Beleidsrapport STORE-B Overheidsinitiatieven en durfkapitaal: Een comparatieve landenstudie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Beleidsrapport STORE-B-14-010. Overheidsinitiatieven en durfkapitaal: Een comparatieve landenstudie"

Transcriptie

1 STEUNPUNT ONDERNEMEN EN REGIONALE ECONOMIE NAAMSESTRAAT 61 BUS 3550 BE-3000 LEUVEN TEL FAX Beleidsrapport STORE-B Overheidsinitiatieven en durfkapitaal: Een comparatieve landenstudie KATJA BRINGMANN a en ANN VERHETSEL 1,a a Universiteit Antwerpen, Departement Transport en Regionale Economie December De resultaten in dit rapport geven de mening van de auteurs weer en niet deze van de Vlaamse overheid: de Vlaamse Gemeenschap/het Vlaams Gewest is niet aansprakelijk voor het gebruik dat kan worden gemaakt van de in deze mededeling of bekendmaking opgenomen gegevens.

2 1. Inleiding De ontwikkeling van hoogtechnologische bedrijven wordt in onze hedendaagse kenniseconomie als zeer belangrijk beschouwd (P. A. Gompers & Lerner, 2004). Omdat het innovatief ondernemerschap ondersteunt door economische steun te verlenen aan risicovolle en snelgroeiende bedrijven, wordt durfkapitaal (VC) algemeen gezien als een belangrijke stimulerende factor. Veel globale leidinggevende technologiebedrijven, zoals Microsoft, Apple en Facebook, hebben in hun vroege ontwikkelingsfase genoten van durfkapitaalinvesteringen. In België werden bedrijven zoals Thrombogeics, Omega Pharma en Clear2Pay tijdens hun vroege groei gefinancierd met durfkapitaal. In Vlaanderen speelt innovatief ondernemerschap een belangrijke rol in het Vlaanderen in Actieprogramma, dat tot doel heeft Vlaanderen tegen 2020 een van de top vijf Europese leidinggevende kennisintensieve regio s te maken en een belangrijke globale leidinggevende regio. De Vlaamse overheid zegt het belang van aandelenfinanciering voor jonge innovatieve bedrijven te erkennen en heeft daarom in 2005 het ARKimedes-programma opgericht. Dit programma voorziet ongeveer 210 miljoen euro durfkapitaal aan innovatieve en snelgroeiende kleine en middelgrote bedrijven (kmo s) gevestigd in Vlaanderen (PMV, 2014). Ondanks het feit dat er de laatste jaren een aantal ambitieuze publieke programma s opgericht zijn, zoals ARKimedes, TINA en VINNOF, die samen meer dan 400 miljoen euro aan durfkapitaal opgebouwd hebben naast de private durfkapitaalfinanciering, is men nog niet zeker of deze bedragen volstaan voor de bedrijven in België. De Global Venture Capital Private Equity Country Attractiveness Index, die berekend wordt door het EY and IESE Center for International Finance, heeft België op de 16 e plaats gerangschikt wat betreft de aantrekkelijkheid voor durfkapitaalinvesteerders en private aandeleninvesteringen. België laat zich zo voorafgaan door onder andere het VK, Duitsland, Nederland en de VS (EY, 2013). Een minder positief beeld van het Belgische durfkapitaallandschap wordt geschetst door ondernemers die herhalen dat er een tekort aan durfkapitaal is (Knack, 2013; Tijd, 2013). Om het status quo van de Belgische durfkapitaalmarkt beter te begrijpen, maakt deze paper een gedetailleerde vergelijkende analyse van de Belgische durfkapitaalactiviteit en van die van een aantal andere landen, zoals Duitsland, Nederland, het VK en de VS. We concentreren ons vooral op de publieke sfeer en vergelijken beleidsinitiatieven die het versterken van de investeringen voor snelgroeiende en risicovolle bedrijven beogen. Ons doel is het informeren van beleidsmakers in België, en vooral in Vlaanderen, over de huidige toestand van de binnenlandse durfkapitaalmarkt in vergelijking met die van de buurlanden en met de leidinggevende durfkapitaalmarkt, de VS. Onze analyse werpt een licht op de evolutie, de sterke en de zwakke punten van de verschillende 2

3 durfkapitaalmarkten en wijst op mogelijke knelpunten wat betreft vraag en aanbod van durfkapitaal. Daarnaast worden overheidsinitiatieven die de versterking van de binnenlandse durfkapitaalmarkt beogen per land geanalyseerd. Aan het eind van deze studie formuleren we voorstellen voor toekomstige beleidsacties die gebaseerd zijn op de vergelijkende studie. Deze paper is als volgt gestructureerd. Hoofdstuk 2 geeft een algemeen overzicht van de bestudeerde durfkapitaalmarkten. In hoofdstuk 3 gaan we dieper in op overheidsinitiatieven die durfkapitaalactiviteit stimuleren. Hoofdstuk 4 vormt de conclusie en denkt na over mogelijke lessen die uit deze vergelijkende analyse getrokken kunnen worden. 2. Durfkapitaalactiviteit Dit hoofdstuk bevat een overzicht van de durfkapitaalmarkten in België en de geselecteerde benchmarking economieën Duitsland, het VK, Nederland en de VS. We bekijken de evolutie van durfkapitaalactiviteit in de verschillende landen en schetsen hun huidige ontwikkeling aan de hand van enkele parameters zoals durfkapitaal investeringen in verhouding tot het bbp, het percentage durfkapitaal gefinancierde bedrijven en het aantal durfkapitaal gefinancierde bedrijven per fase (wanneer deze gegevens beschikbaar zijn). We halen onze gegevens bij een hele reeks bronnen, onder andere de respectieve nationale durfkapitaalassociaties, de OESO en Zephyr, een databank over durfkapitaaldeals die ter beschikking gesteld wordt door het Bureau van Dijck. Algemeen genomen is durfkapitaalactiviteit moeilijk te achterhalen en internationale vergelijkingen zijn moeilijk doordat er geen coherente definitie van durfkapitaal bestaat. Dit leidt tot een vage scheiding tussen durfkapitaal en private aandeleninvesteringen (Jeng & Wells, 2000) (OESO, 2011). In de VS wordt het kapitaal dat betrokken is bij de begin-, start-up- en uitbreidingsfase gewoonlijk opgenomen in de term durfkapitaal, maar buy-outs niet, terwijl in Europa ook de financiering van leveraged buy-outs en management buy-outs vaak als durfkapitaal beschouwd wordt. In onze analyse definiëren we durfkapitaal volgens Gompers en Lerner (2001) als onafhankelijke, professioneel geleide, toegewijde kapitaalfondsen die zich concentreren op aandeleninvesteringen of investeringen die gelinkt zijn aan aandelen in private, snelgroeiende bedrijven (p. 146) België In 2012 waren durfkapitaalinvesteringen in België goed voor ongeveer 0,024 % van het bbp oftewel 114 miljoen USD. Durfkapitaalinvesteringen tijdens de begin-, start-up en vroege groeifase maakten 0,016 % uit van het bbp en investeringen in een latere fase slechts 0,0078 % (OESO, 2013). Daarmee wordt in België relatief weinig durfkapitaal geïnvesteerd in een latere fase. Wat betreft 3

4 % of GDP (USD current prices) durfkapitaalinvesteringen in een vroege fase, staat België als derde gerangschikt, enkel voorafgegaan door de VS en het VK (OESO, 2013) United States United Kingdom Netherlands Belgium Germany Seed/start-up/early stage Later stage Total Data Source: OECD (2013) Afbeelding 1. Durfkapitaalinvesteringen als een percentage van bbp 2012 (huidige USD-waarde) Afbeelding 2 beschrijft de evolutie van durfkapitaalinvesteringen in België uitgedrukt in een percentage van het bbp van 2007 tot Het aantal durfkapitaalinvesteringen is na 2009 in alle benchmark-economieën afgenomen, maar in België is de afname uitzonderlijk sterk; het aantal durfkapitaalinvesteringen is in 2010 gehalveerd ten opzichte van het jaar daarvoor (Eurostat, 2014). Ondanks deze sterke afname stagneren de prestaties van de Belgische durfkapitaalmarkt op het niveau van de sterkste economieën (uitgezonderd het VK). De verschillen in de gegevens over durfkapitaalinvesteringen in functie van het bbp voor 2012 tussen afbeelding 1 en afbeelding 2 zijn te wijten aan de lichtelijk verschillende definities van durfkapitaalinvestering die gebruikt worden door Eurostat en de OESO. Voor een uitgewerkte analyse van de omvang en mogelijke gebreken van de databanken over durfkapitaal verwijzen we naar Bringmann et al. (2014). 4

5 % of total VC backed firms (2011) % of GDP (market prices) Belgium Germany The Netherlands United Kingdom Data Source: Eurostat (2014) Afbeelding 2. Durfkapitaalinvesteringen als een percentage van bbp (marktprijzen in euro) In België ontvangen vooral bedrijven in hun start-up- en groeifase durfkapitaal (79 %). In vergelijking met andere EU-landen en de VS wordt in België het minst geïnvesteerd in bedrijven die zich in hun beginfase bevinden (zie afbeelding 3). Ongeveer 18 % van alle bedrijven die durfkapitaal ontvangen bevinden zich in een latere fase. In vergelijking met andere vooraanstaande markten is dit een klein aandeel (OESO, 2013) Belgium Germany Netherlands United Kingdom United States Data Source: OECD (2013) Seed Start-up/other early stage Later stage venture Afbeelding 3. Bedrijven die durfkapitaal ontvangen per fase (2011) Als we kijken naar het aantal bedrijven die durfkapitaal ontvangen per 1000 ondernemingen, staat België op de laatste plaats. In 2010 steeg het aantal bedrijven die durfkapitaal ontvangen tot 0,09 per 5

6 VC backed company rate (per 1000 enterprises) 1000 ondernemingen (zie afbeelding 4). Dit is slechts de helft van het EU-16-gemiddelde 2 (OESO, 2013) Germany United Kingdom Netherlands EU-16 Belgium Data Source: OECD (2013) Afbeelding 4. Aandeel van bedrijven die durfkapitaal ontvangen (per 1000 ondernemingen) Belgische durfkapitaalbedrijven zijn sterk geconcentreerd in het financiële hart van het land, Brussel (en in mindere mate Antwerpen), of in regio s waar onderzoeksinstellingen en universiteiten gevestigd zijn en die een hoge tewerkstellingsgraad hebben in de hightechindustrie (Leuven, Gent, Hasselt, Liège en Louvain-la-Neuve). In Wallonië is relatief weinig durfkapitaal te vinden, met uitzondering van Louvain-la-Neuve en Liège, wat duidelijk de onevenredige geografische verdeling van durfkapitaal in België illustreert (Bringmann et al., 2014a). Het grootste deel van het kapitaal wordt enerzijds geïnvesteerd in Brussel en de omliggende regio s en anderzijds in de steden Leuven en Gent. De meeste regio s in het zuiden van het land vertonen geen durfkapitaalactiviteit (Bringmann et al., 2014a). Samenvattend stellen we vast dat gegevens over durfkapitaalactiviteit in België relatief sterk variëren door de verschillende bronnen die uiteenlopende ontwikkelingstrends suggereren. Volgens de gegevens van de OESO (afbeelding 1) heeft de Belgische durfkapitaalmarkt nog niet het niveau bereikt van Nederland of het VK en komt het percentage durfkapitaal in functie van het bbp niet in de buurt van het hoge niveau van de VS. Eurostat meet daarentegen een bovengemiddeld aantal durfkapitaalinvesteringen als percentage van het bbp (aan marktprijzen), vooral tussen 2007 en 2 EU-16 omvat Oostenrijk, België, Tsjechië, Denemarken, Finland, Frankrijk, Duitsland, Hongarije, Italië, Luxemburg, Nederland, Polen, Portugal, Spanje, Zweden en het VK. 6

7 2009. Maar ook voor het jaar 2012 tonen de Eurostat-gegevens dat durfkapitaalinvesteringen in Belgische bedrijven op een hoog niveau gebleven zijn, een niveau dat in de buurt komt van dat van het VK. Algemeen genomen ontvangen in België naar verhouding echter weinig nieuwe ondernemingen durfkapitaal. De situatie is nog slechter voor durfkapitaaldeals met bedrijven in een latere fase; deze investeringen blijven in België relatief zeldzaam Het Verenigd Koninkrijk Het Verenigd Koninkrijk wordt gezien als de best ontwikkelde durfkapitaalmarkt in Europa. De durfkapitaalindustrie kwam er al in de jaren 40 van de 20 e eeuw op gang met de stichting van de Industrial and Commercial Financial Corporation, later omgevormd tot 3i. Het VK kent daarmee één van de langste durfkapitaaltradities van Europa. Ondanks de vroege inspanningen om een durfkapitaalmarkt te stichten, verschenen de eerste bijkomende beleggingsfondsen die aan aandelenfinanciering deden pas in de jaren 70 op de markt. Algemeen genomen hebben Britse participatiemaatschappijen voornamelijk geïnvesteerd in projecten die zich in een latere fase bevinden, waarbij buy-outs een groot deel van de investeringen uitmaken. In 2013 werd slechts 10 % van alle private aandeleninvesteringen geïnvesteerd in jonge bedrijven in hun begin-, start-up- of groeifase, deze kunnen beschouwd worden als durfkapitaalinvesteringen. OESO-gegevens tonen aan dat de meeste bedrijven die durfkapitaal ontvingen in hun ontwikkelingsfase in 2011 deze steun kregen in de vroege groeifase (afbeelding 3). Deze trend wordt in het daaropvolgende jaar bevestigd door de gegevens die durfkapitaalinvesteringen uitdrukken als een percentage van het bbp. In 2012 bedroegen de durfkapitaalinvesteringen in Britse bedrijven tot 0,038 % van het bbp. Het grootste deel (0,025 %) werd geïnvesteerd in bedrijven in hun begin-, startup- en vroege groeifase. Hoewel investeringen in bedrijven in een latere fase vaak grotere bedragen inhouden, maakten deze slechts 0,013 % van het bbp uit. Afbeelding 2 geeft de evolutie weer van binnen- en buitenlandse durfkapitaalinvesteringen in Britse bedrijven uitgedrukt als een percentage van het bbp. Het aantal durfkapitaalinvesteringen daalt sterk sinds 2008, wat enerzijds kan worden toegeschreven aan de financiële crisis die de pensioenfondssector hard getroffen heeft, een sector die traditioneel goed is voor een groot deel van de Britse durfkapitaalinvesteringen, en anderzijds aan een algemene neerwaartse trend in een groot deel van Europa. Hoewel andere EU-markten, zoals Duitsland, onlangs weer een groei in durfkapitaalinvesteringen registreren, is de Britse markt nog niet hersteld tot haar niveau van voor de crisis. 7

8 De Britse durfkapitaalmarkt is traditioneel geconcentreerd rond de Londense City, die een hoge dichtheid aan andere financiële instellingen en diensten kent, en in de regio van Cambridge, thuishaven van veel onderzoeksinstituten van wereldklasse en van een hightechindustrie die gelinkt is aan economische activiteiten. De zuidoostelijke regio s en Londen ontvingen in 2013 ongeveer 29 % van het durfkapitaal, terwijl ze in de voorgaande jaren respectievelijk 53 en 57 % procent ontvingen (BVCA, 2014). In de laatste jaren hebben de durfkapitaalinvesteringen zich steeds meer verspreid over andere regio s en vergaarden streken als Noordwest-Engeland en Oost-Engeland zo ook een aanzienlijk aandeel van de investeringen. Het Noordwesten, met daarin ook de regio Groot Manchester, kende in 2013 een stijging van het aantal durfkapitaalinvesteringen. Terwijl bedrijven in deze regio in 2011 en 2012 slechts ongeveer 4 % van al het geïnvesteerde durfkapitaal ontvingen, ging in % van het durfkapitaal naar het Noordwesten. Deze bloei kan gedeeltelijk toegeschreven worden aan de activiteiten van het regionale ontwikkelingsfonds, het North West Fund. Oost-Engeland ontving 11 % van alle binnenlandse durfkapitaalinvesteringen in 2013 (7 % in 2012 en 6 % in 2011). Vooral de bloei in Noordwest-Engeland kan toegeschreven worden aan verschillende beleidsprogramma s die onder meer durfkapitaal in de regio willen stimuleren Duitsland De eerste initiatieven rond durfkapitaal in Duitsland werden al ondernomen in de jaren 70. In 1975 werd door 27 Duitse banken en financiële instellingen de Duitse Durfkapitaalfinancieringsmaatschappij (Deutsche Wagnisfinanzierungsgesellschaft) gesticht, met als doel nieuwe bedrijfsprojecten te financieren. Het initiatief ontving ongeveer 50 miljoen D-Mark overheidssteun (in 2014 ongeveer 69 miljoen waard). Hoewel de instelling niet succesvol was en zware verliezen geleden heeft, heeft ze wel het pad geëffend voor verdere initiatieven in de daaropvolgende jaren (Becker & Hellmann, 2003). Aan het eind van de jaren 80 en 90 werden steeds meer durfkapitaalbedrijven opgericht in Duitsland. Hun focus lag hoofzakelijk op risicobedrijven in een vroege fase (Frommann & Dahlmann, 2003). In tegenstelling tot de VS zijn het niet de pensioenfondsen, maar vooral de banken die in Duitse durfkapitaalfondsen geïnvesteerd hebben (Black & Gilson, 1999). De Duitse durfkapitaalmarkt heeft net zoals andere Europese markten en de VS een hoogtepunt ervaren tijdens de Nieuwe Economie in de vroege jaren Het barsten van de dotcombubbel veroorzaakte een drastische afname in het aantal durfkapitaalinvestering en leidde tot de consolidatie van veel durfkapitaalbedrijven (Jacobi, 2010). 8

9 In 2012 was het aandeel van durfkapitaalinvesteringen in functie van het bbp relatief laag. Het totale geïnvesteerde durfkapitaal bedroeg in dat jaar slechts 0,021 % van het bbp. Dat is ongeveer 5,5 keer minder dan het durfkapitaal dat geïnvesteerd werd in de VS in hetzelfde jaar. Net als in andere Europese landen werd meestal geïnvesteerd in bedrijven die zich in hun begin-, start-up- en vroege groeifase bevinden (afbeelding 3). In vergelijking met de relatief lage hoeveelheid durfkapitaal die geïnvesteerd werd in de Duitse markt, heeft Duitsland wel een hoog aantal bedrijven die gesteund werden door durfkapitaal per 1000 ondernemingen. Ongeveer 0,47 bedrijven op 1000 ontvangen durfkapitaalfinanciering (afbeelding 4). Andere benchmark-economieën komen daarentegen maar aan de helft van dat aantal, of een derde, zoals in het geval van België. Dit suggereert dat bedrijven in Duitsland gemiddeld kleinere bedragen durfkapitaal ontvangen dan hun Europese tegenhangers. Durfkapitaalbedrijven in Duitsland zijn geografisch wijdverspreid. Ze hebben de neiging om samen te klitten in metropolen als Frankfurt, Berlijn, München en Hamburg, maar een aantal investeerders vestigt zich ook in andere regio s en in kleinere steden zoals Bonn, Dresden en Jena. Fritsch en Schilder (2012) stellen dat zelfs regio s die zelf geen durfkapitaalbedrijven huisvesten meestal niet meer dan 200 kilometer verwijderd zijn van een durfkapitaalbron. Deze geografische spreiding contrasteert met de geconcentreerde situering van durfkapitaal in de VS. Samenvattend kunnen we stellen dat Duitsland in vergelijking met andere benchmark-economieën een van de laagste percentages van durfkapitaalinvesteringen in verhouding tot het bbp heeft. Tegelijkertijd kent het ook het grootste aantal nieuwe bedrijven die durfkapitaal ontvangen. Rekening houdend met de geografische spreiding van durfkapitaalfondsen in de VS, lijkt de durfkapitaalactiviteit in Duitsland zeer gefragmenteerd Nederland De Nederlandse durfkapitaalmarkt is sinds de jaren 1980 snel gegroeid (Brouwer & Hendrix, 1998). Vooral de actieve pensioenfondssector, gestimuleerd door een gunstig belastingbeleid, heeft een belangrijke rol gespeeld in de ontwikkeling van de Nederlandse durfkapitaalactiviteit door zijn investeringsmogelijkheden te zoeken in de aandelen- en durfkapitaalsector. In dit opzicht vertoont de ontwikkeling van de durfkapitaalmarkt in Nederland grote gelijkenissen met die van de VS, waar pensioenfondsen ook een belangrijke rol als kapitaalvoorziener gespeeld hebben. Volgens de gegevens van de OESO heeft Nederland een van de grootste durfkapitaalvolumes gemeten als aandeel van het bbp in Europa in het jaar Het totale bedrag aan durfkapitaal dat gefinancierd werd in Nederlandse bedrijven is 0,029% van het bbp, waarbij investeringen in bedrijven 9

10 die zich in een vroege fase bevinden bijna evenveel waard zijn als investeringen in een latere fase (respectievelijk 0,014 en 0,015 % van het bbp) (afbeelding 1). Ongeveer 78 % van de bedrijven die durfkapitaal ontvangen bevinden zich in de begin- of vroege groeifase. Daarmee is er in Nederland een relatief laag aantal bedrijven te vinden die in een latere fase op durfkapitaal kunnen rekenen. Net zoals in het VK ontving slechts 1 op 5000 nieuw opgerichte ondernemingen durfkapitaal De Verenigde Staten Durfkapitaalactiviteit in de VS ontstond in het midden van de jaren 40. De VS worden daarom algemeen genomen beschouwd als de geboorteplaats van durfkapitaal. De oprichting van de American Research and Development Corporation (ARDC), het eerste durfkapitaalbedrijf, in Boston in 1946 wordt vaak genoemd als een belangrijk keerpunt in de ontwikkeling van de Amerikaanse durfkapitaalmarkt. Enkele jaren later, in de jaren 50, keurde de Amerikaanse regering de Small Business Investment Act goed, een wet die het mogelijk maakte Small Business Investment Companies (SBIC s) op te richten, private durfkapitaalbedrijven die hun financiering gedeeltelijk uit publieke fondsen haalden en die bedoeld waren om kleine en middelgrote bedrijven te financieren. Dit programma bestaat nog steeds, weliswaar met aanpassingen. De Amerikaanse durfkapitaalsector kende zijn eerste boost in 1975, wanneer de Employment Retirement Income Stabilization Act werd aangenomen door de regering, die het voor pensioenfondsen mogelijk maakte om te investeren in participatiemaatschappijen en durfkapitaalbedrijven (Bottazzi & Da Rin, 2002). De sector bereikte zijn hoogtepunt tijdens de dotcombubbel tussen 1999 en Vandaag worden de VS beschouwd als een voorbeeld voor innovatiefinanciering in de vorm van durfkapitaal. Het land kent een van de grootste bedragen aan geïnvesteerd durfkapitaal ter wereld, dat als aandeel van het bbp alleen voorafgegaan wordt door Israël. In 2012 maakten de durfkapitaalinvesteringen in totaal zo n 0,171 % van het bbp uit. Het kapitaal werd relatief evenredig verdeeld tussen bedrijven in een vroege fase en bedrijven in een latere fase (zie afbeelding 1). Algemeen genomen zijn de geïnvesteerde bedragen in alle fases veel groter dan in het VK of in continentaal Europa. Het hoge aandeel aan financiering in de beginfase van een bedrijf is te wijten aan de gewoonte van succesvolle ondernemers om hun geld te herinvesteren in nieuwe opkomende bedrijven. Investeringen van business angels die bedrijven in hun vroege groeifase ondersteunen hebben vooral succes in innovatieve hubs zoals Silicon Valley, Boston en New York. NASDAQ vormt als een secundaire effectenbeurs een geschikt exit platform voor bedrijven die gefinancierd worden met durfkapitaal. Volgens Black en Gilson (1999) is de Amerikaans durfkapitaalmarkt zo dynamisch omwille van de beursgerichte aard van het Amerikaanse financiële 10

11 stelsel en omwille van het succes van NASDAQ als een belangrijke markt voor beursintroducties (IPO s). Zowel het VK als Duitsland hebben geprobeerd het succes van NASDAQ te evenaren om zo een sterke durfkapitaalmarkt te ontwikkelen, respectievelijk door middel van de Alternative Investment Market (AIM) en de Neuer Markt, een mislukte poging tot een specifiek beurssegment voor aandelen. De locaties van Amerikaanse durfkapitaalfondsen en hun portfoliobedrijven vertonen een sterke geografische voorkeur. Ze zijn hoofdzakelijk in drie staten geconcentreerd: Californië, Massachusetts en Connecticut. Mason (2007) stelt dat 68 % van alle durfkapitaalinvesteringen gebeurt in bedrijven die gevestigd zijn in tien verschillende grootstedelijke gebieden. 39 % van het kapitaal wordt geïnvesteerd in ondernemingen met vestiging in San Francisco of Boston. Recentere gegevens van Chen, Gompers, Kovner en Lerner (2010) tonen aan dat ongeveer 50 % van alle durfkapitaaldeals gesloten worden met bedrijven die gevestigd zijn in San Francisco, New York of Boston. Samenvattend stellen we vast dat de Amerikaanse durfkapitaalactiviteiten hun oorsprong hebben na de Tweede Wereldoorlog, in de jaren Vandaag hebben de VS de meest dynamische durfkapitaalmarkt ter wereld. Vanaf het begin werden durfkapitaalactiviteiten fors gesubsidieerd door de overheid en tot de jaren 80 waren er maar enkele private spelers in de sector. Naast hoge publieke uitgaven in de sector, zijn er in de VS vandaag ook veel succesvolle ondernemers actief als business angels, die jonge bedrijven voorzien van startkapitaal. De succesfactoren in de Amerikaanse durfkapitaalmarkt zijn vooral de ondernemingscultuur, het beursgerichte financiële stelsel en de grote uitgaven in onderzoek en ontwikkeling (Black & Gilson, 1999; Clarysse, Knockaert & Wright, 2009). 3. Overheidsinterventies In het volgende hoofdstuk gaan we verder in op de overheidsinitiatieven die tot doel hebben ondernemerschap in de hightechsector te stimuleren in België (Vlaanderen) en in de besproken benchmark-landen. De vergelijkende studie concentreert zich vooral op overheidsprogramma s die investeren in jonge innovatieve bedrijven door middel van aandelenfinanciering en achtergestelde leningen België In België worden overheidsinitiatieven rond durfkapitaal meestal genomen op regionaal niveau. In 1971 werd op federaal niveau de Belgische Maatschappij voor Internationale Investeringen opgericht, maar dit initiatief wilde vooral zoals de naam doet uitschijnen de internationalisering 11

12 van bedrijven stimuleren. Op regionaal niveau hebben de Vlaamse en Waalse regering verschillende steunregelingen opgericht die innovatief ondernemerschap stimuleren. Om de durfkapitaalmarkt in Vlaanderen te stimuleren heeft de Vlaamse overheid een onafhankelijke investeringsmaatschappij opgericht, de ParticipatieMaatschappij Vlaanderen (PMV). De PMV beheert verschillende programma s die de beschikbaarheid van durfkapitaal in Vlaanderen willen doen toenemen (ARKimedes, TINA, Vinnof). Deze programma s worden kort beschreven in tabel 1. Een van de grootste maatregelingen van de PMV is het ARKimedes-programma, dat gelanceerd werd in Tot en met 2012 heeft dit programma 220 miljoen euro opgebracht, verspreid over twee fondsen; ARKimedes I en II (PMV, 2014). Tussen 2005 en 2013 heeft ARKimedes 164 jonge Vlaamse bedrijven financieel ondersteund en jaarlijks gemiddeld 0,005 % van het Vlaams bbp geïnvesteerd (Manigart, Knockaert, Vanacker, Standaert & Lauwers, 2014). Het kapitaal dat ARKimedes opbrengt wordt verdeeld over een aantal zogenoemde ARKIV s. ARKIV s zijn erkende private durfkapitaalfondsen die door ARKimedes Management nv geselecteerd worden om investeringsdeals af te handelen. ARKimedes Management treed op als een minderheidsaandeelhouder van ARKIV en draagt maximaal 50 procent van het kapitaal bij via haar beleggingsfondsen. ARKimedes functioneert als een vermenigvuldiger: voor elke euro die geïnvesteerd wordt door een van de officiële private partners, draagt ARKimedes een extra euro bij. De gemiddelde grootte van de ARKIV-fondsen gaat van 17 tot 20 miljoen euro. Via ARKimedes kan per dossier maximaal 1,5 miljoen euro geïnvesteerd worden (PMV, 2012). Murray, Cowling en Liu (2010) benadrukken dat durfkapitaalfondsen die investeren in bedrijven die zich in een vroege ontwikkelingsfase bevinden en waarvan het kapitaalvolume kleiner is dan 50 miljoen dollar vaak niet doeltreffend zijn voor de werking van het portfoliobedrijf. Clarysse et al. (2009) stellen dat durfkapitaaldeals met een volume kleiner dan 2 miljoen GBP (about 2.2 miljoen Euro) het risico op het faillissement van innovatieve bedrijven verhogen. Verdergaand op vroeger onderzoek lijkt het waarschijnlijk dat de fragmentatie van de investeringsinitiatieven die beheerd worden door de PMV tot uitkomsten leidt die niet optimaal zijn. Met een kapitaal van 17 tot 20 miljoen euro is het ARKIV-fonds kleiner dan het geciteerde niveau. Ook het maximale bedrag dat door ARKIV per deal geïnvesteerd kan worden is relatief klein en kleiner dan de kritieke 2.2 miljoen euro. Deze strikte investeringsbeperkingen maken het voor overheidsprogramma s onmogelijk om bedrijven te ondersteunen die de beginfase gepasseerd zijn. Ook Manigart et al. ijveren voor grotere bedragen in de publieke fondsen. Ze beschouwen deze 12

13 maatregel als cruciaal om de internationale competitiviteit van snelgroeiende ondernemingen in Vlaanderen te behouden. Ondanks de mogelijke problemen met ARKimedes en andere publieke steunregelingen omwille van het lage investeringsplafond, heeft het ARKimedes-programma zich getoond als een belangrijke buffer tijdens de economische crisis. Zonder ARKimedes zou de Vlaamse durfkapitaalmarkt er nog meer op achteruitgegaan zijn tijdens die periode. Zeker voor bedrijven in een vroege fase hebben de investeringen van ARKimedes het wegvallen van veel private investeerders gecompenseerd (Manigart et al., 2014). Datum Naam Beschrijving Aandelenfinanciering 2005/ 2010 ARKimedes ARKimedes-fonds I nv (2005): 111,1 miljoen toegezegd kapitaal. ARKimedes-fonds II nv (2010): uitgerust met 100 miljoen. Voor ARKimedesfonds I nv werd kapitaal vergaard via private investeerders door middel van de publieke emissie van aandelen en obligaties met fiscale voordelen, terwijl het tweede fonds volledig gefinancierd werd door de Vlaamse overheid. De maximale investering is beperkt tot 1,5 miljoen per dossier. Selectie en financiering van portfoliobedrijven gebeurd door erkende private investeringspartners (ARKIV s) 2006 Vlaams Innovatiefonds (Vinnof) Voorziet startfinanciering tot 1,5 miljoen aan jonge kmo s die vooral actief zijn in IT, biowetenschappen en klantendiensten TINA (Transformatie en Innovatie 200 miljoen toegezegd kapitaal om te investeren Acceleratiefonds) in innovatieve projecten die doelen op de ontwikkeling van spitstechnologie in een van de speerpuntsectoren die door de Vlaamse regering uitgekozen zijn. Per project tot 20 miljoen in de vorm van aandelenfinanciering of achtergestelde leningen. Projectmatige financiering, niet op bedrijfsniveau. Achtergestelde leningen 2009 Innovatiemezzanine Voorziet achtergestelde leningen aan startende bedrijven (< 6 jaar) die in een eerdere fase al 13

14 subsidies verkregen hebben van IWT. Het maximale geïnvesteerde bedrag is Groeimezzanine Voorziet financiering van tot 5 miljoen in de vorm van achtergestelde leningen aan snelgroeiende bedrijven (gazelles) die al een zekere ervaring opgebouwd hebben BA+ BA+, dat beheerd wordt door Participatiefonds Vlaanderen, schrijft leningen uit van meer dan aan hoogtechnologische projecten die omwille van hun jonge leeftijd moeilijkheden hebben bij het afsluiten van conventionele bankleningen. Om deals te selecteren werkt Participatiefonds Vlaanderen samen met Business Angel Network Vlaanderen. Tabel 1. Overzicht van de Vlaamse publieke durfkapitaalinitiatieven 3.2. Het Verenigd Koninkrijk In het VK worden publieke financieringsinitiatieven voor kmo s gewoonlijk uitgevoerd via een ontwikkelingsbank van de overheid, de British Business Bank, die voortgekomen is uit het samenvoegen van activiteiten die vroeger uitgevoerd werden door het Department for Business, Innovation and Skills en door het overheidsagentschap Capital for Enterprise Limited. Datum Naam Beschrijving Aandelenfinanciering Nationaal niveau 2006 Enterprise Capital Funds Eerste van deze fondsen gelanceerd in Sinds 2013 voorzien 15 actieve ECF s financiering tot 2 miljoen aan kmo s. Totale kapitalisatie van alle fondsen is meer dan 500 miljoen, waarvan de Britse overheid ongeveer 330 miljoen heeft bijgedragen. Sinds 2014 is er meer dan 260 miljoen geïnvesteerd in meer dan 200 bedrijven UK Innovation Investment Fund De Britse overheid voorziet via een fund-offundstructuur aandelenfinanciering aan snelgroeiende kmo s die actief zijn in de hoogtechnologische sector. De totale kapitalisatie van het beleggingsfonds is 330 miljoen ( 406,5 14

15 miljoen), waarvan ongeveer 150 miljoen ( 184,8 miljoen) gesubsidieerd is door de Britse overheid en de rest door private beleggingsfondsen Business Angel Co-investment Fund Totale toegezegde kapitaal is 100 miljoen ( 123,2 miljoen), waarvan 50 gefinancierd werd door het Regional Growth Fund en de andere helft door de British Business Bank in Het beleggingsfonds voorziet aandelenfinanciering (minimaal en maximaal 1 miljoen) aan snelgroeiende kmo s. Syndicaatsvorming met private investeerders is een noodzakelijke voorwaarde. Regionaal niveau 2007 Scottish Co-investment Fund Totale toegezegde kapitaal is 72 miljoen ( 85,68 miljoen). Voorziet snelgroeiende Schotse kmo s van aandelenfinanciering vanaf tot 1 miljoen ( tot 1,17 miljoen) in een syndicaat met erkende private investeringspartners North West Fund Totale toegezegde kapitaal is 400 miljoen, waarvan 200 miljoen afkomstig is van de private sector. Het kapitaal wordt verdeeld over zes private beleggingsfondsen die als investeringspartners fungeren. Die fondsen voorzien schuld-, aandelen- en quasiaandelenfinanciering aan innovatieve bedrijven gevestigd in Noordwest-Engeland. Tabel 2. Overzicht van de publieke durfkapitaalinitiatieven in het VK Tabel 2 biedt een overzicht van de publieke durfkapitaalinitiatieven die vandaag in het VK actief zijn. De beleggingsfondsen met de grootste kapitalisatie en overheidssteun zijn de Enterprise Capital Funds en het UK Innovation Investment Fund. Beide fondsen zijn bedoeld om jonge bedrijven te financieren, maar het Innovation Investment Fund focust specifiek op snelgroeiende kmo s die actief zijn in de hoogtechnologische sector. Naast de initiatieven op nationaal niveau bestaan er ook beleggingsfondsen die zich specifiek concentreren op innovatief ondernemerschap op regionaal niveau. De Schotse regering is daar het actiefst. Een van de grootste programma s op regionaal 15

16 niveau is het Scottish Co-investment Fund, dat Schotse snelgroeiende bedrijven financiert en een totaal toegezegd kapitaal van ongeveer 86 miljoen euro heeft. Gezien de relatief lage investeringsplafonds concentreren overheidsinitiatieven in het VK zich vooral op de beginfase en de vroege ontwikkelingsfase. Private beleggingsfondsen verkiezen daarentegen vaak bedrijven in de groeifase en die al wat ervaring opgebouwd hebben. Het aantal investeringen die tussen die twee fases plaatsvinden, bijvoorbeeld in de post-productontwikkelingsfase, neemt jaar na jaar af. Daardoor krijgen deze bedrijven vaak onvoldoende durfkapitaalsteun. Met andere woorden, vullen de bestaande overheidsprogramma s de langdurige financiële tekorten die bedrijven in hun begin- en vroege groeifase ondervinden wel op, maar blijven er nog valkuilen bestaan in de latere groeifase, die de meer winstgevende uitbreidingsfase voorafgaat (British Business Bank, 2014). Naast de financiële steunregelingen voor jonge innovatieve bedrijven die uitgelegd worden in tabel 2, heeft de Britse overheid ook een aantal programma s gelanceerd die leningen verstrekken aan startende ondernemers en hen begeleidt. Voorbeelden van zulke programma s zijn het Growth Accelerator-programma (200 miljoen pond) en de Start-up Loan Company, die allebei in 2012 opgericht werden. Start-up Loan heeft een volume van ongeveer 80 miljoen euro, wordt beheerd door de British Business Bank en verstrekt leningen aan bedrijven jonger dan twaalf maanden die nog niet voldoen aan de leenvoorwaarden van banken. Sinds januari 2014 hebben startende ondernemers deelgenomen aan dit steunplan. Voor snelgroeiende bedrijven is het gemiddelde te lenen bedrag van ongeveer pond echter relatief laag. Het programma wordt beschouwd als vooral bedoeld voor het promoten van kleinschalige zelfstandige ondernemingen. In 2013 werd op de Main Market van de London Stock Exchange (LSE) een nieuw beurssegment geïntroduceerd voor snelgroeiende bedrijven, de High Growth Segment. Deze nieuwe markt biedt middelgrote snelgroeiende technologiebedrijven een alternatieve weg om kapitaal te vergaren op de effectenbeurs. Ze heeft lagere free float -vereisten (10 %) dan de Premium- en Standard-segmenten van de LSE en is dus bedoeld om beursintroducties (IPO s) van groeiende bedrijven in een vroege fase te promoten. Tot dusver is het succes van het High Growth Segment echter beperkt gebleven, met slechts één notering in Een andere mogelijkheid voor snelgroeiende bedrijven is de meer bezochte Alternative Investment Market (AIM) van de LSE. Clarysse et al. (2009) benadrukken dat publieke durfkapitaalinvesteringen in het VK te gefragmenteerd geweest zijn in het verleden, wat geleid heeft tot relatief kleine bedragen per deal. Verder hebben de Britse overheidsinitiatieven het aantal private investeringen in de markt niet kunnen doen toenemen. De huidige overheidsinitiatieven bieden vooral steun in de begin- en vroege 16

17 groeifase van een bedrijf en dus vrezen de auteurs voor een gebrek aan investeringsmogelijkheden die daarop volgen Duitsland Het Duitse systeem wordt traditioneel sterk gedomineerd door banken. In vergelijking met het VK of de VS spelen financiële markten een minder belangrijke rol. Tot op vandaag zijn leningen bij de bank de meest voorkomende vorm van financiering voor Duitse bedrijven. Een verregaande publieke interventie is dus nodig geweest om durfkapitaal te stimuleren. Een belangrijke stimulans voor de ontwikkeling van de Duitse durfkapitaalmarkt was de oprichting van een beurssegment voor snelgroeiende bedrijven in de technologiesector, de Neuer Markt (Neuer Markt) in 1997 (Sunley, Klagge, Berndt & Martin, 2005). De Neuer Markt hield echter op te bestaan in 2003, als een resultaat van het barsten van dotcombubbel. Politici hebben recentelijk echter opnieuw beseft dat er nood is aan een actieve beurs als een mogelijke financieringsbron voor innovatieve bedrijven en er wordt ook opnieuw gediscussieerd over de oprichting van een specifiek beurssegment voor jonge bedrijven (BMWi, 2014). Het grootste deel van de nationale durfkapitaalprogramma s wordt beheerd door de semipublieke ontwikkelingsbank Kreditanstalt für Wiederaufbau (KfW). Daarnaast hebben veel deelstaten regionale ontwikkelingsagentschappen opgericht (Mittelständische Beteiligungsgesellschaften), die durfkapitaalprogramma s met een regionale focus gelanceerd hebben. Deze programma s worden vaak gecofinancierd door private en publieke spelers (bv. publieke banken). Voorbeelden van regionale durfkapitaalfondsen zijn het VC Fund Baden-Württemberg, met een toegezegd kapitaal van mogelijk 20 miljoen euro en investeringen tussen en 1,25 miljoen euro per kmo actief in de hightechsector, het NRW.BANK Venture Fund, een beleggingsfonds bedoeld voor bedrijven in hun begin- en vroege groeifase in de hightechsector dat investeert in kmo s voor een bedrag tussen en 5 miljoen euro, en het VC Fund Technologie Berlin, met 52 miljoen euro toegezegd kapitaal gefinancierd door de Investmentbank Berlin en de deelstaat Berlijn. Dit laatste beleggingsfonds financiert ook hightechbedrijven in hun begin- en eerste groeifase en voorziet tot 3 miljoen euro per kmo, maar niet meer dan 1,5 miljoen in de eerste investeringsronde. De regionale initiatieven worden aangevuld door de initiatieven op nationaal niveau, die beschreven worden in tabel 3. Datum Naam Beschrijving Nationaal niveau Aandelenfinanciering 2005/ ERP-Startfonds Totaal toegezegd kapitaal bij oprichting was

18 2011 miljoen, waaraan in 2011 nog 250 miljoen toegevoegd werd. Het beleggingsfonds wordt beheerd door de KfW en voorziet maximaal 5 miljoen aan investeringen per hightech-kmo. Alle investeringen worden uitgevoerd in syndicaat met een private (leidende) investeerder. Aandelenfinanciering/achtergestelde leningen 2005/ 2011 High-Tech Gründerfonds Totale toegezegde kapitaal is 573,5 miljoen (Fonds I: 272 miljoen; Fonds II: 301,5 miljoen. Fonds II werd gefinancierd door de federale overheid ( 220 miljoen), de KfW ( 40 miljoen) en door 17 bedrijven ( 41,5 miljoen). Doelbedrijven zijn hightechbedrijven in hun beginfase. Tabel 3. Overzicht van de Duitse publieke durfkapitaalinitiatieven (op nationaal niveau) Tabel 3 biedt een kort overzicht van de bestaande publieke of semipublieke durfkapitaalfondsen in Duitsland. Het High-Tech Gründerfonds en het ERP-Startfonds worden als de twee belangrijkste programma s beschouwd (Roehl, 2014). Gezien zijn groter investeringsvolume per portfoliobedrijf, wordt het ERP-Startfonds vaak gezien als een goede optie voor follow-up financiering, nadat een bedrijf initiële financiering heeft gekregen van het High-Tech Gründerfonds (BMWi, 2011). De politiek blijft een hoge interesse in durfkapitaal behouden. De kwestie werd opgenomen in de huidige en in voorgaande regeerakkoorden. Naast een kapitaalinjectie voor het High-Tech Gründerfonds, wordt echter weinig werk gemaakt van de verbetering van het Duitse durfkapitaalmilieu (Roehl, 2014). Roehl (2014) benadrukt dat de vestiging van leidende regionale hoogtechnologische clusters in Duitsland, meer bepaald in de biotechnologie, belemmerd wordt door de verregaande fragmentatie van de publieke initiatieven die innovatief ondernemerschap willen financieren. De publieke durfkapitaalfondsen die door de verschillende deelstaten opgericht werden zijn over het algemeen relatief klein, waardoor ze geen follow-up financiering kunnen voorzien aan bedrijven in een latere fase Nederland In 2004 lanceerde de Nederlandse overheid het Actieprogramma TechoPartner voor de periode van 2005 tot Het programma was bedoeld om hoogtechnologisch ondernemerschap te stimuleren 18

19 door twee specifieke knelpunten aan te pakken: de lage financiering van ondernemers en het gebrek aan ondernemersgeest. Om de financiële problemen van startende hightechbedrijven op te lossen, wordt tijdens de begin- en vroege groeifase de toevoer van durfkapitaal verhoogd. Hiervoor zorgt vooral de Seed Capital Regulation zuil van het programma. Private investeerders die investeren in hightechbedrijven die zich in een vroege fase bevinden, kunnen hun investeringsrisico verminderen door achtergestelde leningen verstrekt door overheidsagentschappen. Datum Naam Beschrijving Nationaal niveau Achtergestelde leningen 2012 Innovatiefonds MKB+ Startkapitaal: volume 20 miljoen Investeerders verkrijgen leningen om investeringsrisico s te verminderen en om de financiering in de vroege groeifase van kmo s aantrekkelijker te maken. Innovatiekrediet: 60 miljoen Kmo kan een lening verkrijgen van 35 % van haar investering (25 % voor kmo s met minder dan 250 werknemers) met een maximumbedrag van 5 miljoen. Lening moet binnen de 6 jaar terugbetaald worden als project succesvol is, zo niet wordt dit beschouwd als tegemoetkoming. Fund-of-funds : 140 miljoen (nog steeds onder constructie) Tabel 4. Overzicht van de Nederlandse publieke durfkapitaalinitiatieven. Met het Actieprogramma TechnoPartner koos de Nederlandse regering ervoor de activiteiten van kantoren voor technologieoverdracht en hun investeerders te ondersteunen in plaats van directe financiële steun te verlenen aan uitgekozen start-ups. Een studie die uitgevoerd werd in de nasleep van het programma benadrukt dat de zuil Startfinanciering een positief effect had op de bevoorrading van startkapitaal. Het aantal durfkapitaaldeals verdubbelde bijna in de periode van 2005 tot 2011 en de financiering in een vroege fase groeide van 38 miljoen euro ( ) naar 114 miljoen euro ( ). In ongeveer 20 tot 30 % van alle Nederlandse durfkapitaaldeals was een van de startfinancieringsfondsen van TechnoPartner betrokken. Daarnaast heeft het leningsstelsel aanleiding gegeven tot de oprichting van een aantal startfinancieringsfondsen, die zonder de steun van de regering niet zouden hebben bestaan. Dit alles heeft de financiële tekorten in 19

20 de vroege groeifase doen afnemen. De studie toont daarentegen ook aan dat de overheidssteun geleid heeft tot een afname in de toevoer van durfkapitaal naar bedrijven die hun beginfase voorbij zijn. Het is dus waarschijnlijk dat het financieringstekort (equity gap), verschoven is van de beginfase naar de daaropvolgende fases betreffende investeringen tussen 2,5 miljoen en 5 miljoen euro. Na een positieve evaluatie van het programma lanceerde de Nederlandse regering in 2012 het nieuwe initiatief Innovatiefonds MKB+ om ondernemerschap in nieuwe technologiesectoren te blijven ondersteunen in de periode (tabel 4). Wat betreft de financiering van ondernemerschap volgt het nieuwe Innovatiefonds MKB+ sterk de strategie van zijn voorganger, het Actieprogramma TechnoPartner. In tegenstelling tot de algemeen aangenomen werkwijze van overheden waarmee de financiële situatie van innovatieve jonge bedrijven verbeterd wordt door publieke of semipublieke durfkapitaalfondsen op te richten (bv. ARKimedes in Vlaanderen), concluderen we dat de Nederlandse overheid zelf niet optreedt als durfkapitaalinvesteerder. De Nederlandse publieke strategieën wat betreft durfkapitaal zijn gebaseerd op het verstrekken van achtergestelde leningen aan uitgekozen investeringsbedrijven, en niet direct aan portfoliobedrijven zelf De Verenigde Staten De belangrijkste verstrekker van kapitaal voor kleine bedrijven is de Small Business Investment Company (SBIC) programma, al in 1958 opgericht en vandaag met kleine aanpassingen nog steeds actief. Het programma wordt beheerd door de Small Business Administration (SBA), die niet rechtstreeks kapitaal verstrekt aan de portfoliobedrijven, maar in plaats investeert in private beleggingsfondsen (SBIC s) in de vorm van door de overheid gegarandeerde schulden. De overheid garandeert deze leningen om private beleggingsfondsen warm te maken voor bedrijven in hun vroege groeifase. Voor iedere dollar die geïnvesteerd wordt door een privaat beleggingsfonds legt de overheid twee dollar bij, tot een maximum van 150 miljoen dollar. In ruil investeren de SBIC s in kleine bedrijven door langetermijnleningen te verstrekken (schuldenfinanciering) of door aandelenfinanciering in de vorm van durfkapitaal. De jaarlijkse toezegging van de Amerikaanse overheid voor SBIC s is ongeveer 4 miljard dollar. In 2014 waren er 287 SBIC s actief. Apple, Amgen, AOL en FedEx zijn enkele van de bekendste bedrijven die geprofiteerd hebben van SBIC (SBA, 2014). Datum Naam Beschrijving Nationaal niveau Subsidies Small Business Innovation Research Program (SBIR) Gecoördineerd door de US Small Business Administration. Voorziet financiering van de R&D- 20

Verkenning financieringsinstrumenten voor innovatie en R&D

Verkenning financieringsinstrumenten voor innovatie en R&D Bijlage 1 Verkenning financieringsinstrumenten voor innovatie en R&D Afbakening: wat wordt verstaan onder risicodragende financieringsarrangementen voor R&D en Innovatie? Risicodragende financieringsarrangementen

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

De Belgische farmaceutische industrie in een internationale context

De Belgische farmaceutische industrie in een internationale context As % of total European pharmaceutical industry De Belgische farmaceutische industrie in een internationale context Terwijl België slechts 2,6 % vertegenwoordigt van het Europees BBP, heeft de farmaceutische

Nadere informatie

Halfjaarbericht eerste helft 1997 ABN AMRO Asset Management TOTAAL BEHEERD VERMOGEN TOEGENOMEN MET 21 PROCENT

Halfjaarbericht eerste helft 1997 ABN AMRO Asset Management TOTAAL BEHEERD VERMOGEN TOEGENOMEN MET 21 PROCENT Amsterdam, 11 juli 1997 Halfjaarbericht eerste helft 1997 ABN AMRO Asset Management TOTAAL BEHEERD VERMOGEN TOEGENOMEN MET 21 PROCENT Totaal vermogen beheerd door ABN AMRO Asset Management wereldwijd in

Nadere informatie

Private versus publieke durfkapitaalfinanciering: de prestatie-effecten op bedrijfsniveau

Private versus publieke durfkapitaalfinanciering: de prestatie-effecten op bedrijfsniveau STEUNPUNT ONDERNEMEN EN REGIONALE ECONOMIE NAAMSESTRAAT 61 BUS 3550 BE-3000 LEUVEN TEL + 32 16 32 66 61 FAX + 32 16 37 35 11 store@kuleuven.be www.steunpuntore.be Beleidsrapport STORE-B-14-007 Private

Nadere informatie

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken De Nederlandse bancaire vorderingen 1 op het buitenland zijn onder invloed van de economische crisis en het uiteenvallen van ABN AMRO tussen

Nadere informatie

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU?

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Als gevolg van de wereldwijde economische en financiële crisis heeft de EU met een laag investeringsniveau te kampen. Alleen met gezamenlijke gecoördineerde

Nadere informatie

Private versus publieke durfkapitaalfinanciering: de prestatie-effecten op bedrijfsniveau

Private versus publieke durfkapitaalfinanciering: de prestatie-effecten op bedrijfsniveau STEUNPUNT ONDERNEMEN EN REGIONALE ECONOMIE NAAMSESTRAAT 61 BUS 3550 BE-3000 LEUVEN TEL + 32 16 32 66 61 FAX + 32 16 37 35 11 store@kuleuven.be www.steunpuntore.be Beleidsrapport STORE-B-14-007 Private

Nadere informatie

Business Angels Netwerk BAN Vlaanderen vzw

Business Angels Netwerk BAN Vlaanderen vzw Business Angels Netwerk BAN Vlaanderen vzw Het platform waar kapitaalzoekende ondernemers en privé-investeerders elkaar vinden. Ontstaansgeschiedenis Sinds 1997 tot en met 2003 : Vier onafhankelijke Vlaamse

Nadere informatie

a) Hoeveel aanvraagdossiers werden in de periode 2009-2014 jaarlijks ingediend voor de Innovatiemezzanine? Over hoeveel ondernemingen gaat het?

a) Hoeveel aanvraagdossiers werden in de periode 2009-2014 jaarlijks ingediend voor de Innovatiemezzanine? Over hoeveel ondernemingen gaat het? SCHRIFTELIJKE VRAAG nr. 702 van WILLEM-FREDERIK SCHILTZ datum: 7 juli 2015 aan PHILIPPE MUYTERS VLAAMS MINISTER VAN WERK, ECONOMIE, INNOVATIE EN SPORT Participatiemaatschappij Vlaanderen - Innovatiemezzanine

Nadere informatie

Een praktische kijk op. KMO financiering

Een praktische kijk op. KMO financiering Een praktische kijk op KMO financiering PMV nv is een Vlaamse investeringsmaatschappij PLAATS VAN PMV IN HET VLAAMSE INVESTERINGSLANDSCHAP PUBLIEK & INSTITUTIONELE INVESTEERDERS VLAAMS GEWEST 100 % 100

Nadere informatie

Verdeling en inzet Gelderse Revolverende Middelen 12 maart 2013

Verdeling en inzet Gelderse Revolverende Middelen 12 maart 2013 Verdeling en inzet Gelderse Revolverende Middelen 12 maart 2013 Door: Hans Wouters Programma energietransitie Provincie Gelderland Geactualiseerde verdeling 100 mln Verdeling nog te bestemmen revolverende

Nadere informatie

West-Europese krantensites komen terug op betaalstrategieën

West-Europese krantensites komen terug op betaalstrategieën VUB-onderzoek in het kader van FLEET (FLEmisch E-publishing Trends): West-Europese krantensites komen terug op betaalstrategieën In 2007 veranderden een aantal internationaal toonaangevende kranten hun

Nadere informatie

Business Angels Netwerk BAN Vlaanderen vzw. Financiering ICT-bedrijven 13/11/2013

Business Angels Netwerk BAN Vlaanderen vzw. Financiering ICT-bedrijven 13/11/2013 Business Angels Netwerk BAN Vlaanderen vzw Financiering ICT-bedrijven 13/11/2013 Overzicht presentatie 1. Equity Gap : Behoefte aan BA-financiering 2. Keuze van financieringsbron 3. Meer dan geld 4. Profiel

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 23199 21 december 2011 Regeling van de Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie van 13 december 2011, nr.

Nadere informatie

Werkloosheid in de Europese Unie

Werkloosheid in de Europese Unie in de Europese Unie Diana Janjetovic en Bart Nauta De werkloosheid in de Europese Unie vertoont sinds 2 als gevolg van de conjunctuur een wisselend verloop. Door de economische malaise in de jaren 21 23

Nadere informatie

Een duurzame manier om de economische en sociale doelstellingen van de EU te bereiken

Een duurzame manier om de economische en sociale doelstellingen van de EU te bereiken Een duurzame manier om de economische en sociale doelstellingen van de EU te bereiken medegefinancierd door Europese Structuur- en Investeringsfondsen zijn een duurzame en efficiënte manier om te investeren

Nadere informatie

Cultura Creative (RF) / Alamy Stock Photo

Cultura Creative (RF) / Alamy Stock Photo Cultura Creative (RF) / Alamy Stock Photo DE EUROPESE STRUCTUUR- EN INVESTERINGSFONDSEN (ESI-FONDSEN) EN HET EUROPEES FONDS VOOR STRATEGISCHE INVESTERINGEN (EFSI) HET VERZEKEREN VAN COÖRDINATIE, SYNERGIEËN

Nadere informatie

Steunpunt tot bestrijding van armoede, bestaansonzekerheid en sociale uitsluiting

Steunpunt tot bestrijding van armoede, bestaansonzekerheid en sociale uitsluiting Steunpunt tot bestrijding van armoede, bestaansonzekerheid en sociale uitsluiting Feiten en cijfers ja Neemt de inkomensongelijkheid tussen arm en rijk toe? Toelichting: Een vaak gehanteerde maatstaf voor

Nadere informatie

HET GAAT NIET ALLEEN OM FINANCIERING, MAAR OM FINANCIERING, CAPACITEITSOPBOUW EN DUURZAAMHEID

HET GAAT NIET ALLEEN OM FINANCIERING, MAAR OM FINANCIERING, CAPACITEITSOPBOUW EN DUURZAAMHEID HET GAAT NIET ALLEEN OM FINANCIERING, MAAR OM FINANCIERING, CAPACITEITSOPBOUW EN DUURZAAMHEID Micro-, kleine en middelgrote ondernemingen financieren = werkgelegenheid en inkomen creëren In ontwikkelingslanden

Nadere informatie

Vlaanderen kende in 2012 laagste aantal tienermoeders ooit

Vlaanderen kende in 2012 laagste aantal tienermoeders ooit Vlaanderen kende in 2012 laagste aantal tienermoeders ooit In 2012 bereikte het tienerouderschapscijfer in Vlaanderen een historisch laagterecord van 6 bevallingen per 1000 tieners (15-19 jaar). Ook in

Nadere informatie

Ondernemerschap in België: een vergelijkende, internationale studie

Ondernemerschap in België: een vergelijkende, internationale studie Ondernemerschap in België: een vergelijkende, internationale studie Ondernemerschap is een van de drijfveren van economische groei en heeft als studiedomein de laatste jaren internationaal heel wat aan

Nadere informatie

Masterclass: Hoe vind ik financiering voor mijn bedrijf?

Masterclass: Hoe vind ik financiering voor mijn bedrijf? Masterclass: Hoe vind ik financiering voor mijn bedrijf? 1 Doel van vandaag Ik heb een duidelijk beeld van welke typen financiering er zijn voor het MKB en hoe ik tot de juiste financiering voor mijn bedrijf

Nadere informatie

Bedrijfsfinanciering: Van subsidie naar overheidsinstrumenten anno 2014

Bedrijfsfinanciering: Van subsidie naar overheidsinstrumenten anno 2014 Rijksdienst voor Ondernemend Nederland. Ministerie van Economische Zaken Bedrijfsfinanciering: Van subsidie naar overheidsinstrumenten anno 2014 Roland Starmans Manager Product Ontwikkeling Bancair, Investment

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2015 2016 34 300 XIII Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Economische Zaken (XIII) en het Diergezondheidsfonds (F) voor het jaar

Nadere informatie

Financiering. (Alternatieve) Financiering en Voorwaarden. Financiering - MCN

Financiering. (Alternatieve) Financiering en Voorwaarden. Financiering - MCN Financiering (Alternatieve) Financiering en Voorwaarden Financiering - MCN De kapitaalmarkt in Beweging Toegang tot bancaire financiering meer onder druk Investeerders schuiven op in het gat dat banken

Nadere informatie

Alternatieve financieringsvormen voor bankkrediet. Bart P.M. Joosen

Alternatieve financieringsvormen voor bankkrediet. Bart P.M. Joosen Alternatieve financieringsvormen voor bankkrediet Bart P.M. Joosen 30 januari 2014 Aanbodzijde van de financieringsmarkt 2 Aanbodzijde van de financieringsmarkt Banken Institutionele beleggers Beurs (public

Nadere informatie

Moedige overheden. Stille kampioenen = ondernemingen. Gewone helden = burgers

Moedige overheden. Stille kampioenen = ondernemingen. Gewone helden = burgers Moedige overheden Stille kampioenen = ondernemingen Gewone helden = burgers Vaststellingen Onze welvaart kalft af Welvaartscreatie Arbeidsparticipatie Werktijd Productiviteit BBP Capita 15-65 Bevolking

Nadere informatie

Welkom bij de workshop: Financieren en groei. Entree tot eigen vermogen en vreemd vermogen

Welkom bij de workshop: Financieren en groei. Entree tot eigen vermogen en vreemd vermogen Welkom bij de workshop: Financieren en groei Entree tot eigen vermogen en vreemd vermogen Ondernemen/Onderneming Inventarisatie Onderneming/ondernemer Rentabiliteit Vermogen Zekerheid Welke keuze? Keuze

Nadere informatie

De haperende groeimotor van het Nederlands kleinbedrijf

De haperende groeimotor van het Nederlands kleinbedrijf De haperende groeimotor van het Nederlands kleinbedrijf Januari 2016 Justin Jansen, Erasmus Universiteit Rotterdam Occo Roelofsen, McKinsey & Company Poll: Hoe gaat het met ondernemerschap in Nederland?

Nadere informatie

Geografie van het durfkapitaal: een literatuurstudie

Geografie van het durfkapitaal: een literatuurstudie STEUNPUNT ONDERNEMEN EN REGIONALE ECONOMIE NAAMSESTRAAT 61 BUS 3550 BE-3000 LEUVEN TEL + 32 16 32 66 61 FAX + 32 16 37 35 11 store@kuleuven.be www.steunpuntore.be Beleidsrapport STORE-B-13-022 Geografie

Nadere informatie

Jaarbericht 1996 ABN AMRO Asset Management TOTAAL BEHEERD VERMOGEN TOEGENOMEN MET 39 PROCENT

Jaarbericht 1996 ABN AMRO Asset Management TOTAAL BEHEERD VERMOGEN TOEGENOMEN MET 39 PROCENT Amsterdam, 21 januari 1997 Jaarbericht 1996 ABN AMRO Asset Management TOTAAL BEHEERD VERMOGEN TOEGENOMEN MET 39 PROCENT Totaal vermogen beheerd door ABN AMRO Asset Management wereldwijd in 1996 gegroeid

Nadere informatie

Next-Generation Financing

Next-Generation Financing Next-Generation Financing Finding the right solutions to the right equations Prof. dr. Paul Louis Iske, Maastricht University Chief Dialogues Officer, ABN AMRO Bank Business Case A business case is a set

Nadere informatie

vooruitgang met financieringsinstrumenten vanuit ESI-fondsen Het Europees Sociaal Fonds Financieringsinstrumenten

vooruitgang met financieringsinstrumenten vanuit ESI-fondsen Het Europees Sociaal Fonds Financieringsinstrumenten vooruitgang met financieringsinstrumenten vanuit ESI-fondsen Het Europees Sociaal Fonds medegefinancierd door het Europees Sociaal Fonds zijn een duurzame en efficiënte manier om te investeren in de groei

Nadere informatie

Notarisbarometer Vastgoed - familie - vennootschappen

Notarisbarometer Vastgoed - familie - vennootschappen Verantwoordelijke uitgever: Erik Van Tricht, Koninklijke Federatie van het Belgisch Notariaat, Bergstraat, 30-34 - 1000 Brussel Notarisbarometer Vastgoed - familie - vennootschappen VASTGOEDACTIVITEIT

Nadere informatie

Voortgangsrapportage Onderwijs en Opleiding 2010 Beschrijving prestaties Nederland en andere lidstaten op EU benchmarks

Voortgangsrapportage Onderwijs en Opleiding 2010 Beschrijving prestaties Nederland en andere lidstaten op EU benchmarks ANNEX Voortgangsrapportage Onderwijs en Opleiding 21 Beschrijving prestaties Nederland en andere lidstaten op EU benchmarks 1. Deelname voor- en vroegschoolse educatie (VVE) De Nederlandse waarde voor

Nadere informatie

Ondernemen en innoveren in 2013 Geld verdienen met hulp van de overheid

Ondernemen en innoveren in 2013 Geld verdienen met hulp van de overheid Financiële regelingen, fiscale voordelen en adviesdiensten voor de ondernemer Ondernemen en innoveren in 2013 Geld verdienen met hulp van de overheid Als ondernemer wilt u vooruit. Voor sommigen van u

Nadere informatie

Growth Capital Fund BV

Growth Capital Fund BV Growth Capital Fund BV Groei en ondernemen zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Groeibedrijven vormen een belangrijke aanjager van de economie. Sommige bedrijven groeien spectaculair, anderen laten

Nadere informatie

Oktober 2015. Macro & Markten. 1. Rente en conjunctuur :

Oktober 2015. Macro & Markten. 1. Rente en conjunctuur : Oktober 2015 Macro & Markten 1. Rente en conjunctuur : VS Zoals al aangegeven in ons vorig bulletin heeft de Amerikaanse centrale bank FED de beleidsrente niet verhoogd. Maar goed ook, want naderhand werden

Nadere informatie

De Vlaamse woonmarkt in Europees perspectief

De Vlaamse woonmarkt in Europees perspectief De Vlaamse woonmarkt in Europees perspectief Sien Winters Coördinator Steunpunt Wonen Onderzoeksleider HIVA KU Leuven www.steunpuntwonen.be Inhoud 1. Erg verschillende woningmarkten 2. Woningkwaliteit

Nadere informatie

De arbeidsmarkt in april 2015

De arbeidsmarkt in april 2015 De arbeidsmarkt in april 2015 Datum: 12 mei 2015 Van: Stad Antwerpen Ondernemen & stadsmarketing Business en innovatie Betreft: Arbeidsmarktfiche april 2015 In deze arbeidsmarktfiche zien we 1. dat Antwerpen

Nadere informatie

Bijlage 1: Beschrijving Seed Capital

Bijlage 1: Beschrijving Seed Capital Bijlage 1: Beschrijving Seed Capital Doel Het doel van de Seed-faciliteit is: De onderkant van de Nederlandse risicokapitaalmarkt zodanig stimuleren en mobiliseren, dat technostarters in hun kapitaalbehoefte

Nadere informatie

vooruitgang met financieringsinstrumenten vanuit ESI-fondsen Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij Financieringsinstrumenten

vooruitgang met financieringsinstrumenten vanuit ESI-fondsen Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij Financieringsinstrumenten vooruitgang met financieringsinstrumenten vanuit ESI-fondsen Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij medegefinancierd door Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij zijn een duurzame en efficiënte

Nadere informatie

Hoeveel dragen onze bedrijven bij aan de schatkist en de sociale zekerheid?

Hoeveel dragen onze bedrijven bij aan de schatkist en de sociale zekerheid? vbo-analyse Hoeveel dragen onze bedrijven bij aan de schatkist en de sociale zekerheid? September 2014 I Raf Van Bulck 39,2% II Aandeel van de netto toegevoegde waarde gegenereerd door bedrijven dat naar

Nadere informatie

Ondernemingsfinanciering

Ondernemingsfinanciering Een beknopt overzicht van de financieringsmogelijkheden die de overheid u kan bieden. Ondernemingsfinanciering Introductie Als ondernemer moet u snel en eenvoudig kunnen zien hoe de overheid kan helpen

Nadere informatie

ING steunt de groei van uw onderneming

ING steunt de groei van uw onderneming ING steunt de groei van uw onderneming Als u groot wil worden hebt u een bank nodig die u niet klein houdt Als ondernemer spant u zich dagelijks in voor de groei van uw onderneming. Wat wil ik doen? En

Nadere informatie

ScaleUp Dashboard 2015

ScaleUp Dashboard 2015 Rapportage ScaleUp Dashboard 2015 ScaleUp Dashboard 2015 Prof. dr. Justin Jansen Lotte de Vos Rotterdam School of Management Erasmus Centre for Entrepreneurship Conclusies Nederland staat aan de Europese

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2010 31 311 Zelfstandig ondernemerschap Nr. 55 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den

Nadere informatie

Recepten voor duurzame groei Beschouwingen naar aanleiding van het Jaarverslag 2014 van de Nationale Bank van België

Recepten voor duurzame groei Beschouwingen naar aanleiding van het Jaarverslag 2014 van de Nationale Bank van België Recepten voor duurzame groei Beschouwingen naar aanleiding van het Jaarverslag 2014 van de Nationale Bank van België Financieel Forum Gent - 26 februari 2015 Jan Smets A. De stand van zaken 1. De (lange)

Nadere informatie

Samenwerking en innovatie in het MKB in Europa en Nederland Een exploratie op basis van het European Company Survey

Samenwerking en innovatie in het MKB in Europa en Nederland Een exploratie op basis van het European Company Survey Samenwerking en innovatie in het MKB in Europa en Nederland Een exploratie op basis van het European Company Survey ICOON Paper #1 Ferry Koster December 2015 Inleiding Dit rapport geeft inzicht in de relatie

Nadere informatie

Nederlandse startupkoers

Nederlandse startupkoers I Nederlandse startupkoers moet zich richten van Silicon Valley naar Silicon Wadi 'Schrijnend om te zien dat geen enkele startup uit Israël aanwezig is bij Startup Fest Europa' 16-05-2016, 17:30 Tags:

Nadere informatie

Fiches van Private financieringsbronnen IPO-project Slim financieren

Fiches van Private financieringsbronnen IPO-project Slim financieren Fiches van Private financieringsbronnen IPO-project Slim financieren Private equity/investeringsfonds Ampere Equity Fonds Aandeelhouders zijn APG, PGGM, Delta Lloyd and Rabobank. Focus op productie duurzame

Nadere informatie

België in de Europese informatiemaatschappij. Een benchmark van het bezit en het gebruik van ICT in België t.o.v. 24 Europese landen in 2006

België in de Europese informatiemaatschappij. Een benchmark van het bezit en het gebruik van ICT in België t.o.v. 24 Europese landen in 2006 België in de Europese informatiemaatschappij Een benchmark van het bezit en het gebruik van ICT in België t.o.v. 24 Europese landen in 2006 Bezit en gebruik van ICT en Internet 1 Luxemburg 2 Litouwen 3

Nadere informatie

Onderzoeksrapport World Economic Forum: The Leveraging Entrepreneurial Ambition and Innovation Report 2014-2015

Onderzoeksrapport World Economic Forum: The Leveraging Entrepreneurial Ambition and Innovation Report 2014-2015 Ondernemerschap in Nederland blijft achter Hoge mondiale concurrentiepositie geen garantie voor een sterk ondernemerschapsklimaat Rotterdam, 21 januari 2015 Onlangs heeft het World Economic Forum (WEF)

Nadere informatie

.bedomeinnamen. & registrars

.bedomeinnamen. & registrars .bedomeinnamen & registrars 2014 2 Aantal nieuwe.be-registraties 193.659 222.919 232.746 257.637 267.780 306.341 299.846 264.930 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 Evolutie van de.be-domeinnamen 736.498

Nadere informatie

Succesvol financieren

Succesvol financieren Informatieblad 06-07-14 Succesvol financieren Het is voor bedrijven nog steeds lastig om geld te lenen bij een bank. Maar u bent tegenwoordig voor een financiering niet meer alleen afhankelijk van de bank.

Nadere informatie

Uittocht uit de industrie onstuitbaar? Prof. Dr. J. Konings VIVES - KULeuven

Uittocht uit de industrie onstuitbaar? Prof. Dr. J. Konings VIVES - KULeuven Uittocht uit de industrie onstuitbaar? Prof. Dr. J. Konings VIVES - KULeuven Overzicht Stylized Facts Theoretisch kader Sterke en zwakke sectoren in Vlaanderen? De supersterren van de Vlaamse economie

Nadere informatie

vooruitgang met financieringsinstrumenten uit ESI-fondsen Het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling Financieringsinstrumenten

vooruitgang met financieringsinstrumenten uit ESI-fondsen Het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling Financieringsinstrumenten vooruitgang met financieringsinstrumenten uit ESI-fondsen Het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling medegefinancierd door het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling zijn een duurzame en efficiënte

Nadere informatie

Onderwijs en arbeidsmarkt: tweemaal actief

Onderwijs en arbeidsmarkt: tweemaal actief Onderwijs en arbeidsmarkt: tweemaal actief Organisation for Economic Coöperation and Development (2002), Education at a Glance. OECD Indicators 2002, OECD Publications, Paris, 382 p. Onderwijs speelt een

Nadere informatie

WONINGFONDS VAN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST MEMORANDUM - SAMENVATTING

WONINGFONDS VAN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST MEMORANDUM - SAMENVATTING WONINGFONDS VAN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST MEMORANDUM - SAMENVATTING Mevrouw Meneer Binnen het Brussels Hoofdstedelijk Gewest wordt de toegang tot huisvesting steeds moeilijker. Het Woningfonds

Nadere informatie

Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse schone technologie sector

Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse schone technologie sector Wereld Natuur Fonds Driebergseweg 10 Postbus 7 3700 AA Zeist Tel: +31 30 693 7333 Direct: Fax: +31 30 691 2064 Info@wnf.nl www.wnf.nl Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse

Nadere informatie

Hoe ondernemend zijn onze Vlaamse studenten? Prof Hans Crijns en Sabine Vermeulen

Hoe ondernemend zijn onze Vlaamse studenten? Prof Hans Crijns en Sabine Vermeulen Hoe ondernemend zijn onze Vlaamse studenten? Prof Hans Crijns en Sabine Vermeulen Inleiding Vlaanderen kent de laatste jaren een lage ondernemerschapsgraad. De resultaten voor Vlaanderen in de Global Entrepreneurship

Nadere informatie

BI CARMIGNAC PATRIMOINE

BI CARMIGNAC PATRIMOINE BI CARMIGNAC PATRIMOINE Beleggingsdoelstelling Het compartiment belegt in het fonds Carmignac Patrimoine A (acc) EUR (ISIN: FR0010135103). Dit fonds behoort tot de categorie gediversifieerd en heeft als

Nadere informatie

EVOLUTIE VAN DE MARKT

EVOLUTIE VAN DE MARKT Notarisbarometer Vastgoed - familie - vennootschappen Oktober - december n 27 T/4 www.notaris.be VASTGOEDACTIVITEIT IN BELGIË 101 102,1 102,6 106,4 106,8 101,7 103,4 105,9 94,9 102,8 98,9 101,4 99,2 105,0

Nadere informatie

Ondernemerschap in Vlaanderen: een vergelijkende, internationale studie

Ondernemerschap in Vlaanderen: een vergelijkende, internationale studie Ondernemerschap in Vlaanderen: een vergelijkende, internationale studie De Global Entrepreneurship Monitor (GEM) is een jaarlijks onderzoek dat een beeld geeft van de ondernemingsgraad van een land. GEM

Nadere informatie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie Productiviteit, concurrentiekracht en economische ontwikkeling Concurrentiekracht wordt vaak beschouwd als een indicatie voor succes of mislukking van economisch beleid. Letterlijk verwijst het begrip

Nadere informatie

ENTANGLE - Nieuwsbrief

ENTANGLE - Nieuwsbrief INHOUD Projectachtergrond 1 Projectomschrijving 2 Partners 3 Kick ck-off meeting in Brussel 4 Rethinking Education 4 Contactgegevens en LLP 5 ENTANGLE vindt zijn oorsprong in de dagelijkse praktijk binnen

Nadere informatie

Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier. Grafiek 1 - Nederlandse aankopen buitenlandse effecten

Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier. Grafiek 1 - Nederlandse aankopen buitenlandse effecten Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier Nederlandse beleggers hebben in 21 per saldo voor bijna EUR 12 miljard buitenlandse effecten verkocht. Voor EUR 1 miljard betrof dit buitenlands

Nadere informatie

Media Relations. UBS Asset Management noteert 52 ETF's aan de Euronext Amsterdam Stock Exchange

Media Relations. UBS Asset Management noteert 52 ETF's aan de Euronext Amsterdam Stock Exchange Media Relations 27 januari 2016 Persbericht UBS Asset Management noteert 52 ETF's aan de Euronext Amsterdam Stock Exchange UBS is hiermee gelijk goed voor 25% van het totale aantal ETF s genoteerd in Amsterdam

Nadere informatie

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2014

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2014 BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD Suriname Debt Management Office Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2014 Sarajane Marilfa Omouth Paramaribo, juni 2015 1. Inleiding De totale

Nadere informatie

Eendagsvlieg of pionier: welke ondernemer redt onze economie?

Eendagsvlieg of pionier: welke ondernemer redt onze economie? Eendagsvlieg of pionier: welke ondernemer redt onze economie? Clarysse, B. (2004). Eendagsvlieg of pionier: welke ondernemer redt de economie? Antwerpen: Garant Uitgevers. Het geloof in getalenteerde ondernemers

Nadere informatie

Studiedag De modernisering van het begroten in België. Brussel, 11 mei 2004

Studiedag De modernisering van het begroten in België. Brussel, 11 mei 2004 Studiedag De modernisering van het begroten in België Brussel, 11 mei 2004 Internationale trends in overheidsbegroten Prof. dr. Geert Bouckaert A. Internationale trends Inhoud 1. Gebruik van prestatiegegevens

Nadere informatie

Belgische kledingsector : redelijk goed klimaat in 2007 maar dreigende onweerswolken in 2008

Belgische kledingsector : redelijk goed klimaat in 2007 maar dreigende onweerswolken in 2008 PERSBERICHT Belgische kledingsector : redelijk goed klimaat in 2007 maar dreigende onweerswolken in 2008 Het jaar 2007 kan voor de kledingsector worden samengevat als een stabiel jaar. De omzetdaling was

Nadere informatie

67,3% van de 20-64-jarigen aan het werk

67,3% van de 20-64-jarigen aan het werk ALGEMENE DIRECTIE STATISTIEK EN ECONOMISCHE INFORMATIE PERSBERICHT 28 oktober 67,3% van de 20-64-jarigen aan het werk Tegen 2020 moet 75% van de Europeanen van 20 tot en met 64 jaar aan het werk zijn.

Nadere informatie

Uitgaven voor onderwijs 2012

Uitgaven voor onderwijs 2012 Webartikel 2013 Uitgaven voor onderwijs 2012 Trends en ontwikkelingen Daniëlle Andarabi-van Klaveren 6-12-2013 gepubliceerd op cbs.nl CBS Centraal Bureau voor de Statistiek Uitgaven voor onderwijs 2012

Nadere informatie

De arbeidsmarkt in februari 2015

De arbeidsmarkt in februari 2015 De arbeidsmarkt in februari 2015 Datum: 24 maart 2015 Van: Stad Antwerpen Ondernemen & stadsmarketing Business en innovatie Betreft: Arbeidsmarktfiche februari 2015 In deze arbeidsmarktfiche zien we 1.

Nadere informatie

Persbericht. Jaarcijfers 2012 Triodos Investment Management. Triodos Beleggingsfondsen groeien met 7% in 2012

Persbericht. Jaarcijfers 2012 Triodos Investment Management. Triodos Beleggingsfondsen groeien met 7% in 2012 Persbericht Jaarcijfers 2012 Triodos Investment Management Triodos Beleggingsfondsen groeien met 7% in 2012 Zeist, 28 februari 2013 Het totaal aan vermogen van de door Triodos Investment Management beheerde

Nadere informatie

Toerisme in cijfers Tourism in figures 2013. 03 aantal overnachtingen naar verblijfsmotief 2013 number of overnight stays by motive of stay 2013

Toerisme in cijfers Tourism in figures 2013. 03 aantal overnachtingen naar verblijfsmotief 2013 number of overnight stays by motive of stay 2013 Toerisme in cijfers Tourism in figures 2013 XL 03 aantal overnachtingen naar verblijfsmotief 2013 number of overnight stays by motive of stay 2013 Ju i 2014 2 AANTAL OVERNACHTINGEN NAAR VERBLIJFSMOTIEF,

Nadere informatie

Grafische sector West-Vlaanderen Werkt 2, 2009

Grafische sector West-Vlaanderen Werkt 2, 2009 Grafische sector West-Vlaanderen Werkt 2, 2009 De grafische sector in West-Vlaanderen Foto: : Febelgra Jens Vannieuwenhuyse sociaaleconomisch beleid, WES De grafische sector is zeer divers. Grafische bedrijven

Nadere informatie

Recepten voor duurzame groei Beschouwingen naar aanleiding van het Jaarverslag 2014 van de Nationale Bank van België

Recepten voor duurzame groei Beschouwingen naar aanleiding van het Jaarverslag 2014 van de Nationale Bank van België Recepten voor duurzame groei Beschouwingen naar aanleiding van het Jaarverslag 2014 van de Nationale Bank van België Financieel Forum West-Vlaanderen Kortrijk - 24 februari 2015 Jan Smets A. De stand van

Nadere informatie

Alternatieve projectfinanciering

Alternatieve projectfinanciering Alternatieve projectfinanciering 2 december 2013 Peter Van Heukelom Eric Van Herzele Financiering: algemeen Eigen middelen: Beperkt aanwezig Kostprijs Fiscaal Overheidssteun/subsidies: VIPA Serviceflats

Nadere informatie

vooruitgang met financieringsinstrumenten vanuit ESI-fondsen Het Cohesie Fonds Financieringsinstrumenten

vooruitgang met financieringsinstrumenten vanuit ESI-fondsen Het Cohesie Fonds Financieringsinstrumenten vooruitgang met financieringsinstrumenten vanuit ESI-fondsen Het Cohesie Fonds 2 medegefinancierd door het Cohesie Fonds zijn een duurzame en efficiënte manier om te investeren in het versterken van economische,

Nadere informatie

Ivan VAN DE CLOOT Chief Economist Itinera Executive professor AMS. www.itinerainstitute.org

Ivan VAN DE CLOOT Chief Economist Itinera Executive professor AMS. www.itinerainstitute.org Ivan VAN DE CLOOT Chief Economist Itinera Executive professor AMS www.itinerainstitute.org Overzicht 1. Determinanten 2. Evidentie over durfkapitaal 3. Belang relatiebankieren p.2 Uiteraard zoveel meer

Nadere informatie

De risico s van het vak Enkele ervaringen over risicomanagement uit de pensioensector

De risico s van het vak Enkele ervaringen over risicomanagement uit de pensioensector De risico s van het vak Enkele ervaringen over risicomanagement uit de pensioensector Ir. André ten Damme RC MCM, CFO APG VRC Congres Amsterdam, 17 maart 2011 2 Agenda 1. Het Nederlandse pensioenstelsel

Nadere informatie

Brief aan de aandeelhouder MUTATIE

Brief aan de aandeelhouder MUTATIE Brief aan de aandeelhouder MUTATIE Mevrouw, Mijnheer, Hierbij delen we u, als aandeelhouder van aandelen van het Gemeenschappelijk Beleggingsfonds AMUNDI ETF GREEN TECH LIVING PLANET - (FR0010949479),

Nadere informatie

SEED Capital-Regeling: sector Informatietechnologie

SEED Capital-Regeling: sector Informatietechnologie SEED Capital-Regeling: sector Informatietechnologie Inhoud Nederlandse mkb-ondernemers spelen een belangrijke rol in innovatieve activiteiten en versterken de economie. Speciaal voor startende mkb-ondernemers

Nadere informatie

De arbeidsmarkt in augustus 2015

De arbeidsmarkt in augustus 2015 De arbeidsmarkt in augustus 2015 Datum: 8 september 2015 Van: Stad Antwerpen Ondernemen en Stadsmarketing Business en innovatie Betreft: Arbeidsmarktfiche augustus 2015 In deze arbeidsmarktfiche zien we

Nadere informatie

TOEGANG TOT FINANCIERING

TOEGANG TOT FINANCIERING TOEGANG TOT FINANCIERING Opzet van de enquête De toegang tot financiering is essentieel voor het welslagen van een onderneming en een belangrijke factor voor economische groei in Europa na de economische

Nadere informatie

Buitenlandse investeringen door het MKB

Buitenlandse investeringen door het MKB M00408 Buitenlandse investeringen door het MKB Toenemende investeringen in lagelonenlanden of op kousenvoeten naar buurlanden? Jolanda Hessels Maarten Overweel Zoetermeer, 13 oktober 004 Buitenlandse investeringen

Nadere informatie

De haperende groeimotor van het Nederlands kleinbedrijf

De haperende groeimotor van het Nederlands kleinbedrijf De haperende groeimotor van het Nederlands kleinbedrijf Januari 2016 1. Ondernemerschap lijkt te bloeien in Nederland. Er zijn veel nieuwe starters en een groot aantal (jonge) bedrijven. Nederland heeft

Nadere informatie

Informatie beleggingsfondsen per 30 juni 2015

Informatie beleggingsfondsen per 30 juni 2015 Levensloop Rendement Informatie beleggingsfondsen per 30 juni 2015 Productomschrijving Met Levensloop wordt geld gereserveerd waarmee in de toekomst (tussentijds) verlof kan worden gefinancierd. Door Loyalis

Nadere informatie

Financieren van grote windprojecten Juni 2013. Vertrouwelijk NWEA Winddag

Financieren van grote windprojecten Juni 2013. Vertrouwelijk NWEA Winddag Financieren van grote windprojecten Juni 2013 Green Giraffe Energy Bankers gespecialiseerd in duurzame energie financieringen Focus op de duurzame energie: Green Giraffe Energy Bankers is opgericht door

Nadere informatie

Gimv Health & Care fonds Investeren in de gezondheids- en zorgsector van de toekomst. Brussel, 27 februari 2013

Gimv Health & Care fonds Investeren in de gezondheids- en zorgsector van de toekomst. Brussel, 27 februari 2013 Gimv Health & Care fonds Investeren in de gezondheids- en zorgsector van de toekomst Brussel, 27 februari 2013 Inhoud 1. Health & Care fonds zorgt voor kritische massa en multiplicatoreffect (Urbain Vandeurzen)

Nadere informatie

Een eerste analyse van de economische impact van ARKimedes en Vinnof in Vlaanderen.

Een eerste analyse van de economische impact van ARKimedes en Vinnof in Vlaanderen. Een eerste analyse van de economische impact van ARKimedes en Vinnof in Vlaanderen. Rapport voor het Steunpunt Ondernemen en Internationaal Ondernemen Andy Heughebaert Universiteit Gent Sophie Manigart

Nadere informatie

Onderwijs in Rusland. Jan Limbeek

Onderwijs in Rusland. Jan Limbeek Onderwijs in Rusland Een van de terreinen waar de Sovjet-Unie in uitblonk was onderwijs. Het onderwijs was toegankelijk, goed en gratis. Vergeleken met de Sovjet-Unie is de algemene indruk dat de situatie

Nadere informatie

FOUNDING PARTNERS GOLD PARTNERS SILVER PARTNERS MEDIA PARTNERS

FOUNDING PARTNERS GOLD PARTNERS SILVER PARTNERS MEDIA PARTNERS FOUNDING PARTNERS GOLD PARTNERS SILVER PARTNERS MEDIA PARTNERS Wie financiert mijn overname? Trends en mogelijkheden in de leveraged finance markt Jeroen van Harten, ABN AMRO Leveraged Syndicate & Sales

Nadere informatie

Nederlanders best bekend met duurzaam beleggen Maar beleggen niet duurzamer dan anderen

Nederlanders best bekend met duurzaam beleggen Maar beleggen niet duurzamer dan anderen Nederlanders best bekend met duurzaam beleggen Maar beleggen niet duurzamer dan anderen Amsterdam, 29 maart 2006 Nederlanders zijn het best bekend met duurzame beleggingsfondsen. Dat blijkt uit onderzoek

Nadere informatie

Fiscaal innoveren en financiering

Fiscaal innoveren en financiering Fiscaal innoveren en financiering Rijksdienst voor Ondernemend Nederland Ministerie van Economische Zaken Martin Otten Team Energie Innovatie&Financiering T: 088-602 3185 E: martin.otten@rvo.nl Innovatiebeleid

Nadere informatie

De arbeidsmarkt in november 2015

De arbeidsmarkt in november 2015 De arbeidsmarkt in november 2015 Datum: 7 december 2015 Van: Stad Antwerpen Ondernemen en Stadsmarketing Business en innovatie Betreft: Arbeidsmarktfiche november 2015 In deze arbeidsmarktfiche zien we

Nadere informatie