Energiebesparing en duurzaamheid. Sportcentrum Papendrecht

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Energiebesparing en duurzaamheid. Sportcentrum Papendrecht"

Transcriptie

1 Energiebesparing en duurzaamheid Sportcentrum Papendrecht Behoort bij: Raadsvoorstel 29 mei 2012, nummer xxx / 2012 Aanvullend krediet Energiebesparing en duurzaamheid sportcentrum Energiebesparing en duurzaamheid Sportcentrum Papendrecht 29 mei 2012 pagina 1 /25

2 Inhoudsopgave 1 Inleiding 2 Energiebesparing 3 Uitgangspunten 4 Beoordelingscriteria 5 Huidige situatie / referentie 6 Energiebesparing 6.1 Extra gebouwisolatie 6.2 Afdekken buitenbaden vloeibaar zwembadzeil 6.3 Leegloopvoorziening peuterbad buiten 6.4 LED-verlichting 7 Energieopwekking 7.1 Restwarmte HVC 7.2 Warmte Koude Opslag (WKO) 7.3 Biomassa energiecentrale Bio-brandstoffen Bio-olie Snoeiafval Houtpellets 7.4 Zonne-energie Zonnecollectoren Zonnecellen 7.5 WarmteKracht koppeling (WKK) 8 HVC als energieleverancier, investeerder en exploitant 9 Subsidie 10 Aanbevelingen Noot. Deze notitie is een ambtelijke vertaling van adviezen en berekeningen van adviseurs op het gebied van energie en duurzaamheid. Berekeningen zijn gebaseerd op ervaringscijfers, gangbare kengetallen en modellen. Voorspellingen van leveranciers zijn sceptisch geinterpreteerd en op een verantwoorde wijze gebruikt. Energiebesparing en duurzaamheid Sportcentrum Papendrecht 29 mei 2012 pagina 2 /25

3 1 Inleiding Op 11 februari 2010 heeft de gemeenteraad besloten om een nieuw sportcentrum te bouwen aan de Lange Tiendweg. Tevens is besloten tot een ontwikkeling van het gebied lange Tiendweg. Met dit besluit is voor de realisatie van het nieuwe sportcentrum een krediet van 19,3 miljoen beschikbaar gesteld. Het sportcentrum moet bestaan uit een dubbele sporthal, een binnenzwembad en een buitenzwembad met ligweide. Een uitgebreid programma van eisen (PVE) is opgesteld voor de sportfuncties, het bewegingsonderwijs, de architectuur, stedenbouwkundige inpassing, duurzaamheid van materialen, isolatie van het gebouw, energievoorziening e.d. Als manier van aanbesteding is gekozen voor een niet-openbare Europese aanbesteding (met voorselectie) uitgaande van Design & Build met een vast bouwbudget van 16,9 miljoen. De uiteindelijke keuze wordt dus gebaseerd op de totale kwaliteit van het plan. Uiteindelijk konden vier bedrijven worden geselecteerd om een plan voor het nieuwe sportcentrum te ontwerpen. Vervolgens zijn de vier plannen op basis van een vooraf vastgelegde methodiek door drie adviescommissies uitgebreid doorgelicht en inhoudelijk beoordeeld. De adviescommissie architectonische- en stedenbouwkundige kwaliteit heeft zich bij de beoordeling bezig gehouden met de architectonische en stedenbouwkundige kwaliteit, de adviescommissie functionele kwaliteit (sportinhoudelijk) heeft zich vooral gericht op de functionaliteit van het complex vanuit het bewegingsonderwijs en het (sport)gebruik en de adviescommissie duurzaamheid heeft de plannen beoordeeld op duurzaamheid van het gebouw en de energieproblematiek. Op grond van alle beoordelingen en de in de gunningleidraad voorgeschreven wegingmethodiek werd door de gunningcommissie het plan van Pellikaan als beste plan aanbevolen. In termen van aanbesteding is het plan van Pellikaan kwalitatief het beste en economisch het meest voordelige plan. Op 24 mei 2011 heeft het college van burgemeester en wethouders besloten om het sportcentrum te gunnen aan Pellikaan bouwbedrijf uit Tilburg. Op 28 juni 2011 is het plan van Pellikaan formeel gepresenteerd aan de gemeenteraad. Het plan van Pellikaan Samengevat kan worden gesteld dat het plan van Pellikaan ruimschoots voldoet aan het programma van eisen. In de aanbieding van Pellikaan zijn binnen het vastgestelde bouwbudget van 16,9 miljoen ten opzichte van het programma van eisen de nodige kwalitatieve extra s opgenomen maar ook in het kader van duurzaamheid en energiebesparing zijn extra voorzieningen opgenomen (zie hoofdstuk 4). Met het plan van Pellikaan krijgt de gemeente Papendrecht dus voor het zelfde geld meer dan is gevraagd. 2 Energiebesparing In het kader van de aanbesteding is in het door de gemeente Papendrecht opgestelde programma van eisen een groot aantal eisen maar ook wensen geformuleerd om het energieverbruik te beperken of energie op te wekken. Het plan van Pellikaan voldoet aan het programma van eisen en biedt daarnaast binnen de aanbieding een aantal extra s. De hiernavolgende energiebesparende- en energieopwekkende maatregelen zijn in het plan van Pellikaan voorzien: - Trippel beglazing in zowel het zwembad als de sporthallen - Vloer, dak en gevelisolatie zwembad (Rc-waarde >= 5 m2 K/W) - Vloer, dak en gevelisolatie zwembad (Rc-waarde >= 3,5 m2 K/W) - Isolatie van de buitenbaden (Rc-waarde>= 2,7 m2 K/W) - Warmteterugwinning op de luchtbehandelingsinstallatie - Aanwezigheidsdetectie i.v.m. verlichting - Energiezuinige lichtbronnen - Elektronisch zelfsluitende wastafelkranen - Spoelwater hergebruikinstallatie - Terugwinning condensatiewarmte - Terugwinning warmte douchewater Energiebesparing en duurzaamheid Sportcentrum Papendrecht 29 mei 2012 pagina 3 /25

4 - Zwembad filters met verlaagde weerstand - Zonneboiler t.b.v. warm tapwater - Advanced oxidation system op het zwemwater (waterzuiveringssysteem) Op basis van het collegevoorstel Duurzaamheid Sportcentrum Papendrecht ( ) is besloten tot het instellen van een nader onderzoek naar de mogelijkheden om het sportcentrum nog energiezuiniger te maken. In deze notitie is een aantal extra maatregelen in beschouwing genomen die het energieverbruik verder kunnen beperken. Daarnaast is gezocht naar mogelijkheden om energie duurzaam op te wekken. Duidelijk zal zijn dat extra maatregelen om energie te besparen of om energie duurzaam op te wekken extra investeringen met zich meebrengen. De financiële haalbaarheid in relatie tot het milieueffect is in dit verband een belangrijke vraag die moet worden beantwoord. DOELSTELLING Het uiteindelijke doel van het onderzoek naar extra energiebesparende- en energieopwekkende maatregelen is het op economisch verantwoorde wijze omlaag brengen van de jaarlijkse energielasten en de uitstoot CO2. In het programma van eisen is een standaard HR-verwarmingsinstallatie voorzien. Een standaard gasgestookte HR-installatie is een beproefde en probleemloze techniek en voor het sportcentrum een goede basisvoorziening. Omdat de mogelijkheid tot een alternatieve energievoorziening is opengehouden is voor de HR-verwarmingsinstallatie een stelpost opgenomen van Het energieverbruik van een standaard HR-verwarmingsinstallatie wordt in deze notitie beschouwd als referentie om de alternatieve energievoorzieningen te toetsen. Energiebesparing en duurzaamheid Sportcentrum Papendrecht 29 mei 2012 pagina 4 /25

5 3 Uitgangspunten Bij het bepalen van de financiële haalbaarheid spelen de financieringskosten, de energiekosten en de te verwachten ontwikkeling daarvan een belangrijke rol. Bij het aangaan van een lening voor een investering kan de rente voor een lange periode worden vastgelegd. Daarentegen zijn deze ontwikkelingen op de energiemarkt moeilijk te voorspellen. Energieprijzen zijn niet per definitie in het volgende jaar hoger dan in het lopende jaar, dalingen komen voor. Vanuit historische ontwikkeling is de verwachting dat op de langere termijn de energieprijzen een stijgende lijn zullen laten zien. Een gemiddelde stijging van 4% per jaar lijkt een goede aanname voor de toekomst. In de berekening van de terugverdientijden is uitgegaan van een vast rentepercentage maar is vooralsnog geen rekening gehouden met de ontwikkeling van de energieprijzen. De redenering hierachter is dat als de energieprijzen dalen dit een gunstig effect zal hebben op de exploitatiekosten. De terugverdientijd van een energie beperkende investering zal echter langer worden. Stijging van de energieprijzen heeft per definitie een negatief effect op de exploitatiekosten maar zal de terugverdientijd van een energie beperkende investering verkorten. Voor het berekenen van de economische haalbaarheid van de extra maatregelen om het energieverbruik om laag te brengen zijn de volgende uitgangspunten gehanteerd: Economisch Rentevoet Afschrijving 5 % (rekenrente gemeente Papendrecht) annuïteit Energie (prijspeil 2012) Elektriciteit 0,11 / kwh dag tarief Elektriciteit 0,07 / kwh nachttarief Aardgas 0,45 / m3 tot m3/h Aardgas 0,35 / m3 boven m3/h Energieprijsstijging 4,0 % per jaar )* Vooralsnog is (veiligheidshalve) in de berekeningen geen rekening gehouden met prijsontwikkelingen in de energiemarkt. In het rekenmodel (bijlage 3) is de mogelijkheid opgenomen om het effect van energieprijsstijging of daling te berekenen. Naast het economisch effect (een lagere energierekening) is ook berekend wat het effect op het milieu zal zijn. Verlaging van het energieverbruik betekent per definitie een verlaging van de uitstoot van CO2. Energiebesparing en duurzaamheid Sportcentrum Papendrecht 29 mei 2012 pagina 5 /25

6 Voor het berekenen van het milieueffect zijn de volgende uitgangspunten gehanteerd: Uitstoot CO2 per Kwh Uitstoot CO2 per m3 gas Uitstoot CO2 per m3 water 0,616 kg 1,78 kg 0,349 kg 4 Beoordelingscriteria Voor de verschillende bouwtechnische- en installatietechnische maatregelen is op basis van de hiervoor vermelde uitgangspunten berekend wat de terugverdientijd van de investering zal zijn op basis van besparing op de kosten van energie. Wanneer deze binnen de (technische) levensduur valt, is sprake van een economisch voordeel. Hierbij is voor de energieprijs uitgegaan van het prijspeil In de hiernavolgende beoordeling van maatregelen is steeds getoetst aan 2 criteria, t.w: 1. De terugverdientijd binnen de totale (technische) levensduur 2. Het milieueffect ( vermindering uitstoot CO2) Op basis van de uitkomst is per maatregel een aanbeveling opgenomen. 5 Huidige situatie / referentie Om een indruk te krijgen van de energieprestatie van het nieuwe sportcentrum is als eerste de energieprestatie bepaald van de huidige sportaccomodaties De Donck, De Laaght en De Hooght. De gemiddelde verbruikscijfers per jaar van de huidige accomodaties zijn als volgt: Accomodatie aardgas elektriciteit water De Donck m kwh m3 De Laaght m kwh m3 De Hooght m kwh m3 Totaal m kwh m3 Om de vergelijking met het nieuwe sportcentrum mogelijk te maken zijn de gemiddelde verbruikscijfers van de huidige accommodatie gekoppeld aan de rekentarieven energie en de kengetallen van het milieueffect. De uitkomsten voor de huidige accommodaties zijn als volgt: Verbruik Reken tarief Kengetal CO2 CO2 uitstoot Aardgas m3 Hoog tarief 0,45 / m m3 Laag tarief 0,35 / m Totaal m ,780 kg/ m kg Elektriciteit kwh Dag tarief 0,11 / kwh kwh Nacht tarief 0,07 / kwh Totaal kwh ,566 kg / kwh kg Water m3 1, ,349 kg / m kg TOTALEN ENERGIE CO kg Voor de huidige accomodaties bedragen de totale energiekosten gemiddeld per jaar en is de gemiddelde uitstoot van CO kg. Energiebesparing en duurzaamheid Sportcentrum Papendrecht 29 mei 2012 pagina 6 /25

7 Programma van eisen + minimum eisen Bouwbesluit 2003 Voor het nieuwe sportcentrum zijn in het programma van eisen (pve) voor energie en duurzaamheid verschillende minimum eisen opgenomen en is tevens verwezen naar de minimum eisen vanuit het Bouwbesluit In de vraagspecificatie is nadrukkelijk om een hogere energie- en duurzaamheidsprestatie gevraagd. Op basis van de gegevens vanuit het pve, de minimum eisen die worden gesteld in het bouwbesluit, ervaringcijfers en kengetallen is een referentieberekening gemaakt van het energieverbruik. TOTALEN ENERGIE CO kg De toename van de totale energiekosten is enerzijds het gevolg van de hogere comfort eisen, de toename van het aantal m3 gebouw en anderzijds het feit dat in de berekening steeds is uitgegaan van de minimum technische eisen. Vooral de moderne luchtbehandelingseisen vragen om de nodige techniek en daarmee om energie. Zowel het gasverbruik als het elektriciteitsverbruik ligt daardoor hoger dan de huidige situatie. Het waterverbruik is afgenomen. Plan van Pellikaan (inclusief de in de aanbieding opgenomen extra maatregelen). Het plan van Pellikaan voldoet aan het programma van eisen en biedt daarnaast binnen de aanbieding een aantal extra s. In de inleiding zijn de energiebesparende- en energieopwekkende maatregelen uit het plan van Pellikaan opgesomd. In het plan van Pellikaan is een standaard HR-verwarmingsinstallatie opgenomen. De installatie bestaat uit twee in cascade geschakelde verwarmingsketels die aardgas omzetten in warmte. Dit is een betrouwbare en eenvoudige oplossing voor een warmteinstallatie. Door de in cascade geschakelde opstelling is warmteproductie, ook bij een storing in één van de ketels, gegarandeerd. In het hiernavolgende overzicht is het energieverbruik en het milieueffect weergegeven zoals dat is berekend op basis van de aanbieding van Pellikaan. Een aantal energiebeperkende en energieopwekkende maatregelen is hierin dus al begrepen (zie inleiding). Energieraming plan van Pellikaan Gemiddelde verbruikscijfers berekend op basis van de aanbieding van Pellikaan Energieverbruik Verbruik aardgas per jaar m3 / jaar / jaar Elektriciteitsverbruik per jaar kwh / jaar / jaar Waterverbruik per jaar m3 / jaar / jaar Energiekosten totaal / jaar Gas Elektra Water Totale uitstoot CO kg / jaar kg / jaar kg / jaar kg / jaar TOTALEN ENERGIE CO kg Energiebesparing en duurzaamheid Sportcentrum Papendrecht 29 mei 2012 pagina 7 /25

8 In het plan Pellikaan is door hogere isolatie een aanzienlijke besparing bereikt op het gasverbruik. Hoewel de totale energierekening is afgenomen ten opzichte van de huidige situatie is het elektriciteitverbruik, door o.a. het toepassen van geavanceerde luchtbehandelingstechniek techniek en het verlichtingsniveau nog steeds aanzienlijk hoger dan de huidige situatie. Dit verklaard ook tevens de hogere uitstoot van CO2. In het hiernavolgende onderzoek naar energiebesparende- en energieopwekkende maatregelen moet inzicht verschaffen in de mogelijkheden om de energiekosten en de uitstoot CO2 omlaag te brengen. 6 Extra energiebesparende maatregelen De onderstaande maatregelen hebben vooral als doel het extra reduceren van de warmtevraag en daarmee het energieverbruik van het nieuwe sportcentrum. 6.1 extra gebouwisolatie 6.2 afdekken buitenbaden vloeibaar zwembadzeil 6.3 leegloopvoorziening peuterbad buiten 6.4 LED- verlichting 6.1 Extra gebouwisolatie De isolatie binnen het huidige plan van Pellikaan leidt tot een betere energieprestatie dan voorgeschreven in het Bouwbesluit. Op zich is het technisch mogelijk om de schil van het gebouw nog beter te isoleren. Voor het zwembad is dit effectiever dan voor de sporthal, aangezien het zwembad dag en nacht op een veel hogere temperatuur wordt verwarmd dan de sporthal. Echter, ook in het zwembad wegen de kosten van het aanbrengen van extra isolatie niet op tegen de te behalen extra vermindering van het energieverbruik. De terugverdientijd overschrijdt de levensduur van het gebouw. Dat de financiële haalbaarheid van steeds dikkere isolatie afneemt is vrij eenvoudig verklaarbaar. Bij verdubbeling van de isolatiewaarde, halveert het energieverbruik. Bij de volgende verdubbeling halveert het energieverbruik opnieuw, maar de besparing in m3 aardgas is dan maar nog maar de helft van de besparing bij de eerste verdubbeling. Immers na de eerste verdubbeling was het verbruik gehalveerd, na de tweede verdubbeling levert een halvering nog maar een besparing van een kwart van het oorspronkelijke verbruik op. Rendement extra gebouwisolatie Economisch Investering ,-- Kapitaallast 2.469,-- / jaar Onderhoudscontract 0,-- / jaar Afschrijvingstermijn / technische levensduur 40 jaar Gemiddelde besparing aardgas per jaar Milieu CO2 besparing m3 / jaar / jaar n.v.t kg Extra gebouwisolatie levert een relatief beperkte energiebesparing en milieueffect op. Energiebesparing en duurzaamheid Sportcentrum Papendrecht 29 mei 2012 pagina 8 /25

9 De jaarlijkse besparing op energiekosten is aanzienlijk lager dan jaarlijkse rente en afschrijving van de extra investering van de aanvullende gebouwisolatie. De maatregel kan zichzelf niet terugverdienen. Aanbeveling Aanvullende gebouwisolatie wordt op economische gronden niet aanbevolen. 6.2 Afdekken buitenbaden Het verwarmde buitenwater staat door verdamping zijn warmte direct af aan de buitenlucht. De energievraag van het buitenwater is aanzienlijk. Zelfs in het zomerseizoen zal de energievraag hoog zijn. Door een isolerende afdekking aan te brengen over de buitenbaden zal na sluiting van het zwembad aan het eind van de dag veel verdamping en warmteverlies worden tegengegaan. Hierdoor is minder opwarming nodig om het buitenwater op de juiste temperatuur te houden of te brengen. In de praktijk is het lastig om alle buitenbaden af te dekken. Baden met een vrije vorm zijn alleen tegen zeer hoge kosten af te dekken. Ook de handelingen voor het zwembadpersoneel bij baden met een vrije vorm zijn lastig en tijdrovend. Het L-vormig buitenbad leent zich in principe wel voor afdekking. Rendement afdekken L-vormig buitenbad Economisch Investering ,-- Kapitaallast ,-- / jaar Onderhoudscontract 500,-- / jaar Afschrijvingstermijn / technische levensduur 15 jaar (bouwkundig deel 40 jaar) Gemiddelde besparing aardgas per jaar Milieu CO2 besparing m3 / jaar / jaar n.v.t kg Het aanbrengen van afdekking van het L-vormig buitenbad levert een positieve bijdrage aan het energieverbruik en CO2 reductie. De jaarlijkse besparing op energiekosten is aanzienlijk lager dan jaarlijkse rente en afschrijving van de extra investering van de afdekking. De maatregel kan zichzelf niet terugverdienen. Aanbeveling Het afdekken van het L-vormig buitenbad wordt op economische gronden niet aanbevolen. N.B.Op basis van deze uitkomsten is het afdekken van de binnenbaden per definitie niet haalbaar. Vloeibaar zwembadzeil Er is een vloeibaar product in de handel dat de verdamping van het zwembadwater verminderd. Een vloeibaar middel dat als een moleculair laagje op het water gaat liggen en zo de waterdeeltjes op hun plek in het bad houdt. Het middel is milieuvriendelijk en niet schadelijk voor de volksgezondheid, het zit ook in lippenstift en bodylotion. Omdat het vloeibare afdekzeil wordt afgebroken door chloor moet het elke dag met een kleine hoeveelheid (350 milliliter) worden aangevuld. In o.a. het Sportfondsenbad in Amsterdam oost wordt momenteel geexperimenteerd. De kosten van het middel zijn laag en volgens de fabrikant worden prima energiebesparende effecten (20 45 %) in zowel Energiebesparing en duurzaamheid Sportcentrum Papendrecht 29 mei 2012 pagina 9 /25

10 binnen- als buitenbaden gehaald. In privé zwembaden in het buitenland schijnt het middel op grote schaal te worden gebruikt. Aanbeveling: Alvorens het vloeibaar zwembadzeil toe te passen in de binnen- en buitenbaden van het nieuwe sportcentrum wordt aanbevolen om in samenspraak met de provincie eerst in het bestaande zwembad een experiment uit te voeren. 6.3 Leegloopvoorziening peuterbad buiten Het is technisch mogelijk om een aanvullende technische voorziening aan te brengen waarmee het peuterbad elke avond kan worden geleegd in de al aanwezige bufferkelder. De bufferkelder kan een beperkte waterhoeveelheid extra opnemen. Door de geringe waterdiepte past de inhoud van het peuterbad in de bufferkelder. Voor de andere baden is dit geen optie, omdat deze veel dieper zijn dan het peuterbad en daardoor veel meer water bevatten. Door opslag van het water in de bufferkelder wordt verdamping en warmteverlies voorkomen Rendement leegloopvoorziening peuterbad Economisch Investering ,-- Kapitaallast 1.170,-- / jaar Onderhoudscontract 50,-- / jaar Afschrijvingstermijn / technische levensduur 30 jaar Gemiddelde besparing aardgas per jaar Milieu CO2 besparing m3 / jaar / jaar ca. 16 jaar kg Het aanbrengen van een leegloopvoorziening voor het peuterbad levert een positieve bijdrage aan het energieverbruik en de reductie CO2. De leegloopvoorziening verdient zich terug binnen de technische levensduur. Aanbeveling: Gegeven de beperkte extra investeringskosten en de terugverdientijd binnen de technische levensduur wordt geadviseerd om de terugloopvoorziening aan te brengen in het peuter buitenbad. 6.4 LED-verlichting Binnen de aanbieding van Pellikaan worden de toegepaste armaturen zoveel mogelijk voorzien van HF voorschakelapparaten en energiezuinige lichtbronnen, zoals TL en PL. Ten opzichte van traditionele verlichting wordt hiermee al een aanzienlijke energiebesparing gehaald. LED-verlichting maakt zijn opmars in de installatietechnologie. LED-verlichting verbruikt nog minder energie om dezelfde lichtopbrengst te realiseren. Daarnaast gaat LED-verlichting veel langer mee dan PL of TL verlichting. Dit betekent concreet dat niet alleen de energierekening omlaag gaat maar ook de kosten voor onderhoud en beheer (vervanging verlichting). Aanvankelijk is een berekening gemaakt waarbij vrijwel alle verlichting zou worden uitgevoerd in LED. Hierbij werd al snel duidelijk dat de hiermee samenhangende investering niet kan worden terugverdiend. Vervolgens is een onderzoek gedaan naar een strategische toepassing van LED- Energiebesparing en duurzaamheid Sportcentrum Papendrecht 29 mei 2012 pagina 10 /25

11 verlichting. Naast energiezuinigheid van LED is de lange levensduur een belangrijk aspect. Met name in het verwisselen van lampen kunnen aanzienlijke besparingen in de exploitatie worden gehaald. Rendement LED verlichting Economisch Investering ,-- Kapitaallast 4.850,-- / jaar Besparing op lampen wisselen 4.000,-- / jaar Afschrijvingstermijn / technische levensduur 12 jaar Besparing elektriciteitsverbruik per jaar Milieu CO2 besparing kwh / jaar 3.800,-- / jaar ca. 11 jaar kg Het aanbrengen van LED-verlichting levert een positieve bijdrage aan het energieverbruik en de CO2 reductie. Het toepassen van LED-verlichting vergt een investering die zich net binnen de technische levensduur terugverdient. Aanbeveling: LED- verlichting op strategische plaatsen in het sportcentrum toepassen. N.B. Gezien de snelheid van de technologische ontwikkelingen in de LED-verlichting zullen de voordelen steeds groter worden. In de toekomst kan de LED-verlichting alsnog verder worden uitgebreid.. Energiebesparing en duurzaamheid Sportcentrum Papendrecht 29 mei 2012 pagina 11 /25

12 7 Energieopwekking Voor het duurzaam opwekken van energie zijn vijf technieken onderzocht, deze technieken zijn: 1. Restwarmte HVC 2. Warmte Koude Opslag (WKO) i.r.t. hotel 3. Biomassacentrale 4. Zonne-energie 5. Warmtekrachtkoppeling (WKK) Deze vijf technieken voor duurzame energieopwekking zullen eerst beknopt worden beschreven en vervolgens worden beoordeeld op prestaties en toepasbaarheid. 7.1 Restwarmte HVC HVC Dordrecht verbrandt huisvuil in een verbrandingsoven, waarbij restwarmte vrijkomt. Deze restwarmte kan o.a. worden gebruikt voor het verwarmen van gebouwen. In 2008 is in Dordrecht het besluit genomen om medewerking te verlenen aan het marktinitiatief van HVC en Eneco om gebouwen te gaan voorzien van restwarmte, verkregen uit de afvalverbrandingsinstallatie van HVC Dordrecht. Toekomstige mogelijkheden werden gezien om dit initiatief naar de Drechtsteden door te trekken. Op 24 november 2010 is de Intentieverklaring Duurzame warmtelevering Drechtsteden: Resultaten inventarisatie en Vervolgstappen, opgesteld door de provincie Zuid-Holland, ondertekend door gemeenten, woningcorporaties, ontwikkelaars en HVC. In de intentieverklaring staan de resultaten van de inventarisatie, een aantal conclusies, maar bovenal welke gezamenlijke stappen gezet zullen worden voor de komende periode. De conclusie vanuit de intentieverklaring is dat er zowel een positieve als een negatieve component aanwezig is in de discussie over aansluiting op restwarmte. Positief in de zin dat een groot aantal woningen zouden kunnen worden aangesloten op een restwarmtenet (circa ) waarbij rond de vijfenzeventig procent CO 2 -reductie realiseerbaar is; negatief in de zin dat het op dit moment economisch (nog) niet haalbaar is. Naar aanleiding van gesprekken met HVC wat bovenstaande concreet voor het nieuwe sportcentrum van Papendrecht betekent, heeft een woordvoerder van HVC aangegeven dat op korte termijn voor Papendrecht geen grootschalig warmtenetwerk gerealiseerd zal worden. Op termijn zou een aansluiting op het warmtenet van HVC tot de mogelijkheden behoren. De termijn waarop is niet duidelijk. Technisch gezien zou het, gegeven de aanbod temperatuur van het warmtenet (70-90 o C), geen probleem hoeven te zijn om in de toekomst aan te sluiten. De installatie in het sportcentrum is in principe daarvoor geschikt. De financiële haalbaar op basis van afschrijving van de geinstalleerde installatie, de investeringskosten van een nieuwe aansluiting, de energiekosten e.d. kan pas worden berekend als bekend is wanneer en onder welke voorwaarden het warmtenet van HVC in Papendrecht wordt aangeboden. Aansluiting op het warmtenet van HVC heeft een zeer positief effect op de reductie CO2. Vooralsnog is het warmtenet van HVC niet beschikbaar. Aanbeveling: De haalbaarheid van het aansluiten op het warmtenet van HVC nader te bepalen op het moment dat meer bekend is over de beschikbaarheid. N.B. Technisch blijft het aansluiten op het warmtenet van HVC in de toekomst mogelijk. Energiebesparing en duurzaamheid Sportcentrum Papendrecht 29 mei 2012 pagina 12 /25

13 7.2 Warmte Koude Opslag (WKO) Warmte Koude Opslag is een techniek waarbij in de bodem (< 100m diep) energie in de vorm van warm of koud water (als een soort accu) wordt opgeslagen. In de zomer wordt warm water opgeslagen en koud water onttrokken en in de winter wordt koud water opgeslagen en warm water onttrokken. In het zwembad is continue behoefte aan warmte en ontstaat ook geen overschot aan warmte om op te slaan. Ook indien koeling van de sporthal in de overweging wordt meegenomen is het gebruik van een WKO niet zinvol: de warmtebehoefte in het zwembad is op ieder moment hoger dan de koelbehoefte van de sporthal. De overtollige warmte uit een sporthal kan beter via een warmtepomp beschikbaar gemaakt worden als toevoeging aan het zwembad dan dat deze warmte in de bodem wordt opgeslagen. Hiermee verlaagt de warmtevraag van het zwembad. Warmte koude opslag Het hotel heeft een eigen WKO. Het hotel heeft een warmtevraag in de winter en een koudevraag in de zomer die met elkaar in balans is. Er is geen sprake van een overschot aan warmte die beschikbaar kan komen voor het sportcentrum Voor het sportcentrum is geen goede balans tussen de warmtevraag in de winter en een koude vraag in de zomer. Sterker nog: het zwembad heeft een vrijwel constante vraag naar warmte in zowel de winter als de zomer. Een WKO is voor het sportcentrum geen geschikte techniek. Met een WKO installatie is een optimaal milieffect te behalen. Niet van toepassing Aanbeveling: Een WKO is voor het sportcentrum geen geschikte techniek. Energiebesparing en duurzaamheid Sportcentrum Papendrecht 29 mei 2012 pagina 13 /25

14 7.3 Biomassa energiecentrale Biomassa is een brandstof op basis van organismen of delen ervan. Hieronder valt zowel plantaardig als dierlijk materiaal. Ook producten gewonnen uit plantaardig en dierlijk (rest)materiaal zoals onder andere suikerriet, mais, koolzaadolie, palmolie en dierlijke vetten maar ook snoeihout, houtsnippers, pellets, geproduceerd ten behoeve van energieopwekking en/of biobrandstof, worden gerekend tot het begrip biomassa. Bij verbranding van biomassa komt wel CO 2 vrij maar deze CO 2 is recentelijk door die zelfde biomassa (bijv. bomen en planten) tijdens de groei aan de atmosfeer onttrokken. Hierdoor wordt het verbranden van biomassa (arbitrair) beoordeeld als een vrijwel CO 2 -neutraal proces. Op dit moment zijn er compacte biomassa centrales op de markt die qua capaciteit en omvang geschikt zijn als energiecentrale voor het sportcentrum. Biobrandstoffen Onder voor het sportcentrum geschikte biomassa vallen zowel vloeibare (plantaardige en dierlijke olieën) als vaste biobrandstoffen (hout). Bio olie Voor opslagmogelijkheden van de biobrandstoffen zou vloeibare biomassa het meest geschikt zijn. De omvang van de opslagcapaciteit is qua volume minder dan van vaste biobrandstof. Onderzoek op de markt van de vloeibare biobrandstoffen laat zien dat zien dat er in grote lijnen twee grondstoffen zijn voor vloeibare biobrandstoffen: plantaardig en dierlijk. Aanvankelijk kon een biomassacentrale zeer goedkoop met slachtafval worden gestookt. Echter, doordat slachtafval opeens was te benutten als brandstof werd het, als gevolg van de toegenomen vraag, vrij snel duurder. Bij het opvragen van gegevens over vloeibare plantaardige- en dierlijke biobrandstoffen werd duidelijk dat zich inmiddels enorme prijsfluctuaties voordoen op de handelsmarkt ( dollar per ton). Conclusie: De prijzen van vloeibare plantaardige- en dierlijke biobrandstoffen zijn momenteel erg instabiel. Op basis hiervan is het moeilijk om betrouwbare exploitatieberekeningen te maken. Snoeiafval Hout als biobrandstof heeft als voordeel dat het (op dit ogenblik) goedkoper is dan vloeibare biobrandstoffen. In theorie is het mogelijk om het snoeiafval uit de eigen gemeente te gebruiken als brandstof. Voor een goede bedrijfszekerheid van de biomassa centrale ten aanzien van transport, opslag, verbranding en rookgasemissie moet het snoeiafval dan wel aan bepaalde kwaliteitseisen voldoen. Het snoeiafval moet worden gesnipperd en qua verdeling van grootte voldoen aan bepaalde classificaties. Het moet vrij van blad, steentjes en aarde zijn. Het vochtgehalte moet lager zijn dan 30 %. Dit betekent dat het snoeiafval uit de eigen gemeente eerst een (kostbare) bewerking moet ondergaan alvorens het geschikt is voor (storingsvrij) gebruik als brandstof in een biomassacentrale. In financieel opzicht is de winst van het gebruik van eigen snoeiafval relatief. Binnen de Drechtsteden is een contract gesloten met een verwerkingsbedrijf die het snoeiafval opkoopt. Snoeiafval is dus voor de gemeente al een bron inkomsten. Conclusie: Het gebruik van snoeiafval uit de eigen gemeente als brandstof voor het sportcentrum is geen reëele optie. Houtpellets Om de kwaliteit van snoeiafval en houtsnippers als brandstof te kunnen garanderen worden door verschillende bedrijven in Nederland pellets gefabriceerd. Pellets zijn korrels van geperste snippers Energiebesparing en duurzaamheid Sportcentrum Papendrecht 29 mei 2012 pagina 14 /25

15 hout of snoeiafval. Als brandstof voldoen de pellets aan de hoogste eisen van kwaliteit en hebben een goede energie-inhoud. De energiewaarde en de kosten van pellets zijn momenteel vergelijkbaar met de kosten van aardgas. Conclusie: Het gebruik van pellets als brandstof is een mogelijke optie. Aanvoer en opslag van bio brandstof In tegenstelling tot aardgas en elektriciteit moet bio brandstof speciaal worden aangevoerd en opgeslagen. Binnen het sportcentrum en in de directe nabijheid van de biomassacentrale moet een opslagbunker voor de bio brandstof worden opgenomen. Gegeven de beperkte ruimte voor het sportcentrum aan de lange Tiendweg is alleen een ondergrondse bunker een reëele optie. Het vullen van die bunker impliceert regelmatige verkeersbewegingen van vrachtwagens (uitstoot CO2) die houtpellets komen lossen (2-3 keer per week, afhankelijk van de grootte van de bunker). Conclusie: De aanvoer van bio brandstof brengt onvoorziene verkeersbewegingen van vrachtauto s in een woonwijk met zich mee. De opslagbunker is technisch mogelijk maar vergt een extra investering. Emissiegassen Theoretisch kan een biomassacentrale zo worden uitgevoerd dat de rookgassen voldoen aan alle emissieeisen in een woonwijk. Op basis van de ervaring met de wijkverwarmingscentrale van Eneco in de wijk Oostpolder is de verwachting dat de (ongevaarlijke) wit-grijze rookpluim toch als hinderlijk wordt ervaren en regelmatig geuroverlast zal worden gemeld. Conclusie: Ongevaarlijke emissiegassen van een biocentrale kunnen mogelijk als overlast worden beschouwd. Investerings- en exploitatiekosten biomassa energiecentrale Op dit moment zijn compacte biomassa centrales op de markt die qua capaciteit en omvang geschikt zijn als energiecentrale voor het sportcentrum. Vanuit het oogpunt van een duurzaam gebruik van grondstoffen is de biomassacentrale een interessante techniek, zeker als de biomassacentrale wordt gecombineerd met een WarmteKrachtKoppeling. Naast warmte wordt ook de benodigde elektriciteit op een duurzame wijze geleverd aan het sportcentrum. De aanschafprijs van een dergelijke centrale is echter aanzienlijk ( 1,2-1,6 miljoen). Hier bovenop komt nog de investering voor een ondergrondse opslagbunker voor de bio-brandstof. Ook de eenvoudige uitvoering van de biomassa centrale, de houtgestookte ketel, is financieel niet rendabel toepasbaar. Doordat de kosten van de pellets nagenoeg gelijk zijn aan de kosten van aardgas, is de financiele besparing veel te gering om de extra investering te kunnen terugverdienen. In Nederland is op dit moment een aantal bio-massacentrales operationeel. Financieel is dit mogelijk geworden door een substantiele bijdrage vanuit de regeling Stimulering Duurzame Energie. Op dit moment voorziet de regeling niet in mogelijkheden om deze techniek voor het sportcentrum haalbaar te maken. Met een bio-massa centrale zijn positieve milieueffecten te behalen Door het geringe voordeel op de (bio)brandstofprijs is een biomassacentrale vanwege de hoge investeringskosten onmogelijk rendabel te exploiteren. Aanbeveling: De biomassacentrale moet als energievoorziening voor het sportcentrum als niet haalbaar worden beschouwd. Energiebesparing en duurzaamheid Sportcentrum Papendrecht 29 mei 2012 pagina 15 /25

16 7.4 Zonne-energie In hoofdlijn kunnen ten aanzien van het gebruik van zonne-energie twee technieken worden onderscheiden: zonnecollectoren en zonnecellen. Bij zonnecollectoren wordt de zonneenergie rechtstreeks omgezet in warmwater en bij zonnecellen in elektriciteit. In het collegevoorstel is voorgesteld om zonnecellen vanwege het lage rendement buiten beschouwing te laten. Inmiddels is duidelijk geworden dat met toepassing van nieuwe technieken hogere rendementen kunnen worden gehaald. Op grond hiervan zijn zonnecellen in deze rapportage opnieuw in beschouwing genomen. Zonnecollectoren Zonnecollectoren vangen het zonlicht op en zetten dit om in warmte. Deze warmte kan binnen het sportcentrum worden gebruikt en verlaagt de opwekking van warmte via fossiele brandstoffen. Dit verlaagt dus de energiekosten en levert een bijdrage aan de reductie van CO2. Een punt van aandacht hierbij is de esthetica van de z.g. 5 e gevel (het dak). Het dak van het zwembad is een geschikte locatie voor zonnecollectoren, dit dak ligt niet in het zicht van de omliggende bebouwing en, met name niet in het zicht van het hotel / appartementen. Zonnecollectoren In de aanbieding van Pellikaan is op het dak van het zwembad 200 m2 aan zonnecollectoren opgenomen. Deze installatie is bedoeld als energiebijdrage in het warmtapwatersysteem. Duidelijk zal zijn dat de buitentemperatuur en het aantal zonneuren een belangrijke rol spelen. De kencijfers zijn gebaseerd op gemiddelde buitentemperaturen en gemiddeld zonneuren. In werkelijkheid kunnen, als gevolg van het klimaat in Nederland, enorme jaarlijkse fluctuaties voorkomen. Energiebesparing en duurzaamheid Sportcentrum Papendrecht 29 mei 2012 pagina 16 /25

17 750 m2 extra zonnecollectoren Naast de 200 m2 biedt Pellikaan, tegen meerprijs, 750 m2 zonnecollectoren extra aan op het zwembaddak. Energieverbruik / kosten 750 m2 extra Zonnecollectoren Economisch Investeringskosten 750 m2 extra zonnecollectoren ,- Kapitaallast 9.080,-- / jaar Onderhoudscontract 500,-- / jaar Afschrijvingstermijn / technische levensduur 25 jaar Besparing aardgas per jaar m ,- Milieu CO2 besparing ca. 13 jaar kg Zonnecollectoren leveren een optimaal milieueffect. De 750 m2 extra zonnecollectoren leveren een besparing van kg CO2 op jaarbasis. Op jaarbasis kan een substantiele besparing worden bereikt op de kosten van energie (gas). Binnen de afschrijvingstermijn zijn de investeringskosten terug te verdienen. Aanbeveling: De extra 750 m2 zonnecollectoren kunnen worden gezien als een duurzame en betrouwbare techniek voor de warmtelevering voor het sportcentrum. Geadviseerd wordt om te investeren in 750 m2 extra zonnecollectoren. Zonnecellen De techniek voor de opwekking van elektriciteit door zonnecellen, maakt momenteel een snelle ontwikkeling door. PV- panelen De bekende PV panelen (Photo Voltaische cellen) die in raamwerken onder een hoek worden opgesteld zijn echter te zwaar voor het dak van het sportcentrum (sporthal). Indien deze PV panelen voor het sportcentrum worden toegepast moet naast de investering in de PV panelen ook een aanzienlijke investering worden gedaan in de verzwaring van de dakconstructie. Daarnaast kunnen kantekeningen worden gemaakt voor wat betreft de esthetische kwaliteit van de 5 e gevel (dak) indien deze wordt volgezet met PV-panelen. Energiebesparing en duurzaamheid Sportcentrum Papendrecht 29 mei 2012 pagina 17 /25

18 PV-panelen PV-panelen leveren op een zeer schone manier elektriciteit op en hebben dus een zeer positief milieueffect. De combinatie van een investering in PV panelen en het verzwaren van de dakconstructie maken het absoluut onmogelijk om de investeringen vanuit de bespaarde energie terug te verdienen. Aanbeveling: PV panelen zijn voor het sportcentrum geen geschikte techniek. Energiebesparing en duurzaamheid Sportcentrum Papendrecht 29 mei 2012 pagina 18 /25

19 PV- dakbedekking Tegenwoordig worden PV cellen ook verwerkt in de dakbedekking. De PV dakbedekking wordt op de zelfde manier als traditionele dakbedekking aangebracht. De dakbekking heeft dus een dubbele functie. Enerzijds het waterdicht maken van het dak en anderzijds het opwekken van energie (elektriciteit). Het totale dakoppervlakte van het sportcemtrum bedraagt zo n 6000 m2 (sporthallen 3500 m2 en zwembad 2500 m2). Het dak van de dubbele sporthal biedt een prima mogelijkheid om deze vorm energieopwekkende dakbedekking aan te brengen. Het dak van het zwembad is reeds voorzien van zonnecollectoren. PV dakbedekking Op basis van recente aanbiedingen van leveranciers, bedraagt de investering voor 2500 m2 PV-dakbedekking. De verwachting is dat op jaarbasis een gemiddelde besparing van kwh kan worden bereikt en een reductie op de uitstoot van CO2 van kg. De investering is opgebouwd uit ca )* aan bouwkundige voorzieningen waarvoor een afschrijvingstermijn van 40 jaar kan worden gehanteerd en een installatiedeel, incl. de zonnecellen, van waarvoor een afschrijvingstermijn van 25 jaar kan worden gehanteerd. In het investeringsbedrag is de besparing op de traditionele dakbedekking verrekend. Zonder subsidie op de investering is het onmogelijk om vanuit de besparing op de kosten van elektriciteit ( /jr) de lasten (> / jr) af te dekken. Er betstaat een directe relatie tussen het oppervlakte en het vermogen dat zonnecellen kunnen leveren. Dit betekent dat een groter of kleiner oppervlakte geen effect heeft op de economische haalbaarheid. In de praktijk blijkt de haalbaarheid van PV installaties sterk af te hangen van de elektratarieven en de subsidies, die op PV installaties zijn verstrekt.. Nader overleg met subsidieadviseurs heeft geleerd dat er op dit moment geen mogelijkheden zijn tot het verkrijgen van subsidie op de investering van zonnecellen of andere in het sportcentrum Energiebesparing en duurzaamheid Sportcentrum Papendrecht 29 mei 2012 pagina 19 /25

20 opgenomen duurzaamheidsmaatregelen. Onderzoek naar de mogelijkheden tot het verkrijgen van subsidie wordt voortgezet. Energieverbruik / kosten PV dakbedekking op basis van de aanbieding van Pellikaan Economisch Investeringskosten zonnecellen (PV dakbedekking) ,-- Kapitaallast ,-- / jaar Onderhoudscontract 1.520,-- / jaar Technische levensduur bouwkundig 40 jaar installatie 25 jaar Besparing elektra per jaar Milieu CO2 besparing kwh / jaar / jr Niet! kg PV-dakbedekking levert op een zeer schone manier elektriciteit en heeft een zeer positief milieueffect. De kosten van PV-dakbekking in relatie tot de energieopbrengst zijn nog te hoog om binnen de levensduur terug te verdienen. Zelfs met subsidie zal het moeilijk zijn om de investering vanuit besparing op elektriciteit terug te verdienen. Aanbeveling: PV dakbeddekking is voor het sportcentrum op dit moment geen geschikte techniek. Geadviseerd wordt om bouwkundige voorzieningen, ad )* in het dak op te nemen om de toepassing van PV-dakbedekking in de nabije toekomst technisch mogelijk te maken)*. )* De investering heeft te maken met de helling van het dakvlak. Om een optimale werking van PV-dakbedekking te garanderen is een hellingshoek van 3 % noodzakelijk. Deze hellingshoek is nodig om de dakbedekking schoon te spoelen. Als het regenwater gemakkelijk van de PV-dakbedekking kan afstromen wordt het schoongehouden. Vervuiling of aangroei van algen verminderd de elektriciteits opbrengst aanzienlijk. Energiebesparing en duurzaamheid Sportcentrum Papendrecht 29 mei 2012 pagina 20 /25

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug CONCEPT Omgevingsdienst regio Utrecht Mei 2015 opgesteld door Erwin Mikkers Duurzame energie per Kern in gemeente Utrechtse Heuvelrug

Nadere informatie

Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden. 11 februari 2016

Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden. 11 februari 2016 Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden 11 februari 2016 1 Managementsamenvatting Inleiding De gemeente Leiden heeft in haar duurzaamheidsambitie doelen gesteld voor de korte

Nadere informatie

1.1/2.1 De zonne-energieinstallaties dragen bij aan het halen van de doelstellingen uit de Klimaatvisie Kempengemeenten.

1.1/2.1 De zonne-energieinstallaties dragen bij aan het halen van de doelstellingen uit de Klimaatvisie Kempengemeenten. Raadsvoorstel Bevoegdheid Raad Vergadering Gemeenteraad Oirschot Vergaderdatum: 25 oktober 2011 Registratienummer: 2011/66 Agendapunt nummer: 7 Onderwerp Besparing met zonne-energie Inleiding/aanleiding

Nadere informatie

Experiment toepassen zonne-energie Castellum in Oudheusden

Experiment toepassen zonne-energie Castellum in Oudheusden College Onderwerp Experiment toepassen zonne-energie Castellum in Oudheusden OORJV004 Collegevoorstel Inleiding In Oudheusden ontwikkelt Woonveste samen met de gemeente Heusden het plan Castellum. Er worden

Nadere informatie

Zonne-energie voor ondernemers

Zonne-energie voor ondernemers Zonne-energie voor ondernemers Een zonnige en zuinige toekomst? Johannes Zijlstra 20-03-2013 LTO Noord Advies Zonne energie; drijvende kracht!? 1 Zonuren Onderwerpen Energie en duurzaamheid Ontwikkeling

Nadere informatie

Optie B: Alle maatregelen (A tot en met E) worden in één werkgang uitgevoerd. Verhoging van de investering is nodig.

Optie B: Alle maatregelen (A tot en met E) worden in één werkgang uitgevoerd. Verhoging van de investering is nodig. College Aan Betreft Raad Aanvulling op Raadsvoorstel Verbetering Klimaatinstallatie gemeentehuis ten behoeve van de raadsvergadering van 10 april 2012, agendapunt 06 Aanleiding Bij de behandeling van het

Nadere informatie

Bio-energiecentrales Eindhoven

Bio-energiecentrales Eindhoven Bio-energiecentrales Eindhoven Frans Kastelijn Programmamanager Energie Gemeente Eindhoven December 2014 Inhoudsopgave 1. Algemeen 2. Duurzame energie en activiteiten op lokaal niveau 3. Bio-energie centrales

Nadere informatie

Duurzame dienstverlening Rekenen aan rendement

Duurzame dienstverlening Rekenen aan rendement Duurzame dienstverlening Rekenen aan rendement Rekenen aan rendement zonnepanelen Monique van der Meij Energie-adviseur Monique.vanderMeij@flynth.nl mobiel: 06 53 26 19 68 LTO Noord Programma Ondernemer

Nadere informatie

Agendanummer: Begrotingswijz.:

Agendanummer: Begrotingswijz.: Agendanummer: Begrotingswijz.: CR5 Onderwerp : PV-project Den Bolder Aan de raad van de gemeente Waalwijk Waalwijk, 12 oktober 2010 0. Samenvatting De gemeente Waalwijk heeft een ambitieuze energie/klimaatdoelstelling,

Nadere informatie

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Werkblad 1, mbo Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit al jaren vrij stevig. En de wereldwijde behoefte aan energie groeit mee: we kúnnen simpelweg niet meer zonder

Nadere informatie

Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven. 1 Inleiding

Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven. 1 Inleiding Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven Datum Referentie Behandeld door 13 december 2011 20111278-07 P. Smoor/LSC 1 Inleiding

Nadere informatie

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Erik van der Steen HYS legal 1 HYS Legal Inleiding Triodos Bank: Waarom we graag duurzaam vastgoed financieren Jones

Nadere informatie

Datum: 18 februari 2013-22 januari 2014 Project: NAM-gebouw De Boo te Schoonebeek Referentie: 2012032 20079

Datum: 18 februari 2013-22 januari 2014 Project: NAM-gebouw De Boo te Schoonebeek Referentie: 2012032 20079 Datum: 18 februari 2013-22 januari 2014 Project: NAM-gebouw De Boo te Schoonebeek Referentie: 2012032 20079 Uitgangspunt Bestaand, oorspronkelijk gebouw had als gebruik een mix aan functies. Dit waren

Nadere informatie

Raadsmededeling. De volgende stukken zijn voor u bijgevoegd: Globale evaluatie van het project De Achterhoek Bespaart 2009

Raadsmededeling. De volgende stukken zijn voor u bijgevoegd: Globale evaluatie van het project De Achterhoek Bespaart 2009 Raadsmededeling Nummer : 82/2009 Datum : 9 december 2009 B&W datum : - Portefeuillehouder : J. Teeuwsen Onderwerp : Tussentijdse evaluatie subsidieverordening 'Achterhoek Bespaart 2009' Aanleiding Brief

Nadere informatie

IS F. Buijserd burgemeester

IS F. Buijserd burgemeester iiiiiiiiin G16.0492 Gemeente Nieuwkoop College van Burgemeester en Wethouders nieuwkoop Raadsvoorstel Portefeuillehouder: J.W.M. Pietersen (zwembad Aarweide) T. Veninga (Schoterhoek II) Opgesteld door:

Nadere informatie

SLIMME. LED-verlichting op sportvelden

SLIMME. LED-verlichting op sportvelden -150 SLIMME PARKEN LED-verlichting op sportvelden Wat? Veel sportverenigingen staan voor de keuze om te investeren in verlichting. Dit document is een tool waarmee clubs de kosten en maatschappelijke aspecten

Nadere informatie

Samenvatting bevindingen Energiescan

Samenvatting bevindingen Energiescan techniplan adviseurs bv R A A D G E V E N D I N G E N I E U R S B U R E A U SIH-103X1-E-MV002A blad 1 van 6 Status: CONCEPT Project : Hogeschool Windesheim Zwolle Onderwerp : Samenvatting bevindingen Energiescan

Nadere informatie

Duurzaam wonen zonder gas of stadsverwarming 15 april 2014 Piet Vink Centrum, Den Haag

Duurzaam wonen zonder gas of stadsverwarming 15 april 2014 Piet Vink Centrum, Den Haag Duurzaam wonen zonder gas of stadsverwarming 15 april 2014 Piet Vink Centrum, Den Haag Hilbrand Does www.energiegarant.nl september2013 Agenda 19:30-19:50: Inloop 19:50-20:00: Opening en introductie door

Nadere informatie

Duurzaam Sportcomplex De Tukkers Albergen

Duurzaam Sportcomplex De Tukkers Albergen Duurzaam Sportcomplex De Tukkers Albergen Voorbeeldproject voor een gecombineerde inzet van duurzame energiebronnen voor de productie van warmte en elektriciteit Presentatie 18 dec. VV. Berkum Eddy Bramer

Nadere informatie

ENERGIE IN EIGEN HAND

ENERGIE IN EIGEN HAND Zonne-energie voor bedrijven? ENERGIE IN EIGEN HAND De Stichting Beheer Bedrijvenpark Merm, heeft een onderzoek gedaan naar de mogelijkheden voor bedrijven om d.m.v. aanbrengen van zonnepanelen op het

Nadere informatie

Energiebeleid lokaal bestuur. Joost Venken Schepen van Energie & Duurzaamheid Stad Hasselt

Energiebeleid lokaal bestuur. Joost Venken Schepen van Energie & Duurzaamheid Stad Hasselt Energiebeleid lokaal bestuur Joost Venken Schepen van Energie & Duurzaamheid Stad Hasselt Energiebeleid stad Hasselt Hasselt 20/20/20 stadsdiensten Hasseltse gemeenschap 20% reductie HEB Duurzaamheidsdienst

Nadere informatie

PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE

PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE 1 PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE BIJEENKOMST 3 DECEMBER 2015 Programma Duurzaam Landgraaf TON ANCION WETHOUDER GEMEENTE LANDGRAAF RONALD BOUWERS PROJECTLEIDER DUURZAAMHEID WIE ZIJN WIJ? PROJECTTEAM

Nadere informatie

Warmte Nieuwegein Raads Informatie Avond

Warmte Nieuwegein Raads Informatie Avond Warmte Nieuwegein Raads Informatie Avond Frank Kersloot & Alex Kaat 21 april 2016 Inhoud presentatie 1. Stadswarmte in Nieuwegein 2. Het equivalent opwek rendement (EOR) 3. Tarieven voor klanten 4. Afsluitkosten

Nadere informatie

Frisse Lucht GREEN PACKAGE. Energie uit de lucht - 100% duurzaam

Frisse Lucht GREEN PACKAGE. Energie uit de lucht - 100% duurzaam GREEN PACKAGE Energie uit de lucht - 100% duurzaam Het comfort van vloerverwarming, koeling en warmtapwater in een duurzaam energiesysteem voor bij u thuis. Frisse Lucht Green Package, duurzame energie

Nadere informatie

R.M. Melenhorst, Maatschappelijke ontwikkeling. Duurzaamheidsprogramma De Vijf Heuvels

R.M. Melenhorst, Maatschappelijke ontwikkeling. Duurzaamheidsprogramma De Vijf Heuvels Raadsmemo Datum: 20 maart 2012 Aan: Gemeenteraad van Hof van Twente Kopie aan: Van: Voor informatie: Onderwerp: P. van Zwanenburg R.M. Melenhorst, Maatschappelijke ontwikkeling Duurzaamheidsprogramma De

Nadere informatie

Datum 29 september 2011

Datum 29 september 2011 Beleidsnotitie duurzame openbare verlichting 2011-2016 Kerngegevens Projectleider Afdeling B.I.C. Stolk Ruimte 3 Datum 29 september 2011 3 Behandeling Gemeenteraad Planstatus Casenummer Vastgesteld AB11.00502

Nadere informatie

Hands on energiescan sportverenigingen. Energiek vooruit 18 september 2014

Hands on energiescan sportverenigingen. Energiek vooruit 18 september 2014 Hands on energiescan sportverenigingen Energiek vooruit 18 september 2014 Inhoud 1. Wat houdt de scan in? 2. Uitkomst van de scan 3. Aandacht voor financiering 4. Workshop 1. Wat houdt de scan in? Intake

Nadere informatie

Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE)

Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE) Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE) Peter Nuijten Mob: 06-22811585 E-mail: peter.nuijten@hotmail.nl 1 Concept Energie coöperatie

Nadere informatie

Rapport. Opdrachtgever: Gemeente Mill en St. Hubert Postbus 10001 5430 CA Cuijk. Documentnummer: 20140075-R04. Projectnaam:

Rapport. Opdrachtgever: Gemeente Mill en St. Hubert Postbus 10001 5430 CA Cuijk. Documentnummer: 20140075-R04. Projectnaam: Adviseurs & Ingenieurs Opdrachtgever: Gemeente Mill en St. Hubert Postbus 10001 5430 CA Cuijk Documentnummer: 20140075-R04 Projectnaam: Gemeente Mill, onderzoek CV- en E- installatie. Datum: 9-12-2014

Nadere informatie

I.T. Melisie / R. Frank SB Lievers

I.T. Melisie / R. Frank SB Lievers SAMENVATTING RAADSVOORSTEL CASENUMMER BEHANDELEND AMBTENAAR SECTOR PORT. HOUDER 10G200284 342438 / 342438 ONDERWERP Duurzaam verwarmen Twentebad. I.T. Melisie / R. Frank SB Lievers AGENDANUMMER BELEIDSPROGRAMMA/BELEIDSLIJN

Nadere informatie

Nadere onderbouwing bij afweging van energievarianten in Bronkhorst I

Nadere onderbouwing bij afweging van energievarianten in Bronkhorst I Bijlage 3 Nadere onderbouwing bij afweging van energievarianten in Bronkhorst I In deze bijlage worden de volgende onderdelen uit de toelichting bij het raadsvoorstel toegelicht: bijdrage aan energie en

Nadere informatie

zelf duurzaam & rendabel energie opwekken met zonnepanelen van Stetech

zelf duurzaam & rendabel energie opwekken met zonnepanelen van Stetech zelf duurzaam & rendabel energie opwekken met zonnepanelen van Stetech informatiebrochure pv-systemen Stetech BV - Nijverheidsweg 27-9482WB - Tynaarlo - T.0592-541597 - F.0592-542433 - info@stetech.com

Nadere informatie

4 Energiebesparingsadvies

4 Energiebesparingsadvies 4 Energiebesparingsadvies 4.1 Inleiding In dit hoofdstuk wordt het energiebesparingsadvies voor het gebouw gepresenteerd. Allereerst wordt een inventarisatie gegeven van de reeds getroffen en onderzochte

Nadere informatie

Onderwerp: Verstrekken krediet voor het aanschaffen van zonnepanelen

Onderwerp: Verstrekken krediet voor het aanschaffen van zonnepanelen Raadsvergadering, 10 december 2013 Voorstel aan de Raad Nr.: 20131210 8 RV Agendapunt: 8 Datum: 19 november 2013 Onderwerp: Verstrekken krediet voor het aanschaffen van zonnepanelen Onderdeel raadsprogramma:

Nadere informatie

EEN DUURZAME ENERGIEVOORZIENING VOOR IEDEREEN

EEN DUURZAME ENERGIEVOORZIENING VOOR IEDEREEN A SUSTAINABLE ENERGY SUPPLY FOR EVERYONE A SUSTAINABLE ENERGY SUPPLY FOR EVERYONE o o o o Portaal (6x) Bo-Ex Stanleylaan Bo-Ex Livingstonelaan Isolatie Geen Wel Wel Glas enkel Dubbel Dubbel

Nadere informatie

www.pletteinstallaties.nl Bosch Solar zonne-energie

www.pletteinstallaties.nl Bosch Solar zonne-energie 1 Bosch Solar zonne-energie 2 Bosch: dat klinkt bekend én vertrouwd! Geen wonder, want miljoenen mensen over de hele wereld gebruiken de producten van Bosch. Dag in, dag uit. Huishoudelijke apparaten,

Nadere informatie

ENERGIE PRESTATIE ADVIES VOOR WONINGEN

ENERGIE PRESTATIE ADVIES VOOR WONINGEN 4 juli 2007 19:11 uur Blz. 1 / 8 cursus Luc Volders - 2-7-2007 ENERGIE PRESTATIE ADVIES VOOR WONINGEN Opdrachtgever: FB Projectgegevens: testpand 1234AB Software: EPA-W Kernel 1.09 07-06-2007 Vabi Software

Nadere informatie

Rapportage FOKKO WOUTERS d

Rapportage FOKKO WOUTERS d Rapportage Opdrachtgever: Gemeente Koggenland De heer T. Hertog (projectleider bouwkunde) Postbus 21 1633 ZG AVENHORN (t) (0229) 54 84 00 (e) info@koggenland.nl Objectgegevens: Zwembad Koggenbad en sporthal

Nadere informatie

Opwekking duurzame energie en terugverdientijden. Niek Tramper

Opwekking duurzame energie en terugverdientijden. Niek Tramper en terugverdientijden Niek Tramper en terugverdientijden Zonneboiler geeft warm tapwater Zonnepanelen geven elektriciteit Warmtepomp geeft verwarming Pelletkachel geeft verwarming Zonneboiler Uitgangspunt:

Nadere informatie

Bio energiecentrales Eindhoven

Bio energiecentrales Eindhoven Bio energiecentrales Eindhoven Frans Kastelijn Projectmanager Gemeente Eindhoven Maart 2009 Inhoudsopgave 1. Duurzame energie op lokaal niveau 2 Activiteiten op lokaal niveau 3. Bio energiecentrales in

Nadere informatie

Nummer : 2012/36 Datum : 9 mei 2012 Onderwerp : Tijdelijke subsidieverordening stimulering aanschaf zonnepanelen bij particuliere woningen

Nummer : 2012/36 Datum : 9 mei 2012 Onderwerp : Tijdelijke subsidieverordening stimulering aanschaf zonnepanelen bij particuliere woningen Voorbereidende raadsvergadering: 12 juni 2012 Besluitvormende raadsvergadering: 26 juni 2012 Portefeuillehouder: E. Damen AAN DE GEMEENTERAAD Nummer : 2012/36 Datum : 9 mei 2012 Onderwerp : Tijdelijke

Nadere informatie

Edwin Waelput Tempas Bouwmanagement bv Breda DuurSaam cooperatie ua

Edwin Waelput Tempas Bouwmanagement bv Breda DuurSaam cooperatie ua Edwin Waelput Tempas Bouwmanagement bv Breda DuurSaam cooperatie ua Het hoofddoel is: het omlaag brengen van uw energierekening door gedragsinvloeden & techniek én het produceren van duurzame energie;

Nadere informatie

3 Energiegebruik huidige situatie

3 Energiegebruik huidige situatie 3 Energiegebruik huidige situatie 3.1 Het Energie Prestatie Certificaat In het kader van de Europese regelgeving (EPBD) bent u verplicht om, bij verkoop of verhuur van de woning, een energiecertificaat

Nadere informatie

buffer warmte CO 2 Aardgas / hout WK-installatie, gasketel of houtketel brandstof Elektriciteitslevering aan net

buffer warmte CO 2 Aardgas / hout WK-installatie, gasketel of houtketel brandstof Elektriciteitslevering aan net 3 juli 2010, De Ruijter Energy Consult Energie- en CO 2 -emissieprestatie van verschillende energievoorzieningsconcepten voor Biologisch Tuinbouwbedrijf gebroeders Verbeek in Velden Gebroeders Verbeek

Nadere informatie

Als u zelf elektriciteit wilt opwekken, kan een kleine windmolen een mogelijkheid zijn.

Als u zelf elektriciteit wilt opwekken, kan een kleine windmolen een mogelijkheid zijn. DOSSIER Kleine windmolens Als u zelf elektriciteit wilt opwekken, kan een kleine windmolen een mogelijkheid zijn. Er zijn veel typen windmolens op de markt, met mast, zonder mast, horizontaal of verticaal.

Nadere informatie

Duurzaam Sportcomplex De Tukkers Albergen

Duurzaam Sportcomplex De Tukkers Albergen Duurzaam Sportcomplex De Tukkers Albergen Voorbeeldproject voor een gecombineerde inzet van duurzame energiebronnen voor de productie van warmte en elektriciteit Fleringen 26 sept. 2013 Eddy Bramer Bertus

Nadere informatie

Samenwerken met agrariërs geeft kansen voor groene energie. Ton van Korven Projectleider Bio-economie Ton.van.Korven@zlto.nl

Samenwerken met agrariërs geeft kansen voor groene energie. Ton van Korven Projectleider Bio-economie Ton.van.Korven@zlto.nl Samenwerken met agrariërs geeft kansen voor groene energie Ton van Korven Projectleider Bio-economie Ton.van.Korven@zlto.nl LTO inzet duurzame energie 1. Verbetering inkomenspositie door (decentrale)energieproductie

Nadere informatie

Gezamenlijk aan de slag met Zonne-energie

Gezamenlijk aan de slag met Zonne-energie Gezamenlijk aan de slag met Zonne-energie Advies op Maat Johannes Zijlstra 09-12-2013 LTO Noord Advies Onderwerpen Rendement zonnepanelen Wat bepaalt de terugverdientijd Rendementsberekening Voor wie is

Nadere informatie

VRP Antwerpen 8 mei 2008. Drs. Catrinus B. Tuinstra 5P BGM bv Dordrecht- Aardenburg

VRP Antwerpen 8 mei 2008. Drs. Catrinus B. Tuinstra 5P BGM bv Dordrecht- Aardenburg VRP Antwerpen 8 mei 2008 Drs. Catrinus B. Tuinstra 5P BGM bv Dordrecht- Aardenburg - Zoncampagnes in Zeeland - SDE nieuwe subsidieregeling PV - Richtlijnen toepassing Zonne-energie - Praktijkvoorbeelden

Nadere informatie

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder 16/12/2010 Cogen Vlaanderen Daan Curvers COGEN Vlaanderen Houtige biomassa in de landbouw 16

Nadere informatie

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF De Eshof op weg naar energie neutraal! = woningen Eshof naar nul op de meter = Inhoud 1. Ambitie: naar meest duurzame wijk van Elst? 2. Meten is weten: per wijk per

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 Gas als zonnebrandstof Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 1 Inhoudsopgave 1 2 3 4 5 Introductie Meer hernieuwbare energie Extra hernieuwbare energie in Nederland? Verkennen

Nadere informatie

ECO Oostermoer in oprichting

ECO Oostermoer in oprichting Samen sterk voor een leefbaar en duurzaam platteland ECO Oostermoer in oprichting Nieuwsbrief 18 juni 2012 Voor u ligt de eerste nieuwsbrief van ECO Oostermoer, waarin wij u nader informeren over de stand

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

De zon als energiebron!

De zon als energiebron! De zon als energiebron! Zelf elektriciteit opwekken met de zon? Door middel van (diverse) subsidie(s) is het zéér rendabel! Met zonnepanelen verlaagt u uw energiekosten. Deze besparing wordt alleen maar

Nadere informatie

DE RENDABILITEIT VAN HERNIEUWBARE ENERGIE (HE 03)

DE RENDABILITEIT VAN HERNIEUWBARE ENERGIE (HE 03) DE RENDABILITEIT VAN HERNIEUWBARE ENERGIE (HE 03) 1 HOE BEOORDEEL JE DE RENDABILIEIT VAN EEN INVESTERING? Is het rendabel om in uw woning te investeren in een systeem dat werkt op hernieuwbare energie?

Nadere informatie

uitbreiding warmtenet Alkmaar Algemene Vergadering directie en raad van commissarissen Datum: 6 november 2015

uitbreiding warmtenet Alkmaar Algemene Vergadering directie en raad van commissarissen Datum: 6 november 2015 6. Uitbreiding warmtenet Alkmaar Aan: Van: Betreft: Algemene Vergadering directie en raad van commissarissen uitbreiding warmtenet Alkmaar Datum: 6 november 2015 Bijlage: toelichting investeringsvoorstel

Nadere informatie

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Als facilitair manager bent u verantwoordelijk voor de huisvesting. Daarmee ook voor het energiegebruik van de huisvesting. In deze

Nadere informatie

VOORBLAD VOOR RAADSBUNDEL, bundelnummer: 16 11ini01587

VOORBLAD VOOR RAADSBUNDEL, bundelnummer: 16 11ini01587 VOORBLAD VOOR RAADSBUNDEL, bundelnummer: 16 11ini01587 1. Onderwerp: aanschaf houtkachel ter verwarming van de gemeentewerf te Ulft 2. Voor welke raadscyclus: 3. Agendering: 4. Behandelwijze: 5. Indien

Nadere informatie

Presentatie Pioneering 27 september 2011

Presentatie Pioneering 27 september 2011 Presentatie Pioneering 27 september 2011 1 Contactgegevens Dinkelborgh energie (DBE) Presentatie voor Pioneering Hans Visser (DBE) 06 53 87 86 79 Dinkelborgh Energie Wilhelminastraat 8 7591 TN Denekamp

Nadere informatie

Resultaten energiescan Golfclub Zwolle

Resultaten energiescan Golfclub Zwolle Resultaten energiescan Golfclub Zwolle! Resultaten energiescan Golfclub Zwolle Hoog elektraverbruik door verlichting en ventilatie Hoge prijs voor energie Besparingspotentieel van 13.000 op energiekosten

Nadere informatie

BEVINDINGEN ENERGIECONCEPT ORANGERIE VAN KASTEEL AMSTENRADE Aan: Mevrouw L. van Lidth de Jeude-d'Ansembourg en Arjan Oosterhof

BEVINDINGEN ENERGIECONCEPT ORANGERIE VAN KASTEEL AMSTENRADE Aan: Mevrouw L. van Lidth de Jeude-d'Ansembourg en Arjan Oosterhof BEVINDINGEN ENERGIECONCEPT ORANGERIE VAN KASTEEL AMSTENRADE Aan: Mevrouw L. van Lidth de Jeude-d'Ansembourg en Arjan Oosterhof Van: Kamiel Jansen en Jörg Blass [NIBE] Datum: 18-01-2015 (laatste aanpassingen

Nadere informatie

Raadsvoorstel. Voorgestelde beslispunten: 1 Samenvatting van het voorstel. 2 Aanleiding. Openbaar

Raadsvoorstel. Voorgestelde beslispunten: 1 Samenvatting van het voorstel. 2 Aanleiding. Openbaar Raadsvoorstel Openbaar Voorstelnummer : 13RV000052 Onderwerp : Zonnepanelen op het dak van het gemeentehuis Besluit in de raad : 25 september 2013 Portefeuillehouder : Drs. J. Baerends Naam steller : I.I.

Nadere informatie

Inleiding Basisbegrippen Energie Materialen Vormgeving Bruikbaarheid Binnenklimaat Kosten

Inleiding Basisbegrippen Energie Materialen Vormgeving Bruikbaarheid Binnenklimaat Kosten Bruikbaarheid Binnenklimaat Kosten Wat kan er gebeuren in de wereld als de productie niet kan voldoen aan de stijgende vraag? Fossiele brandstof en delfstoffen zijn eindig. Probleemstelling is dus eenvoudig

Nadere informatie

Slimme keuzes voor woningconcepten met warmtepompen

Slimme keuzes voor woningconcepten met warmtepompen Slimme keuzes voor woningconcepten met warmtepompen Interactie tussen gevelisolatie, ventilatiesystemen en capaciteit warmtepompsystemen Per 1 januari 2015 worden de EPCeisen aangescherpt. Voor woningen

Nadere informatie

Zonne-energie gratis en schoon

Zonne-energie gratis en schoon Zonne-energie gratis en schoon Samen gaan we voor duurzaam Genieten van de zon. Buiten in de tuin, in het park of op het strand. De zon geeft ons gratis energie. We kunnen de zon ook op een andere manier

Nadere informatie

Quickscan energiebesparing

Quickscan energiebesparing Quickscan energiebesparing Golf Club Zeegersloot Kromme Aarweg 5 Alphen a/d Rijn Samen op weg naar 30% besparing! ~ 1 15 maart 2013 Inleiding Als relatie van etb a. hogenes bv heeft u gebruik gemaakt van

Nadere informatie

ENERGIE PRESTATIE ADVIES VOOR WONINGEN

ENERGIE PRESTATIE ADVIES VOOR WONINGEN Beta Testbedrijf E. van Dijk 007 Kleveringweg 12 2616 LZ Delft info@vabi.nl Delft, 8 februari 2007 ENERGIE PRESTATIE ADVIES VOOR WONINGEN Opdrachtgever: Opdrachtgever BV A. Bee Projectgegevens: Voorbeeldproject

Nadere informatie

nergiebespaar Concept

nergiebespaar Concept nergiebespaar Concept Totaalpakket - Warmtepomp Zonneboiler CV-ketel Iets meer investeren, veel meer besparen: Zeer hoge energiebesparing! Zeer hoge subsidie! Zeer veel comfort! Waarom duurzaam? Drie redenen

Nadere informatie

Subsidieplafond Bedrijven 495.000, - (incl. woningbouwverenigingen, dorpshuizen, scholen, sportverenigingen)

Subsidieplafond Bedrijven 495.000, - (incl. woningbouwverenigingen, dorpshuizen, scholen, sportverenigingen) Subsidieregeling duurzame investeringen door bedrijven Doel: Lokale economische activiteit stimuleren en tegelijk bijdrage leveren aan doelstelling duurzaam bouwen. In dat kader moeten investeringen betrekking

Nadere informatie

ZONNE-ENERGIE IS DE ENERGIE VAN NU ÉN VAN ONZE TOEKOMST!

ZONNE-ENERGIE IS DE ENERGIE VAN NU ÉN VAN ONZE TOEKOMST! ZONNE-ENERGIE IS DE ENERGIE VAN NU ÉN VAN ONZE TOEKOMST! MONTAGE DOOR KOMO GECERTIFICEERD DAKDEKKERS- BEDRIJF ADVISEREN LEVEREN INSTALLEREN ADVISEREN Green Power Systems is uw adviseur, leverancier en

Nadere informatie

: Nationaal Platform Zwembaden : de heer Niels de Jong Datum verslag : 3 november 2009 Onderwerp : Verslaggeving managersmeeting 29-09-09

: Nationaal Platform Zwembaden : de heer Niels de Jong Datum verslag : 3 november 2009 Onderwerp : Verslaggeving managersmeeting 29-09-09 MEMO T.a.v. : Nationaal Platform Zwembaden Van : de heer Niels de Jong Datum verslag : 3 november 2009 Onderwerp : Verslaggeving managersmeeting 29-09-09 Op 29 augustus 2009 heeft de managersmeeting voor

Nadere informatie

ing. Jolanda Tetteroo 16 april 2012

ing. Jolanda Tetteroo 16 april 2012 Zonnige kansen voor ondernemers in Rheden ing. Jolanda Tetteroo 16 april 2012 Hoe werkt een zonnepaneel? 2 Wat gebeurt er met opgewekte stroom? Deel van de opgewekte stroom wordt direct verbruikt (zelflevering).

Nadere informatie

Eindexamen vwo m&o 2012 - I

Eindexamen vwo m&o 2012 - I Opgave 2 Bij deze opgave horen de informatiebronnen 1 tot en met 5. In deze opgave blijft de btw buiten beschouwing. Projectontwikkelaar Bouwfonds ontwikkelt, bouwt en verkoopt het appartementencomplex

Nadere informatie

Warmwater collectorsystemen

Warmwater collectorsystemen Warmwater collectorsystemen Warmwater collectorsystemen. Warmwater collectorsystemen zijn vloeistof gevulde installaties waar vloeistof door de buizen in de collector stroomt. Om de buizen in de collector,

Nadere informatie

Voor de berekening van het energieverbruik zijn de volgende uitgangspunten aangehouden:

Voor de berekening van het energieverbruik zijn de volgende uitgangspunten aangehouden: Notitie Projectnr/naam: 12004 Sportcentrum Amersfoort Notitienr: 002 Onderwerp: Energieverbruik en energieopwekking Datum: 21 mei 2012 Opgesteld door: Ing. P.W. Braaksma Aantal bladen: 12. 1. Inleiding

Nadere informatie

Notitie Betreft Power2Nijmegen Inleiding figuur 1: overzicht ecodorp Vraagstelling

Notitie Betreft Power2Nijmegen Inleiding figuur 1: overzicht ecodorp Vraagstelling Notitie Aan : Ad Vlems, Bert Lagerweij Van : Arjan van Bon Datum : 28 augustus 2012 Kopie : Anne Pronk Onze referentie : 9X3809.A2/N00001/110412/Nijm2 HASKONING NEDERLAND B.V. BUILDINGS Betreft : Power2Nijmegen

Nadere informatie

Naar een klimaatneutrale sportvereniging

Naar een klimaatneutrale sportvereniging Naar een klimaatneutrale sportvereniging Leidraad voor het maken van een eigen projectplan of Plan van Aanpak Inleiding Steeds meer sportverenigingen met een eigen accommodatie komen in actie om energie

Nadere informatie

Bosch Solar Optimaal profiteren van zonne-energie

Bosch Solar Optimaal profiteren van zonne-energie Bosch Solar Optimaal profiteren van zonne-energie 2 Bosch Solar Bosch: dat klinkt bekend én vertrouwd! Geen wonder, want miljoenen mensen over de hele wereld gebruiken de producten van Bosch. Dag in, dag

Nadere informatie

Duurzaamheid is meer dan emotie het levert ook geld op

Duurzaamheid is meer dan emotie het levert ook geld op 1. Wat is het gemiddelde water-, elektra- en gasverbruik voor een huishouden en wat kost dat per jaar, per maand? Hoeveel betaalt u daarvan aan belasting? Bij een gemiddeld huishouden van 2,2 personen

Nadere informatie

De zon als energiebron

De zon als energiebron De zon als energiebron Voor bedrijven nog aantrekkelijker! Panelen die elektra opwekken worden ook wel zonnepanelen of PV (in Engels photo voltaic) panelen genoemd. De panelen worden aangesloten op één

Nadere informatie

DE PEETERSSCHOOL VERNIEUWBOUW 2011-2012. 1e REACTIE OP VO 12-12-2011 G R E E N T E A M B O U W

DE PEETERSSCHOOL VERNIEUWBOUW 2011-2012. 1e REACTIE OP VO 12-12-2011 G R E E N T E A M B O U W DE PEETERSSCHOOL VERNIEUWBOUW 2011-2012 1e REACTIE OP VO INLEIDING Voor u ligt een eerste verkenning van mogelijkheden tbv de vernieuwbouw van de St. Peeterschool te Amsterdam waarbij door het bestuur

Nadere informatie

De zon als energiebron voor bedrijven

De zon als energiebron voor bedrijven De zon als energiebron voor bedrijven Panelen die elektra opwekken worden ook wel zonnepanelen of PV (Engels: Photo Voltaic) genoemd. De panelen worden aangesloten op één of meerdere stroomomvormers (inverters)

Nadere informatie

Auteurs: Martin Liebregts en Haico van Nunen

Auteurs: Martin Liebregts en Haico van Nunen 1 Auteurs: Martin Liebregts en Haico van Nunen V A N L E V E N S D U U R D E N K E N N A A R M I L I E U W A A R D E N A N A L Y S E ( M I W A ) Bij duurzaamheid gaat het om doen of laten. De praktijk

Nadere informatie

Energielasten als een van de uitgangspunten bij nieuwbouw en renovatie

Energielasten als een van de uitgangspunten bij nieuwbouw en renovatie Energielasten als een van de uitgangspunten bij nieuwbouw en renovatie Door Eric van Zee, april 2008 Energie steeds groter deel van de woonlasten De kosten voor verwarming en warm tapwater vormen een steeds

Nadere informatie

Verwarmen en koelen met de zon

Verwarmen en koelen met de zon Noodzaak alternatieve energiebronnen neemt toe Energieprijzen: 1996-008 Vergelijk CPI, Gasprijs en Electra (1996 = 100) 350 300 36 Verwarmen en koelen met de zon 50 33 197! 00 Index 150 19 De meest duurzame

Nadere informatie

Steek Energie in je huis

Steek Energie in je huis Steek Energie in je huis 9 oktober 2012 Breda 1 Bouwbedrijf Boot B.V. Bouwbedrijf Boot is actief in de woningbouw (particulier, ontwikkeling), zorg huisvesting en utiliteit (scholen, kantoren, bedrijfsgebouwen).

Nadere informatie

De HR-ketel die óók elektriciteit opwekt. De persoonlijke energiecentrale voor warmte, warm water én elektriciteit in huis.

De HR-ketel die óók elektriciteit opwekt. De persoonlijke energiecentrale voor warmte, warm water én elektriciteit in huis. De HR-ketel die óók elektriciteit opwekt. De persoonlijke energiecentrale voor warmte, warm water én elektriciteit in huis. Introductiedatum: 1 november 2010. Inhoudsopgave Het belang van duurzame innovatie

Nadere informatie

MEI Westerkwartier 4 april 2011

MEI Westerkwartier 4 april 2011 Duurzame Energie veranderingen in de markt van Photo Voltaische systemen (PV) MEI Westerkwartier 4 april 2011 Frans Debets Duurzame energie 4 redenen om het te ontwikkelen 1. Klimaatbeleid, CO2 reductie

Nadere informatie

Champignon kwekerij t Voske. Klimaatneutraal door Duurzame energie

Champignon kwekerij t Voske. Klimaatneutraal door Duurzame energie Champignon kwekerij t Voske Klimaatneutraal door Duurzame energie Jan Gielen Manager / Specialist Klimaat & Energie DLV Plant MUSHROOMS E-mail: j.gielen@dlvplant.nl 1 Onderwerpen Schone en Zuinige Paddenstoelensektor:

Nadere informatie

Slim investeren in zonnepanelen met SDE+

Slim investeren in zonnepanelen met SDE+ Slim investeren in zonnepanelen met SDE+ Nederland staat een enorme toename van duurzame energie te wachten. Ook de grootzakelijke markt heeft de smaak te pakken. Duurzame energie is steeds gewilder. Er

Nadere informatie

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd 1E SCHOOL duurzaam gerenoveerd DUURZAAM RENOVEREN investeren in MEERVOUDIGE OPBRENGST INHOUD PRESENTATIE 1 Niet duurzame school 2 Duurzaam bouwen & leven 3 Duurzame energie, kleinschalig opgewekt 4 Passief

Nadere informatie

Zonne-energie voor ondernemers. Een zonnige en zuinige toekomst?

Zonne-energie voor ondernemers. Een zonnige en zuinige toekomst? Zonne-energie voor ondernemers Een zonnige en zuinige toekomst? Sjoerd Bootsma LTO Noord Advies Zonne-energie Onderwerpen Energie en duurzaamheid Ontwikkeling elektriciteitsprijs Aandeel groene stroom

Nadere informatie

Feiten en Cijfers Energie Gemeente Berg en Dal

Feiten en Cijfers Energie Gemeente Berg en Dal Feiten en Cijfers Energie Gemeente Berg en Dal Raadsbijeenkomst Edward Pfeiffer, Claudia Algra 7 april 2016 Gemeente Berg en Dal Programma Tijd Onderwerp Verantwoordelijke 21:30 21:35 Opening Wethouder

Nadere informatie

De zon in het zwembad

De zon in het zwembad De zon in het zwembad Inleiding Het zwembad Aquarius staat in de gemeente Tienhuizen. Toen het zwembad in 1963 gebouwd werd speelde de energiekosten en het milieu nog niet zo n belangrijke rol. Inmiddels

Nadere informatie

Waar zijn we met het verduurzamen van onze woningen in Nederland?

Waar zijn we met het verduurzamen van onze woningen in Nederland? Waar zijn we met het verduurzamen van onze woningen in Nederland? We hebben veelal nog verouderde woningen waarbij ongeveer een kwart van de huiseigenaren een hypotheekschuld heeft boven de huidige marktwaarde.

Nadere informatie

PRESENTATIE AANVRAGEN? info@academynl.nl. ir. Chris Zijdeveld

PRESENTATIE AANVRAGEN? info@academynl.nl. ir. Chris Zijdeveld PRESENTATIE AANVRAGEN? info@academynl.nl PASSIEF EN NZEB Nearly Zero Energy Buildings vogel in de hand... vogel in de hand... of vogels in de lucht? we moeten kiezen: waan van de dag we moeten kiezen:

Nadere informatie