Basistraining omgaan met Agressie en ander grensoverschrijdend gedrag

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Basistraining omgaan met Agressie en ander grensoverschrijdend gedrag"

Transcriptie

1 Basistraining omgaan met Agressie en ander grensoverschrijdend gedrag

2 Inhoudsopgave Inleiding pagina 3 Individuele leerdoelen pagina 6 Logboek pagina 9 Definities van geweld pagina 15 Vormen van agressie pagina 16 Agressietheorieën pagina 22 Territoriumleer een Kijkmodel pagina 24 Het crisisontwikkelingsmodel pagina 47 Onderhandelen pagina 55 Acceptatietechnieken pagina 57 Buigtechnieken pagina 58 De kracht van lichaamstaal pagina 59 Communicatie, wat is dat? Pagina 64 Bijlage 1: Zelfanalyse Bijlage 2: Analyse incident Bijlage 3: Casus omgaan met agressie 2

3 Inleiding: Dit is de reader de basistraining Omgaan Met Agressie en ander grensoverschrijdend gedrag. Deze reader is samengesteld door de zogenaamde OMA-trainersgroep. De trainersgroep bestaat uit medewerkers van de Mondriaan zorggroep uit verschillende divisies/locaties die vanuit hun achtergrond als DDGtrainer (omgang met dreigend, destructief gedrag) of andere didactische achtergrond trainingen op dit gebied verzorgen. De reader vormt de basis van de OMA-cursussen die binnen de Mondriaan Zorggroep gegeven worden. Als zodanig vind u weinig doelgroepgebonden informatie hierin terug. Deze reader bevat opvattingen, theorieën, benaderingswijzen en technieken die je op het gebied van omgang met agressie en destructie gedrag terugvindt. Er is een keuze gemaakt op basis van toepasbaarheid binnen de psychiatrie. Voor verdere verdieping in bepaalde modellen en theorieën kunt u gebruik maken van de literatuurlijst achter in deze reader. Uitgangspunt is dat deze module geen statisch geheel mag worden maar in de loop van de tijd aangevuld en gewijzigd wordt op basis van de ervaringen en inzichten van trainers en deelnemers aan de diverse cursussen. Cursus 'Omgaan met agressie' Omgaan met agressie is een cursus waarin vaardigheden worden aangeleerd die gericht zijn op het voorkomen van en het omgaan met agressie. Hij is bedoeld voor medewerkers van Mondriaan, die in de directe zorgverlening en dus hun dagelijkse werk regelmatig te maken krijgen met agressieve (verbale en non-verbale) bejegening door cliënten. Werkwijze De cursus kent een praktische aanpak. De nadruk ligt op het omgaan met agressie in werksituaties. Deze worden door de cursisten zelf ingebracht om de band met de dagelijkse praktijk zoveel mogelijk te garanderen. Voor zover nodig of wenselijk komen enkele theoretische uitgangspunten aan de orde, maar cursisten zullen vooral oefenen hoe ze op verschillende manieren met agressie kunnen omgaan. Hierbij neemt het rollenspel een voorname plaats in. Algemeen leerdoel van de basistraining: Na afloop van de cursus kunnen de deelnemers: 1. Onderkennen wat de boodschap is van agressief gedrag en op grond daarvan reageren; 2. Met grotere zekerheid agressieve situaties tegemoet treden; 3. Interventies plegen om agressief gedrag te voorkomen; 4. Interventies plegen om agressief gedrag te couperen; 5. Reflecteren op het effect dat agressief gedrag heeft op de eigen persoon en het eigen gedrag; 3

4 Concrete doelstellingen 1. De deelnemer kan de verschillende vormen vormen van agressie benoemen en bij de analyse van een incident aangeven welke vorm van agressie van toepassing is. 2. De deelnemer is in staat om zijn/haar benadering van de cliënt af te stemmen op de aanbevolen aanpak van gedrag per vorm van agressie. 3. De deelnemer is in staat om agressie te analyseren in het kader van territoriaal gedrag. Op basis van deze analyse kan de deelnemer maatregelen treffen die preventief werken op het ontstaan van agressie. 4. Deelnemer is in staat om op een constructieve wijze uitingen van (dreigende) agressie bij cliënten te hanteren op een wijze die (dreigende) agressie vermindert: 4.1. De deelnemer geeft aan wat hij ziet gebeuren en wat hij ervan vindt De deelnemer is zich bewust van de eigen perceptie van de situatie en zijn/haar reactie er op De deelnemer is zich bewust van eigen standpunten en overtuigingen waarmee een situatie kan vastlopen dan wel openingen kunnen bieden De deelnemer herkent gedrag waarop men allergisch reageert en kan hier een alternatief voor bieden uitgaande van eigen kwaliteiten en valkuilen De deelnemer kan aangeven welk gevoel hij heeft bij de situatie en weet wat hij doet De deelnemer kan onderscheid maken tussen feiten en interpretaties De deelnemer kan eigen remmende overtuigingen benoemen en is in staat hier een andere richting aan te geven De deelnemer neemt afstand, overziet de situatie en kiest positie De deelnemer is zich bewust van de verschillen in positie en beleving van de situatie tussen hemzelf en de cliënt De deelnemer herkent eigen reactiepatronen/reactiewijzen in communicatie en kan indien deze niet effectief zijn voor het deëscaleren van de situatie, ze aanpassen/vervangen door effectievere patronen/reactiewijzen De deelnemer heeft zicht op de lacunes binnen de eigen conflicthanteringstijlen en kan alle stijlen bewust inzetten in een conflictsituatie De deelnemer reageert in situaties van agressie/grensoverschrijdend gedrag met respect, en werkt aan een constructieve oplossing De deelnemer is in staat om de drie A s van assertief communiceren toe te passen en eigen aandachtspunten hierin te benoemen De deelnemer kan de stappen van onderhandelen volgens het win/win-model toepassen in een rollenspel en benoemen welke aandachtspunten hij hierbij heeft in de eigen werkpraktijk. Omvang: 4 bijeenkomsten van 3,5 uur. 4

5 Bijeenkomst 1 Wat is agressie, fase 0 - Werkafspraken, werkwijze, kennismaking - Bepalen individuele leerdoelen - Inventarisatie van eigen ervaringen met agressie - Visies op geweld (meningen, oorzaken, werkdefinitie) - Herkennen en erkennen van effecten op eigen gedrag; - Grenzen, territoriumleer - Crisisontwikkelingsmodel - Bijeenkomst 2 Fase 0 ; ken je client en jullie omgeving Hoe kun je oplopende agressie begrenzen, fase 1 - Symptomen van dreigend geweld; - Herkennen en reduceren van risicofactoren; - Samenwerken, onderhandelen, vechten; - Dilemma s bij onderhandelen; - Onderhandelingsvaardigheden; - Buigtechnieken - Acceptatietechnieken - Casuïstiek. Bijeenkomst 3 Hoe kun je assertief zijn bij agressie, stellen van grenzen, fase 2 - Stellen van grenzen; - Lichaamstaal; - Bewustwording positie, afstand-nabijheid - Gebruikmaken van assertiviteit (3 A s); - Hanteren van geweldsituaties, strategieën; - Casuïstiek. Bijeenkomst 4 Hoe kun je omgaan met crisissituaties en wat doe je erna? - Omschrijving van het begrip crisis ; - Buigtechnieken en confrontatietechnieken; - Slachtofferopvang: regelgeving Mondriaan, ondersteuning collega s en cliënten; - Casuïstiek. Bijeenkomst 5 Integratiebijeenkomst - Korte herhaling van voorgaande bijeenkomsten plus verdieping; - Mogelijkheid tot het stellen van vragen; - Leren van agressie-incidenten: hoe, wat, wanneer. Bijv. toepassen incidentmethode - Casuïstiek m.b.v. acteur; - Evaluatie cursus 5

6 6

7 Vragenlijst individuele leerdoelen omgang met agressie/grensoverschrijdend gedrag Vul de zelfscore vragenlijst in, stel op basis van de scores je individuele leerdoelen op voor deze training. Score: 1= dit kan/doe ik niet 2 = dit kan/doe ik bijna niet 3 = dit kan/doe ik een beetje 4 = dit kan/doe ik voldoende 5 = dit kan/doe ik goed 1) Ik kan vier vormen van agressie benoemen en bij de analyse van een incident aangeven welke vorm van agressie van toepassing is: score Huidige situatie Gewenste situatie/belangrijk voor mij 2) Ik ben in staat om mijn benadering van de cliënt af te stemmen op de aanbevolen aanpak van gedrag per vorm van agressie. score Huidige situatie Gewenste situatie/belangrijk voor mij 3) Ik ben in staat om agressie te analyseren in het kader van territoriaal gedrag. Op basis van deze analyse kan ik maatregelen treffen die preventief werken op het ontstaan van agressie. score Huidige situatie Gewenste situatie/belangrijk voor mij 7

8 4) Tijdens/na situaties met agressie/grensoverschrijdend gedrag geef ik aan wat ik zie gebeuren en wat ik ervan vindt Ik ben me bewust van de eigen perceptie van de situatie en mijn reactie er op. Ik ben me bewust van eigen standpunten en overtuigingen waarmee een situatie kan vastlopen dan wel openingen kunnen bieden. Ik herken gedrag waarop ik allergisch reageer en kan hier een alternatief voor bieden uitgaande van eigen kwaliteiten en valkuilen. score Huidige situatie Gewenste situatie/belangrijk voor mij 5) Ik kan aangeven welk gevoel ik heb bij de situatie en weet wat ik doe. Ik kan onderscheid maken tussen feiten en interpretaties. Ik kan eigen remmende overtuigingen benoemen en ben in staat hier een andere richting aan te geven. score Huidige situatie Gewenste situatie/belangrijk voor mij 6) Ik neem afstand, overzie de situatie en kies positie. Ik ben me bewust van de verschillen in positie en beleving van de situatie tussen mezelf en m n cliënt dan wel mantelzorgers. Ik herken eigen reactiepatronen/reactiewijzen in communicatie en kan indien deze niet effectief zijn voor het deëscaleren van de situatie, ze aanpassen/vervangen door effectievere patronen/reactiewijzen. Ik heb zicht op de lacunes binnen mijn eigen conflicthanteringstijlen en kan alle stijlen bewust inzetten in een conflictsituatie. score Huidige situatie Gewenste situatie/belangrijk voor mij 8

9 7) Ik reageer in situaties van agressie/grensoverschrijdend gedrag met respect, en werk aan een constructieve oplossing. Ik ben in staat om assertief te communiceren en eigen aandachtspunten hierin te benoemen. Ik onderhandel volgens de win/win gedachte. score Huidige situatie Gewenste situatie/belangrijk voor mij 8) evt. gemiste onderdelen of voor jou thema s kun je ook zelf nog scoren: score Huidige situatie Gewenste situatie/belangrijk voor mij Individuele leerdoelen voor de training: 1) 2) 3) 9

10 Logboek Gebruik je logboek om vast te houden wat je wil onthouden (gebeurtenissen, ideeën, reacties op uw gedrag, gekregen tips, vorderingen). Gebruik het ook om te nalyseren wat er gebeurd is. Schrijf ten slotte op wat en hoe u verder wilt leren. Je logboek is privé, je hoeft geen verantwoording af te leggen over hetgeen je wel of niet opschrijft. Besteed er voor en na iedere bijeenkomst minstens tien minuten aan. Lees aantekeningen van eerdere dagen door om te zien of je je voornemens ook hebt uitgevoerd. ---voorbeeld--- Vragen/thema s die je kunt beschrijven in het logboek: Terugblik op de bijeenkomst: De terugblik kan het best gebeuren aan de hand van vragen als: Wat is er vandaag achtereenvolgens allemaal gebeurd? Welke gevoelens had ik daarbij? Wat heb ik gedaan om te laten gebeuren wat ik wil? Welke gebeurtenissen tussen mijzelf en één of meer anderen wil ik onthouden? Welke vragen zijn bij mij naar voren gekomen? Enzovoort. Ruimte om aantekeningen te maken. Voorbereiding van de volgende bijeenkomst Vragen/ onduidelijkheden ten aanzien van de huiswerkopdrachten In welke mate sluiten mijn individuele leerdoelen aan bij de onderwerpen die aan bod gaan komen? Op welke zaken uit de vorige bijeenkomst wil ik nog terugkomen? Zijn er actuele zaken waar ik bij wil gaan stilstaan? De volgende bijeenkomst wil ik vooral leren (of afleren)? Wat heb ik daarvoor nodig? Ik wil meer weten over? Ik kan meer uit de training halen als ik? Ruimte om aantekeningen te maken 10

11 Terugblik op bijeenkomst 1 Voorbereiding bijeenkomst 2 11

12 Terugblik op bijeenkomst 2 Voorbereiding bijeenkomst 3 12

13 Terugblik op bijeenkomst 3 Voorbereiding bijeenkomst 4 13

14 Terugblik op bijeenkomst 4 Voorbereiding bijeenkomst 5 14

15 Terugblik op bijeenkomst 5 15

16 Definities van geweld Toronto social services Geweld is: 1. Fysieke aanval met of zonder wapen met als gevolg fysieke schade van medewerkers als littekens, kneuzingen, uitgetrokken haren en ernstiger verwondingen. 2. Poging tot fysiek geweld: poging tot aanval met of zonder wapen, zonder dat dit resulteert in lichamelijk schade van een van de medewerkers. 3. Seksueel misbruik: seksuele aanranding die resulteert in fysieke schade van een van de medewerkers, zoals kneuzing, snijwonden, littekens of ernstiger verwondingen. 4. Poging tot seksueel misbruik: seksueel lastig vallen of andere vormen van ongepast gedrag, zonder dat dit fysieke beschadiging van een van de medewerkers tot gevolg heeft. 5. Bedreigingen: verbaal of geschreven, gericht op de persoon zelf, zijn eigendom of beide. 6. Beschadiging of diefstal van eigendommen van medewerkers (kleding, auto, etc.). 7. Anderszins: iedere vorm van fysieke of seksuele aanval, psychologisch misbruik of dreigementen voor zover niet begrepen in bovenstaande (1 t/m 6), waarvan de medewerkers vinden dat het ernstig genoeg is om voldoende aandacht aan te geven. Bovenstaande definitie richt vooral de aandacht op de effecten van geweld op het slachtoffer, zonder zich te richten op de motivatie van de dader. 16

17 Vormen van agressie Uitingen van agressie komen terug in een viertal vormen van agressie als we kijken naar de reden/oorzaak waarom ze worden ingezet: Deze uitingen van agressie komen terug in een viertal vormen van agressie als we kijken naar de reden/oorzaak waarom ze worden ingezet: 1. Expressieve agressie 2. Frustratieagressie 3. Instrumentele agressie 4. Willekeurige agressie (of agressie ten gevolge van psychopathologie) In het algemeen kunnen we stellen dat contact maken en afstemmen op de ander noodzakelijke strategieën zijn; echter elke vorm vraagt ook een specifieke aanpak. 1. Expressieve agressie Kenmerken: Luidruchtig uiten van kritiek, ongenoegen of verwijten Verbergen van onzekerheid of nijd Omstanders erbij betrekken Door verschil in positie is er ook een verschil in beleving van de situatie Afhankelijkheid en verplichting geven gevoelens van onmacht Onvoldoende aandacht voor hun probleem of situatie Reactie op non-verbale signalen van afkeuring Aanpak: Besteed aandacht aan luidruchtig lastig gedrag Luisteren Samenvatten Doorvragen Blijf kalm, geef mee, nodig klant uit actie te ondernemen Stel klant voor een duidelijke keuze Als klant niet wil meewerken, vraag hem om te vertrekken 2. Frustratieagressie Kenmerken: Hindernis, echt of denkbeeldig, bij het bereiken van het doel Niet persoonlijk bedoeld maar tegen de organisatie Verschil in interpretatie van regels Teleurgesteld in verwachtingen door miscommunicatie Slechte bereikbaarheid of onduidelijke procedures Opgekropte boosheid of gekleurde werkelijkheid Eerdere negatieve ervaringen spelen mee Een incident kan tot uitbarsting leiden Emoties lopen in snel tempo hoog op Minder of geen controle over gedrag Aanpak: Geef direct aandacht en help om controle te hervinden Praat emoties niet weg, maar toon begrip en erken ze Geef eerst mee, zoek dan naar een oplossing 17

18 Neem iemand even apart, biedt iets aan Ga na wat er verkeerd is gegaan en wie daarvoor verantwoordelijk is Bied zonodig excuses aan en meld hoe u de zaak rechtzet Leg bij een onterechte klacht de klant uit wat hij kan doen of laten Verwijs evt. door naar andere instanties Let op signalen die op een escalatie kunnen wijzen Maak gebruik van verrassing en humor Stel u op als bemiddelaar niet als tegenstander Onderhandel over belangen van de klant en van uzelf Neem gedrag serieus ook van querulanten 3. Instrumentele agressie Kenmerken: Weloverwogen instrument om eigen doel te bereiken Gericht tegen persoon om organisatie te treffen Emoties zijn vaak gespeeld/niet authentiek Wisselen van strategie om druk op te voeren Beroepen zich graag op hun reputatie. Vaak is er mythevorming rond deze mensen (ze hebben de reputatie opgebouwd een gevaarlijk iemand te zijn). Hierdoor loop je als hulpverlener het risico het gedrag niet in het juiste perspectief te zien en eerder toe te geven aan wat de hulpvrager wil. Voortdurend controle over eigen gedrag en de omgeving Dreigen met gebruik van geweld of wapens Gebruik van smoezen om gedrag te rechtvaardigen Dreigementen worden meestal niet uitgevoerd Wanneer emoties de overhand krijgen kan de agressor de controle verliezen Instrumentele agressie kan dan omslaan in frustratieagressie als de agressor met zijn intimiderende gedrag niet krijgt wat hij wil. Geven anderen de schuld bij escalatie Aanpak: Erken dat u bang bent en blijf scherp Benoem dreigend gedrag en uw reactie daarop Gebruik geen geweld, dreig er niet mee Let op uw woorden, blijf positief en beleefd Houdt afstand en oogcontact Blijf kalm en veroordeel de ander niet Vindt uit wat er achter het dreigend gedrag zit Signaleer wapens en vraag wat de bedoeling is Weiger medewerking maar voorkom gezichtsverlies van de ander Schakel anderen in voor uw veiligheid Toegeven aan instrumentele agressie roept nieuwe incidenten op, het agressieve, intimiderende gedrag wordt beloond. Zorg voor een veilige uitweg van uzelf en van de ander 4. Willekeurige agressie Kenmerken: Door verslaving aan alcohol of drugs Bij mensen met een psychische stoornis Agressie wordt ongeremd geuit Het verloop is onvoorspelbaar Er ontbreekt een rationele grondslag Frustraties kunnen een rol spelen Kan gemakkelijk overgaan in gewelddadig gedrag 18

19 Problemen kunnen niet opgelost worden Aanpak: Leg positief en vriendelijk contact Tolereer geen afwijking van de regels Ga niet in op problemen die onoplosbaar zijn Maak geen grappen en geen vervelende opmerkingen Discussie kan snel leiden tot ongeremde woede Schakel hulp in en houdt afstand Let op uw eigen veiligheid Zorg voor een veilige uitweg van uzelf en van de ander Oorzaken en herkenning van agressie Als laatste in dit deel bespreken we de oorzaken van agressie. Hierbij gaan we ervan uit dat mensen biologische, psychologische en sociale wezens zijn. Hulpverleners en hulpvragers laten gedrag zien, waarbij ze betekenis geven aan hun eigen gedrag, het gedrag van de ander en de sociale context waarin het gedrag plaatsvindt. Door zicht te krijgen op de oorzaken van agressie, kunnen er preventieve maatregelen genomen worden, waardoor de kans op het ontstaan van nieuw agressie kleiner worden. Oorzaken van agressie: Angst Angst voor hospitalisatie; angst voor andere cliënten; angst voor verlies van zelfcontrole en zelfwaardering; angst voor verlies van territorium. Angst kan ook veroorzaakt worden vanuit de pathologie van de cliënt, zoals bijvoorbeeld waanvoorstellingen, achterdocht en hallucinaties. Frustratie Frustratie als reactie op het verblijf in een gecontroleerde omgeving. Dit leidt tot gevoelens van hulpeloosheid en het gemis aan mogelijkheden om in velerlei persoonlijke behoeften te voorzien. De hulpvrager zal bij de hulpverlener (soms verhuld) aandacht vragen voor dit probleem. Als dit onvoldoende gezien wordt, of als er te weinig mogelijkheden zijn om aan een aantal van deze behoeften te voldoen (bijvoorbeeld privacy, inspraak in de behandeling / begeleiding, vrijheid enzovoort) neemt de kans op agressie toe. Aftasten van de werkelijkheid (reality testing) Sommige hulpvragers tasten de grenzen af van duidelijkheid en acceptabel gedrag binnen de afdeling. Eveneens bestaat de mogelijkheid dat de hulpvrager gedrag aanwendt wat door anderen als agressie gezien wordt, wanneer hij bang is de controle over zichzelf te verliezen. Een aantal vormen van agressie worden vertoond om zich ervan te verzekeren dat hij hulp krijgt van het team als dit noodzakelijk is. De hulpverlener bakent door begrenzing van het gedrag van de hulpvrager de grenzen van de realiteit af, wat rust geeft bij de hulpvrager. 19

20 Minderwaardigheidsgevoelens en de behoefte aan compensatie daarvan Teleurstellingen en pijn als gevolg van vroegere afwijzingen kunnen, na lange tijd onderdrukt te zijn geweest, schuldgevoelens en woede veroorzaken die tot uiting gebracht worden in gedragsvormen die door anderen kunnen worden betiteld als agressie. Wanneer de normale omgangsvormen van de cliënt niet effectief blijken te zijn, slaagt hij er soms niet in de gevoelens van teleurstelling en pijn te onderdrukken. Hospitalisatie kan deze gevoelens versterken. Verlies aan territorium en persoonlijke ruimte Wanneer iemand een belangrijk territorium verliest (of dreigt te verliezen), of wanneer iemand veel territoria in een korte tijd verliest, ontstaat er een vijandige reactie om het verlies te voorkomen of te stoppen. Als deze vijandige reactie niet afdoende blijkt en het verlies gaat door of als de hulpvrager geen mogelijkheid heeft/krijgt om op andere territoriale gebieden te compenseren, dan is de kans dat hij destructief wordt aanmerkelijke groter. In hulpverleningssituaties kan dit gaan om verlies van veel (belangrijke gebieden), bijvoorbeeld wanneer iemand opgenomen wordt in een psychiatrisch ziekenhuis, of om het (dreigende) verlies van een heel belangrijk voorwerp, bijv. het handtasje van een demente oudere. Woede Iemand die een geliefd persoon, een baan, zelfwaardering, status of een ander belangrijk aspect van zijn leven verliest, maakt in zekere zin steeds een rouwproces door en raakt mogelijkerwijs verstrikt in negatieve gevoelens. Er zijn twee manieren om deze woede te uiten: Direct. Indirect. Directe uitingsvormen van woede: De directe uitingsvormen zijn het meest efficiënt voor de psychische gezondheid van de mens. Ze zijn pas adequaat wanneer de intensiteit ervan bepaald wordt door een realistische inschatting van de situatie. Deze uiting van woede is op de eerste plaats bedoeld voor zichzelf en niet tegen de ander. De ander kan het hierdoor wel moeilijk krijgen omdat deze woede-uiting voor hem confronterend is of de bevrediging van zijn eigen behoeften bemoeilijkt. Dit laatste hoort echter niet bij de verantwoordelijkheid van diegene die zijn woede uit, die zorgt alleen voor zichzelf en laat de ander in principe vrij om hier al dan niet rekening mee te houden. De directe uiting van woede geeft een gevoel van kracht en sterkte aan het individu en werkt ik-bevestigend. 20

21 De directe uitingsvorm wordt bepaald door socioculturele factoren (bijvoorbeeld Zuid-Amerika ten opzichte van Noord-Europa, mannen ten opzichte van vrouwen). Indirecte uitingsvormen van woede: Indirecte uitingsvormen zijn minder gezond voor het individu. Ze zijn vaak destructief voor alle betrokkenen en hun onderlinge relatie (gekwetst voelen, onmachtsgevoelens, etc.). Ze zijn vaak bedoeld om de ander te raken en zo onrechtstreeks voor zichzelf betere condities in de wacht te slepen, dus tegen de ander met de (valse) hoop zichzelf beter te voelen. Meestal zijn ze een gebrekkige poging van een individu die zich probeert te handhaven terwijl hij er eigenlijk heel wat negatieve cognities op nahoudt, zoals onder andere: Ik heb geen recht op mijn woede, Ik heb geen recht op mijn idee, standpunt, behoefte, positie, enzovoort. Ik doe alleen maar moeilijk. Ik ben gecompliceerd. De ander zal mij niet meer willen. Er zijn heel wat indirecte uitingsvormen van woede, zowel verbaal als gedragsmatig. Een greep uit de verbale vormen: cynisme, sarcasme, uitvliegen, vegen uit de pan geven. Op gedragsvlak is er poetsdrang, overmatig eten, drinken, seksueel contact, hardlopen, roekeloos rijden, koppig zijn en ook vechten. Agressie kan een indirecte vorm zijn om woede te uiten. Er is dan sprake van acting-out. Naast woede kunnen ook andere basisemoties zoals pijn en angst aan de basis liggen van agressie. Woede is een gevoel, agressie is een gedrag. Het is van belang om dit onderscheid te maken. Gevoelens zijn willekeurig, men heeft er geen controle over. Iemand kan echter wel controle (leren) hebben over de manier waarop hij zijn basisemoties uit. Woede leidt dus niet per definitie tot agressie, mits deze op een directe manier geuit kan worden. Indirecte manieren van woede uiten kunnen, zoals boven beschreven, agressief of destructief zijn. Machteloosheid Een hulpvrager kan zich in sommige situaties niet bij machte voelen om de situatie waarin hij verkeert naar zijn hand te zetten. Bijvoorbeeld als hij een in bewaring stelling of een rechtelijke machtiging heeft, of een andere vorm van dwangmaatregelen, maar ook wanneer hij door ziekte, handicap of gebrekkige sociale vaardigheden niet duidelijk kan maken aan anderen wat hij wil. Onduidelijkheid Als de doelstelling van een bepaalde hulpverleningssituatie niet duidelijk is bij de hulpvrager en/of bij gebrek aan informatie. Maar ook gebrek aan of verandering in structuur kan veel onrust veroorzaken, wat kan leiden tot agressie. Bijv. automutilatie bij verstandelijk gehandicapten, gedrag om grenzen te zoeken, passiviteit of apathie bij mensen met een depressie. 21

22 Onrust of drukte Wanneer hulpverleners het druk hebben door bijv. onderbezetting, nieuwe opnames of een bewerkelijke hulpvrager, ontstaat er onrust bij de andere hulpvragers. Er is weinig aandacht voor hun problemen of ze kunnen zich onveilig gaan voelen. Een en ander kan leiden tot agressie, ofwel om de aandacht op zich te vestigen, ofwel om te controleren of er nog wel ingegrepen wordt als er iets gebeurt. Katalysatoreffect Vaak veroorzaakt het (dreigend) destructieve gedrag van een hulpvrager irritatie, angst en onrust bij andere hulpvragers, wat kan leiden tot nieuw agressie bij anderen. N.B. De bovenstaande lijst van oorzaken van agressie is niet uitputtend, maar komen in hulpverleningssituaties het meeste voor. 22

23 Oorzaken van agressie A. Instinct (S. Freud, D. Morris, e.a.) - Agressie is - aangeboren drift - natuurlijk - even krachtig als seks - een overgeërfd constante, die absoluut noodzakelijk is om te overleven - Alles wat je kan doen is ze controleren B. Agressie is aangeleerd gedrag (A. Bandura, e.a.) Sociale leertheorie: 3 hoofdelementen 1. leren door observeren en imiteren - gezin - peer-group - media 2. Externe factoren die agressie oproepen of doen toenemen. - het zien van anderen die zich hewelddadig gedragen - dreigementen, aanvallen, frustraties - anticipatie op winst, als resultaat van gewelddadig gedrag - lijden aan psychose (bevelshallucinatie die aanzet tot geweld) 3. Agressie wordt op verschillende manieren bekrachtigd. - maakt een einde aan dreiging - levert status op in een peer-group Agressie is aangeleerd, kan dus ook afgeleerd worden (agogisch optimisme) C. Frustratie (Brown, Bute/ Ford) - daar waar mensen gehinderd worden op weg naar het bereiken van doelstellingen, treedt frustratie op. - Niet iedere frustratie leidt tot geweld als reactie - niet aan iedere geweldssituatie ligt frustratie ten grondslag - als patiënt heb je veel frustraties te verwerken D. Agressie als communicatie (P. Watzlawick, e.a.) Geweld kan ook gezien worden als communicatief en dus als functioneel gedrag. Verklaring ligt dan niet in de persoon maar in de interactie. Geweld is dan een extreme vorm van communiceren binnen een niet effectief verlopen van interactie. 23

24 E. Territoriumleer (C.B. Bakker en M.K. Bakker) Om te kunnen bestaan als individu heeft ieder een aantal territoria nodig, die hij in stand houdt, verdedigt, verwerft door territoriaal gedrag te vertonen: het individu is door wat hij bezit. Agressie is dan elke poging van het individu zijn grenzen naar buiten te verleggen. Het is een handeling, die uitloopt op uitbreiding van iemands gebied. Regressie is het gedrag waardoor de grenzen naar binnen verlegd worden, waardoor men de afmetingen van zijn terriotorium inkrimpt. 24

25 Territoriumleer een Kijkmodel Territorialiteit, het is een begrip dat vooral bekend is uit de dierenwereld. Ondanks dat er over het algemeen weinig aandacht besteed wordt aan territorialiteit, neemt het in het dagelijkse leven van de mens een belangrijke plaats in. De eerste associaties op territorialiteit hebben betrekking op fysieke gebieden of domeinen, gebieden die afgebakend worden met bepaalde gedragingen, tekens en symbolen. Echter, territorialiteit beslaat meer dan alleen het gedeelte van de fysieke ruimte. Het omvat de volledige leefwereld. De term territorialiteit wordt gebruikt om bezitsdrang aan te geven. Het woord territorium duidt het voorwerp van die drang, het bezit, aan. Deze bezitshouding ten aanzien van ruimtelijke en materiële territoria deelt de mens met het dier. Denk bijvoorbeeld aan het bezits- of eigendomsgevoel over mijn grond, mijn huis, mijn auto, mijn partner, mijn werk, enzovoort. Mensen hebben net als dieren de behoefte en de gewoonte om eigendomsgebieden af te bakenen met hagen, hekjes en heggen, met afsluitingen en bordjes "Eigen Weg", "Verboden Toegang" of "Eigen Terrein". Deze territoriale drang, of territoriale neiging, die het menselijk gedrag motiveert kan niet feitelijk worden waargenomen, maar is wel af te leiden uit de uitingen en handelingen die wel direct waarneembaar zijn. Om territorialiteit goed te kunnen begrijpen kunnen we kijken naar territoriaal gedrag. Hierin kunnen vier types worden onderscheiden: Het afbakenen van gebied om het bezit of eigendom ervan aan te duiden. Het aanbrengen van waarschuwingstekens, concreet of symbolisch, om indringers er op te wijzen dat ze op verboden terrein komen. De verdediging van het gebied waarop aanspraak wordt gemaakt. Dit kan met allerlei mogelijke middelen. Actieve pogingen om nieuwe gebieden te veroveren of gebieden uit te breiden. Een definitie van de term territorium luidt: Een territorium is een deel van het leven dat iemand als zijn bezit ervaart, dat hij controleert, waar hij initiatief neemt, waar hij bevoegd is en waar hij verantwoordelijkheid voor aanvaardt. Het is het gebied waarin men een gevoel van onafhankelijkheid ervaart en zich vrij voelt om op eigen initiatief te handelen. Bekeken vanuit een dergelijk territoriaal gezichtspunt is het leven een eindeloze strijd om verworven terreinen te behouden of uit te breiden. Vanaf de geboorte tot aan de dood besteedt de mens een groot deel van zijn energie aan dit eindeloze gevecht. De territoriale strijd speelt zich overal af, en wie het opgeeft zijn territorium te verdedigen zal uiteindelijk niets meer overhouden. Wat zijn determinanten van het menselijk territoriaal gedrag Er zijn verschillende opvattingen over het ontstaan van territoriaal gedrag en de daaraan gekoppelde Agressie. Psychoanalytische auteurs gaan ervan uit dat territorialiteit vooral een genetisch gedetermineerd gedragspatroon is, met andere woorden een drift, een instinctieve drijfveer, gekoppeld aan levensdrift en doodsdrift. 25

Training Omgaan met Agressie en Geweld

Training Omgaan met Agressie en Geweld Training Omgaan met Agressie en Geweld 2011 Inleiding In veel beroepen worden werknemers geconfronteerd met grensoverschrijdend gedrag, waaronder agressie. Agressie wordt door medewerkers over het algemeen

Nadere informatie

Opleidingscyclus Winkelveiligheid 2014 Workshop 1 Diefstal door collega s: hoe stel je het vast en hoe ga je ermee om?

Opleidingscyclus Winkelveiligheid 2014 Workshop 1 Diefstal door collega s: hoe stel je het vast en hoe ga je ermee om? Opleidingscyclus Winkelveiligheid 2014 Workshop 1 Diefstal door collega s: hoe stel je het vast en hoe ga je ermee om? Hoe omgaan met moeilijke situaties? Hoe pak ik conflicten en agressie aan? David De

Nadere informatie

Probleemgedrag bij ouderen

Probleemgedrag bij ouderen Probleemgedrag bij ouderen Machteloos, bang of geïrriteerd. Zo kunnen medewerkers en cliënten in de thuiszorg zich voelen in situaties waarin sprake is van probleemgedrag. Bijvoorbeeld als een cliënt alleen

Nadere informatie

Methodische Hulpverlening in Crisissituatie. Hilde Vandemoortele

Methodische Hulpverlening in Crisissituatie. Hilde Vandemoortele Methodische Hulpverlening in Crisissituatie Hilde Vandemoortele Overzicht 1. Omgaan met agressie 1.1 Inleiding 1.2 Definitie 1.3 Soorten agressie 1.4 Uitingsvormen 2. Agressie in de zorg 2.1 Agressie in

Nadere informatie

Inhoud. Over de auteurs 11

Inhoud. Over de auteurs 11 Inhoud Over de auteurs 11 Woord vooraf 12 Een praktische handreiking 12 Opbouw van het boek 13 Mannelijke en vrouwelijke vorm 14 Bij deze tweede druk 14 1 De-escalerende aanpak van conflicten en agressie

Nadere informatie

Cursus en Thema 2015. voor mantelzorgers en vrijwilligers

Cursus en Thema 2015. voor mantelzorgers en vrijwilligers Cursus en Thema 2015 voor mantelzorgers en vrijwilligers VRIJWILLIGERS Basiscursus (voor nieuwe vrijwilligers) Aantal bijeenkomsten: 4 In vier bijeenkomsten maken nieuwe vrijwilligers kennis met diverse

Nadere informatie

Omgaan met pestgedrag voor leerlingen

Omgaan met pestgedrag voor leerlingen Omgaan met pestgedrag voor leerlingen Algemeen: Uw ROC wil door middel van eenduidige trainingen pesten structureel aanpakken. Trainingen en cursussen als maatwerk. Doelstelling: Het doel van de training

Nadere informatie

Verbindingsactietraining

Verbindingsactietraining Verbindingsactietraining Vaardigheden Open vragen stellen Luisteren Samenvatten Doorvragen Herformuleren Lichaamstaal laten zien Afkoelen Stappen Werkafspraken Vertellen Voelen Willen Samen Oplossen Afspraken

Nadere informatie

Gatekeeper training. 08-10- 2014 workshop Trainer: Gerrie Hendriks

Gatekeeper training. 08-10- 2014 workshop Trainer: Gerrie Hendriks Gatekeeper training 08-10- 2014 workshop Trainer: Gerrie Hendriks Gatekeepers Jullie gaan deuren openen naar hulp voor mensen die gevaar lopen zichzelf wat aan te doen waarom 1600 suïcides per jaar waarvan

Nadere informatie

Agressie = er wordt steeds een norm overschreden, (door jezelf bepaald) en steeds als negatief ervaren. lichte vormen horen tot het werkveld?

Agressie = er wordt steeds een norm overschreden, (door jezelf bepaald) en steeds als negatief ervaren. lichte vormen horen tot het werkveld? Coenye Patrick Agressie = er wordt steeds een norm overschreden, (door jezelf bepaald) en steeds als negatief ervaren. lichte vormen horen tot het werkveld? = betekenisvol gedrag ( tussen bedoeling van

Nadere informatie

AGRESSIE. Basis emoties. Basis emoties. Agressie - sociologisch. Agressie - biologisch. Agressie en psychiatrie 16-3-2014

AGRESSIE. Basis emoties. Basis emoties. Agressie - sociologisch. Agressie - biologisch. Agressie en psychiatrie 16-3-2014 Basis emoties AGRESSIE en psychiatrische stoornissen Angst Verdriet Boosheid Verbazing Plezier Walging Paul Ekman Basis emoties Psychofysiologische reactie op een prikkel Stereotype patroon van motoriek,

Nadere informatie

Wees duidelijk tegen je klanten

Wees duidelijk tegen je klanten Ronald Dingerdis Wees duidelijk tegen je klanten 3 In onze training Klantgerichtheid en communicatie vroeg een cursist me onlangs of je tegen je klant kan zeggen dat hij extreem vervelend is. Dat hij onredelijk

Nadere informatie

Volleybalvereniging Woudenberg. Functie- en taakomschrijving vertrouwenspersoon. Beleid vertrouwenspersoon Volleybalvereniging Woudenberg

Volleybalvereniging Woudenberg. Functie- en taakomschrijving vertrouwenspersoon. Beleid vertrouwenspersoon Volleybalvereniging Woudenberg Volleybalvereniging Woudenberg Functie- en taakomschrijving vertrouwenspersoon 1 1 Inleiding Binnen de Volleybalvereniging Woudenberg vinden we dat we met respect met elkaar moeten omgaan. Stelregel is:

Nadere informatie

Wat is assertiviteit en hoe kan het je helpen met je persoonlijke wellness?

Wat is assertiviteit en hoe kan het je helpen met je persoonlijke wellness? Wellness Ontwikkelings Activiteit Assertief zijn Hoe deze techniek je leven kan verbeteren Voordelen Meer zelfvertrouwen Meer geloof in je eigen kunnen Eerder nee durven te zeggen Vermindering van Weinig

Nadere informatie

AGRESSIE. Basis emoties. Basis emoties. Basis emoties 28-3-2012. Angst Verdriet Boosheid Verbazing Plezier Walging Paul Ekman

AGRESSIE. Basis emoties. Basis emoties. Basis emoties 28-3-2012. Angst Verdriet Boosheid Verbazing Plezier Walging Paul Ekman Basis emoties AGRESSIE en psychiatrische sen Angst Verdriet Boosheid Verbazing Plezier Walging Paul Ekman Basis emoties Basis emoties Psychofysiologische reactie op een prikkel Stereotype patroon van motoriek,

Nadere informatie

Wacht maar tot ik groot ben!

Wacht maar tot ik groot ben! www.geerttaghon.be Wacht maar tot ik groot ben! Omgaan met agressie bij kleine kinderen Geert Taghon 2013 Ontwikkeling kleine kind De wereld leren kennen en zich hieraan aanpassen (adaptatie) Processen

Nadere informatie

Agressie in de apotheek

Agressie in de apotheek Agressie in de apotheek Samenvatting ADHD Agressie in de apotheek 1/4 Deze cursus is bestemd voor apotheekmedewerkers die direct contact hebben met klanten. Het doel van de cursus is de deelnemers inzicht

Nadere informatie

workshop? 2. In welke situatie(s) voel je je wel eens onveilig in je werk? 3. Wat heb je nodig om je veilig te voelen

workshop? 2. In welke situatie(s) voel je je wel eens onveilig in je werk? 3. Wat heb je nodig om je veilig te voelen 1. Om welke reden(en) volg je deze workshop? 2. In welke situatie(s) voel je je wel eens onveilig in je werk? 3. Wat heb je nodig om je veilig te voelen in je werk? 4. Waarin blink jij jjmet betrekking

Nadere informatie

Taghon Geert Oktober 2009

Taghon Geert Oktober 2009 Taghon Geert Oktober 2009 Agressie een nieuw fenomeen? Vroeger Zichtbaar Nu Onzichtbaar POSITIEF: 80%!! 20 % => 5% problematisch Agressie = Communicatie Kanalen Bestaande kennis en ervaring, normen vooroordelen,

Nadere informatie

bespreekbaar stellen en ontrafelen van geweld 1

bespreekbaar stellen en ontrafelen van geweld 1 Datum: 31/10/2013 Auteur: Kris De Groof Versie: def Herkomst: Methodisch kader Aan de Slag Doel: Bestemming: Handelingskader 1712 bespreekbaar stellen en ontrafelen van geweld 1 1. Mogelijke introductie

Nadere informatie

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

)*.-2%* Thema TEAM. Module 3: Feedback geven en ontvangen "#$%&%&'()*$)+%&'(,-.$'*'%/)+-(,#*0-//%*&$1/

)*.-2%* Thema TEAM. Module 3: Feedback geven en ontvangen #$%&%&'()*$)+%&'(,-.$'*'%/)+-(,#*0-//%*&$1/ Thema TEAM Module 3: Feedback geven en ontvangen Voorbeeld van het begin van de training feedback geven en ontvangen Feedback geven en ontvangen Het geven van effectieve feedback is een waardevol hulpmiddel

Nadere informatie

Het probleem is dat pesten soms wordt afgedaan als plagerij of als een onschuldig spelletje.

Het probleem is dat pesten soms wordt afgedaan als plagerij of als een onschuldig spelletje. 1-1. HET PROBLEEM Pesten en plagen worden vaak door elkaar gehaald! Het probleem is dat pesten soms wordt afgedaan als plagerij of als een onschuldig spelletje. Als je gepest bent, heb je ervaren dat pesten

Nadere informatie

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling 1. Aandachtspunten voor een gesprek met ouders i.v.m. een vermoeden van kindermishandeling: Als je je zorgen maakt over een

Nadere informatie

HET ANTI-PEST-BELEID VAN ONZE SCHOOL

HET ANTI-PEST-BELEID VAN ONZE SCHOOL Stationsstraat 81 3370 Boutersem 016/73 34 29 www.godenotelaar.be email: directie.nobro@gmail.com bs.boutersem@gmail.com HET ANTI-PEST-BELEID VAN ONZE SCHOOL 1. Het standpunt van de school: Pesten is geen

Nadere informatie

Aan de slag met de Werk Ster!

Aan de slag met de Werk Ster! Aan de slag met de Werk Ster! Werk Ster Copyright EgberinkDeWinter 2013-2014 Werk Ster Stappen naar werk De Werk Ster helpt je duidelijk te krijgen waar jij op dit moment staat op weg naar werk. Je krijgt

Nadere informatie

Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008

Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008 Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008 Gevoel en emoties / definitie Emoties: in biologische zin: affectieve reacties. Prikkeling van dit systeem geeft aanleiding tot allerlei lichamelijke reacties.

Nadere informatie

Voor mantelzorgers en vrijwilligers

Voor mantelzorgers en vrijwilligers Voor mantelzorgers en vrijwilligers Cursus en Thema 2014 VRIJWILLIGERS Basiscursus (voor nieuwe vrijwilligers) Aantal bijeenkomsten: 3 In drie bijeenkomsten maken nieuwe vrijwilligers kennis met diverse

Nadere informatie

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline ggz voor doven & slechthorenden Borderline Als gevoelens en gedrag snel veranderen Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline Herkent u dit? Bij iedereen gaat wel

Nadere informatie

A c e! Z e l f t e s t O m g a a n m e t w e e r s t a n d

A c e! Z e l f t e s t O m g a a n m e t w e e r s t a n d Training Coaching Consulting Interim Management Den Haag Amsterdam Den Bosch Rotterdam Zwolle Utrecht Arnhem Amersfoort Breda Eindhoven Maastricht Brussel Antwerpen A c e! Z e l f t e s t O m g a a n m

Nadere informatie

Omgaan met emotioneel en agressief gedrag

Omgaan met emotioneel en agressief gedrag Omgaan met emotioneel en agressief gedrag RadarVertige training & opleiding Emotie mag, agressie niet! Dit boekje bevat informatie, tips en aandachtspunten uit de training Omgaan met emotioneel en/of agressief

Nadere informatie

Wat is jouw voorkeursstijl voor conflicten?

Wat is jouw voorkeursstijl voor conflicten? Wat is jouw voorkeursstijl voor conflicten? Conflictstijlen test Bron: K.W. Thomas & R.H. Kilmann Inhoud/doel: Doel van deze vragenlijst is inzicht verkrijgen in de persoonlijke manier waarop iemand met

Nadere informatie

Assertiviteitstest: kom jij op voor jezelf?

Assertiviteitstest: kom jij op voor jezelf? 1 Assertiviteitstest: kom jij op voor jezelf? Zet een kruisje bij het antwoord dat voor jou passend is - eerder juist indien je meestal op die manier handelt - eerder onjuist indien je slechts zelden op

Nadere informatie

Er is geen slachtoffer en dader; beide partijen zijn even sterk. Plagen kan de sociale weerstand van kinderen vergroten. Vaak speelt humor een rol.

Er is geen slachtoffer en dader; beide partijen zijn even sterk. Plagen kan de sociale weerstand van kinderen vergroten. Vaak speelt humor een rol. PESTPROTOCOL Doel Alle kinderen moeten zich in hun basisschoolperiode veilig kunnen voelen, zodat zij zich optimaal kunnen ontwikkelen Door regels en afspraken zichtbaar te maken kunnen kinderen en volwassenen,

Nadere informatie

Alleen als uw kind zich veilig voelt, kan het worden wie het is

Alleen als uw kind zich veilig voelt, kan het worden wie het is Beste ouders en verzorgers. Voor de vakantie zijn we begonnen met een aanpak om het op en rond onze school voor kinderen nog veiliger te maken. Nu, na de vakantie, pakken we de draad met veel élan weer

Nadere informatie

11 Omgaan met verbale agressie

11 Omgaan met verbale agressie 11 Omgaan met verbale agressie AGRESSIE Praktijkinformatie Welke vormen zijn er? Hoe buig je opkomende verbale agressie om? Hoe en wanneer stel je je grens? EN Omgaan met verbale agressie Tip 1 Herken

Nadere informatie

Speel het spel. stimulansen

Speel het spel. stimulansen Speel het spel In een mix van hints, pictionary, ganzenbord en spijker slaan staan we stil bij belevingsgericht werken. In twee teams strijden we om de eer: wie is het meest belevingsgericht? Hierbij moeten

Nadere informatie

Slecht nieuws goed communiceren

Slecht nieuws goed communiceren Slecht nieuws goed communiceren M A N U K E I R S E F A C U L T E I T G E N E E S K U N D E, K U L E U V E N Waarheid is een van de meest krachtige medicamenten waarover men beschikt, maar men moet nog

Nadere informatie

STA STERK OP JE WERK

STA STERK OP JE WERK STA STERK OP JE WERK Training/modules op maat Thema-bijeenkomsten Werknemers in deze tijd worden meer en anders belast dan vroeger. Dit geldt helemaal voor werknemers in de zorg. Gedurende enkele decennia

Nadere informatie

WAT WIL HIJ, WAT WIL ZIJ?

WAT WIL HIJ, WAT WIL ZIJ? WAT WIL HIJ, WAT WIL ZIJ? Inhoud Voorwoord 7 1. Hoe stabiel is uw huwelijk? 9 2. Waarom de Liefdesbank nooit sluit 17 3. Waar zij echt niet zonder kan: Genegenheid 33 4. Waar hij echt niet zonder kan:

Nadere informatie

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost Beantwoord eerst de volgende vragen: 1. Welke inzichten heb je gekregen n.a.v. het vorige deel en de oefeningen die je hebt gedaan? 2. Wat heb je er in de praktijk mee gedaan? 3. Wat was het effect op

Nadere informatie

PESTPROTOCOL DE SCHELP

PESTPROTOCOL DE SCHELP PESTPROTOCOL DE SCHELP Pestprotocol De Schelp Dit pestprotocol heeft als doel voor de De Schelp: Alle kinderen moeten zich op school veilig kunnen voelen, zodat zij zich optimaal kunnen ontwikkelen. Door

Nadere informatie

Vragenlijst conflicthanteringstijlen

Vragenlijst conflicthanteringstijlen pag.: 1 van 6 Vragenlijst conflicthanteringstijlen De verschillende manieren om met conflicten om te gaan, kunnen worden beschreven aan de hand van twee basisdimensies: focus op de eigen belangen (de mate

Nadere informatie

Didactisch partnerschap

Didactisch partnerschap Didactisch partnerschap Vijf routekaarten om lastige situaties in het samenwerken met ouders te hanteren Het klinkt zo mooi: didactisch partnerschap. Zie daar als leraar maar eens een goede invulling aan

Nadere informatie

NASLEEP VAN EEN RUZIE OF EEN BETREURENSWAARDIG

NASLEEP VAN EEN RUZIE OF EEN BETREURENSWAARDIG NASLEEP VAN EEN RUZIE OF EEN BETREURENSWAARDIG INCIDENT Toelichting Deze brochure is een vertaling van de handleiding van Gottman (www.gottman.com) voor het verwerken van ruzies uit het verleden en betreurenswaardige

Nadere informatie

Functie en taakomschrijving vertrouwenspersoon

Functie en taakomschrijving vertrouwenspersoon Functie en taakomschrijving vertrouwenspersoon VEILIG SPORTKLIMAAT Budovereniging Asahi Inhoudsopgave 1 Inleiding 2 2 Doel van aanstelling van een vertrouwenscontactpersoon 2 3 Taken en bevoegdheden van

Nadere informatie

TRAININGENGIDS MC CONSULTANTS B.V. R. (Robert) Kuipers

TRAININGENGIDS MC CONSULTANTS B.V. R. (Robert) Kuipers TRAININGENGIDS MC CONSULTANTS B.V. P.A.M. (Petra) Vanderlyde Mr. H.E. (Harriëtte) van Luijken Mr. A.J.P.M. (Jan) Snoeijer A.P.M. (Arnold) Vanderlyde A. (André) Tolman, MFP H.F.M. (Henk) Vanderlyde F.G.R.

Nadere informatie

Meer informatie MRS 0610-2

Meer informatie MRS 0610-2 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie en angststoornissen. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

Communicatieworkshops

Communicatieworkshops Communicatieworkshops De invulling van de zorg en de dienstverlening aan cliënten verandert en daarmee veranderen ook de taken van de begeleider en verzorgende: Van zorg in ondersteuning Van aanbodgestuurd

Nadere informatie

Vaardigheidsmeter Communicatie

Vaardigheidsmeter Communicatie Vaardigheidsmeter Communicatie Persoonlijke effectiviteit Teamvaardigheden Een goede eerste indruk Zelfempowerment Communiceren binnen een team Teambuilding Assertiviteit Vergaderingen leiden Anderen beïnvloeden

Nadere informatie

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan De zorg en begeleiding van mensen met een verstandelijke beperking moet erop gericht zijn dat de persoon een optimale kwaliteit

Nadere informatie

Protocol veilig klimaat

Protocol veilig klimaat Protocol veilig klimaat Onze school wil een veilige school zijn voor iedereen. Kernwoorden hierbij zijn respect voor en acceptatie van elkaar. Een goede samenwerking tussen personeel, ouders/verzorgers

Nadere informatie

EQ - emotionele intelligentie in kaart

EQ - emotionele intelligentie in kaart EQ - emotionele intelligentie in kaart 24-3-2014 BASISPROFIEL Laan van Vlaanderen 323 1066 WB Amsterdam INTRODUCTIE Het EQ rapport brengt iemands emotionele intelligentie in kaart. Dit is het vermogen

Nadere informatie

De training is in te zetten voor verschillende doelgroepen.

De training is in te zetten voor verschillende doelgroepen. De training is in te zetten voor verschillende doelgroepen. - Voor buschauffeurs en conducteurs, waar verbale, mentale en fysieke agressie stelselmatig voor komt. - Voor de controleurs in het openbaar

Nadere informatie

SIPP persoonlijkheidsvragenlijst

SIPP persoonlijkheidsvragenlijst SIPP persoonlijkheidsvragenlijst Deze vragenlijst bestaat uit een aantal stellingen. Deze stellingen hebben betrekking op de laatste 3 maanden. Door per stelling aan te geven in hoeverre u het hier bent,

Nadere informatie

Wat te doen als een leerling verbaal agressief of handtastelijk wordt tegen een leerkracht?

Wat te doen als een leerling verbaal agressief of handtastelijk wordt tegen een leerkracht? Inleiding: De school dient aandacht te schenken aan en beleid te ontwikkelen op het gebied van veiligheid tegen agressie en geweld op school. Dit moet resulteren in een plan welk bedoeld is om de veiligheid

Nadere informatie

SPECIALE AANDACHT GEVRAAGD. Informatie en advies voor de praktijkbegeleider

SPECIALE AANDACHT GEVRAAGD. Informatie en advies voor de praktijkbegeleider Informatie en advies voor de praktijkbegeleider SPECIALE AANDACHT GEVRAAGD VOOR EEN STAGIAIRE MET BORDERLINE PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS IN DE WERKSITUATIE Inzicht, herkennen, handelen Gemiddeld één op de

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding... 3. Algemene gegevens... 4. Gevoel van veiligheid... 5. De mate waarin agressie voorkomt... 7. Omgaan met agressie...

Inhoud. Inleiding... 3. Algemene gegevens... 4. Gevoel van veiligheid... 5. De mate waarin agressie voorkomt... 7. Omgaan met agressie... Inhoud Inleiding... 3 Algemene gegevens... 4 Gevoel van veiligheid... 5 De mate waarin agressie voorkomt... 7 Omgaan met agressie... 8 Ontwikkeling van agressie... 11 Kwalitatieve analyse... 11 Conclusies...

Nadere informatie

Suïcidaal proces. Aan suïcide gaat een proces vooraf

Suïcidaal proces. Aan suïcide gaat een proces vooraf Suïcidaal proces Aan suïcide gaat een proces vooraf Van gedachte naar plan naar daad Deels observeerbaar (verbale en non-verbale signalen), deels niet Tijdspanne verschilt van persoon tot persoon Over

Nadere informatie

Instrument Risicotaxatie Seksueel grensoverschrijdend gedrag

Instrument Risicotaxatie Seksueel grensoverschrijdend gedrag Instrument Risicotaxatie Seksueel grensoverschrijdend gedrag Naam jeugdige: Geboortedatum: Sekse jeugdige: Man Vrouw Datum van invullen: Ingevuld door: Over dit instrument Dit instrument is een hulpmiddel

Nadere informatie

FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS

FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS INHOUD Inleiding 7 1 Zelfonderzoek feedback geven en ontvangen 9 Checklist feedback geven en ontvangen 11 2 Communicatie en feedback 15 Waarnemen,

Nadere informatie

DESKUNDIG AAN HET WERK OUDEREN. Trainingen op het gebied van psychische problemen of psychiatrische stoornissen

DESKUNDIG AAN HET WERK OUDEREN. Trainingen op het gebied van psychische problemen of psychiatrische stoornissen DESKUNDIG AAN HET WERK OUDEREN Trainingen op het gebied van psychische problemen of psychiatrische stoornissen 2 3 INHOUDSOPAVE PAGINA Kennis over psychische problemen bij ouderen nodig?! 4 Praktische

Nadere informatie

Samenvatting onderzoek Bejegening van pleegouders in Zeeland Door Veerle de Leede In opdracht van Stichting Pleegoudersupport Zeeland

Samenvatting onderzoek Bejegening van pleegouders in Zeeland Door Veerle de Leede In opdracht van Stichting Pleegoudersupport Zeeland Samenvatting onderzoek Bejegening van pleegouders in Zeeland Door Veerle de Leede In opdracht van Stichting Pleegoudersupport Zeeland Beste pleegouder, U heeft aangegeven graag op de hoogte gehouden te

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Over Dingerdis Customer Care. Inleiding. 1. Situaties die weerstand oproepen. 2. Zes veel voorkomende vormen van weerstand

Inhoudsopgave. Over Dingerdis Customer Care. Inleiding. 1. Situaties die weerstand oproepen. 2. Zes veel voorkomende vormen van weerstand Ronald Dingerdis Inhoudsopgave Over Dingerdis Customer Care Inleiding 1. Situaties die weerstand oproepen 2. Zes veel voorkomende vormen van weerstand 3. Omgaan met weerstand van anderen 4. Omgaan met

Nadere informatie

PESTPROTOCOL DE BOOG. Koudenhovenseweg Zuid 202 5641 AC Eindhoven T: 040-2811760 E: deboog@skpo.nl

PESTPROTOCOL DE BOOG. Koudenhovenseweg Zuid 202 5641 AC Eindhoven T: 040-2811760 E: deboog@skpo.nl PESTPROTOCOL DE BOOG Pestprotocol De Boog Dit pestprotocol heeft als doel voor De Boog: Alle kinderen moeten zich op school veilig kunnen voelen, zodat zij zich optimaal kunnen ontwikkelen. Door regels

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Veiligheid van kinderen preventie seksueel misbruik

Veiligheid van kinderen preventie seksueel misbruik Veiligheid van kinderen preventie seksueel misbruik Even voorstellen Marijke Lammers, MOVISIE Adviseur, trainer en auteur bejegeningsvraagstukken en preventie & aanpak seksueel en huiselijk geweld. Veel

Nadere informatie

1 Het sociale ontwikkelingstraject

1 Het sociale ontwikkelingstraject 1 Het sociale ontwikkelingstraject Tijdens de schoolleeftijd valt de nadruk sterk op de cognitieve ontwikkeling. De sociale ontwikkeling is in die periode echter minstens zo belangrijk. Goed leren lezen,

Nadere informatie

360 graden feedback formulier

360 graden feedback formulier 360 graden feedback formulier Je bent gevraagd om feedback te geven door middel van dit formulier. Het doel van dit onderzoek is: Aangeven waar Tessa Persijn na haar vierdejaarsstage op het koning Willem

Nadere informatie

Aanbod Persoonlijke Vaardigheden

Aanbod Persoonlijke Vaardigheden Aanbod Persoonlijke Vaardigheden Naast de huidige in-house trainingen is er ook op individuele basis een aanbod van trainingen waaraan oio-medewerkers kunnen deelnemen. Deze trainingen zijn gericht op

Nadere informatie

Toetsopdracht. Communicatieve vaardigheden 2 de stage(cova 2S) Naam: Sanne Terpstra. Studentnummer: 500646500. Klas: 2B2

Toetsopdracht. Communicatieve vaardigheden 2 de stage(cova 2S) Naam: Sanne Terpstra. Studentnummer: 500646500. Klas: 2B2 Toetsopdracht Communicatieve vaardigheden 2 de stage(cova 2S) Naam: Sanne Terpstra Studentnummer: 500646500 Klas: 2B2 Datum: 15 januari 2013 Reflectieverslag bijeenkomst 1,2 en 3 Zingevingsgesprekken Dit

Nadere informatie

Pestprotocol BS de Kersenboom

Pestprotocol BS de Kersenboom Pestprotocol BS de Kersenboom Doel Alle kinderen moeten zich in hun basisschoolperiode veilig kunnen voelen, zodat zij zich optimaal kunnen ontwikkelen Door regels en afspraken zichtbaar te maken kunnen

Nadere informatie

Trainingen. Attitude en Mindset. Moraal Resultaatgericht Coachen

Trainingen. Attitude en Mindset. Moraal Resultaatgericht Coachen Moraal Resultaatgericht Coachen coaching & training voor bedrijven en particulieren Hoornplantsoen 64 2652 BM Berkel en Rodenrijs telefoon 010-5225426 Hoornplantsoen 64 mobiel 06-40597816 info@resultaatgericht-coachen.nl

Nadere informatie

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind MEE Nederland Raad en daad voor iedereen met een beperking Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Inhoudsopgave

Nadere informatie

VPT Zuidwest-Nederland

VPT Zuidwest-Nederland VPT Zuidwest-Nederland 30 oktober 2013 Onderwerpen Inleiding Factoren Interventies Voorbeelden Afsluiting 1 Woord vooraf. Er is niet één recept om te komen van protocol Kies een pad dat aansluit bij uw

Nadere informatie

Moeilijk gedrag en ASS

Moeilijk gedrag en ASS Zie je wat ik bedoel? Over moeilijk gedrag bij autisme Drs. Jan Schrurs, GZ-psycholoog Docent Fontys OSO Ma SEN Autisme-specialist 1 Moeilijk gedrag en ASS t kan bijna niet anders vanwege de beperkingen

Nadere informatie

Herstel en Balans. Kanker zet je leven op zijn kop. De rol van de psycholoog. Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010

Herstel en Balans. Kanker zet je leven op zijn kop. De rol van de psycholoog. Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010 Herstel en Balans De rol van de psycholoog Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010 Kanker zet je leven op zijn kop 1 Kanker, gevolgen voor de patiënt Heftige emoties. Verlies van controle

Nadere informatie

Ouderen. Vrijwilligers en studenten tegen ouderenmishandeling. Stichting

Ouderen. Vrijwilligers en studenten tegen ouderenmishandeling. Stichting Vrijwilligers en studenten tegen ouderenmishandeling Stichting Definitie ouderenmishandeling Al het handelen of nalaten van handelen jegens (geheel of gedeeltelijk) afhankelijke ouderen, door diegene(n)

Nadere informatie

Cursus VRIENDEN MAKEN.KUN JE LEREN

Cursus VRIENDEN MAKEN.KUN JE LEREN Cursus VRIENDEN MAKEN.KUN JE LEREN PRAKTISCHE INFORMATIE Wat voor cursus? Het is een cursus voor mensen die, om wat voor reden dan ook, geen stevige vriendenkring (meer) hebben en die actief willen onderzoeken

Nadere informatie

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster [PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster! Hoofdzaken Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Hoofdzaken Ster SOCIALE VAARDIGHEDEN VERSLAVING DOELEN EN MOTIVATIE 10 9 8 10 9 8 7 6 4 3 2 1 7 6 4 3 2 1 10 9

Nadere informatie

STICHTING SCHOLENGROEP PRIMATO

STICHTING SCHOLENGROEP PRIMATO STICHTING SCHOLENGROEP PRIMATO OPENBAAR PRIMAIR ONDERWIJS HENGELO OV. PROTOCOL AGRESSIE EN GEWELD (TUSSEN OUDERS EN SCHOOL) Indien er sprake is van een calamiteit in de zin van geweld op school kan het

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

Functie en taakomschrijving Vertrouwenspersoon

Functie en taakomschrijving Vertrouwenspersoon Functie en taakomschrijving Vertrouwenspersoon TV Beekhuizen Sabine Gobardhan 06-41 37 47 14 vertrouwenspersoon@tvbeekhuizen.nl Inhoudsopgave 1 Inleiding 2 Doel van aanstelling van een vertrouwenscontactpersoon

Nadere informatie

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Zorgen en vragen 1 Gezinsinterventie 2 Tien praktische

Nadere informatie

borgruit effectief in cruciale gesprekken & onderhandelingen advies, gespreksleiding, training

borgruit effectief in cruciale gesprekken & onderhandelingen advies, gespreksleiding, training Ons brein en ons gedrag Het mensenbrein is voor een groot deel geautomatiseerd maar is ook voor een nog groter deel door onszelf (opnieuw) te programmeren. Op ieder moment kunnen mensen als het ware vanaf

Nadere informatie

GEVEN EN ONTVANGEN VAN FEEDBACK

GEVEN EN ONTVANGEN VAN FEEDBACK GEVEN EN ONTVANGEN VAN FEEDBACK De manier waarop je met collega s omgaat, roept effecten op bij hen. De manier waarop je je gedraagt, dingen zegt, doet of juist laat, maakt dus op anderen een bepaalde

Nadere informatie

www.rkdiaconie.nl/ er zijn/ specifieke activiteit uitvoeren

www.rkdiaconie.nl/ er zijn/ specifieke activiteit uitvoeren BEGRIJP JE WAT IK ZEG? Over communicatie, luisteren en vooroordelen Situering Om op een zinvolle manier met elkaar te communiceren, heb je veel vaardigheden nodig. De doelstellingen van deze trainingsachtige

Nadere informatie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Overzicht Groepsaanbod Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Waarom een groep of cursus? Waarom in een groep? Het kan zijn dat je het zelf prettiger vindt

Nadere informatie

Psychiatrie. Therapieprogramma. www.catharinaziekenhuis.nl

Psychiatrie. Therapieprogramma. www.catharinaziekenhuis.nl Psychiatrie Therapieprogramma www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Het therapieprogramma... 3 Waarom groepstherapie?... 3 De groepsindeling... 4 De observatiegroep... 4 De behandelgroep... 4 Werkwijze therapeuten...

Nadere informatie

Advies en steun voor uw kind en uzelf

Advies en steun voor uw kind en uzelf Advies en steun voor uw kind en uzelf Voor advies en steun aan ouders en hun kinderen Informatie advies cursussen Als u of uw kind psychische klachten heeft of problemen ervaart met alcohol of drugs, heeft

Nadere informatie

Inleiding 2. Wie is Christine? 4. Tip 1: Houd het doel van feedback voor ogen 5. Tip 2: Richt feedback op gedrag, niet op de persoon 6

Inleiding 2. Wie is Christine? 4. Tip 1: Houd het doel van feedback voor ogen 5. Tip 2: Richt feedback op gedrag, niet op de persoon 6 Inhoudsopgave Inleiding 2 Wie is Christine? 4 Tip 1: Houd het doel van feedback voor ogen 5 Tip 2: Richt feedback op gedrag, niet op de persoon 6 Tip 3: Geef feedback over uw waarneming en vermijd interpretaties

Nadere informatie

MEDIATION & GEWELDLOZE COMMUNICATIE. Specialisatietraining

MEDIATION & GEWELDLOZE COMMUNICATIE. Specialisatietraining MEDIATION & GEWELDLOZE COMMUNICATIE Specialisatietraining Mediation & geweldloze communicatie Introductie De mediator streeft ernaar om partijen als gelijkwaardige partners te laten communiceren en onderhandelen.

Nadere informatie

Inge Test 07.05.2014

Inge Test 07.05.2014 Inge Test 07.05.2014 Inge Test / 07.05.2014 / Bemiddelbaarheid 2 Bemiddelbaarheidsscan Je hebt een scan gemaakt die in kaart brengt wat je kans op werk vergroot of verkleint. Verbeter je startpositie bij

Nadere informatie

Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling

Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling Datum vaststelling : 12-11-2007 Eigenaar : Beleidsmedewerker Vastgesteld door : MT Datum aanpassingen aan : 20-01-2015 Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling Doel meldcode Begeleiders een stappenplan

Nadere informatie

BEÏNVLOEDINGSSTIJLEN. Tegenbewegende stijlen. Meebewegende stijlen. = duwen = trekken. evalueren aansporen en onder druk zetten

BEÏNVLOEDINGSSTIJLEN. Tegenbewegende stijlen. Meebewegende stijlen. = duwen = trekken. evalueren aansporen en onder druk zetten BEÏNVLOEDINGSSTIJLEN Er zijn verschillende beïnvloedingsstijlen te onderscheiden. De stijlen kunnen worden onderverdeeld in: TEGENBEWEGENDE STIJLEN MEEBEWEGENDE STIJLEN = duwen = trekken Tegenbewegende

Nadere informatie

Compaen pakt aan.

<prikkelaar toevoegen> Compaen pakt aan. Compaen pakt aan. Ik weet hoe ik jou kan bereiken Versterk je leerkracht: Hoe bereik ik de kinderen in mijn klas? 19 maart 2014 Jelte van der Kooi trainer/ adviseur schoolbegeleider

Nadere informatie

de 9 mentale vaardigheden van een succesvolle atleet Topsport Limburg Sittard, 28 maart 2012 drs. Joep Teeken, VSPN -sportpsycholoog

de 9 mentale vaardigheden van een succesvolle atleet Topsport Limburg Sittard, 28 maart 2012 drs. Joep Teeken, VSPN -sportpsycholoog de 9 mentale vaardigheden van een succesvolle atleet Topsport Limburg Sittard, 28 maart 2012 drs. Joep Teeken, VSPN -sportpsycholoog doel inzicht krijgen in het belang van en ervaren van mentale vaardigheden

Nadere informatie

Bijlage 2 Agressieprotocol (inclusief gebruik alarmknop) Versie 0.1. 1. Aandachtspunten bij reageren op agressieve situaties

Bijlage 2 Agressieprotocol (inclusief gebruik alarmknop) Versie 0.1. 1. Aandachtspunten bij reageren op agressieve situaties Bijlage 2 Agressieprotocol (inclusief gebruik alarmknop) Versie 0.1 Inleiding Voor je ligt het protocol omgaan met agressie. R&B Wonen wil haar medewerkers zoveel mogelijk beschermen tegen agressie en

Nadere informatie