoste) beukenstam kunnen meerder soorten tegelijkertijd voorkomen, bv - zwavelkop - - platte tonderzwam -

Op (Bemoste) beukenstam kunnen meerder soorten tegelijkertijd voorkomen, bv - zwavelkop - - platte tonderzwam - Zwammen op hout door Gerard Compiet (Asten Someren) lezing gehouden op maandag 17-10-2011 Onderwerp: Paddenstoelen die op hout groeien Functie: - afbraak doodhout (recycling) - creëren open plaatsen in

Nadere informatie

LESPAKKET ECOLOGIE. Naam. Dierenrijk is onderdeel van

LESPAKKET ECOLOGIE. Naam. Dierenrijk is onderdeel van LESPAKKET ECOLOGIE VMBO Naam Docent Klas LEKKER BEESTEN TUSSEN DE DIEREN Dierenrijk is onderdeel van WELKOM IN DIERENRIJK SPOREN Om ervoor te zorgen dat je een leuke en leerzame excursie hebt, volgen hier

Nadere informatie

Onderzoeksopdracht. Bodem en grondstaal

Onderzoeksopdracht. Bodem en grondstaal Onderzoeksopdracht Bodem en grondstaal Gebruik grondboor 1. Duw en draai gelijktijdig, in wijzerzin, de schroefachtige punt (het boorlichaam) in de bodem. Deze schroef verzamelt en houdt de grond vast.

Nadere informatie

Jurgen Vansteenkiste : Atlas Atheneum Gistel. Dwarse doorsnede van een boomstam

Jurgen Vansteenkiste : Atlas Atheneum Gistel. Dwarse doorsnede van een boomstam Jurgen Vansteenkiste : Atlas Atheneum Gistel Dwarse doorsnede van een boomstam Spinthout (licht) en kernhout (donker) Spinthout is het niet-verkernde hout van een boom: het bevindt zich tussen het kernhout

Nadere informatie

Het rijk van de schimmels

Het rijk van de schimmels 4 BASISSTOF 1 vwo gymnasium Het rijk van de schimmels thema 4 Ordening opdracht 10 Beantwoord de volgende vragen. 1 Heeft de gist die roos veroorzaakt (zie afbeelding 19) een celkern en een celwand? Gistcellen

Nadere informatie

Bosopdrachten. Praktijkopdrachten groep 7/8

Bosopdrachten. Praktijkopdrachten groep 7/8 Bosopdrachten Praktijkopdrachten groep 7/8 Inhoud..1 Determineren.2 Het bos van binnen naar buiten.5 Klimaat en sfeer in het bos 6 1) DOE JE OREN OPEN..6 2) VOEL EN RUIK..6 3) KLIMAAT..6 Boomdikte...7

Nadere informatie

Het is Raar maar waar! NatuurWijs lesbrief Paddenstoelen

Het is Raar maar waar! NatuurWijs lesbrief Paddenstoelen Het is Raar maar waar! NatuurWijs lesbrief Paddenstoelen Wilt u eropuit met de kinderen om de wereld van de paddenstoelen te ontdekken met alle zintuigen? NatuurWijs heeft speciaal voor de kinderboekenweek

Nadere informatie

Informatie reader. Over bomen

Informatie reader. Over bomen Informatie reader Over bomen Bron: een selectie uit folders van de bomenstichting Hoe groeit een boom? blz. 1 t/m 4 Bomen en mensen blz. 5 t/m 7 Bomen en feesten blz. 8 t/m 10 Bomen en medicijnen blz.

Nadere informatie

Organen, Cellen en Ordening

Organen, Cellen en Ordening Examen VMBO-GL en TL Organen, Cellen en Ordening biologie CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 10 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 18 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

Opdracht 1 Deze opdracht doe je in de klas en kun je niet hier nakijken.

Opdracht 1 Deze opdracht doe je in de klas en kun je niet hier nakijken. Thema 4 Opdracht 1 Deze opdracht doe je in de klas en kun je niet hier nakijken. Opdracht 2 1. bacteriën schimmels planten dieren 2. Kenmerken van cellen, namelijk of de organismen cellen hebben met celkernen,

Nadere informatie

Samenvatting Thema 5 Planten Brugklas Nectar

Samenvatting Thema 5 Planten Brugklas Nectar Samenvatting Thema 5 Planten Brugklas Nectar 5.1 4 organen van de plant: Wortels o Opnemen water met voedingsstoffen (mineralen) o Stevigheid o Opslag van reservestoffen Stengel o o Transport van water

Nadere informatie

Ziekten en plagen: houtrot

Ziekten en plagen: houtrot Ziekten en plagen: houtrot Wat gaan we zien? Afgrendeling in bomen (CODIT) Wat is houtrot + verschillende types rot Belangrijkste houtrotschimmels 1 Afgrendeling in bomen Bomen zijn niet mobiel, maar ook

Nadere informatie

Micro-organismen. organismen

Micro-organismen. organismen Micro-organismen organismen Agenda Wat zijn micro-organismen? Verschil tussen bacteriën en virussen Wat zijn micro-organismen? Een micro-organisme is niet zichtbaar met het blote oog: Bacteriën (gram positief/negatief)

Nadere informatie

2. Maak met de 4 buizen een vierkant op de grond. Dit is het zoekraam.

2. Maak met de 4 buizen een vierkant op de grond. Dit is het zoekraam. Opdracht 1. Gebruik je ogen goed. In het bos kun je van alles ontdekken! Komen er onder de bomen verschillende soorten insecten en of bodemdiertjes voor? Het beste bos 1. Materiaal tas 1: zoekraam, 1 schepje,

Nadere informatie

Planten. over bloemetjes en bijtjes Knollen en citroenen

Planten. over bloemetjes en bijtjes Knollen en citroenen Planten over bloemetjes en bijtjes Knollen en citroenen Deze bijeenkomst Planten versus dieren Indeling van het plantenrijk Voortplanting Ecosystemen Indeling van het leven op aarde Er zijn 4 rijken: Bacteriën

Nadere informatie

Het rijk van de planten

Het rijk van de planten 5 BASISSTOF 1 vwo gymnasium Het rijk van de planten thema 4 Ordening opdracht 14 practicum BOOMALG BENODIGDHEDEN een stukje boomschors met groene aanslag (boomalg) een microscoop prepareermateriaal tekenmateriaal

Nadere informatie

ALLES WAT JE WILT WETEN OVER BOMEN

ALLES WAT JE WILT WETEN OVER BOMEN 3 8 6 10 ALLES WAT JE WILT WETEN OVER BOMEN Een boom is...... een vaste plant met een houten stam en een kruin, alleen noemen de onderdelen anders dan bij een plant. Delen van de boom Laat de kinderen

Nadere informatie

Jcdegids.be. Een inleiding tot de paddenstoelengeslachten. 18/01/2014 JC Delforge

Jcdegids.be. Een inleiding tot de paddenstoelengeslachten. 18/01/2014 JC Delforge Jcdegids.be Een inleiding tot de paddenstoelengeslachten 18/01/2014 JC Delforge De presentatie kan gedownload worden op het volgende adres: http://www.jcdegids.be/jcd-doc.htm Jcdegids.be Inleiding De presentatie

Nadere informatie

NME-leerroute Bomen in het Wandelbos

NME-leerroute Bomen in het Wandelbos NME-leerroute Bomen in het Wandelbos 5 Groep 1 Tilburg, BS Jeanne d Arc Verhaal voor de kinderen De oudste, dikste en hoogste levende wezens op aarde zijn bomen. In het Wandelbos gaan we bomen onderzoeken,

Nadere informatie

1. A. Noem de drie domeinen waarin alle levende organismen worden ingedeeld.

1. A. Noem de drie domeinen waarin alle levende organismen worden ingedeeld. Microbiële diversiteit (COO) Hand-out bij de COO-module, versie 2 oktober 2013 Indeling A. Noem de drie domeinen waarin alle levende organismen worden ingedeeld. B. Alle levende organismen worden in drie

Nadere informatie

LES 10 MICRO-ORGANISMEN C: SCHIMMELS EN GISTEN / Borrelballetjes maken

LES 10 MICRO-ORGANISMEN C: SCHIMMELS EN GISTEN / Borrelballetjes maken VERWERKING van AGRARISCHE PRODUCTEN LES 10 MICRO-ORGANISMEN C: SCHIMMELS EN GISTEN / Borrelballetjes maken INLEIDING De vorige les ging over verschillende vormen en soorten bacteriën. In deze les staan

Nadere informatie

Lespakket HERFST. Lessuggesties groep 5-8. Gemeente Rotterdam, Sport & Cultuur Natuur- & milieueducatie E-mail: sc_groenmo@rotterdam.

Lespakket HERFST. Lessuggesties groep 5-8. Gemeente Rotterdam, Sport & Cultuur Natuur- & milieueducatie E-mail: sc_groenmo@rotterdam. Lespakket HERFST Lessuggesties groep 5-8 Gemeente Rotterdam, Sport & Cultuur Natuur- & milieueducatie E-mail: sc_groenmo@rotterdam.nl Inhoud pakket Achtergrondinformatie vindt u op: www.rotterdam.nl/downloadslesmateriaal

Nadere informatie

LESPAKKET ECOLOGIE. Naam. Dierenrijk is onderdeel van

LESPAKKET ECOLOGIE. Naam. Dierenrijk is onderdeel van LESPAKKET ECOLOGIE HAVO / VWO Naam Docent Klas LEKKER BEESTEN TUSSEN DE DIEREN Dierenrijk is onderdeel van WELKOM IN DIERENRIJK ELAND Om ervoor te zorgen dat je een leuke en leerzame excursie hebt, volgen

Nadere informatie

Materiaalzending Paddenstoelen

Materiaalzending Paddenstoelen Materiaalzending Paddenstoelen WERKBLADEN Colofon Deze werkbladen horen bij de materiaalzending paddenstoelen. Samenstelling: De Hortus, Centrum voor Natuur en Milieu, Harderwijk Milieu Educatie Centrum

Nadere informatie

Herfstwerkboekje van

Herfstwerkboekje van Herfstwerkboekje van Herfst werkboekje groep 5 1 De bladeren aan de bomen worden bruin en rood en vallen naar beneden, het is weer herfst! September wordt herfstmaand genoemd, dit omdat op 22 september

Nadere informatie

Limburgs Landschap. natuurboekje van

Limburgs Landschap. natuurboekje van Limburgs Landschap natuurboekje van herfst 2013 Hoi! Rood met witte stippen? Dat is de vliegenzwam. Vraag mensen eens welke paddenstoel ze het allermooist vinden. Grote kans dat ze roepen: de vliegenzwam!

Nadere informatie

Voorbereiding post 2. Wie weet hoe ik heet Groep 6-7-8

Voorbereiding post 2. Wie weet hoe ik heet Groep 6-7-8 Voorbereiding post 2 Wie weet hoe ik heet Groep 6-7-8 Welkom bij IVN Valkenswaard-Waalre Dit is de Powerpointserie als voorbereiding op post 2: Wie weet hoe ik heet, voor groep 6, 7 en 8. Inhoud: Algemeen

Nadere informatie

BOMEN STERVEN STAANDE...!

BOMEN STERVEN STAANDE...! BOMEN STERVEN STAANDE...! Over stoere bomen en... straffe killers! Citeren als: Bomen sterven staande.. PSGKruin November 2013 Freddy Moorthamer Linde Kruibeekse kreek Bazel (nov '13) Beuk Hof ter Saksen

Nadere informatie

Verteren en fermenteren. havo/vwo 3-4

Verteren en fermenteren. havo/vwo 3-4 Verteren en fermenteren havo/vwo 3-4 Bij onze spijsvertering en voedselproductie spelen microben een belangrijke rol. Het gebruik van microben om voedsel te maken, heet fermentatie. Veel van ons eten en

Nadere informatie

Voorbereiding post 4. Ha! schimmels Ho! schimmels Groep 4

Voorbereiding post 4. Ha! schimmels Ho! schimmels Groep 4 Voorbereiding post 4 Ha! schimmels Ho! schimmels Groep 4 Welkom bij IVN Valkenswaard-Waalre Dit is de Powerpointserie als voorbereiding op post 4: Ha! schimmels Ho! schimmels, voor groep 4. Inhoud: Algemeen

Nadere informatie

Samenvatting Planten VMBO 4a Biologie voor Jou

Samenvatting Planten VMBO 4a Biologie voor Jou Samenvatting Planten VMBO 4a Biologie voor Jou 2.1 Ongeslachtelijke voortplanting = voortplanting waarbij geen bevruchting plaats vindt; hierbij groeit een stukje van de volwassen plant uit tot een nieuwe

Nadere informatie

Nieuwsbrief 3 november 2014

Nieuwsbrief 3 november 2014 Nieuwsbrief 3 november 2014 JNC-web JNC-facebook JNC seizoen 2014/2015 In deze editie verslagen van de Open middag 27 augustus Activiteit 1: Help de ringslangen van De Wieden 10 en17 september Activiteit

Nadere informatie

eten en verteren proefexemplaar bovenbouw primair onderwijs

eten en verteren proefexemplaar bovenbouw primair onderwijs eten en verteren proefexemplaar bovenbouw primair onderwijs Als je de wereld van héél dichtbij bekijkt, gaat er een nieuwe voor je open. Mooier en bijzonderder dan je je ooit hebt kunnen voorstellen. Welkom

Nadere informatie

Voorbereiding post 4. Ha! schimmels Ho! schimmels Groep 5-6-7-8

Voorbereiding post 4. Ha! schimmels Ho! schimmels Groep 5-6-7-8 Voorbereiding post 4 Ha! schimmels Ho! schimmels Groep 5-6-7-8 Welkom bij IVN Valkenswaard-Waalre Dit is de Powerpointserie als voorbereiding op post 4: Ha! schimmels Ho! schimmels, voor groep 5, 6, 7

Nadere informatie

Ongeslachtelijke voortplanting: een deel van een organisme groeit uit tot een nieuw organisme

Ongeslachtelijke voortplanting: een deel van een organisme groeit uit tot een nieuw organisme Samenvatting Thema 2: Planten Basisstof 1 Ongeslachtelijke voortplanting: een deel van een organisme groeit uit tot een nieuw organisme - Gebeurt door mitose (gewone celdeling) - Alle nakomelingen hebben

Nadere informatie

Voedsel en spijsvertering. vmbo

Voedsel en spijsvertering. vmbo Voedsel en spijsvertering vmbo Bij onze voedselproductie spelen microben een belangrijke rol. En ze zijn noodzakelijk voor onze spijsvertering. Zonder deze microben zou er veel van ons voedsel niet zijn

Nadere informatie

Wandeling n 7 : Chêne à l'image : Durbuy Bewegwijzering :

Wandeling n 7 : Chêne à l'image : Durbuy Bewegwijzering : Wandeling n 7 : Chêne à l'image : Durbuy Bewegwijzering : Deze wandeling trekt door het bos van Grandhan en Petit-Han waar haagbeuk en de eik elkaar aanvullen. Afhankelijk van het seizoen vind je hier

Nadere informatie

ALLES WAT JE WILT WETEN OVER BOMEN

ALLES WAT JE WILT WETEN OVER BOMEN ALLES WAT JE WILT WETEN OVER BOMEN Een boom is... Een boom is een plant, alleen noemen de onderdelen anders. Een boom is namelijk een vaste plant met een houten stam en een kruin. Delen van de boom Laat

Nadere informatie

De romp bestaat uit een borstholte en een buikholte, gescheiden door het middenrif.

De romp bestaat uit een borstholte en een buikholte, gescheiden door het middenrif. Samenvatting Thema 1: Organen en cellen Basisstof 1 Levenskenmerken (levensverschijnselen): - stofwisseling (ademhaling, voeding, uitscheiding) - groei - voortplanting - reageren op prikkels - ontwikkeling

Nadere informatie

Voorbereiding post 4. Ha! schimmels Ho! schimmels Groep

Voorbereiding post 4. Ha! schimmels Ho! schimmels Groep Voorbereiding post 4 Ha! schimmels Ho! schimmels Groep 5-6-7-8 Welkom bij IVN Valkenswaard-Waalre Dit is de Powerpointserie als voorbereiding op post 4: Ha! schimmels Ho! schimmels, voor groep 5, 6, 7

Nadere informatie

Docentenhandleiding Onderzoek Leefomgeving

Docentenhandleiding Onderzoek Leefomgeving Docentenhandleiding Onderzoek Leefomgeving Doelgroep: Groep 6,7 en 8 Leerstofgebied: Natuur en techniek Werkvorm: Buiten in groepjes van 3 leerlingen Duur: 45 minuten buiten + 30 minuten nabespreken in

Nadere informatie

Een bovenbouwproject van het IVN Veldhoven Eindhoven Vessem Najaar 2014

Een bovenbouwproject van het IVN Veldhoven Eindhoven Vessem Najaar 2014 Een bovenbouwproject van het IVN Veldhoven Eindhoven Vessem Najaar 2014 Doelgroep: groepen 5 t/m 8 Plaats: Zoek een interessant terrein. Vooral een plek met hoogteverschillen geeft leuke vergelijkingsmogelijkheden.

Nadere informatie

Basiscursus planten: Bladvormen. Klas:. Plantenpersnr: Namen van leerlingen: 1:..

Basiscursus planten: Bladvormen. Klas:. Plantenpersnr: Namen van leerlingen: 1:.. 2012 Basiscursus planten: Bladvormen Klas:. Plantenpersnr: Namen van leerlingen: 1:.. 2:. Basiscursus planten: Bomen verliezen hun bladeren en sparen zo hun energie om straks na de winter weer helemaal

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2013 tijdvak 2 biologie CSE GL en TL Deze bijlage bevat informatie. GT-0191-a-13-2-b Tropische regenwouden Lees eerst informatie 1 tot en met 3 en beantwoord dan vraag 41 tot en met

Nadere informatie

Bewoners. Noordzee. Introductie. Als de Noordzee een paspoort zou hebben dan zou het er zo uitzien:

Bewoners. Noordzee. Introductie. Als de Noordzee een paspoort zou hebben dan zou het er zo uitzien: Gemiddelde: diepte 94 meter Oppervlak: 572.000 km2 Bodem: hoofdzakelijk zand Bewoners van de Noordzee Introductie Als de Noordzee een paspoort zou hebben dan zou het er zo uitzien: De Noordzee is natuurlijk

Nadere informatie

Project Planten ABC. Week 1ABC: Algemeen

Project Planten ABC. Week 1ABC: Algemeen Project Planten ABC Week 1ABC: Algemeen Info: Planten Planten eten, ademen en groeien. Sommige planten houden van natte grond. Anderen van droge grond. Sommige planten houden van veel zon en warmte. Anderen

Nadere informatie

Paddestoelen zelf kweken

Paddestoelen zelf kweken Paddestoelen zelf kweken De Paddestoel Levenscyclus De paddestoelen: groepen Parasieten: levende planten (honingzwam) De paddestoelen: groepen Symbiose met planten: mycorrhizae De paddestoelen: groepen

Nadere informatie

Thema 1: de vier rijken

Thema 1: de vier rijken Auteur Eddy Raaijmakers Laatst gewijzigd 15 September 2016 Licentie CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/85139 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken van

Nadere informatie

De composthoop Een composthoop bij school

De composthoop Een composthoop bij school De composthoop Afval in de natuur bestaat eigenlijk niet. Alles wat op de bodem komt, wordt uiteindelijk verteerd door bodemdieren, schimmels en bacteriën. In een composthoop gebeurt precies hetzelfde

Nadere informatie

Pilobolus. sporenkanon

Pilobolus. sporenkanon Pilobolus sporenkanon Pilobolus is een geslacht van schimmels dat op poep van bijvoorbeeld paarden leeft. Net als andere schimmels verspreidt Pilobolus sporen om zich voort te planten. Dit doet hij op

Nadere informatie

Handleiding Leskist bomen groep 7

Handleiding Leskist bomen groep 7 Handleiding Leskist bomen groep 7 Inhoud pagina Inleiding 3 1. Doelgroep 4 2. Doelstelling 4 3. Relatie met kerndoelen en natuurmethoden 4 3.1. Kerndoelen 4 3.2. Natuurmethoden 4 4. Het aanbieden van de

Nadere informatie

Bodem. Bodemleven. Bodemverzorging. Gevorderdencursus dl 1 TT Boxtel Volkstuinvereniging Ceres 2013-2014

Bodem. Bodemleven. Bodemverzorging. Gevorderdencursus dl 1 TT Boxtel Volkstuinvereniging Ceres 2013-2014 Bodem Bodemleven Composteren Bodemverzorging Gevorderdencursus dl 1 TT Boxtel Volkstuinvereniging Ceres 2013-2014 Vanavond. Bodem: leer je bodem kennen Bodemvoedselweb Composteren Bodem verbeteren en voeden

Nadere informatie

Nachtvlinders. Glasvleugelpijlstaart. De sint-jansvlinder is een dagactieve nachtvlinder

Nachtvlinders. Glasvleugelpijlstaart. De sint-jansvlinder is een dagactieve nachtvlinder Nachtvlinders Wist je dat er 2 groepen vlinders zijn? De ene groep noemen we dagvlinders, de andere groep noemen we nachtvlinders. Het verschil tussen dag- en nachtvlinders lijkt heel simpel: dagvlinders

Nadere informatie

Vissige russula s komen voor in alle kleuren van de regenboog? De geur is zeer kenmerkend.

Vissige russula s komen voor in alle kleuren van de regenboog? De geur is zeer kenmerkend. Wandeling 13 september : Bakkerijschimmel : Neurospora Kwastschimmel : Aspergillus Een russula die normaal roze is maar door de droogte geelachtig tot kakigeel uitgebleekt is. Deze komt in veel vormen

Nadere informatie

Samenvatting Erfelijkheid Vmbo 3a Biologie voor Jou. Erfelijke informatie ligt in de celkern in de chromosomen. Chromosomen bestaan weer uit DNA.

Samenvatting Erfelijkheid Vmbo 3a Biologie voor Jou. Erfelijke informatie ligt in de celkern in de chromosomen. Chromosomen bestaan weer uit DNA. Samenvatting Erfelijkheid Vmbo 3a Biologie voor Jou 4.1 Fenotype Genotype = waarneembare eigenschappen van een individu = de erfelijke informatie in het DNA Genotype + milieufactoren = fenotype Erfelijke

Nadere informatie

Excursieles Overleven in het bos

Excursieles Overleven in het bos Excursieles Overleven in het bos Lesinhoud Excursieles van 1 uur in het Haagse Bos waarbij de leerlingen: leren over de geschiedenis van het bos; leren over de dieren die er wonen; observeren hoe dieren

Nadere informatie

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 14 januari 2014

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 14 januari 2014 De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 14 januari 2014 Beste natuurliefhebber/- ster, Natuurlijk was ik ook afgelopen dinsdag weer op fotosafari op De Wiershoeck en de Kinderwerktuin. Het was relatief

Nadere informatie

Kennisnet community 5-6 / herfst 2006

Kennisnet community 5-6 / herfst 2006 HERFSTWEER Als de zomer voorbij is begint de herfst. Dat merk je niet direct. Er verandert wel steeds meer. Het wordt kouder. Je kunt niet meer zonder jas naar buiten. Er komen herfstbuien. Het waait en

Nadere informatie

het machtigste leven op aarde erfelijkheid & ordening

het machtigste leven op aarde erfelijkheid & ordening antwoorden en uitleg bij Micropia-onderwijsmateriaal Havo/VWO 3-4 het machtigste leven op aarde erfelijkheid & ordening In dit document vindt u de vragen uit het Micropia-onderwijsmateriaal voor Havo/VWO

Nadere informatie

Paddestoelen tocht op landgoed Sandwijck te De Bilt.

Paddestoelen tocht op landgoed Sandwijck te De Bilt. Paddestoelen tocht op landgoed Sandwijck te De Bilt. Op 23 oktober 2011 was het een mooie herfstdag met veel zon. Wij gingen naar landgoed Sandwijck te De Bilt waar een paddestoelentocht werd georganiseerd

Nadere informatie

Secretariaat: tel: + 31 30 2122600 Uppsalalaan 8 fax: + 31 30 2512097 3584 CT Utrecht e-mail: nmv@mycologen.nl

Secretariaat: tel: + 31 30 2122600 Uppsalalaan 8 fax: + 31 30 2512097 3584 CT Utrecht e-mail: nmv@mycologen.nl Secretariaat: tel: + 31 30 2122600 Uppsalalaan 8 fax: + 31 30 2512097 3584 CT Utrecht e-mail: nmv@mycologen.nl L.S. Dit zijn enkele lessuggesties voor leerlingen van de basisscholen. Ze zijn voor de diverse

Nadere informatie

Deelnemers in de najaarszon tijdens de wandeling in de Amsterdamse Waterleidingduinen

Deelnemers in de najaarszon tijdens de wandeling in de Amsterdamse Waterleidingduinen Vogelenzang - 25 oktober 2014 Paul Venderbosch Sjamanen, lensgallen en vooral veel paddestoelen Zouden er nog vlinders of libellen te zien zijn? Dat vroegen we ons af tijdens de start van de najaarswandeling

Nadere informatie

1 Stoffen worden omgezet. Stofwisseling is het vormen van nieuwe stoffen en het vrijmaken van energie. Kortom alle processen in organismen.

1 Stoffen worden omgezet. Stofwisseling is het vormen van nieuwe stoffen en het vrijmaken van energie. Kortom alle processen in organismen. THEMA 1 1 Stoffen worden omgezet 2 Fotosynthese 3 Glucose als grondstof 4 Verbranding 5 Fotosynthese en verbranding 1 Stoffen worden omgezet. Stofwisseling is het vormen van nieuwe stoffen en het vrijmaken

Nadere informatie

Ziekteverwekkende micro-organismen dringen via lichaamsopeningen het lichaam binnen:

Ziekteverwekkende micro-organismen dringen via lichaamsopeningen het lichaam binnen: IMMUNITEIT 1 Immuniteit Het lichaam van mens en dier wordt constant belaagd door organismen die het lichaam ziek kunnen maken. Veel van deze ziekteverwekkers zijn erg klein, zoals virussen en bacteriën.

Nadere informatie

Lesbrief Bodemdiertjes favoriete voedsel

Lesbrief Bodemdiertjes favoriete voedsel Lesbrief Bodemdiertjes favoriete voedsel Doelgroep: Groep 6 t/m 8 Leerstofgebied: Wereldoriëntatie Werkvorm: Groepjes Duur: ± 30 minuten Doel van de opdracht: Leerlingen leren wat het favoriete voedsel

Nadere informatie

Doe- pad Watertorenweg. Achtergrond informatie voor de begeleider. Groep 5-6

Doe- pad Watertorenweg. Achtergrond informatie voor de begeleider. Groep 5-6 Doe- pad Watertorenweg Achtergrond informatie voor de begeleider. Groep 5-6 Colofon Deze lesbrief in opgesteld door De Hortus, Centrum voor Natuur en Mileu, in opdracht van de Gemeente Harderwijk. Wij

Nadere informatie

Voorbereiding post 5. Elke paddenstoel zijn eigen plekje Groep 5-6

Voorbereiding post 5. Elke paddenstoel zijn eigen plekje Groep 5-6 Voorbereiding post 5 Elke paddenstoel zijn eigen plekje Groep 5-6 Welkom bij IVN Valkenswaard-Waalre Dit is de Powerpointserie als voorbereiding op post 5: Elke paddenstoel zijn eigen plekje, voor groep

Nadere informatie

Op avontuur in de natuur (najaar) veldwerk groep 4,5,6

Op avontuur in de natuur (najaar) veldwerk groep 4,5,6 Op avontuur in de natuur (najaar) veldwerk groep 4,5,6 Inhoud: omschrijving blz. 2 achtergrondinformatie blz. 3 lessuggesties blz. 4 1.1 regenwormhotel blz. 4 1.2 regenwormonderzoek blz. 4 werkblad regenworm

Nadere informatie

grote gids ~<(st!p#=bajc a< grote gids paddenstoelen! voor onderweg paddenstoelen EWALD GERHARDT EWALD GERHARDT Met soorten

grote gids ~<(st!p#=bajc a< grote gids paddenstoelen! voor onderweg paddenstoelen EWALD GERHARDT EWALD GERHARDT Met soorten soorten paddenstoelen! Dit is de paddenstoelengids bij uitstek. Maar liefst 1000 soorten staan beschreven en in kleur afgebeeld. Bovendien worden nog eens 200 soorten met hun voornaamste kenmerken vermeld.

Nadere informatie

Wat gebeurt er met de blaadjes die in de herfst van de bomen vallen? En wat doen onze tuiniers met dode of planten of afgesnoeide takken?

Wat gebeurt er met de blaadjes die in de herfst van de bomen vallen? En wat doen onze tuiniers met dode of planten of afgesnoeide takken? De bodem doorgrond Wat? Voor Leeftijd wie? Duur: Prijs: begeleid actief atelier Basisonderwijs 2 uur 90 per groep van max. 20 lln. Wat gebeurt er met de blaadjes die in de herfst van de bomen vallen? En

Nadere informatie

Micro-organismen. Waar gaat deze kaart over? De soorten micro-organismen. Wat wordt er van je verwacht? Wat zijn micro-organismen?

Micro-organismen. Waar gaat deze kaart over? De soorten micro-organismen. Wat wordt er van je verwacht? Wat zijn micro-organismen? Waar gaat deze kaart over? De soorten micro-organismen Deze kaart gaat over micro-organismen. Microorganismen zitten in voedsel. Als je voedsel bereidt is het belangrijk om te weten wat micro-organismen

Nadere informatie