the quest for lost knowledge Voor iedere professional op het gebied van kennismanagement

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "the quest for lost knowledge Voor iedere professional op het gebied van kennismanagement"

Transcriptie

1 the quest for lost knowledge Voor iedere professional op het gebied van kennismanagement Hoeveel is uw bedrijfskennis (u) waard? Reader DGM Kennismanagement

2 2

3 Inhoudsopgave 1. Project De Grijze Massa Vergrijzing en en kennisverlies bij bedrijven Project De Grijze Massa Achtergronden bij het onderzoek Doelstellingen en Uitgangspunten Soft Systems Methodology Probleem analyse Problemen in kaart Kennismanagement Concepten en kaders Het DGM (De Grijze Massa) systeem DGM kennismanagement methode De onontdekte best practice (OBP) Pilot Projects Hypervideo Pilotprojecten: Istimewa Elektro en Ontop B.V Evaluatie KRA Terugblik en vooruitkijken Terugblik Vooruitkijken Literatuurlijst

4 1. Project De Grijze Massa Vergrijzing en kennisverlies bij bedrijven. Vanaf 2006 ontving een groep Zeeuws ondernemers signalen over problemen die binnen bedrijven ontstonden door het vertrek van medewerkers die de pensioengerechtigde leeftijd bereikten. Ervaring en bedrijfskennis gaan verloren, zo werd gevreesd. De toegenomen zorg over kennisverlies stond in verband met de vergrijzing. De grijze druk, het aantal 65 plussers als percentage van de totale bevolking, was vanaf 2000 sterk aan het groeien. Was in 2000 de grijze druk nog 21,9%, in 2015 zou deze naar verwachting zijn opgelopen tot 30,5%. De Zeeuwse cijfers lagen nog hoger: van 27,6% in 2000 tot 34.9 % in (Zie onderstaande grafiek) 40,0 35,0 30,0 25,0 20,0 15,0 10,0 5,0 0, Figuur 1: Vergrijzing uitgedrukt in percentage van de totale bevolking in de periode Vanaf 2000 werd op landelijk beleidsniveau ingespeeld op de grote maatschappelijke gevolgen van de vergrijzing zoals de betaalbaarheid van de gezondheidszorg en het pensioenstelsel. De landelijke bewustwording van de gevolgen voor het bedrijfsleven, en met name voor individuele bedrijven, kwam later op gang. In 2007 schetste Jan van Zijl, voorzitter van de Raad voor Werk en Inkomen, de gevolgen van de vergrijzing voor organisaties. Naast stijging van de gemiddelde leeftijd en veranderende leeftijdsopbouw van het personeelsbestand, noemde hij expliciet het verlies van ervaring en bedrijfskennis. 2 De Zeeuwse ondernemers Herbert Dettingmeijer (Wende Personeelsdiensten), Marcel Urgert en Sabine Verburg (Verburg Advies) namen het initiatief om op regionaal niveau onderzoek te organiseren naar de mogelijkheden van kennisbehoud. Hiertoe werd de stichting De Grijze Massa opgericht. Vergrijz ing Nederland V ergrijz ing Zeeland Project De Grijze Massa De initiatiefnemers vonden een samenwerkingspartner in de Hogeschool Zeeland (HZ). Het initiatief paste in het streven van Hans de Bruin, lector ICT, om de HZ praktijkgericht onderzoek op het gebied van Zeeuwse maatschappelijke en economische vraagstukken uit te voeren. Het was bovendien een 1 Cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) 2 Speechtekst Jan van Zijl uitgesproken tijdens de Landelijke Conferentie Arbo en re-inegratie (Performa Beurs) op woensdag 3 oktober

5 mogelijkheid voor HZ om zich te profileren als aanjager van vernieuwing en innovatie. Onderzoeksproject De Grijze Massa (DGM) ging medio 2007 van start als een gezamenlijk project van HZ en Stichting De Grijze Massa. Opzet en uitvoering van het onderzoek werd geleid door Marco Lengton die als docent en onderzoeker was en is verbonden aan het lectoraat ICT. In de voorbereiding tot het project bleek dat weglekkende bedrijfskennis in brede kring werd gezien als een probleem. De Grijze Massa kon rekenen op de belangstelling van bedrijven, lokale overheden, branche organisaties, vakbonden en provinciale bestuurders. Provincie Zeeland en Stichting Innovatie Alliantie werden bereid gevonden het project te ondersteunen. In de loop van het project stapte De Grijze Massa als project in het Interreg IV programma DC NOISE. Hiermee werd het project deel van een Europees netwerk van regio s die initiatieven ontplooien om negatieve effecten van demografische veranderingen tegen te gaan. Stichting De Grijze Massa en HZ waren van mening dat de participatie van bedrijven in het project zeer belangrijk was. De behoeften van bedrijven dienden leidend te zijn. Om het project beheersbaar te houden, werd gekozen voor een focus op regionale bedrijven in de maaksector. Een aantal middelgrote en grote, voornamelijk Zeeuwse bedrijven verbond zich aan het project: Cegelec Business Unit Industry, Moerdijk Eyke Hoogendoorn, Terneuzen Heerema, Vlissingen Imtech Industry, Bergen op Zoom Istimewa Elektro, Vlissingen-Oost Metaloterm Ontop, Middelburg Nemag, Zierikzee PTS Machinery, St. Jansteen Damen Schelde Naval Shipbuilding, Vlissingen Spie Nederland, Breda SZV, Terneuzen 2. Achtergronden bij het onderzoek Doelstellingen en Uitgangspunten In de voorbereidingsfase werden enkele brede, algemene doelstellingen van het project geformuleerd: Het tegengaan van kenniserosie bij bedrijven; Het systematisch borgen van waardevolle kennis van oudere werknemers; Het beschikbaar stellen van deze kennis binnen bedrijven; Innovatie van bestaande kennissystemen. Om deze doelstellingen te realiseren zou het onderzoek zich moeten richten op de ontwikkeling van een innovatieve methodiek voor het (her)waarderen, borgen, beschikbaar stellen en overdragen van bedrijfsspecifieke kennis. Deze grote lijnen werden opzettelijk niet verder uitgewerkt. Het onderzoeksproject was van mening dat voor praktisch en resultaatgericht onderzoek het belangrijk was dat de probleemdragers zelf het probleem en oplossingsrichtingen (mee)formuleerden. Het onderzoek kon niet buiten de ervaringskennis van bedrijven. Het onderzoeksmodel was hierop afgestemd. 5

6 Het onderzoeksteam formuleerde wel enige aannames als leidraad bij het onderzoek. Ten eerste werd uitgegaan van een breed kennisbegrip waarbij Weggeman s definitie van kennis, namelijk de som van informatie, ervaringen, vaardigheden en attituden, werd gevolgd. 3 Verder werd uitgegaan van het onderscheid tussen expliciete kennis en impliciete kennis. Expliciete kennis werd gezien als geformaliseerde en gecodeerde kennis die relatief makkelijk overdraagbaar is. Impliciete kennis omvat daarentegen overtuigingen, gezichtspunten en knowhow: kortom, de gestolde ervaring van een individu die niet expliciet is vastgelegd. 4 Bedrijfskennis die verloren gaat door het vertrek van medewerkers, zo werd aangenomen, behoort hiertoe. Impliciete kennis is moeilijker over te dragen. Een andere aanname was dat kennisborging en kennisoverdracht binnen bedrijven alleen succesvol is als die nauw verbonden is met de dagelijkse werkpraktijk. Zonder voldoende raakvlakken heeft met wat op de werkvloer werkelijk plaats vindt, is een systeem van borging en overdracht niet praktisch en word door medewerkers slecht onderhouden en weinig geraadpleegd. Maatwerk en toepasbaarheid werden gezien als sleutelwoorden van elke succesvolle methode van kennisbehoud. Hiermee hing de overtuiging samen dat kennistechnologie en ICT niet in het luchtledige kunnen opereren. Technologische toepassingen werden gezien als nuttige en belangrijke ondersteuning, maar niet als het panacee van kennisoverdracht. De effecten van die oplossingen worden door probleemdragers samen met de onderzoekers geëvalueerd en hieruit volgt vervolgens een nieuwe ronde van probleemstelling, oplossingen, implementatie en evaluatie. Een concrete invulling van action-based research is de Soft Systems Methodology (SSM). 5 Het is een raamwerk dat uitermate geschikt is voor het oplossen van complexe problematische situaties in organisaties. Het raamwerk kent vier fasen: (1) Finding out, (2) Model building, (3) Discussing and debating en (4) Defining and taking action. In de eerste fase wordt de problematische situatie globaal in kaart gebracht. Wie heeft het probleem? Hoe wordt er mee omgegaan? Wat zijn de verschillende belangen die erbij zijn betrokken? Vervolgens wordt in fase (2) de verschillende gezichtspunten beschreven in activiteitenmodellen. Op basis van deze modellen wordt in fase (3) structureel gediscussieerd over een voor alle partijen acceptabele aanpak. In de laatste fase worden wenselijke en haalbare oplossingen geïmplementeerd en de effecten ervan geëvalueerd. De evaluatie dient als basis voor een mogelijke nieuwe cyclus. De beschreven fasen hoeven echter niet noodzakelijkerwijs in deze volgorde aan bod te komen. Het raamwerk is bij uitstek flexibel. Visuele voorstellingen van de problematische situatie, een zogeheten rich pictures wordt bij voorkeur in schetsvorm gepresenteerd om te onderstrepen dat het probleem en bijbehorende oplossingen niet vaststaan en aan veranderingen onderhevig zijn. Soft Systems Methodology In het onderzoek werd gebruik gemaakt van action-based research. Dit is een algemeen onderzoeksmodel dat inhoudt dat probleemdragers nauw betrokken zijn bij de definiëring van de problematische situatie en de bijbehorende oplossingen plus implementatie. 3 Weggeman M., Kennismanagement; Inrichting en besturing van kennisintensieve organisaties, Scriptum, Schiedam, Nonaka, I. & Takeuchi H., The knowledge creating company: how Japaneses companies create the dynamics of innovation, New York, Oxford University Press, Checkland, P. & Poulter, J. Learning for Action: A Short Definitive Account of Soft Systems Methodology and its use for Practitioners, Teachers and Students, John Wliey & Sons Ltd., 2006.

7 3. Probleemanalyse Probleem in kaart Om in kaart te brengen hoe binnen de deelnemende bedrijven aan het project werd gedacht over het probleem van kenniserosie werden een serie workshops gepland en bedrijfsbezoeken afgelegd. Eind 2007 kwamen vertegenwoordigers van de bedrijven voor het eerst bij elkaar. Alle deelnemers zagen het verlies van kennis als een gevaar voor de eigen organisatie. Verder was iedereen ervan overtuigd dat bestaande praktijken en procedures in bedrijven tekort schoten om het dreigende kennisverlies te keren. De vooraf aan het onderzoek geformuleerde aannames bleken gegrond te zijn, met een belangrijke uitzondering. Voor de bedrijven was vergrijzing niet de enige oorzaak van kennisverlies, ook de flexibilisering van de arbeidsmarkt draagt ertoe bij. Personeel blijft niet meer een groot deel van het arbeidzame leven in dienst bij een bedrijf, maar wisselt steeds vaker van baan. Hiernaast kent de maakindustrie het probleem van ontgroening. De instroom van nieuwe, relatief jongere medewerkers blijft achter bij de behoefte. De druk op de middengroep in een organisatie neemt voortdurend toe: hetzelfde werk wordt door minder handen gedaan. Aantasting van het innovatieve vermogen is een door bedrijven genoemd gerelateerd probleem. Noodzakelijke veranderingsprocessen worden gedragen door de kennis van projectleiders, teamleiders, shiftleiders, kortom het middenkader van een bedrijf, en juist deze groep voelt de toegenomen werkdruk en vertrek van kennis en ervaring, zowel op eigen niveau als op de processen waar verantwoording voor wordt gedragen. Niet alle kennis die in een bedrijf aanwezig is, blijkt het waard te zijn om te borgen en over te dragen. Zoals een deelnemer zei: alleen de kennis waarvan wij denken dat die nog over een jaar of tien relevant is, is belangrijk voor ons. Dit impliceert twee dingen: (1) kennis die de kernactiviteiten van een organisatie niet raakt, is voor bedrijven niet interessant om te behouden. (2) Er gaat niets verloren met het verdwijnen van verouderde kennis. Tegengaan van kenniserosie gaat dus om kennis die belangrijk is voor bedrijven. Elke gestructureerde aanpak van kennisborging en kennisoverdracht moet beginnen met een kwalitatieve evaluatie van bedrijfskennis die dreigt verloren te gaan. Verschillende deelnemers wezen erop dat kennis zich in vele vormen kan voordoen. Binnen bedrijven wordt vooral een onderscheid gemaakt tussen de kennis van werkuitvoerders (blue collar workers) en werkvoorbereiders (white collar workers). Dit onderscheid zou moeten terugkomen in de manier waarop kennis wordt geborgd en overgedragen. Verder kwam aan de orde dat MKB bedrijven kwetsbaarder zijn dan grote bedrijven. Het vertrek van een ervaren medewerker komt in het MKB harder aan en het ontbreekt de MKB ook aan middelen om structureel zich bezig te houden met kennisbehoud. Zowel grotere als MKB bedrijven noemden moderne versies van de meester-gezel relatie als methode van gepraktiseerde kennisoverdracht. Het houdt in dat een minder ervaren junior meeloopt met een vakman om praktische, specialistische 7

8 kennis te verwerven. Het gaat, met name in MKB bedrijven, ongestructureerd en op ad hoc basis. Ervaringskennis blijkt echter vaak ongrijpbaar. Een vakman met ervaring heeft zijn kennis geïnternaliseerd, hij doet dingen op gevoel. Grip krijgen op het waarom van zijn handelingen is moeilijk. Het is eerder regel dan uitzondering dat een vakman moeite heeft met uitleggen waarom hij iets op een bepaalde manier aanpakt. Dit tast de effectiviteit van het meester-gezel instrument aan. Dit raakt een gerelateerd algemeen gevoeld probleem. De meerwaarde van de kennis van een specialist is bekend; hij doet hetzelfde werk sneller en efficiënter dan een minder ervaren collega. De manier waarop de vakman zijn kennis benut, de kneepjes van het vak, zijn niet geïdentificeerd en beschreven. Met andere woorden: een bedrijf bezit verborgen kennis. Kennismanagement Dat oudere werknemers doorgaans over een aanzienlijke hoeveelheid kennis beschikken door hun lange werkervaring is in kennismanagement literatuur beschreven. Deze kennis wordt wel eens deep smarts genoemd, complexe aan de persoon gebonden bekwaamheden die berusten op ervaring. 6 Het is praktische en organisatiespecifieke expertise die wordt gekenmerkt door emotionele intelligentie en goede oordeelsvorming. Werknemers met deep smarts bezitten zowel het grote overzicht (helikopter view) als inzicht in specifieke problemen. Zij kunnen binnen korte tijd de juiste beslissing nemen op het juiste niveau met de juiste mensen. Dit gebeurt in de regel welhaast intuïtief. Het bovenstaande laat zien dat een algemene kennismanagement analyse aan kan sluiten bij de ervaringen van individuele bedrijven. Een logische vraag is welke rol kennismanagement theorieën en instrumenten kunnen spelen bij het tegengaan van kennis erosie. Die vraag bleek moeilijker te beantwoorden dan gedacht. Sinds de jaren negentig zijn er een aantal uiteenlopende concepten gelanceerd die voorzien werden van het label kennismanagement. 7 Deze concepten zijn grofweg te verdelen op basis van de manier waarop bedrijfskennis benaderd wordt: 1. Opslagbenadering (ICT dominant) 2. Bedrijfsgeoriënteerde benadering (Business Process Management dominant) 3. Mensgeoriënteerde benadering (Human Resources Management dominant) Bij de opslagbenadering ligt het zwaartepunt op de opslag van informatie. Kennis wordt losgekoppeld van de oorspronkelijke dragers en opgeslagen in informatiesystemen of databases. Deze IT-benadering had een belangrijke asset: kennis wordt expliciet gemaakt en vervolgens gecategoriseerd. In de jaren negentig werd het gezien als dé manier van kennismanagement. De nadelen bleken echter groot. In de praktijk was er geen sprake van een opslag van kennis, maar van informatie. Er werd geen of weinig rekening gehouden met de manier waarop vakmensen in het dagelijkse werk omgaan met informatie en met de rol van persoonlijke en ervaringsaspecten. Verder bleek onderhoud van opslagsystemen lastig en duur als maximale controle en compleetheid werd nagestreefd. Een zuivere IT benadering van kennismanagement is een zeldzaamheid geworden. Bij de bedrijfsgeoriënteerde benadering (Business Process Management) wordt kennismanagement gezien als functie van bedrijfsdoelen en bedrijfsprocessen. Kennisprocessen worden ingebouwd in bedrijfsprocessen met gebruikmaking van concrete procedures en technieken. Prestatie-indicatoren en kwaliteitsstandaarden worden gebruikt om de factor kennis meetbaar te maken. De managementtaal en de nadruk op efficiëntie maakt deze benadering aantrekkelijk voor business strategen en procesmanagers binnen bedrijven. De benadering heeft als nadeel dat het kan leiden tot (te) veel modellen en 6 Leonard, D. & Swap, W.C., Deep smarts: how to cultivate and transfer enduring business wisdom, Harvard Business School Press, Kramer R., Kennismanagement en vergrijzing, (niet gepubliceerd)

9 procedures die op afstand staan van het dagelijks werk van de vakmensen op de werkvloer. Bij de derde benadering wordt uitgegaan van de leerpotentie en competenties van de medewerkers. Kennis wordt overgedragen door de eerder genoemde hedendaagse versies van de meestergezel -relatie en door Communities of Practice. De kennis wordt overgedragen zonder dat deze is losgekoppeld van de drager; er is overdracht van impliciete kennis. In de praktijk vallen de resultaten echter tegen omdat de mensgerichte concepten niet eenvoudig zijn te vertalen in bedrijfsprocessen. De verschillende Kennismanagement benaderingen hebben eigen methoden ontwikkeld op het gebied van kennisbehoud. Wat opvalt, is dat veel van die methoden een eenzijdige oplossingsrichting aanbieden: òf de techniek, òf het bedrijfsproces òf de individuele werknemer staat centraal. De methoden van de verschillende benaderingen zouden winnen aan effectiviteit als zij, op een slimme manier gecombineerd, onderdeel uitmaken van een integrale benadering van kennismanagement. 8 Uit de gezamenlijke probleemanalyse bleek dat er een kloof bestaat tussen de academische invulling van kennismanagement en de praktische behoeften van bedrijven. Ook werd genoemd dat kennismanagement methoden zijn gericht op de situatie in het grootbedrijf en niet op die van de MKB. Kennismanagement worden door organisaties beoordeeld op hun toepasbaarheid en effectiviteit. Methoden vinden slechts ingang in bedrijven, en dit geldt met name voor het MKB, als ze zijn vertaald van algemeen idee naar toegesneden op een specifieke situatie en van theoretisch model naar praktische invulling 4. Concepten en kaders Op basis van de resultaten van de finding out fase ontwikkelde Marco Lengton samen met het onderzoeksteam theoretische kaders en modellen. 9 Het DGM (De Grijze Massa) systeem De opbouw van het totale DGM onderzoek is in figuur 2 weergegeven. De cirkels geven het abstractieniveau aan van het onderzoek, van concreet naar abstract en vice versa. De bedrijven in de maakindustrie vormen als probleemdragers de binnenste cirkel. Zij kennen de reële en actuele problemen in de kennishuishouding. In de volgende cirkel staat de DGM kennismanagementmethode waarmee problemen in de kennishuishouding opgelost kunnen worden. De derde cirkel wordt gevormd door de methodische aanpak die binnen het DGM onderzoek werd gevolgd. De SSM methodologie vormt als leidraad voor het onderzoek naar de kennishuishouding de buitenste cirkel en vertegenwoordigt het hoogste abstractieniveau. SSM DGM Onderzoeksmethode DGM Kennismanagement Methode Bedrijven Figuur 2: De DGM Onderzoeksmethode 8 Fei Gao, Meng Li & Yoshiteru Nakamori, Systems thinking on knowledge and its management: systems methodology for knowledge management, Journal of Knowledge Management, vol. 6, nr. 1, Lengton, M., kennis in beweging, beweging in kennis, HZ Discovery, nr. 7 (Special ICT), november 2009.

10 DGM kennismanagement methode De DGM kennismanagement methode stelt bedrijven in staat om verbeteringen in de kennishuishouding tot stand te brengen en op zoek te gaan naar ongeïdentificeerde en onbeschreven best-practices binnen de organisatie. De methode gaat uit van een cyclische benadering van de kennishuishouding (zie figuur 3). Innoveren Evalueren DGM Kennismanagement methode Overdragen Borgen Figuur 3 De DGM kennismanagement methode De eerste stap wordt gevormd door het evalueren van de aanwezige bedrijfskennis en het bedrijf zelf. Allereerst moet worden vastgesteld of de grootte en aard van het bedrijf voorwaarden stelt aan het gebruik van de methode. Vervolgens wordt bepaalt wat de waarde is van de aanwezige kennis. Welke kennis is het waard om te worden geborgd en over te dragen? Twee instrumenten zijn als oplossingsrichtingen in ontwikkeling: a. de klimaatmeter (analyse van het bedrijf) en b. de Kennis-risicoscan (analyse van aanwezige waardevolle kennis). De tweede stap is het borgen van kennis. Voor het borgen van praktische kennis in de werkuitvoering, werk dat gerelateerd is aan handwerk, is praktisch onderzoek gedaan naar de mogelijkheden van een toepassing van hypervideo. Voor het borgen van kennis van werkvoorbereiders zijn stappen gezet in de ontwikkeling van het diepte-interview als instrument. De derde stap betreft het overdragen van waardevolle kennis. Hierbij is van belang dat de in het kader van de borging ontwikkelde instrumenten kunnen worden ingezet in een interactief proces van kennisoverdracht tussen de vakman en de ontvanger van kennis. De ontdekte waardevolle kennis is de basis voor innovatie, de vierde stap. Beste practices die voorheen niet bekend waren, worden, geïdentificeerd en beschreven, onderdeel van het bedrijfsproces. De verbeterde kennishuishouding staat weer open voor evaluatie, waarmee een nieuwe cyclus wordt gestart. Uitgangspunt bij de DGM kennismanagement methode is, analoog aan de SSM, flexibiliteit. Alles staat ter discussie en alles staat open voor verbetering. De methode draagt oplossingen aan, maar leert ook van eigen specifieke vormen van problemen in de kennishuishouding van individuele bedrijven. Dit leerproces gaat door tot dat de methode is uitgekristalliseerd en voor elke kennishuishouding van toepassing is. De onontdekte best practice (OBP) Een vakman werkt meetbaar sneller en efficiënter, zonder dat bedrijven inhoudelijk weten waar dit aan te danken is. De vakman doet blijkbaar dingen die niet zijn geïdentificeerd en niet staan beschreven. In het onderzoek is dit verschijnsel de onontdekte best practice (OBP) genoemd. OPB s kunnen worden geïdentificeerd door gebruik te maken van systeemtheoretische concepten als design patterns en CTF (Controle-Transformatie- Facilitatie) om recht te doen aan de complexiteit van kennisbeheersing in een organisatie. Kerngedachte hierbij is dat het geheel meer is dan de som der delen. Onderlinge samenhang van de onderdelen van een proces geven een proces eigenschappen die niet zijn terug te voeren op de onderdelen zelf. Het werk van een vakman wordt dus niet in stukjes geknipt en apart onderzocht; de analyse van zijn werkzaamheden is gericht op het ontdekken van patronen. 10

11 Uitgangspunt is het individu in relatie tot het uitgevoerde werkproces en staat daarmee in contrast tot analyses waarbij het arbeidsproces centraal staat. Een ander verschil met procesmatige benaderingen is dat het OBP concept niet uitgaat van vooraf geformuleerde doelstellingen. Vooraf is onbekend welke bestpractices worden ontdekt en welke impact deze hebben op het bedrijfsproces. Het ontdekken van OBP s gaat in drie stappen (zie figuur 4): 1. Documentatie (Expliciteren Proces beschrijving proces) 2. (Proces) Evaluatie 3. Analyse (Vaststellen best-practice) De eerste stap is het vastleggen van een (deel van het) 3. Vaststellen best-practice 1. Expliciteren proces Figuur 4 Ontdekken van OBP s bedrijfsproces. Alle uitgevoerde handelingen van een vakman worden gedocumenteerd en opgeslagen. De opslag is afhankelijk van het bedrijfsproces en de aard van de handelingen. Daarna wordt het proces geëvalueerd. De exacte uitvoering wordt besproken door de vakman en de leerling. Het geborgde bedrijfsproces biedt de leerling de mogelijkheid tot het stellen van gedetailleerde vragen; het biedt de vakman de mogelijkheid om zijn geïnternaliseerde, haast intuïtieve kennis te expliceren. Hierna volgt stap drie, het gedocumenteerde en geëvalueerde proces wordt vergeleken met de bestaande Instrument procesbeschrijving. De verschillen tussen de uitvoering van de vakman en de gedocumenteerde beschrijving worden in kaart gebracht. Deze nu 2. Evalueren proces ontdekte best-practices worden vastgelegd in een verbeterde formele procesbeschrijving. 5. Pilot projecten Hypervideo Als mogelijk geschikt instrument voor het vastleggen en de overdracht van kennis werd het gebruik van hypervideo geopperd door het lectoraat ICT van de HZ. Video was op zich geen nieuw idee. Al in 2000 werd dit instrument door Weggeman beschreven. 10 Hypervideo voegt wel iets wezenlijks toe. Vanuit de video kunnen hyperlinks naar tekst-, geluid- en beeldmateriaal worden aangeklikt, waardoor opgenomen handelingen van een vakman kunnen worden verrijkt met allerlei secundaire informatie. 10 Weggeman, M., Kennismanagement: de praktijk, Scriptum Management,

12 Besloten werd om de mogelijkheid van het vastleggen van bedrijfsprocessen in de werkuitvoering door middel van hypervideo in twee pilotprojecten nader te onderzoeken. Het onderzoek werd uitgevoerd door studenten van de HZ samen met een professioneel camerateam. Om de slagkracht te vergroten werd de SSM fasering omgedraaid: eerst actie, daarna discussie. Pilotprojecten: Istimewa Elektro en Ontop B.V. DGM vond twee bedrijven bereid om hierin te participeren: Ontop B.V in Middelburg en Istimewa Elektro in Vlissingen-Oost. Istimewa Elektro is een gerenommeerd elektrotechnisch installatiebedrijf met meer dan 100 werknemers. Het bedrijf engineert, installeert, onderhoudt en inspecteert elektrotechnische installaties en besturingssystemen voor opdrachtgevers in de industrie, offshore, infrastructuur en in de water- en milieumarkt. Bij Istimewa werd het gehele proces, van initiële briefing door de projectleider tot en met het testen, van de bouw van een elektronische schakelkast in beeld gebracht. Ontop B.V. is de Europese specialist op het gebied van rookgasafvoeren. Ontop Het bedrijf kan bogen op meer dan 40 jaar ervaring met het ontwerpen, produceren en distribueren van prefab modulaire rookgasafvoersystemen, waarbij gebruik gemaakt wordt van zowel standaardonderdelen als maatwerkproducten. Bij Ontop werd het vervaardigen van een grootdiameter T-stuk door de afdeling specialties in beeld gebracht. De opgenomen bedrijfsprocessen werden via hypervideo software verrijkt met hyperlinks naar relevante informatie (zie figuur 5). Figuur 5: Hypervideo als instrument van kennisborging 12

13 Evaluatie Om de toepassing van hypervideo te evalueren werd een workshop georganiseerd waarbij vertegenwoordigers van het bedrijfsleven en het onderzoeksteam aanwezig waren. De resultaten van de twee pilots werden als zeer positief ervaren. De mogelijkheden werden uitgebreid besproken, waarbij vragen rezen die als uitgangspunt kunnen dienen voor een nieuwe cyclus van onderzoek naar het instrument hypervideo: Is het gebruik van hypervideo een eenmalige aangelegenheid of doorlopend proces? Is hypervideo als instrument ook in te zetten bij de borging van de kennis van werkvoorbereiders, waarbij de kennis minder zichtbaar is? Welke kosten zijn aan het gebruik van hypervideo verbonden en wanneer is het financieel rendabel om de OBP methode in te zetten? Verder werd de gebruikte hypervideo software besproken. Voor een professionele inzet moet de software op verschillende technische punten worden verbeterd en uitgebreid. KRA (Kennisrisico analyse) en Exit-interviews Twee instrumenten zijn volop in ontwikkeling. De KRA is belangrijk om te bepalen welke kennis in een bedrijf het waar is om te worden geborgd en overgedragen. Het risico wordt bepaald door de kans dat bepaalde kennis verdwijnt en de impact ervan op de bedrijfsvoering. De verouderingsgevoeligheid van kennis, het belang van de kennis voor de kernactiviteiten van een bedrijf en het aantal experts die beschikken over die kennis zijn onder andere factoren in die analyse. Het Exit-interview als instrument van kennisbehoud is relatief nieuw. Het wordt in toenemende mate gebruikt in grote bedrijven. DGM ontwikkelt een versie van het exit-interview dat geschikt is voor het gebruik in MKB bedrijven. 6. Terugblik en vooruitkijken Terugblik Het onderzoeksproject De Grijze Massa was gestart als tweejarig onderzoeksproject met als doel het tegengaan van kennisverlies van bedrijven. De aanleiding om het project te starten was de vergrijzing van de beroepsbevolking. Spoedig werd duidelijk dat naast demografische factoren ook veranderende sociaaleconomische omstandigheden een rol speelden. Naast natuurlijk verloop van het personeelsbestand werd ook het vertrek van jongere vakmensen als een probleem ervaren. Bestaande kennismanagement theorieën bleken slechts beperkt bruikbaar en de te behouden kennis moeilijk vatbaar. In twee jaar is veel bereikt, zeker gezien de complexiteit van de materie. Het probleem van kennisverlies is geanalyseerd en het fundament is gelegd voor een innovatieve kennismanagement methode die kenniserosie bij bedrijven tegengaat. Het concept van de Onontdekte Best-Practice is ontwikkeld om verborgen bedrijfskennis voor het voetlicht te halen. Hypervideo is onderzocht als instrument van kennisborging en heeft een eerste kritische evaluatie met glans doorstaan. Andere instrumenten zijn in ontwikkeling. 13

14 Vooruitkijken De dreiging van kennisverlies blijft actueel. Naast demografische processen als vergrijzing en ontgroening, en de flexibilisering van de arbeidsmarkt heeft de huidige economische crisis een negatieve impact. Ontslaggolven waarbij vooral duurdere, oudere medewerkers zijn betrokken, leiden tot een verhoogde kans op kennisverlies bij bedrijven. Deze blijvende grote maatschappelijk relevantie samen met het succes tot dusver zijn de redenen voor Stichting De Grijze Massa en het Lectoraat ICT om het onderzoeksproject voort te zetten. In de komende twee jaar zullen de reeds ontwikkelde DGM kennismanagement methode en bijbehorende instrumenten worden doorontwikkeld en gevaloriseerd tot eindproducten die geschikt zijn voor professioneel gebruik. De Kennis risico-analyse, hypervideo toepassingen en het Exit-interview zullen in 2012 praktisch toepasbaar en gevalideerd zijn. Op basis van eerder uitgevoerd onderzoek en drie nog uit te voeren deelonderzoeken zal een DGM kennismanagement methode handboek worden geschreven. De combinatie van theorie en praktijkgerichte methoden en technieken zal hierbij een uitgangspunt zijn. 14

15 7. Literatuurlijst Checkland, P. & Poulter, J. Learning for Action: A Short Definitive Account of Soft Systems Methodology and its use for Practitioners, Teachers and Students, John Wiley & Sons Ltd., Fei Gao, Meng Li & Yoshiteru Nakamori, Systems thinking on knowledge and its management: systems methodology for knowledge management, Journal of Knowledge Management, vol. 6, nr. 1, Kramer R., Kennismanagement en vergrijzing, (niet gepubliceerd) Lengton, M., kennis in beweging, beweging in kennis, HZ Discovery, nr. 7 (Special ICT), november Leonard, D. & Swap, W.C., Deep smarts: how to cultivate and transfer enduring business wisdom, Harvard Business School Press, Nonaka, I. & Takeuchi H., The knowledge creating company: how Japaneses companies create the dynamics of innovation, New York, Oxford University Press, Weggeman M., Kennismanagement; Inrichting en besturing van kennisintensieve organisaties, Scriptum, Schiedam, Kennismanagement: de praktijk, Scriptum Management, Zijl, J. van, Speechtekst uitgesproken tijdens de Landelijke Conferentie Arbo en re-integratie (Performa Beurs) 3 oktober llustraties: M. Lengton 15

16 16

Leeftijdbewust personeelsbeleid Ingrediënten voor een plan van aanpak

Leeftijdbewust personeelsbeleid Ingrediënten voor een plan van aanpak Leeftijdbewust personeelsbeleid Ingrediënten voor een plan van aanpak Inhoud Inleiding 3 Stap 1 De noodzaak vaststellen 4 Stap 2 De business case 5 Stap 3 Probleemverdieping 6 Stap 4 Actieplan 8 Stap 5

Nadere informatie

Brink, P. van den, (2003)

Brink, P. van den, (2003) Brink, P. van den, (2003) Social, Organizational and Technological Conditions that enable Knowledge Sharing. Technische Universiteit Delft. ISBN: 90-9014-681-4 Prijs: 19,95 (inclusief BTW en verzendkosten)

Nadere informatie

Van Kennisbrug naar KennisDC

Van Kennisbrug naar KennisDC Van Kennisbrug naar KennisDC Laat kennis stromen Dick van Damme Lector Logistiek Hogeschool van Amsterdam HAN, Arnhem, 31 januari 2013 Kennis DC Breda Kennis DC Nijmegen Kennis DC Rotterdam Kennis DC Venlo

Nadere informatie

SVHT-IT. Mission statement

SVHT-IT. Mission statement SVHT-IT Mission statement Wij leveren oplossingen en diensten aan het MKB op het gebied van ICT, waarbij service, flexibiliteit en een persoonlijke relatie met de klant voorop staan SVHT-IT is een onderneming

Nadere informatie

De oplossing voor duurzame inzetbaarheid van uw personeel. Brochure

De oplossing voor duurzame inzetbaarheid van uw personeel. Brochure Brochure Uw situatie Nederlandse werkgevers zijn ervan overtuigd dat een vergrijzende en ontgroenende arbeidsmarkt leidt tot stijgende personeelskosten [bron: CBS/2013]. De kans dat relatief meer ouderen

Nadere informatie

DEEL I KENNISMANAGEMENT: INLEIDING EN TOEPASSINGSGEBIEDEN

DEEL I KENNISMANAGEMENT: INLEIDING EN TOEPASSINGSGEBIEDEN DEEL I KENNISMANAGEMENT: INLEIDING EN TOEPASSINGSGEBIEDEN 2. Kennis...6 2.1 Definitie... 6 2.2 Gezichtspunten ten aanzien van kennis... 9 3. Kennismanagement...16 3.1 Definitie...16 3.2 Belang van kennismanagement...18

Nadere informatie

E V E R B I N D I N G, N I E

E V E R B I N D I N G, N I E innovatie Syntens N I E U W E V E R B I N D I N G, N I E U W E B U S I N E S S Het veld waarin bedrijven opereren is voortdurend in beweging. Om een bedrijf gezond en succesvol te houden, is het belangrijk

Nadere informatie

Leeftijdbewust personeelsbeleid De business case

Leeftijdbewust personeelsbeleid De business case Leeftijdbewust personeelsbeleid De business case Inleiding Binnen de sector ziekenhuizen is leeftijdsbewust personeelsbeleid een relevant thema. De studie RegioMarge 2006, De arbeidsmarkt van verpleegkundigen,

Nadere informatie

Incore Solutions Learning By Doing

Incore Solutions Learning By Doing Incore Solutions Learning By Doing Incore Solutions Gestart in November 2007 Consultants zijn ervaren met bedrijfsprocessen en met Business Intelligence Alle expertise onder 1 dak voor een succesvolle

Nadere informatie

Interne organisatie beïnvloedt effectiviteit en efficiëntie

Interne organisatie beïnvloedt effectiviteit en efficiëntie Interne organisatie beïnvloedt effectiviteit en efficiëntie Systematische vergelijking van de interne organisatie en prestaties van corporaties toont aan dat kleine corporaties met veel ervaring als maatschappelijke

Nadere informatie

Leer ze omgaan met onzekerheid. Nils de Witte - StudentsInc

Leer ze omgaan met onzekerheid. Nils de Witte - StudentsInc Leer ze omgaan met onzekerheid Nils de Witte - StudentsInc Programma en introductie Leer ze omgaan met onzekerheid verkennende discussie en ideeën nils de witte wat bedoel ik met onzekerheid waarom is

Nadere informatie

Kennismanagement is kennis delen

Kennismanagement is kennis delen Kennismanagement is kennis delen Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Typologie van kennis 3. Kennis, leren en handelen 4. Organisatorische inbedding 5. Implementatie perikelen 6. Samenvattend 1. Inleiding Zou

Nadere informatie

Utrecht Business School

Utrecht Business School Cursus Agile & Scrum Projectmanagement De cursus Agile & Scrum Projectmanagement duurt ongeveer 2 maanden en omvat 5 colleges van 3 uur. U volgt de cursus met ongeveer 10-15 studenten op een van onze opleidingslocaties

Nadere informatie

HET NIEUWE WERKEN IN RELATIE TOT PERSOONLIJKE DRIJFVEREN VAN MEDEWERKERS. Onderzoek door TNO in samenwerking met Profile Dynamics

HET NIEUWE WERKEN IN RELATIE TOT PERSOONLIJKE DRIJFVEREN VAN MEDEWERKERS. Onderzoek door TNO in samenwerking met Profile Dynamics HET NIEUWE WERKEN IN RELATIE TOT PERSOONLIJKE DRIJFVEREN VAN MEDEWERKERS Onderzoek door TNO in samenwerking met Profile Dynamics 1 Inleiding Veel organisaties hebben de afgelopen jaren geïnvesteerd in

Nadere informatie

[Cursus Risicomanagement in onderhoud en beheer]

[Cursus Risicomanagement in onderhoud en beheer] [Cursus Risicomanagement in onderhoud en beheer] Bestemd voor: Managers die verantwoordelijk zijn voor het onderhoud, het (installatie)beheer of de bedrijfsvoering van technische systemen. Technici die

Nadere informatie

Advies aan de staatssecretarissen van Veiligheid en Justitie en Onderwijs, Cultuur en Wetenschap inzake cybersecurity in het onderwijs en het

Advies aan de staatssecretarissen van Veiligheid en Justitie en Onderwijs, Cultuur en Wetenschap inzake cybersecurity in het onderwijs en het Advies aan de staatssecretarissen van Veiligheid en Justitie en Onderwijs, Cultuur en Wetenschap inzake cybersecurity in het onderwijs en het bedrijfsleven. 3 Excellenties, De wereld digitaliseert in hoog

Nadere informatie

Hightech Talent Masterclass

Hightech Talent Masterclass Hightech Talent Masterclass Doelstelling 3 Technische professionals leren anders Praktijkgerichte samenwerking Individueel Assessment Masterclass overzicht 6 Wat levert dit programma de deelnemers op?

Nadere informatie

INNOVATION BY MAKING LEARNING BY DOING

INNOVATION BY MAKING LEARNING BY DOING INNOVATION BY MAKING LEARNING BY DOING 1 INNOVATION BY MAKING, LEARNING BY DOING Bij alles wat we doen, hanteren we deze twee principes. Innovation happens by making. The only way to learn innovation is

Nadere informatie

Het Innovatiekompas Inspiratie sessies Dr. Guy Bauwen

Het Innovatiekompas Inspiratie sessies Dr. Guy Bauwen Het Innovatiekompas Inspiratie sessies Dr. Guy Bauwen 1 Innovatiekompas Inspiratie Sessies Contacteer ons voor: Een voordracht om kennis te maken met het kompasmodel. Een workshop om het toepassen van

Nadere informatie

Informatiebeveiliging voor gemeenten: een helder stappenplan

Informatiebeveiliging voor gemeenten: een helder stappenplan Informatiebeveiliging voor gemeenten: een helder stappenplan Bewustwording (Klik hier) Structureren en borgen (Klik hier) Aanscherping en maatwerk (Klik hier) Continu verbeteren (Klik hier) Solviteers

Nadere informatie

Students Voices (verkorte versie)

Students Voices (verkorte versie) Lectoraat elearning Students Voices (verkorte versie) Onderzoek naar de verwachtingen en de ervaringen van studenten, leerlingen en jonge, startende leraren met betrekking tot het leren met ICT in het

Nadere informatie

Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE

Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE Datum: 16 december 2010 Ir. Jan Gerard Hoendervanger Docent-onderzoeker Lectoraat Vastgoed Kenniscentrum Gebiedsontwikkeling NoorderRuimte Hanzehogeschool Groningen

Nadere informatie

De ICT-Academy: Van werkzoekende tot ICT-specialist

De ICT-Academy: Van werkzoekende tot ICT-specialist De ICT-Academy: Van werkzoekende tot ICT-specialist Adresgegevens: Meent 93a 3011 JG Rotterdam 010 41 40 282 Voor algemene informatie over Carrièrewinkel Projecten: www.carrierewinkel.nl E-mail: info@carrierewinkel.nl

Nadere informatie

Evo Evolutionary Project Management. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V.

Evo Evolutionary Project Management. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. Evo Evolutionary Project Management Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 10 Inhoudsopgave 1. INLEIDING... 3 2. EVO... 4 3. FASERING...

Nadere informatie

Whitepaper ORMIT: Ontwikkelen loont

Whitepaper ORMIT: Ontwikkelen loont Whitepaper ontwikkelen loont! Inleiding Gemiddeld geeft een organisatie ieder jaar zo n 2% van de loonkosten uit aan opleiden en ontwikkelen. Is deze investering de moeite waard? Zijn medewerkers tevreden

Nadere informatie

Tilburg University 2020 Toekomstbeeld. College van Bestuur, april 2013

Tilburg University 2020 Toekomstbeeld. College van Bestuur, april 2013 Tilburg University 2020 Toekomstbeeld College van Bestuur, april 2013 Strategie in dialoog met stakeholders Open voor iedere inbreng die de strategie sterker maakt Proces met respect en waardering voor

Nadere informatie

FIT-traject onderwijsvernieuwing met ICT en sociale media. draagvlak inspiratie motivatie vernieuwing 21st century skills borging

FIT-traject onderwijsvernieuwing met ICT en sociale media. draagvlak inspiratie motivatie vernieuwing 21st century skills borging FIT-traject onderwijsvernieuwing met ICT en sociale media draagvlak inspiratie motivatie vernieuwing 21st century skills borging Via het Klavertje 4 Model zet u sociale media en ICT breed in Didactische

Nadere informatie

Optimaal benutten, ontwikkelen en binden van aanwezig talent

Optimaal benutten, ontwikkelen en binden van aanwezig talent Management Development is een effectieve manier om managementpotentieel optimaal te benutten en te ontwikkelen in een stimulerende en lerende omgeving. De manager van vandaag moet immers adequaat kunnen

Nadere informatie

Opleidingsprogramma DoenDenken

Opleidingsprogramma DoenDenken 15-10-2015 Opleidingsprogramma DoenDenken Inleiding Het opleidingsprogramma DoenDenken is gericht op medewerkers die leren en innoveren in hun organisatie belangrijk vinden en zich daar zelf actief voor

Nadere informatie

Exact Synergy Enterprise. Krachtiger Financieel Management

Exact Synergy Enterprise. Krachtiger Financieel Management Exact Synergy Enterprise Krachtiger Financieel Management 1 Inleiding Waar gaat het om? Makkelijke vragen zijn vaak het moeilijkst te beantwoorden. Als het hectische tijden zijn, moet u soms veel beslissingen

Nadere informatie

Leer Opdrachten ontwerpen voor Blended Learning

Leer Opdrachten ontwerpen voor Blended Learning Leer Opdrachten ontwerpen voor Blended Learning Helder &Wijzer Mijn opdrachten In een kort, blended programma In het kort Voor wie docenten/trainers die blended opdrachten willen leren ontwerpen en ontwikkelen

Nadere informatie

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland en de Provincie Gelderland 22 maart 2016 Overwegende dat: De provincie Gelderland veel waarde hecht aan de aanwezigheid van onderwijs/kennisinstellingen in haar Provincie. Uiteraard in hun functie van

Nadere informatie

Competentieprofiel. Instituut voor Interactieve Media. Competentieprofiel studenten Instituut voor Interactieve Media vastgesteld juni 2006

Competentieprofiel. Instituut voor Interactieve Media. Competentieprofiel studenten Instituut voor Interactieve Media vastgesteld juni 2006 Competentieprofiel Instituut voor Interactieve Media Competentieprofiel studenten Instituut voor Interactieve Media vastgesteld juni 2006 Aangepast in maart 2009 Inleiding De opleiding Interactieve Media

Nadere informatie

Ordina ICT Talent Development. Zijn uw ICT medewerkers klaar voor de toekomst?

Ordina ICT Talent Development. Zijn uw ICT medewerkers klaar voor de toekomst? Ordina ICT Talent Development Zijn uw ICT medewerkers klaar voor de toekomst? Waarom het thema ICT Talent Development? 2 Onze klanten hebben een structurele behoefte aan gekwalificeerde ICT professionals

Nadere informatie

Bijlage V. Bij het advies van de Commissie NLQF EQF. Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en Dublin descriptoren.

Bijlage V. Bij het advies van de Commissie NLQF EQF. Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en Dublin descriptoren. Bijlage V Bij het advies van de Commissie NLQF EQF Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en. Tabel ter vergelijking NLQF niveaus 5 t/m 8 en Dublindescriptoren NLQF Niveau 5 Context Een onbekende, wisselende

Nadere informatie

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V.

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Balanced Scorecard Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 9 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER... 3 2 DE

Nadere informatie

Iedereen sterk. Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers

Iedereen sterk. Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers Iedereen sterk Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers JANUARI 2016 Veranderen moet veranderen Verandering is in veel gevallen een top-down proces. Bestuur en management signaleren

Nadere informatie

De motor van de lerende organisatie

De motor van de lerende organisatie De motor van de lerende organisatie Focus op de arbeidsmarkt Naast het erkennen van leerbedrijven is Calibris verantwoordelijk voor ontwikkeling en onderhoud van kwalificaties in de sectoren zorg, welzijn

Nadere informatie

SOS Vakmanschap - Organisatie voor behoud en versterking van specialistische beroepen - Geld is niet het belangrijkste

SOS Vakmanschap - Organisatie voor behoud en versterking van specialistische beroepen - Geld is niet het belangrijkste SOS Vakmanschap - Organisatie voor behoud en versterking van specialistische beroepen - Geld is niet het belangrijkste bron: monitor SOS Vakmanschap 2012 V aklieden als hoefsmeden, hoedenmakers en glasblazers

Nadere informatie

Bantopa Terreinverkenning

Bantopa Terreinverkenning Bantopa Terreinverkenning Het verwerven en uitwerken van gezamenlijke inzichten Samenwerken als Kerncompetentie De complexiteit van producten, processen en services dwingen organisaties tot samenwerking

Nadere informatie

KRACHTENBUNDELING VOOR 2009 Corporate Identity BM-Support.org STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT

KRACHTENBUNDELING VOOR 2009 Corporate Identity BM-Support.org STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT OPEN BUSINESS INNOVATIE KRACHTENBUNDELING VOOR SUCCES OPEN BUSINESS INNOVATIE KRACHTENBUNDELING VOOR 2009 Corporate Identity

Nadere informatie

Bantopa (Samen)werken aan Samenwerken

Bantopa (Samen)werken aan Samenwerken Bantopa (Samen)werken aan Samenwerken Masterclass - Alliantievaardigheden Een praktische leidraad voor toekomstige alliantiemanagers Samenwerken als Kerncompetentie De complexiteit van producten, processen

Nadere informatie

The Hanze-India Connection Seminarverslag 9-6-2010

The Hanze-India Connection Seminarverslag 9-6-2010 The Hanze-India Connection Seminarverslag 9-6-2010 Hugo Velthuijsen REP-10-01 1 The Hanze-India Connection Seminarverslag Hugo Velthuijsen Lectoraat New Business & ICT Instituut voor Communicatie, Media

Nadere informatie

19. Reflectie op de zeven leerfuncties

19. Reflectie op de zeven leerfuncties 19. Reflectie op de zeven leerfuncties Wat is het? Wil een organisatie kennisproductief zijn, dan heeft zij een leerplan nodig: een corporate curriculum dat de organisatie helpt kennis te genereren, te

Nadere informatie

Medewerker onderwijsontwikkeling

Medewerker onderwijsontwikkeling Medewerker onderwijsontwikkeling Doel Ontwikkelen van en adviseren over het onderwijsbeleid en ondersteunen bij de implementatie en toepassing ervan, uitgaande van de geformuleerde strategie van de instelling/faculteit

Nadere informatie

De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole

De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole Sociale media hebben individuen meer macht gegeven. De wereldwijde beschikbaarheid van gratis online netwerken, zoals Facebook,

Nadere informatie

EXPERTS MEET THE. Seminars voor financials in de zorg WWW.BAKERTILLYBERK.NL/FINANCE4CARE DE ZORG: ANDERS DENKEN VOOR EFFICIËNTERE ZORG

EXPERTS MEET THE. Seminars voor financials in de zorg WWW.BAKERTILLYBERK.NL/FINANCE4CARE DE ZORG: ANDERS DENKEN VOOR EFFICIËNTERE ZORG MEET THE EXPERTS KENNISMAKING MET LEAN IN DE ZORG: ANDERS DENKEN VOOR EFFICIËNTERE ZORG DOOR DR. VINCENT WIEGEL OP 16 OKTOBER 2014 VERBINDENDE CONTROL DOOR MR. DR. HARRIE AARDEMA OP 6 NOVEMBER 2014 INKOOP

Nadere informatie

We know it takes a teamplayer to win. Tijdelijke professionals duurzame resultaten

We know it takes a teamplayer to win. Tijdelijke professionals duurzame resultaten We know it takes a teamplayer to win Tijdelijke professionals duurzame resultaten RSM WMV Interim services 2/3 RSM WMV / Interim Services In de professionele interim-markt is er nadrukkelijk behoefte aan

Nadere informatie

Niets is moeilijk voor wie weet hoe het werkt.

Niets is moeilijk voor wie weet hoe het werkt. Kennis in beweging eten werkt Niets is moeilijk voor wie weet hoe het werkt. Weten werkt Partner in praktijkleren en personeelsontwikkeling. Dat wil Kenniscentrum GOC zijn voor alle bedrijven en medewerkers

Nadere informatie

Methodisch werken met zorgleefplan, ondersteuningsplan of begeleidingsplan

Methodisch werken met zorgleefplan, ondersteuningsplan of begeleidingsplan Zorgleefplan, ondersteuningsplan en begeleidingsplan Methodisch werken met zorgleefplan, ondersteuningsplan of begeleidingsplan Om goede zorg en/of ondersteuning te kunnen geven aan een cliënt is het werken

Nadere informatie

STRATEGISCH PLAN 20152020. Excellent onderwijs voor een innovatieve regio

STRATEGISCH PLAN 20152020. Excellent onderwijs voor een innovatieve regio STRATEGISCH PLAN 20152020 Excellent onderwijs voor een innovatieve regio introductie Met meer dan 10.000 studenten en ruim 800 medewerkers zijn we het grootste opleidingencentrum voor beroepsonderwijs

Nadere informatie

Index. 1. Waar komen we vandaan? 1. 2. Waar gaan we naartoe? 2. 3. Beleidsthema s 2014-2016 6

Index. 1. Waar komen we vandaan? 1. 2. Waar gaan we naartoe? 2. 3. Beleidsthema s 2014-2016 6 Index 1. Waar komen we vandaan? 1 2. Waar gaan we naartoe? 2 2.1 Missie 2 2.2 Visie 2 2.3 Doelstellingen 3 2.4 Strategie 4 2.4.1 Organisatie 4 2.4.2 Aanbod 4 2.4.3 Maatschappelijk rolmodel 4 2.4.4. Marketing

Nadere informatie

Hightech Talent Masterclass

Hightech Talent Masterclass Hightech Talent Masterclass Doelstelling 3 Technische professionals leren anders Praktijkgerichte samenwerking Individueel Assessment Masterclass overzicht 6 Wat levert dit programma de deelnemers op?

Nadere informatie

Kwaliteitskader KunstKeur Individuele aanbieders Kunsteductie

Kwaliteitskader KunstKeur Individuele aanbieders Kunsteductie Kwaliteitskader aanbieders Kunsteductie juni 2013 1 1. Toetsingskaders, toetsing en registratie Inleiding Kwaliteitsmanagement vloeit voort uit de overtuiging dat kwaliteit van producten en processen vrijwel

Nadere informatie

Jaarplan o.b.s. De Boomhut 2015-2016

Jaarplan o.b.s. De Boomhut 2015-2016 Jaarplan o.b.s. De Boomhut 2015-2016 Inleiding Elk jaar stellen wij als team van o.b.s. De Boomhut gezamenlijk een jaarplan op. Vanuit de evaluatie van het vorige jaarplan, gekoppeld aan de strategische

Nadere informatie

Training Resultaatgericht Coachen

Training Resultaatgericht Coachen Training Resultaatgericht Coachen met aandacht voor zingeving Herken je dit? Je bent verantwoordelijk voor de gang van zaken op je werk. Je hebt alle verantwoordelijkheid, maar niet de bijbehorende bevoegdheden.

Nadere informatie

WSM Als we wisten, wat we wisten, dan

WSM Als we wisten, wat we wisten, dan WSM Als we wisten, wat we wisten, dan Presentatie en verdediging Kennis Portal Marinebedrijf Bureau Systeemmanagement K.J. Woltjer Systeemmanager Intro Behoefte indicatie Onderzoeksaanpak Probleemdefinitie

Nadere informatie

Leerstijlen. www.gertjanschop.com/kennisenleren - pagina 1 van 5

Leerstijlen. www.gertjanschop.com/kennisenleren - pagina 1 van 5 Leerstijlen Leren volgens Kolb Kolb vat leren op als een proces dat, steeds weer, vier stadia doorloopt: fase 1: concreet ervaren fase 2: waarnemen en overdenken (reflecteren) fase 3: abstracte begripsvorming

Nadere informatie

NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING. CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING

NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING. CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING Versterking van de wetenschap en een betere benutting van de resultaten zijn een onmisbare basis, als Nederland

Nadere informatie

Format werkplan maatschappelijke organisatie

Format werkplan maatschappelijke organisatie Format werkplan maatschappelijke organisatie Naam organisatie Jongerenvereniging KPJ Limburg 1. Activiteitnaam (en nummer) In Veilige Handen 2. Korte omschrijving De zorg voor een veilige omgeving is essentieel

Nadere informatie

Workshop. De Vakman als Praktijkcoach

Workshop. De Vakman als Praktijkcoach Workshop De Vakman als Praktijkcoach Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag zonder schriftelijke toestemming van de eigenaar worden overgenomen, vermenigvuldigd, gekopieerd, opgeslagen of

Nadere informatie

Reshaping the way you think and act to deal with the complex issues of today s world

Reshaping the way you think and act to deal with the complex issues of today s world Reshaping the way you think and act to deal with the complex issues of today s world HOE GAAT HET NU? We zetten allemaal verschillende methoden in om vraagstukken op te lossen, oplossingen te ontwerpen

Nadere informatie

Nameting Scan Mijn Bedrijf 2.0 2011-2012

Nameting Scan Mijn Bedrijf 2.0 2011-2012 Sociale innovatie De volgende vragen gaan over sociale innovatie en innovatief ondernemingsbeleid. Sociale Innovatie is een vernieuwing of een verbetering in de arbeidsorganisatie en in de arbeidsrelaties

Nadere informatie

Literatuur Projectmatig Werken

Literatuur Projectmatig Werken Literatuur Projectmatig Werken Onderstaande boeken behandelen de meest gebruikte methodieken van projectmatig werken. Prince 2 is vooral voor ICT-projecten geschikt. Overheden kiezen vaak voor een bepaalde

Nadere informatie

Sociale innovatie. Integraal op weg naar topprestaties in teams en organisaties

Sociale innovatie. Integraal op weg naar topprestaties in teams en organisaties Sociale innovatie Integraal op weg naar topprestaties in teams en organisaties DATUM 1 maart 2014 CONTACT Steef de Vries MCC M 06 46 05 55 57 www.copertunity.nl info@copertunity.nl 2 1. Wat is sociale

Nadere informatie

ROAD MAP VOOR HET CONCRETISEREN EN HET IMPLEMENTEREN VAN DE STRATEGIE Strategisch performance management

ROAD MAP VOOR HET CONCRETISEREN EN HET IMPLEMENTEREN VAN DE STRATEGIE Strategisch performance management De road map is erop gericht om het beoogde succes van een organisatie (de strategische ambitie) te helpen maken. De road map gaat in op hoe de weg naar het succes expliciet en concreet te maken Jan Scheffer

Nadere informatie

Congres Logistiek Slim verbinden! Tien jaar Lectoraat Logistiek: terug- en vooruitblik

Congres Logistiek Slim verbinden! Tien jaar Lectoraat Logistiek: terug- en vooruitblik Congres Logistiek Slim verbinden! Tien jaar Lectoraat Logistiek: terug- en vooruitblik Stef Weijers, Lector Logistiek en Allianties, HAN 31 januari 2013 Anno 2012 In Logistiek is 15% van de bedrijven wel

Nadere informatie

Instituut voor Sociale Opleidingen

Instituut voor Sociale Opleidingen Instituut voor Sociale Opleidingen Naar een nieuwe opleiding Social Work In september 2016 start Hogeschool Rotterdam met de nieuwe opleiding Social Work. Dit betekent dat eerstejaars studenten (die in

Nadere informatie

Scrum. Een introductie

Scrum. Een introductie Organisatie SYSQA B.V. Pagina 1 van 10 Scrum Een introductie Almere 1999 Proud of it Pagina 1 van 10 Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 10 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 3 2 Scrum... 4 3 Scrum rollen...

Nadere informatie

Kennismanagement. HiP Consulting Carla Bastiaansen

Kennismanagement. HiP Consulting Carla Bastiaansen Kennismanagement HiP Carla Bastiaansen Redenen om eens te praten over kennis We groeien snel en ik kan niet snel genoeg goede mensen binnenkrijgen en opleiden. Cruciale kennis en expertise wandelt de deur

Nadere informatie

POWERED BY BEPURE. Elke dag beter

POWERED BY BEPURE. Elke dag beter POWERED BY BEPURE Elke dag beter Hallo zelfvertrouwen! Hallo inzicht! Hallo POWERED BY BEPURE Elke dag beter Innoveren is kansen zien en deze omzetten in producten of diensten die uw klanten echt willen.

Nadere informatie

NDERE KIJK OP ICT CONSULTANCY

NDERE KIJK OP ICT CONSULTANCY DE a NDERE KIJK OP ICT CONSULTANCY Innervate is al ruim 13 jaar succesvol in het adviseren van vele organisaties op het gebied van ICT vraagstukken. Naast onze dienstverlening op het gebied van ICT Beleid

Nadere informatie

Utrecht Business School

Utrecht Business School Cursus Lean- & Proces Management De cursus Lean & Process Management duurt ongeveer 2 maanden en omvat 5 colleges van 3 uur. U volgt de cursus met ongeveer 10-15 studenten op een van onze opleidingslocaties

Nadere informatie

master in de toegepaste economische wetenschappen: handelsingenieur in de beleidsinformatica WAT JE ZEKER MOET WETEN? diploma

master in de toegepaste economische wetenschappen: handelsingenieur in de beleidsinformatica WAT JE ZEKER MOET WETEN? diploma MASTER IN DE toegepaste economische wetenschappen: HANDELSINGENIEUR IN DE WAT JE ZEKER MOET WETEN? diploma master in de toegepaste economische wetenschappen: handelsingenieur in de beleidsinformatica studieduur

Nadere informatie

REFLECTIEVE PRACTITIONER WETENSCHAPPELIJKE CLINICUS MISSIE SCIENTIST-PRACTITIONER NISPA. Hoe wordt je een scientist-practitioner?

REFLECTIEVE PRACTITIONER WETENSCHAPPELIJKE CLINICUS MISSIE SCIENTIST-PRACTITIONER NISPA. Hoe wordt je een scientist-practitioner? REFLECTIEVE PRACTITIONER Hoe wordt je een scientist-practitioner? 29 januari 2016 Boukje Dijkstra Inituïtie, fingerspitzengefühl, patiënt en zijn verschillen staan centraal, patiënt is uniek, geen standaard

Nadere informatie

Onderlinge Toetsing voor arbeidsdeskundigen Toelichting

Onderlinge Toetsing voor arbeidsdeskundigen Toelichting Onderlinge Toetsing voor arbeidsdeskundigen Toelichting 1. Doel van onderlinge toetsing Elke zich respecterende beroepsgroep is aan zichzelf verplicht om steeds én gestructureerd aan inhoud en vorm van

Nadere informatie

Meer waarde creëren. Assetmanagement op maat

Meer waarde creëren. Assetmanagement op maat Meer waarde creëren Assetmanagement op maat Zo maken wij assetmanagement toepasbaar Met de toolbox Zeven bouwstenen van professioneel assetmanagement maken we de ISO55000 toepasbaar voor u. Belanghebbenden

Nadere informatie

ONDERZOEKSGERICHT LEREN

ONDERZOEKSGERICHT LEREN Serie handleidingen "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen ") ONDERZOEKSGERICHT LEREN Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Deze publicatie werd gefinancierd door de Europese

Nadere informatie

EFQM model theoretisch kader

EFQM model theoretisch kader EFQM model theoretisch kader Versie 1.0 2000-2009, Biloxi Business Professionals BV 1. EFQM model EFQM staat voor European Foundation for Quality Management. Deze instelling is in 1988 door een aantal

Nadere informatie

Managementinformatiesysteem

Managementinformatiesysteem Managementinformatiesysteem (aanvulling bij hele boek) Het opzetten van een managementinformatiesysteem Wanneer je een werkstuk moet maken, bijvoorbeeld over de houding van de Nederlanders ten opzichte

Nadere informatie

Procestool; sleutel tot succes?

Procestool; sleutel tot succes? Procestool; sleutel tot succes? Gerard Hebenaar Gerard Hebenaar Adviesgilde 1 Even voorstellen.. Gerard Hebenaar Bedrijfskunde Adviesvaardigheden 15 jaar ervaring in de consultancy Verkoop en advies van

Nadere informatie

www.econocom.com Optimaliseer het gebruik van uw IT en Telecom infrastructuur

www.econocom.com Optimaliseer het gebruik van uw IT en Telecom infrastructuur www.econocom.com Optimaliseer het gebruik van uw IT en Telecom infrastructuur Efficiëntie Meegaan met de tijd Mobiliteit De markt verandert evenals onze manier van werken. Het leven wordt mobieler en we

Nadere informatie

TALENT KAMPIOENEN. www.epathways.eu. e-pathways CPD Handboek. Handboek nr. in serie

TALENT KAMPIOENEN. www.epathways.eu. e-pathways CPD Handboek. Handboek nr. in serie TALENT KAMPIOENEN e-pathways CPD Handboek Handboek nr. 15 in serie www.epathways.eu Wat zijn talentkampioenen? De pool met getalenteerd personeel is waarschijnlijk de grootste hulpbron die elke organisatie

Nadere informatie

De Plus van Surplus. Strategische koers Surplus

De Plus van Surplus. Strategische koers Surplus De Plus van Surplus Strategische koers Surplus 2 3 Inhoudsopgave Werkgebied... Opvoeden is niet altijd makkelijk, gelukkig is er hulp wanneer ik dat nodig heb. 4 6 Onderdelen van Surplus... 7 Surplus als

Nadere informatie

Wat is een activiteit? Concrete acties die nodig zijn om het doel te behalen.

Wat is een activiteit? Concrete acties die nodig zijn om het doel te behalen. Doelen stellen In dit artikel wordt beschreven hoe je doelen concreet en meetbaar kunt maken. Doelen vormen de basis onder plannen. Ze zijn het fundament; geen goed geformuleerd doel is geen goed plan.

Nadere informatie

Statistieken voor vraag 2 : Wat is de omvang van uw organisatie?

Statistieken voor vraag 2 : Wat is de omvang van uw organisatie? In totaal legden 20 mensen deze enquete af. Statistieken voor vraag 1 : Wat voor organisatie is het? 1. Gemeente 41.67% 2. Provincie 0.00% 3. Deurwaarderkantoor 0.00% 4. Incassobureau 0.00% 5. Bedrijfsleven

Nadere informatie

We zien een datagedreven wereld vol kansen. Toepassingscentrum voor big data oplossingen

We zien een datagedreven wereld vol kansen. Toepassingscentrum voor big data oplossingen We zien een datagedreven wereld vol kansen Toepassingscentrum voor big data oplossingen We zien succesvolle organisaties groeien door big data 50% van de meest succesvolle organisaties Volg ons op twitter:

Nadere informatie

Opleidingen voor P&O-ers in de zorg: Serious Game Training duurzame inzetbaarheid Leergang duurzame inzetbaarheid

Opleidingen voor P&O-ers in de zorg: Serious Game Training duurzame inzetbaarheid Leergang duurzame inzetbaarheid Opleidingen voor P&O-ers in de zorg: Serious Game Training duurzame inzetbaarheid Leergang duurzame inzetbaarheid 1 Adres: Welnalaan 5, 7523 NG, Enschede Telefoon: 053-4776614 Website: www.fitform.nl Opleidingsaanbod;

Nadere informatie

6. Vergrijzing in Noord-Nederland

6. Vergrijzing in Noord-Nederland 6. Vergrijzing in Noord-Nederland De komende jaren zal de gemiddelde leeftijd van de Nederlandse bevolking sterk stijgen. Er worden minder kinderen geboren dan vroeger en onder invloed van stijgende welvaart

Nadere informatie

Professionalisering van docenten. Gerda Geerdink Studiedag Facta 24 maart 2015 Amersfoort

Professionalisering van docenten. Gerda Geerdink Studiedag Facta 24 maart 2015 Amersfoort Professionalisering van docenten Gerda Geerdink Studiedag Facta 24 maart 2015 Amersfoort Opbouw presentatie Welke docenten hebben we nodig? Professionalisering binnen de HAN Resultaten onderzoek naar vier

Nadere informatie

Vacatures in de industrie 1

Vacatures in de industrie 1 Vacatures in de industrie 1 Martje Roessingh 2 De laatste jaren is het aantal vacatures sterk toegenomen. Daarentegen is in de periode 1995-2000 het aantal geregistreerde werklozen grofweg gehalveerd.

Nadere informatie

Werknemers in de metalektro zijn trots op hun werk en op het bedrijf waar zij werken en zij zijn positief over verschillende aspecten van hun werk.

Werknemers in de metalektro zijn trots op hun werk en op het bedrijf waar zij werken en zij zijn positief over verschillende aspecten van hun werk. uit rapport Werken in de Metalektro Werknemers in de metalektro zijn trots op hun werk en op het bedrijf waar zij werken en zij zijn positief over verschillende aspecten van hun werk. Bent u geïnteresseerd

Nadere informatie

Cito Corporate. Werken bij Cito

Cito Corporate. Werken bij Cito Cito Corporate Werken bij Cito Werken bij Cito is werken bij dé specialist op het gebied van toetsontwikkeling, examinering en het meten, beoordelen en volgen van leerprestaties. Wij werken in binnen-

Nadere informatie

Goed werkgeverschap loont. Rob Gründemann (kenniscentrum sociale innovatie) Bijeenkomst personeelsgeleding CMR, 9 april 2008

Goed werkgeverschap loont. Rob Gründemann (kenniscentrum sociale innovatie) Bijeenkomst personeelsgeleding CMR, 9 april 2008 Goed werkgeverschap loont Rob Gründemann (kenniscentrum sociale innovatie) Bijeenkomst personeelsgeleding CMR, 9 april 2008 Opzet van de presentatie 1. Leeftijdsopbouw Hoger onderwijs 2. Ontwikkelingen

Nadere informatie

Resultaat break-out sessies. 2 september: toekomst van ISO 26000

Resultaat break-out sessies. 2 september: toekomst van ISO 26000 Resultaat break-out sessies 2 september: toekomst van ISO 26000 1 Inhoud A. Integratie groep 1 B. Integratie groep 2 C Erkenning D. Branchespecifiek E: MVO en innovatie 2 De vragen per focusgebied 1. Wat

Nadere informatie

verbeteren omzet & winst: 10 praktische tips

verbeteren omzet & winst: 10 praktische tips verbeteren omzet & winst: 10 praktische tips Hoe kun je op een snelle manier je financiële resultaten aanzienlijk verbeteren? Welke ingangen kun je daarvoor zoal gebruiken? financiële eindcijfers op zich

Nadere informatie

De curriculum van de masteropleiding PM MBO kan op verschillende niveau s bekeken worden:

De curriculum van de masteropleiding PM MBO kan op verschillende niveau s bekeken worden: Marco Snoek over de masteropleiding en de rollen van de LD Docenten De curriculum van de masteropleiding PM MBO kan op verschillende niveau s bekeken worden: Het intended curriculum : welke doelen worden

Nadere informatie

Aantal financials dat actief een andere functie zoekt bijna verdubbeld

Aantal financials dat actief een andere functie zoekt bijna verdubbeld Persbericht Yacht, 23 februari 2010 Aantal financials dat actief een andere functie zoekt bijna verdubbeld Trends en ontwikkelingen op de financiële arbeidsmarkt Door: mr.drs. E. Kolthof, Yacht, Competence

Nadere informatie

Zijn ERP Systemen log?

Zijn ERP Systemen log? Zijn ERP Systemen log? Intelligent op weg Waar gaat het om? ERP is een verzamelnaam voor toepassingen welke door organisaties worden gebruikt ter ondersteuning van de primaire bedrijfsprocessen. Een aantal

Nadere informatie

Datum: 31 augustus 2011

Datum: 31 augustus 2011 ICT assessment Methodiek: ITEM-C ICT assessment Ontwikkeld door: ITEM-C advies en interim management Auteur: H.W. Gooskens Datum: 31 augustus 2011 Copyright: ITEM-C advies en interim management Niets uit

Nadere informatie