Multiregionale economische effecten van de mainport Schiphol

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Multiregionale economische effecten van de mainport Schiphol"

Transcriptie

1 Multiregionale economische effecten van de mainport Schiphol Gerlof Rienstra, directeur Rienstra Beleidsonderzoek en Beleidsadvies tel ) Olaf Koops, directeur Netherlands Economic Observatory tel ) Walter Manshanden, directeur Netherlands Economic Observatory tel ) Inleiding Momenteel is er veel te doen over de positie van luchtvaartbedrijf KLM in de combinatie met Air France. Een aangekondigde reorganisatie, zowel aan Nederlandse als aan Franse zijde, houdt de publieke opinie bezig. Werkgevers en vakbonden onderhandelen, vooralsnog nationaal, langdurig en vooral in Frankrijk heftig, over de toekomst van de twee luchtvaartbedrijven. Naast de financiële en personele problematiek is er ook sprake van inkrimping van bestemmingen. Daarmee komt in Nederland ook de positie van de Luchthaven Schiphol in beeld, omdat deze voor een belangrijk deel afhankelijk is van transferpassagiers op intercontinentale vluchten en vooralsnog gebaat is bij een zo sterk mogelijke KLM als home carrier in een internationale alliantie. Tegenwoordig kan iedereen vliegen; het is een open, zeer competitieve markt geworden. De kwaliteit van de combinatie KLM-Schiphol in de internationale luchtvaartmarkt is het uitgebreide netwerk van bestemmingen en het samenbrengen van deze passagiersstromen op Schiphol voor transfer. Op de luchtvaartmarkt is dat een waarde, juist voor Nederland en de Metropoolregio Amsterdam, omdat Schiphol en KLM een thuismarkt hebben waar je niet van kunt leven. In de huidige, nu publieke, discussie is de kernvraag wat het ons waard is. Wat is namelijk de economische betekenis van de luchtvaartactiviteiten voor de Nederlandse, maar ook voor de regionale economie? Temidden van deze discussie hebben Decisio en SEO 1 recent onderzoeksrapporten geproduceerd over het economische belang van respectievelijk de mainport Schiphol en de hubfunctie voor Schiphol. In het Decisio-rapport gaat het vooral om de regio Amsterdam maar er is ons inziens ook een belang voor andere regio s in Nederland die positieve effecten ondervinden van de mainport Schiphol. Daarvoor zijn namelijk instrumenten aanwezig. In dit artikel wordt een berekeningswijze geïntroduceerd voor de bepaling van economische effecten van het luchtvaartcluster op Schiphol, d.w.z. luchthaven, luchtvaart en luchtvaartgerelateerde bedrijven, aan de hand van een zogenoemde multiregionale input-output analyse (MRIO) 2. Enige mogelijkheden van deze techniek worden hieronder toegelicht en de uitkomsten ervan worden vergeleken met de resultaten van de analyses door Decisio. We kunnen hier niet uitputtend zijn, maar wel laten zien dat er betere regionale en sectorale inzichten ontstaan. 1 Decisio (1 september 2015), Economisch belang van de mainport Schiphol. Analyse van directe en indirecte relaties; SEO (september 2015), Economisch belang van de hubfunctie van Schiphol. In 2006 hebben SEO, Buck Consultants International en TNO (met o.m. auteurs Olaf Koops en Walter Manshanden) een vergelijkbare studie uitgevoerd, Economische effecten van Schiphol, alsmede Kuipers, B., et al (2007), Maatschappelijk economische analyse Mainport Schiphol, TNO/SEO/The Visioning Group, Delft. 2 Ontwikkeld in een samenwerkingsverband tussen Netherlands Economic Observatory, VU, Ecorys en Rienstra Beleidsonderzoek en Beleidsadvies 1

2 (Multi)regionale input-output analyse De basis is de regionale input-output analyse. Deze analysetechniek is niet nieuw, maar uitgevonden door een Russische immigrant in de Verenigde Staten, Wassily W. Leontief, die eerst een internationaal model met handelsstromen ontwikkelde met o.a. de naar hem genoemde paradox, maar later ook een interregionaal input-outputmodel voor zijn land bouwde. Daarin maakte hij onder andere zichtbaar wat de (inter)regionale gevolgen waren van de grote investeringen van de Amerikaanse overheid in het militair-industrieel complex voor de afzonderlijke Amerikaanse staten in de jaren veertig van de vorige eeuw 3. Voor dit model is hij in 1973 beloond met de Nobelprijs. Wassily W. Leontief Input-output analyse is daarmee een van de oudste en bekendste instrumenten in de economie om economische structuren en effecten te beschrijven of te verklaren, zowel nationaal als regionaal, effectief en relatief eenvoudig. Wat maakt regionale input-output analyse nu zo effectief? Het is een beschrijving van leveringen tussen bedrijven onderling, aan consumenten, de overheid en het buitenland (export) en geeft de import van diezelfde bedrijfstakken. In de analyse geeft het eerst nationale effecten, daarna vindt een regionale herverdeling plaats en ten slotte, het berekent klinkklare euro s en eventueel daarna ook banen. Het interessante aspect is dat het vertelt wie het met wie doet door die intermediaire leveringen (leveringen van goederen en diensten tussen sectoren), en vooral waar in Nederland, naast export en import. M.a.w. het gaat over relaties en transacties. Daarmee geeft het inzicht in de regionale verdeling van productie en consumptie, in ketens. Toepassingsmogelijkheden MRIO Regionale input-output tabellen zoals MRIO kennen vele toepassingsmogelijkheden. Zo geven zij een zeer gedetailleerd beeld van de productieprocessen in een regio, de vraag en het aanbod van goederen en diensten in een regio en de relaties van sectoren in een regio met zowel andere sectoren in de regio als met sectoren in de rest van Nederland. Naast meer beschrijvende mogelijkheden worden de tabellen ook voor analytische doeleinden gebruikt 4. De toepassingsmogelijkheden kunnen in drie typen worden samengevat. Als eerste het berekenen van economische effecten van investeringen, bijvoorbeeld in infrastructuur, gebiedsontwikkeling, milieu en energie. Een belangrijke tweede toepassing vinden we in regionale toekomstverkenningen en scenario-studies, d.w.z. het vooraf kunnen inschatten van de consequenties van beleidsmaatregelen die in de toekomst kunnen worden genomen. Daarvoor leveren de toekomstscenario s van o.a. het CPB het nationale raamwerk. Een derde toepassing heeft 3 Richardson, H.W. (1978) Regional and Urban Economics, blz , Penguin Education 4 Rijksuniversiteit Groningen en CBS (1999), Regionale samenhang in Nederland, blz. 3 2

3 betrekking op regionaal-economisch structuuronderzoek, waarbij het mogelijk is regionale aandrijvers en volgers in een regionale economie te bepalen 5. Of de relaties met overige gebieden, zowel binnen Nederland (regionaal) als met het buitenland (export/import) in beeld te brengen. Een voorbeeld van een dergelijk multiregionaal relatiepatroon is in figuur 1 afgebeeld voor de regio Amsterdam. De dikte van de pijlen geeft een indruk van de intensiteit van de (intermediaire) relaties tussen deze regio en de andere regio s in Nederland. De relaties met de regio Rotterdam en Utrecht zijn daarin het meest dominant. Figuur 1: Multiregionale intermediaire relaties van de Regio Amsterdam Bron: Netherlands Economic Observatory en Rienstra/QGIS Decisio heeft in haar analyse gebruik gemaakt van een biregionale input-outputanalyse, waarbij Nederland is verdeeld in twee regio s, namelijk Amsterdam en Overig Nederland. Onze MRIOaanpak heeft verschillende voordelen t.o.v. deze analyse, waarbij het feit dat zij multiregionaal is het belangrijkste is. Als je dus wilt weten wat een activiteit zoals de luchthaven Schiphol in een regio economisch betekent, dan kun je dat bepalen voor geheel Nederland, voor de regio zelf, maar ook voor alle andere regio's waarmee in dit geval het luchtvaartcluster economische relaties onderhouden, zoals de regio Leiden, Utrecht, Den Haag en Rotterdam, of de gehele Randstad. Een tweede voordeel is dat niet alleen zogenoemde 1e orde-(bestedings)effecten in beeld worden gebracht maar ook de zogenoemde voorwaartse (aan wie en waar leveren Schiphol en KLM) en achterwaartse (van wie en waar kopen zij in, ofwel leveranties) kwantitatief in beeld kunnen worden gebracht. Dit is de belangrijkste toepassing van de MRIO. De kernvraag is namelijk wat, van wie en waar Schiphol en KLM inkopen (achterwaarts) en aan wie zij hun diensten leveren (voorwaartse effecten). Het belang van Schiphol en KLM zit in die voorwaartse effecten. Achterwaarts nemen Schiphol en KLM hoofdzakelijk onderhoudsdiensten voor vliegtuigen, voedsel en drank, alsmede brandstof af. Daarnaast zijn er tal van diensten nodig voor de afhandeling van de vluchten en de passagiers, zoals bagageafhandeling. Het echte economische effect zit in het voorwaartse effect: 5 Bijvoorbeeld in Economische Verkenningen Metropoolregio Amsterdam (2014), blz.68-73; Manshanden, W. & B. Kuipers (2015), Samenhang Stad en Haven Rotterdam; koersen op de toekomst. TNO/Erasmus Universiteit Rotterdam, Delft. 3

4 wie maakt gebruik van Schiphol en KLM? Dat zijn zakelijke reizigers in het internationale bedrijfsleven (Zuidas), de VN-functies in Den Haag, Nederlandse consumenten op vakantie, maar ook buitenlandse kunstliefhebbers op doorreis die de transfer benutten voor het Rijksmuseum of Mauritshuis. Het is daarom van belang inzicht te hebben in het aandrijfvermogen van het luchtvaartcluster en de doorwerking daarvan in de regionale economie maar ook in de samenhang met sectoren en regio s in andere delen van Nederland. Daarbij tekenen we aan dat de KLM niet de gehele luchtvaartsector van Schiphol is. Schiphol levert diensten aan luchtvaartbedrijven waarvan de KLM de belangrijkste, maar niet de enige. Onderscheid met aanpak Decisio Echter, het belangrijkste onderscheid met de input-output analyse van Decisio is dat zij in hun studie gebruik heeft gemaakt van locatiequotiënten in de werkgelegenheid om de regionale en sectorale toedeling van input en output te benaderen. Locatiequotiënten zijn daar niet voor bedoeld. Een locatiequotiënt is een praktisch middel om regionale en lokale over- of ondervertegenwoordiging van economische sectoren t.o.v. een nationaal gemiddelde te bepalen, het beschrijft en daarmee houdt het op; het verklaart niets. Het zegt niets over de intensiteit en omvang van de economische relaties tussen die sectoren en regio s. In MRIO zijn deze relaties wel geraamd aan de hand van feitelijke stromen tussen regio s, namelijk een groot aantal soorten goederen, en personen, waaronder interregionaal (zakelijk) personenverkeer. Resultaten MRIO voor economisch belang mainport Schiphol Welke resultaten over het economisch belang van de mainport Schiphol levert nu onze multiregionale analyse op? We beginnen nationaal. De sector luchtvaart (vervoer door de lucht) produceert nationaal in totaal voor een waarde van 10 mld. euro. Dat is praktisch Schiphol/KLM, afgezien van enige regionale luchthavens. Van deze waarde is 2.5 mld. euro toegevoegde waarde, 3.5 mld. euro import uit het buitenland en 4 mld. euro de waarde van intermediaire leveringen binnen Nederland. Deze sector koopt volgens de nationale input-outputtabel van het CBS vooral in bij de aardolie-industrie (1.3 mld. euro), de opslag en dienstverlening van vervoer (800 mln. euro) en de reparatie van machines (600 mln. euro). In de input-output tabel is ook zichtbaar aan wie de sector diensten levert. De diensten worden met name geëxporteerd naar het buitenland, in totaal voor 6.6 mld. euro. Onder de export vallen zowel de dienst aan de buitenlandse (transfer-)passagiers als het gebruik van Schiphol door buitenlandse luchtvaartmaatschappijen. Daarnaast maken Nederlandse consumenten en bedrijven gebruik van de sector luchtvaart, in totaal voor respectievelijk 1.2 mld. euro en 2.2 mld. euro. De sector levert het merendeel van haar diensten aan de sectoren reparatie en installatie van machines (800 mln. euro) en reisbureaus en reisorganisaties (650 mln. euro). De overige 750 mln. euro wordt verspreid over de economie geleverd aan allerlei sectoren uit de handel en dienstverlening. In de multiregionale input-outputtabel zijn deze stromen geregionaliseerd en zo is waar te nemen welke regionale clusters voor- en achterwaarts afhankelijk zijn van het luchtvaartcluster rond Schiphol in de Metropoolregio Amsterdam. Toeleveranciers aan het luchtvaartcluster zijn voor 58 procent afkomstig uit de Metropoolregio Amsterdam, afnemers voor 46 procent (op basis van de sectoren transport en groothandel uit de MRIO van het jaar 2008). Zo blijkt dat de belangrijkste toeleverancier van het luchtvaartcluster in Amsterdam de aardolie-industrie is uit het havenindustrieel complex van Rotterdam. Deze belangrijke economische relatie tussen de twee mainports van ons land is in de Decisio-studie geheel buiten beschouwing gebleven. Ook de 4

5 transportsector uit Rotterdam is een belangrijke toeleverancier voor Schiphol. Daarnaast worden de diensten hoofdzakelijk ingekocht in het zakelijke dienstencluster van de Metropoolregio Amsterdam zelf (verhuur en overige zakelijke diensten, specialistische zakelijke diensten, financiële diensten en ICT). Maar ook de regio Utrecht is belangrijk voor ICT diensten en verhuur en overige zakelijke diensten. Een nadere verbijzondering van de multiregionale input-outputtabel zou het luchtvaartcluster nog gedetailleerder zichtbaar maken binnen de sectoren groothandel en transport in de Metropoolregio Amsterdam. Conclusies We sluiten af met een aantal conclusies. Met de MRIO introduceren we een aantrekkelijke methode om de economische effecten van investeringen, economische structuur en toekomstscenario s door te rekenen. De belangrijkste voordelen betreffen vooral het multiregionaal karakter en de feitelijke onderbouwing van de intermediaire relaties tussen regio s en sectoren in plaats van het gebruik van locatiequotiënten als regionaliseringsmethode zoals door Decisio toegepast. Er ontstaat daardoor een beter inzicht in de voorwaartse en achterwaartse effecten van productie en investeringen, zowel sectoraal als regionaal. Dit maakt het mogelijk nauwkeuriger en met de juiste methode te onderzoeken wie en waar in Nederland voordeel ondervindt van Schiphol; consumenten in het verzorgingsgebied van Schiphol, zakelijke gebruikers naar bedrijfstak in de nabijheid van de Zuidas, Utrecht, Leiden, Den Haag en Rotterdam. Dergelijke relaties geven naar onze mening meer inzicht in het belang van de mainports voor de Nederlandse economie maar bieden ook inzicht in potentiële kwetsbaarheden door onderlinge verwevenheden, zoals tussen de mainports Schiphol en Rotterdam. De waarde van Schiphol en KLM voor Nederland en voor de regionale economie wordt zo beter duidelijk. 5

Samenvatting ... 7 Samenvatting

Samenvatting ... 7 Samenvatting Samenvatting... In rapporten en beleidsnotities wordt veelvuldig genoemd dat de aanwezigheid van een grote luchthaven én een grote zeehaven in één land of regio, voor de economie een bijzondere meerwaarde

Nadere informatie

Nederland in Europese systemen en netwerken Internationale Concurrentiepositie van de Noordvleugel van de Randstad

Nederland in Europese systemen en netwerken Internationale Concurrentiepositie van de Noordvleugel van de Randstad Nederland in Europese systemen en netwerken Internationale Concurrentiepositie van de Noordvleugel van de Randstad Mark Thissen Aanleiding: Verzoek EZ De vernieuwende ruimtelijk-economische visie op de

Nadere informatie

Economische effecten van diverse ontwikkelingsscenario s voor Schiphol. drs. R.B.T. Lieshout. SEO Economisch Onderzoek. r.lieshout@seo.

Economische effecten van diverse ontwikkelingsscenario s voor Schiphol. drs. R.B.T. Lieshout. SEO Economisch Onderzoek. r.lieshout@seo. Economische effecten van diverse ontwikkelingsscenario s voor Schiphol drs. R.B.T. Lieshout SEO Economisch Onderzoek r.lieshout@seo.nl Bijdrage aan het Colloquium Vervoersplanologisch Speurwerk 2006, 23

Nadere informatie

Werkgelegenheidsrapportage Haarlemmermeer Inleiding

Werkgelegenheidsrapportage Haarlemmermeer Inleiding Inleiding De werkgelegenheid in Haarlemmermeer is in 2015 aanzienlijk gestegen. Het aantal werkzame personen is toegenomen met 1,4% (1.700). Het totaal komt hiermee op ruim 119.000 arbeidsplaatsen (voltijds)

Nadere informatie

De Rotterdamse haven na 2030

De Rotterdamse haven na 2030 De Rotterdamse haven na 2030 B. Kuipers, zakelijk directeur Erasmus Rotterdam Onderzoek ministerie van V&W: Wat is het belang en de betekenis van de mainports in 2040 voor de Nederlandse economie? Onderzoek

Nadere informatie

Regionale prognoses 2016. Meppel

Regionale prognoses 2016. Meppel Regionale prognoses 2016 Meppel Hogere en breder gedragen groei Naar verwachting groeit de Nederlandse economie in 2016 met 2,7 procent. Hoewel de uitvoer nog steeds de grootste groeibijdrage levert, heeft

Nadere informatie

Samenvatting Regionaal-Economische betekenis Lelystad Airport

Samenvatting Regionaal-Economische betekenis Lelystad Airport Samenvatting Regionaal-Economische betekenis Lelystad Airport Inhoud Blz. 1 Inleiding 1 2 Trends in de luchtvaart 2 3 SWOT Lelystad Airport 2 4 Scenario s 5 5 Economische betekenis 5 6 Hoe nu verder? 7

Nadere informatie

Nieuwe waardering van tijd: Implicatie voor reizigersgedrag, - modellen en beleid Jan Veldhuis SEO Economisch Onderzoek

Nieuwe waardering van tijd: Implicatie voor reizigersgedrag, - modellen en beleid Jan Veldhuis SEO Economisch Onderzoek Nieuwe waardering van tijd: Implicatie voor reizigersgedrag, - modellen en beleid Jan Veldhuis SEO Economisch Onderzoek www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Airneth Seminar Den Haag, 25 september

Nadere informatie

11 september 2001; de oorlog in Irak; de SARS epidemie; de fusie tussen Air France en de KLM; de opkomst van de goedkope luchtvaartmaatschappijen.

11 september 2001; de oorlog in Irak; de SARS epidemie; de fusie tussen Air France en de KLM; de opkomst van de goedkope luchtvaartmaatschappijen. Kan Schiphol de reizigers nog wel aan in 2020? Eric Kroes Directeur van Significance Hoeveel luchtreizigers zijn er op Schiphol te verwachten in 2020? Kan de luchthaven die aantallen nog wel aan? Levert

Nadere informatie

Economische betekenis van General Aviation in Nederland

Economische betekenis van General Aviation in Nederland Economische betekenis van General Aviation in Nederland Inhoud Blz. 1 Achtergrond en aanleiding 1 2 General Aviation in Nederland 2 3 Trends en ontwikkelingen in de GA-sector 3 4 Economische betekenis

Nadere informatie

25 jaar bewegen rond de luchthaven

25 jaar bewegen rond de luchthaven 25 jaar bewegen rond de luchthaven Peter Joustra Senior Projectleider 13 november 2015 @peter_joustra #SADC_NL Outline 1. SADC : organisatie en scope. 2. Van 1987 tot heden: de ontwikkeling van luchthaven

Nadere informatie

Stijging van export en exportkansen in industrie, diensten en groothandel

Stijging van export en exportkansen in industrie, diensten en groothandel M200515 Stijging van export en exportkansen in industrie, diensten en groothandel Exportthermometer drs. S.C. Oudmaijer Zoetermeer, januari 2006 Exportprestaties en exportpotentieel van de industrie, de

Nadere informatie

Regionale prognoses 2015. Culemborg

Regionale prognoses 2015. Culemborg Regionale prognoses 2015 Culemborg Hogere en breder gedragen groei Naar verwachting groeit de Nederlandse economie in 2015 met 1,7 procent. Daarbij dragen consumenten dit jaar voor het eerst sinds 2008

Nadere informatie

Economisch belang van de mainport Schiphol. Analyse van directe en indirecte economische relaties

Economisch belang van de mainport Schiphol. Analyse van directe en indirecte economische relaties Economisch belang van de mainport Schiphol Analyse van directe en indirecte economische relaties OPGESTELD IN OPDRACHT VAN: Ministerie van Infrastructuur en Milieu OPGESTELD DOOR: Adres: Valkenburgerstraat

Nadere informatie

De arbeidsmarkt klimt uit het dal

De arbeidsmarkt klimt uit het dal Trends en ontwikkelingen arbeidsmarkt en onderwijs De arbeidsmarkt klimt uit het dal Het gaat weer beter met de arbeidsmarkt in, ofschoon de werkgelegenheid wederom flink daalde. De werkloosheid ligt nog

Nadere informatie

Werkgelegenheidseffecten Eindhoven Airport. Uitgevoerd door Stratagem Strategic Research BV

Werkgelegenheidseffecten Eindhoven Airport. Uitgevoerd door Stratagem Strategic Research BV Werkgelegenheidseffecten Eindhoven Airport Uitgevoerd door Stratagem Strategic Research BV 12 maart 2012 1 Inleiding In 2007 hebben Stratagem en Ecorys onderzoek verricht naar de toenmalige en mogelijk

Nadere informatie

Beleving op Schiphol

Beleving op Schiphol Beleving op Schiphol Schiphol wil Europe s preferred airport zijn. Dat lukt aardig: onze nationale luchthaven is ook dit jaar weer verkozen tot de beste van Europa en tot de nummer drie op de wereldranglijst.

Nadere informatie

Strategie Schiphol Group

Strategie Schiphol Group Strategie Schiphol Group Om de preferred airport in Europa te blijven, wil Schiphol Group de luchthaven verder ontwikkelen als hoogwaardige hub. Daartoe werken we nauw samen met onze homecarrier KLM, die

Nadere informatie

, 5 FEB 2009. Ministerie van Verkeer en Waterstaat

, 5 FEB 2009. Ministerie van Verkeer en Waterstaat Ministerie van Verkeer en Waterstaat > Retouradres Postbus 20901 2500 EX Den Haag De heer J.G.M. Alders Ubbo Emmiussingel 41 9711 BC GRONINGEN Plesmanweg 1-6 2597 )G Den Haag Postbus 20901 2500 EX Den

Nadere informatie

Ligt de toekomst van Schiphol in Dubai?

Ligt de toekomst van Schiphol in Dubai? Ligt de toekomst van Schiphol in Dubai? Over de opkomst van Dubai als mega hub en hoe samenwerking met deze luchthaven de concurrentiepositie van Schiphol kan versterken. Abdel El Makhloufi & Sander Onstein

Nadere informatie

BEHIND THE BOTTLE. De bijdrage van Coca-Cola aan de Nederlandse economie

BEHIND THE BOTTLE. De bijdrage van Coca-Cola aan de Nederlandse economie BEHIND THE BOTTLE De bijdrage van Coca-Cola aan de Nederlandse economie Bij Coca-Cola werken 800 werknemers Coca-Cola ondersteunt,3 miljard BBP in Nederland 22% van alle banen bij frisdranken-, water-,

Nadere informatie

Conjunctuurenquête Nederland. Tweede kwartaal 2015. Bedrijfsleven onveranderd positief

Conjunctuurenquête Nederland. Tweede kwartaal 2015. Bedrijfsleven onveranderd positief Conjunctuurenquête Nederland Tweede kwartaal 215 Bedrijfsleven onveranderd positief Voorwoord Dit rapport geeft de belangrijkste uitkomsten van de Conjunctuurenquête Nederland van het tweede kwartaal 215.

Nadere informatie

Flashraming CBS: export zorgt voor economische groei

Flashraming CBS: export zorgt voor economische groei Persbericht PB14-050 14 augustus 2014 09.30 uur Flashraming CBS: export zorgt voor economische groei - Economie groeit volgens de flashraming met 0,5 procent ten opzichte van eerste kwartaal 2014 - Volgens

Nadere informatie

Eerste Kamer der Staten-Generaal

Eerste Kamer der Staten-Generaal Eerste Kamer der Staten-Generaal 1 Vergaderjaar 2013 2014 31 936 Luchtvaartnota D VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG Vastgesteld 27 augustus 2014 Ordening 1 hebben kennis genomen van het voorgehangen

Nadere informatie

Initiatiefvoorstel Haagse VVD

Initiatiefvoorstel Haagse VVD Initiatiefvoorstel Haagse VVD Ris 295303 Den Haag Düsseldorf / Den Haag Parijs in 30 min 2025: Met het openbaar vervoer van Den Haag naar Düsseldorf of Parijs in 30 minuten Het lijkt een droom: een rechtstreekse

Nadere informatie

aé=íçí~äé=ãáäáéìjéññéåíéå=î~å çåòé=åçåëìãéíáé=éå=éêççìåíáé=áå â~~êí=ãéí=üéí=ãáäáéì=áåéìíj çìíéìí=ãççéä=îççê=îä~~åçéêéå

aé=íçí~äé=ãáäáéìjéññéåíéå=î~å çåòé=åçåëìãéíáé=éå=éêççìåíáé=áå â~~êí=ãéí=üéí=ãáäáéì=áåéìíj çìíéìí=ãççéä=îççê=îä~~åçéêéå aé=íçí~äé=ãáäáéìjéññéåíéå=î~å çåòé=åçåëìãéíáé=éå=éêççìåíáé=áå â~~êí=ãéí=üéí=ãáäáéì=áåéìíj çìíéìí=ãççéä=îççê=îä~~åçéêéå Samen maken we morgen mooier. Documentbeschrijving 1. Titel publicatie De totale milieu-effecten

Nadere informatie

Het belang van het MKB

Het belang van het MKB MKB Regio Top 40 Themabericht Rogier Aalders De nieuwe MKB Regio Top 40 is uit. Zoals u van ons gewend bent, rangschikken we daarin de veertig Nederlandse regio s op basis van de prestaties van het MKB

Nadere informatie

Ronde tafel Havenvisie 2030

Ronde tafel Havenvisie 2030 Ronde tafel Havenvisie 2030 Strategische connectiviteit: nieuw Aanpak perspectief voor de waardering van de Amsterdamse scenarioworkshop haven Bart Kuipers Rotterdam stad+haven M.m.v. Dr. M. Nijdam, Prof.dr.

Nadere informatie

Het economisch belang van luchtvaart

Het economisch belang van luchtvaart Het economisch belang van luchtvaart Amsterdam, september 2012 In opdracht van KLM Het economisch belang van luchtvaart en de effecten van kostenverhogende beleidsmaatregelen Joost Zuidberg Jan Veldhuis

Nadere informatie

Leasingmarkt in Nederland Marktcijfers 2014

Leasingmarkt in Nederland Marktcijfers 2014 Leasingmarkt in Nederland Marktcijfers 2014 Nederlandse Vereniging van Leasemaatschappijen NVL Samengesteld door: Peter-Jan Bentein, Secretaris 31 maart 2015 Versie 1.0 (Leden) Productievolume Productievolume

Nadere informatie

Windmolenparken Zichtbaar vanaf de kust

Windmolenparken Zichtbaar vanaf de kust Windmolenparken Zichtbaar vanaf de kust De impact op recreatie en toerisme -Addendum bij de studie uit 2014- Inhoud Blz. 1 Inleiding 1 2 Omvang van de impact (actualisatie) 3 3 Conclusies en aanbevelingen

Nadere informatie

De leefomgeving en toekomstige

De leefomgeving en toekomstige De leefomgeving en toekomstige ontwikkelingen RTHA Mini master class 2 juni 2015 Natuur en Milieufederatie Zuid-Holland Natuur en Milieufederatie Zuid- Holland De Natuur en Milieufederatie Zuid-Holland

Nadere informatie

6. Zee- en luchthavens: poorten op Europa en de wereld

6. Zee- en luchthavens: poorten op Europa en de wereld 6. Zee- en luchthavens: poorten op Europa en de wereld De totale toegevoegde waarde van de Vlaamse zeehavens en luchthavens nam in 2006 toe. De directe toegevoegde waarde van de zeehavens nam af, maar

Nadere informatie

Grensoverschrijdend Nederlandse economie groeit van buitenlandse reis

Grensoverschrijdend Nederlandse economie groeit van buitenlandse reis Grensoverschrijdend Nederlandse economie groeit van buitenlandse reis 2 3 Even toelichten Om maar meteen met de deur in huis te vallen. In de driehoek uitgaand, binnenlands en inkomend toerisme wordt het

Nadere informatie

Rapport Nederland en internationale waardeketens

Rapport Nederland en internationale waardeketens Rapport Nederland en internationale waardeketens Oscar Lemmers Linda Rozendaal Fintan Van Berkel Roger Voncken Dit onderzoek werd uitgevoerd in opdracht van het Ministerie van Buitenlandse Zaken. Er waren

Nadere informatie

Aandeel MKB in buitenlandse handel en investeringen

Aandeel MKB in buitenlandse handel en investeringen Rapport Aandeel MKB in buitenlandse handel en investeringen Drie afbakeningen van het MKB Oscar Lemmers Dit onderzoek werd uitgevoerd in opdracht van het Ministerie van Buitenlandse Zaken. Er waren geen

Nadere informatie

Meting economisch klimaat, november 2013

Meting economisch klimaat, november 2013 Meting economisch klimaat, november 2013 1.1 Beschrijving respondenten Er hebben 956 ondernemers meegedaan aan het onderzoek, een respons van 38. De helft van de respondenten is zzp er (465 ondernemers,

Nadere informatie

Externe en infrakosten van lucht- en zeevaart. Huib van Essen, 21 november 2014

Externe en infrakosten van lucht- en zeevaart. Huib van Essen, 21 november 2014 Externe en infrakosten van lucht- en zeevaart Huib van Essen, 21 november 2014 Doel en scope van de studie Update van de studie De prijs van een reis uit 2004 Overzicht van: Externe kosten van verkeer

Nadere informatie

Schiphol. de economische motor. Schiphol: de economische motor. AirportCity. www.schiphol.nl. www.youtube.com/schiphol

Schiphol. de economische motor. Schiphol: de economische motor. AirportCity. www.schiphol.nl. www.youtube.com/schiphol Schiphol de economische motor AirportCity Amsterdam Airport Schiphol is een lichtend voorbeeld van een AirportCity: een toonaangevende efficiënte luchthaven die haar bezoekers en de daar gevestigde ondernemingen

Nadere informatie

CPB Memorandum. CEP-op-maat transportsector

CPB Memorandum. CEP-op-maat transportsector CPB Memorandum Hoofdafdeling(en) : V Afdeling(en) : MPA Samensteller(s) : Wim Groot, John Stikkelman Nummer : 64 Datum : 11 april 2003 CEP-op-maat transportsector 2003-2004 Deze CEP-op-maat voor de transportsector

Nadere informatie

Position Paper. Actieagenda Schiphol. Vakbonden in actie voor Actieagenda Schiphol

Position Paper. Actieagenda Schiphol. Vakbonden in actie voor Actieagenda Schiphol Position Paper Actieagenda Schiphol Vakbonden in actie voor Actieagenda Schiphol Paper van: VNV, FNV Luchtvaart, VNC, CNV Vakmensen, NVLT, VCP, De Unie, VHKP Mei 2016 Gezien het economisch belang en de

Nadere informatie

Internationale handel H7 1. Internationale handel. Waarom importeren: 25-2-2013. Waar komt het vandaan?

Internationale handel H7 1. Internationale handel. Waarom importeren: 25-2-2013. Waar komt het vandaan? Internationale handel H7 1 Waar komt het vandaan? Economie voor het vmbo (tot 8,35 m.) Internationale handel Importeren = invoeren (betalen) Exporteren = uitvoeren (verdienen) Waarom importeren: Meer keuze

Nadere informatie

Transport in Nederland

Transport in Nederland Centraal Bureau voor de Statistiek Postbus 24500 2490 HA Den Haag Transport in Nederland Piet Verbiest, Coen Leentvaar Sector Nationale rekeningen 31 oktober 2013 TRANSPORT IN NEDERLAND Hoewel transport

Nadere informatie

Examen HAVO. Economie 1

Examen HAVO. Economie 1 Economie 1 Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.00 uur 20 00 Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed

Nadere informatie

Economische Effecten Schiphol

Economische Effecten Schiphol Economische Effecten Schiphol Amsterdam, maart 2006 In opdracht van Ministerie van Verkeer en Waterstaat, Provincie Noord-Holland, Provincie Flevoland, Gemeente Amsterdam, Gemeente Haarlemmermeer, Gemeente

Nadere informatie

De productiviteitsparadox in Nederland in de jaren negentig

De productiviteitsparadox in Nederland in de jaren negentig In: Economisch Statistische Berichten, 1 december, p. 974-976 De productiviteitsparadox in Nederland in de jaren negentig De vertraging van de Nederlandse productiviteitsgroei in de jaren negentig kan

Nadere informatie

Huidig economisch klimaat

Huidig economisch klimaat Huidig economisch klimaat 1.1 Beschrijving respondenten Er hebben 956 ondernemers meegedaan aan het onderzoek, een respons van 38. De helft van de respondenten is zzp er (465 ondernemers, 49). Het aandeel

Nadere informatie

Energieprijzen in vergelijk

Energieprijzen in vergelijk CE CE Oplossingen voor Oplossingen milieu, economie voor milieu, en technologie economie en technologie Oude Delft 180 Oude Delft 180 611 HH Delft 611 HH Delft tel: tel: 015 015 150 150 150 150 fax: fax:

Nadere informatie

Onderzoeksflits. Utrecht.nl/onderzoek

Onderzoeksflits. Utrecht.nl/onderzoek Onderzoeksflits Platform31 De concurrentiepositie van Nederlandse steden. Nieuwe inzichten voor de Utrechtse economie en voor intergemeentelijke samenwerking Utrecht.nl/onderzoek Colofon uitgave Afdeling

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2012 2013 Aanhangsel van de Handelingen Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de regering gegeven antwoorden 66 Vragen van het lid Kuiken

Nadere informatie

De invloed van landsgrenzen en taalverschillen op de luchthavenkeuze in België en Nederland. Uitkomsten van de KiM luchthavenkeuze enquête 2013

De invloed van landsgrenzen en taalverschillen op de luchthavenkeuze in België en Nederland. Uitkomsten van de KiM luchthavenkeuze enquête 2013 De invloed van landsgrenzen en taalverschillen op de luchthavenkeuze in België en Nederland. Uitkomsten van de KiM luchthavenkeuze enquête 2013 Internationale connectiviteit Staat op alle metropolenlijstjes

Nadere informatie

74 Hoofdstuk 4. Hoofdstuk 4

74 Hoofdstuk 4. Hoofdstuk 4 74 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 4 Luchtvaart en luchthavens: internationale bereikbaarheid De luchtvaart is in het internationale verkeer van mensen en goederen de snelst groeiende vervoerwijze. Dat heeft gevolgen

Nadere informatie

Factsheet ontwikkeling luchtvaart. Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid

Factsheet ontwikkeling luchtvaart. Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid Notitie over de ontwikkeling van Schiphol in vergelijking met concurrerende luchthavens in de periode 2007-2009 Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid Joost Kolkman Maart 2010 Inhoud 1 Inleiding 3 2 Wereldwijd

Nadere informatie

Wat is de Raad voor de Leefomgeving en Infrastructuur (Rli)

Wat is de Raad voor de Leefomgeving en Infrastructuur (Rli) www.rli.nl Wat is de Raad voor de Leefomgeving en Infrastructuur (Rli) Adviesraad van de Regering Adviseert Regering en Parlement over fysieke leefomgeving landbouw, milieu, natuur, ruimtelijke ordening,

Nadere informatie

SCHIPHOL: GOUDEN DRIEHOEK OF GRIJZE MASSA? Jan Veldhuis KIVI, Den Haag, 10 december 2015

SCHIPHOL: GOUDEN DRIEHOEK OF GRIJZE MASSA? Jan Veldhuis KIVI, Den Haag, 10 december 2015 SCHIPHOL: GOUDEN DRIEHOEK OF GRIJZE MASSA? Jan Veldhuis KIVI, Den Haag, 10 december 2015 Jan Veldhuis 2 1968 1975: Studie algemene econometrie (Tilburg) 1975 1979: Vervoerseconomisch onderzoek (NEA, Rijswijk)

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Economie 0,7 procent gekrompen

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Economie 0,7 procent gekrompen Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB12-009 15 februari 2012 9.30 uur Economie 0,7 procent gekrompen In vierde kwartaal 0,7 procent krimp t.o.v. een jaar eerder Consumptie 1,8 procent lager

Nadere informatie

ICT, kennis en economie 2012 Statistische bijlage

ICT, kennis en economie 2012 Statistische bijlage ICT, kennis en economie 2012 Statistische bijlage Deze bijlage bevat enkele tabellen met aanvullend cijfermateriaal behorend bij de publicatie ICT, kennis en economie 2012. De tabellen zijn per hoofdstuk

Nadere informatie

Business case en ruimtelijk economische structuur Lelystad Airport

Business case en ruimtelijk economische structuur Lelystad Airport Business case en ruimtelijk economische structuur Lelystad Airport Uitgevoerd door Stratagem Strategic Research BV 7 september 2011 Inhoud 1 Inleiding... 4 2 Ontwikkeling, business case en effecten...

Nadere informatie

Kosten-batenanalyse Luchthaven Twente

Kosten-batenanalyse Luchthaven Twente Kosten-batenanalyse Luchthaven Twente Wijzigingen bij 2,4 miljoen passagiers Opdrachtgever: Vliegwiel Twente Maatschappij ECORYS Nederland BV Rotterdam, 23 september 2009 ECORYS Nederland BV Postbus 4175

Nadere informatie

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Utrecht. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Utrecht. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie Utrecht Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen Februari 2013 Centrale vraag in deze presentatie Welke investeringsagenda

Nadere informatie

Haven Amsterdam NV Toekomst in vogelvlucht

Haven Amsterdam NV Toekomst in vogelvlucht Haven Amsterdam NV Toekomst in vogelvlucht Janine van Oosten, directeur CNB en rijkshavenmeester Februari 2013 Havenclub Amsterdam Haven Amsterdam is een bedrijf van de gemeente Amsterdam De havens van

Nadere informatie

Een uitdagende arbeidsmarkt. Erik Oosterveld 24 juni 2014

Een uitdagende arbeidsmarkt. Erik Oosterveld 24 juni 2014 Een uitdagende arbeidsmarkt Erik Oosterveld 24 juni 2014 Wat waren de gevolgen van de recessie? Hoeveel banen zijn er verloren gegaan? In welke sectoren heeft de recessie het hardst toegeslagen? Werkgelegenheid

Nadere informatie

Economie groeit met 0,7 procent

Economie groeit met 0,7 procent Persbericht PB14 010 14 februari 08.30 uur Economie groeit met 0,7 procent Economie groeit in vierde kwartaal met 0,7 procent ten opzichte van het derde kwartaal 8 duizend banen minder dan in het derde

Nadere informatie

AviAtion Logistics 2011-2012

AviAtion Logistics 2011-2012 AviAtion Logistics 2011-2012 T TECHNIEK Aviation Logistics 2011-2012 Aviation Logistics: Slimme organisatie op de grond en in de lucht. De luchtvaart is een dynamische wereld. Het op vluchtschema laten

Nadere informatie

Exportprestaties van het industriële MKB in 2003

Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 M200410 Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 Exportthermometer Jolanda Hessels Kees Bakker Zoetermeer, november 2004 Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 In 2003 laat de export

Nadere informatie

Antwoord. van Gedeputeerde Staten op vragen van. A.B. Blokhuizen (GroenLinks) (d.d. 30 januari 2015 ) Nummer 3001

Antwoord. van Gedeputeerde Staten op vragen van. A.B. Blokhuizen (GroenLinks) (d.d. 30 januari 2015 ) Nummer 3001 van Gedeputeerde Staten op vragen van A.B. Blokhuizen (GroenLinks) (d.d. 30 januari 2015 ) Nummer 3001 Onderwerp Belevingsonderzoek en economisch belang Rotterdam The Hague Airport Aan de leden van Provinciale

Nadere informatie

Aandeel dienstverlening niet verder toegenomen

Aandeel dienstverlening niet verder toegenomen 9 Aandeel dienstverlening niet verder toegenomen Omvang en ontwikkeling dienstverlening Structuur Nederlandse dienstverlening Productiebestemming Het intermediair verbruik Conclusie De Nederlandse economie

Nadere informatie

De rol van het midden- en kleinbedrijf in de Nederlandse economie

De rol van het midden- en kleinbedrijf in de Nederlandse economie Rapport De rol van het midden- en kleinbedrijf in de Nederlandse economie w Een selectie uit het onderzoeksrapport Een input-output tabel voor het midden- en kleinbedrijf en het grootbedrijf Stephen Chong,

Nadere informatie

Samenvatting. Indicatoren voor ecologische effecten hangen sterk met elkaar samen

Samenvatting. Indicatoren voor ecologische effecten hangen sterk met elkaar samen Samenvatting Er bestaan al jaren de zogeheten Richtlijnen voor goede voeding, die beschrijven wat een gezonde voeding inhoudt. Maar in hoeverre is een gezonde voeding ook duurzaam? Daarover gaat dit advies.

Nadere informatie

Actieagenda Schiphol inleiding

Actieagenda Schiphol inleiding Actieagenda Schiphol inleiding Onlangs heeft u de Actieagenda Schiphol ontvangen. Ter ondersteuning van deze Actieagenda zijn 2 studies* uitgevoerd: Door Decisio: Economisch belang van de mainport Schiphol

Nadere informatie

SCHATTING BBO OPBRENGSTEN

SCHATTING BBO OPBRENGSTEN SCHATTING BBO OPBRENGSTEN 1. Opbrengsten BBO aan overheidsinkomsten Voordat wordt ingegaan op de opbrengsten die de BBO aan Lands kas zal bijdragen, wordt stilgestaan bij het gegeven dat het BBO-stelsel

Nadere informatie

Nieuwe bedrijvigheid. Flevokust Lelystad. unieke multimodale situering. Lokale ontwikkeling. 115 hectare havengebonden bedrijventerrein

Nieuwe bedrijvigheid. Flevokust Lelystad. unieke multimodale situering. Lokale ontwikkeling. 115 hectare havengebonden bedrijventerrein Flevokust Lelystad Nieuwe bedrijvigheid Flevokust spoorverbinding Filevrij Lelystad synergie unieke multimodale situering groen milieucategorie 5 transportmodaliteiten Bereikbaarheid flexibiliteit in kavelgrootte

Nadere informatie

8. De rol van de Nederlandse industrie in internationale productieketens. Auteurs Frank Notten Rutger Hoekstra Jan-Pieter Smits

8. De rol van de Nederlandse industrie in internationale productieketens. Auteurs Frank Notten Rutger Hoekstra Jan-Pieter Smits 8. De rol van de Nederlandse industrie in internationale productieketens Auteurs Frank Notten Rutger Hoekstra Jan-Pieter Smits De groei van de Duitse uitvoer werd de laatste jaren gestimuleerd door de

Nadere informatie

De softwaresector in Nederland

De softwaresector in Nederland De softwaresector in Nederland Survey 2010 In opdracht van: ICT~Office Project: 2010.002 Publicatienummer: 2010.002-1018 Datum: Utrecht, 23 augustus 2010 Auteurs: Robbin te Velde Jaap Veldkamp Marijn Plomp

Nadere informatie

M200612. Positieve exportontwikkeling zet door. Exportthermometer 2006. drs. S.C. Oudmaijer

M200612. Positieve exportontwikkeling zet door. Exportthermometer 2006. drs. S.C. Oudmaijer M200612 Positieve exportontwikkeling zet door Exportthermometer 2006 drs. S.C. Oudmaijer Zoetermeer, november 2006 Exportthermometer Het gaat goed met de Nederlandse export, zowel in het grootbedrijf als

Nadere informatie

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving 16 september 2014-15:25 Het ministerie van Infrastructuur en Milieu besteedt in 2015 9,2 miljard euro aan een gezond, duurzaam

Nadere informatie

Presentatie data-analyse Herindeling Vijfheerenlanden Gerlof Rienstra, 20 oktober 2016

Presentatie data-analyse Herindeling Vijfheerenlanden Gerlof Rienstra, 20 oktober 2016 Presentatie data-analyse Herindeling Vijfheerenlanden Gerlof Rienstra, 20 oktober 2016 1 Inhoudsopgave Economische sectorstructuur 3 Ruimtelijk-economische ontwikkeling en prognoses 5 Economische concentraties

Nadere informatie

gemeente Eindhoven Raadsvragen van het raadslid de heer B. Gerard betreft economisch nut van Eindhoven Airport

gemeente Eindhoven Raadsvragen van het raadslid de heer B. Gerard betreft economisch nut van Eindhoven Airport gemeente Eindhoven Strategie Raadsnummer 09.R3399.001 Inboeknummer 09bst02375 Beslisdatum B&W 24 november 2009 Dossiernummer 948.353 Raadsvragen van het raadslid de heer B. Gerard betreft economisch nut

Nadere informatie

Woon- en leefklimaat Zuid-Holland vanuit bedrijfsoptiek

Woon- en leefklimaat Zuid-Holland vanuit bedrijfsoptiek Woon- en leefklimaat Zuid-Holland vanuit bedrijfsoptiek Den Haag, 1 juni 2015 Agenda 1 Kader: relatie wonen-werken 2 Opzet onderzoek 3 Werkgelegenheid 4 Waardering woon- en leefklimaat 5 Rol woon- en leefklimaat

Nadere informatie

Aruba Happy Flow gestart op Aruba Airport Innovatief passagiersproces, uniek in de wereld

Aruba Happy Flow gestart op Aruba Airport Innovatief passagiersproces, uniek in de wereld JOINT PRESS RELEASE GEZAMENLIJKE PERSBERICHT Aruba Happy Flow gestart op Aruba Airport Aruba Happy Flow gestart op Aruba Airport Innovatief passagiersproces, uniek in de wereld Op Aruba Airport is vandaag

Nadere informatie

PRESENTATIE Eindhoven Airport. Airneth 14 februari 2013

PRESENTATIE Eindhoven Airport. Airneth 14 februari 2013 PRESENTATIE Eindhoven Airport Airneth 14 februari 2013 Ondernemingsvisie Eindhoven Airport Een goede internationale bereikbaarheid faciliteert de regio Zuidoost-Brabant bij de economische ontwikkeling.

Nadere informatie

Eindexamen economie compex vmbo gl/tl 2006 - I

Eindexamen economie compex vmbo gl/tl 2006 - I BEOORDELINGSMODEL Vraag Antwoord Scores Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt één punt toegekend. VRAGEN STAAT VRIJ 1 maximumscore 1 8,46 : 1,88 = 4,5 uur 2 A 3 maximumscore 1 Er is sprake

Nadere informatie

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Friesland. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Friesland. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie Friesland Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen Februari 2013 Centrale vraag in deze presentatie Welke investeringsagenda

Nadere informatie

Beheersing van risico s en controls in ICT-ketens

Beheersing van risico s en controls in ICT-ketens Beheersing van risico s en controls in ICT-ketens Samenvatting Modellen voor beheersbaarheid en assurance zijn tot dusver intraorganisatorisch van aard. Doordat ICT zich niet beperkt tot de grenzen van

Nadere informatie

Review CO2 reductiedoelstellingenvoestalpine WBN. Conform niveau 5 op de CO2-prestatieladder 2.1

Review CO2 reductiedoelstellingenvoestalpine WBN. Conform niveau 5 op de CO2-prestatieladder 2.1 Review CO2 reductiedoelstellingenvoestalpine WBN Conform niveau 5 op de CO2-prestatieladder 2.1 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Voortgang subdoelstellingen 4 2.1. Voortgang subdoelstelling kantoren 4 2.2.

Nadere informatie

Smart Industries, Smart Connections Leo Esselman, Financieel directeur NLR, Kernteamlid cluster maakindustrie Amsterdam Economic Board Innovatie

Smart Industries, Smart Connections Leo Esselman, Financieel directeur NLR, Kernteamlid cluster maakindustrie Amsterdam Economic Board Innovatie Smart Industries, Smart Connections Leo Esselman, Financieel directeur NLR, Kernteamlid cluster maakindustrie Amsterdam Economic Board Innovatie Ontketend - 10 sept 2015 Innovatie Ontketend: Smart Industries,

Nadere informatie

Minder startende ondernemers

Minder startende ondernemers Starters ING Economisch Bureau Minder startende ondernemers in 2012 Aantal starters loopt in alle provincies terug Dit jaar zijn er tot en met september circa 95.000 mensen een onderneming gestart, ruim

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 36599 15 december 2014 Beleidsregel van de Inspecteur-Generaal Leefomgeving en Transport, van 20 november 2014, nr. A-0-14-0072.001,

Nadere informatie

Vormgeving verder op de kaart/

Vormgeving verder op de kaart/ 1/9 verder op / Hoe design groeit in tijden van krimp 1. Zie: SenterNovem (2009). Innovation Intelligence: Verkenning creatieve industrie. De creatieve sector is één van de sectoren waarmee Nederland zich

Nadere informatie

BBP per hoofd in prijzen 2000, SRD 2000. jaartal

BBP per hoofd in prijzen 2000, SRD 2000. jaartal 1954 1958 1962 1966 1970 1974 1978 1982 1986 1990 1994 1998 2002 2006 2010 2014 Suriname Nederland 1975-2015 Bijdrage Door Dr. Marein van Schaaijk aan conferentie 25 oktober in het Tropenmuseum (Amsterdam)

Nadere informatie

De luchtvaart in het EU-emissiehandelssysteem. Samenvatting

De luchtvaart in het EU-emissiehandelssysteem. Samenvatting Samenvatting De luchtvaart valt sinds 1 januari 2012 onder het Europese emissiehandelssysteem (ETS) en moet voor een deel van haar CO 2 - emissies emissierechten kopen. Bij een prijs van 10 euro per emissierecht

Nadere informatie

Vraag 1 Heeft u kennisgenomen van het bericht Steun voor KLM schadelijk voor Schiphol en Waarom zou je concurrentie KLM tegenhouden??

Vraag 1 Heeft u kennisgenomen van het bericht Steun voor KLM schadelijk voor Schiphol en Waarom zou je concurrentie KLM tegenhouden?? > Retouradres Postbus 20901 2500 EX Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG Plesmanweg 1-6 2597 JG Den Haag Postbus 20901 2500 EX Den Haag T 070-456

Nadere informatie

Kennis als economische motor Onderzoek naar het ruimtelijk-economisch effect van hoger onderwijs

Kennis als economische motor Onderzoek naar het ruimtelijk-economisch effect van hoger onderwijs Van Mourik Broekmanweg 6 Postbus 49 2600 AA Delft TNO-rapport TNO-034-DTM-2009-02905 www.tno.nl T +31 15 276 30 00 F +31 15 276 30 10 info-beno@tno.nl Onderzoek naar het ruimtelijk-economisch effect van

Nadere informatie

Colofon. Dit is een publicatie van: Rijksdienst voor Ondernemend Nederland NBSO Chengdu. Opgesteld door: Bertrille Snoeijer, NBSO Chengdu

Colofon. Dit is een publicatie van: Rijksdienst voor Ondernemend Nederland NBSO Chengdu. Opgesteld door: Bertrille Snoeijer, NBSO Chengdu Colofon Dit is een publicatie van: Rijksdienst voor Ondernemend Nederland NBSO Chengdu Opgesteld door: Bertrille Snoeijer, NBSO Chengdu Contactpersoon: NBSO Chengdu Chief Representative : Bertrille Snoeijer

Nadere informatie

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Overijssel. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Overijssel. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie Overijssel Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen Februari 2013 Centrale vraag in deze presentatie Welke investeringsagenda

Nadere informatie

mr. T. (Ton) Verveer 4/15/2010

mr. T. (Ton) Verveer 4/15/2010 Btw en transport per 1 januari 2010 mr. C.F.C. C (Frank) Resseler mr. T. (Ton) Verveer 1 Btw in perspectief Btw en transport INHOUD Btw en met transport samenhangende diensten Bemiddeling Verhuur vrachtwagens

Nadere informatie

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Gelderland. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Gelderland. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie Gelderland Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen Februari 2013 Centrale vraag in deze presentatie Welke investeringsagenda

Nadere informatie

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Noord-Brabant. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Noord-Brabant. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie Noord-Brabant Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen Februari 2013 Centrale vraag in deze presentatie Welke

Nadere informatie

Erasmus Universiteit Rotterdam. Economische relaties zeevaartsector

Erasmus Universiteit Rotterdam. Economische relaties zeevaartsector Erasmus Universiteit Rotterdam Economische relaties zeevaartsector Economische relaties zeevaartsector ii Economische relaties zeevaartsector Een onderzoek van: Erasmus Universiteit Rotterdam in samenwerking

Nadere informatie