Het economisch belang van luchtvaart

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Het economisch belang van luchtvaart"

Transcriptie

1 Het economisch belang van luchtvaart

2

3 Amsterdam, september 2012 In opdracht van KLM Het economisch belang van luchtvaart en de effecten van kostenverhogende beleidsmaatregelen Joost Zuidberg Jan Veldhuis Roetersstraat WB Amsterdam - T (+31) F (+31) ABN-AMRO Postbank KvK Amsterdam BTWNL B01

4 De wetenschap dat het goed is SEO Economisch Onderzoek doet onafhankelijk toegepast onderzoek in opdracht van overheid en bedrijfsleven. Ons onderzoek helpt onze opdrachtgevers bij het nemen van beslissingen. SEO Economisch Onderzoek is gelieerd aan de Universiteit van Amsterdam. Dat geeft ons zicht op de nieuwste wetenschappelijke methoden. We hebben geen winstoogmerk en investeren continu in het intellectueel kapitaal van de medewerkers via promotietrajecten, het uitbrengen van wetenschappelijke publicaties, kennisnetwerken en congresbezoek. SEO-rapport nr Copyright 2012 SEO Amsterdam. Alle rechten voorbehouden. Het is geoorloofd gegevens uit dit rapport te gebruiken in artikelen en dergelijke, mits daarbij de bron duidelijk en nauwkeurig wordt vermeld.

5 HET ECONOMISCH BELANG VAN LUCHTVAART i Samenvatting In deze beknopte rapportage is het belang van de luchtvaartsector voor Nederland en de effecten van kostenverhogende beleidsmaatregelen uiteengezet. Hieruit blijkt dat luchtvaart voor veel geledingen van de Nederlandse maatschappij positieve effecten met zich mee brengt en dat, als een kostenverhogende beleidsmaatregel wordt overwogen, invoering op wereldwijde schaal een voorwaarde is om de concurrentieverhoudingen niet te verstoren. Het belang van de luchtvaartsector in Nederland: De luchtvaartsector en luchtvaartgerelateerde activiteiten nemen circa 3 procent van het totale bruto binnenlands product van Nederland voor hun rekening. Een goede internationale bereikbaarheid als gevolg van een uitgebreid luchtvaartnetwerk is de belangrijkste vestigingsplaatsvoorwaarde voor logistieke en internationale topbedrijven gevestigd in de nabijheid van Schiphol en in de rest van Nederland. Een uitgebreid luchtvaartnetwerk zorgt voor een productiviteitstoename. Zowel door de toename van concurrentie voor Nederlandse bedrijven, als door de mogelijkheden die Nederlandse bedrijven hebben om zich op andere wereldwijde markten te begeven. Daarnaast brengt de luchtvaartsector een grote hoeveelheid werkgelegenheid met zich mee. Als alle indirecte werkgelegenheid wordt meegenomen dan bedraagt de werkgelegenheid als gevolg van activiteiten in de luchtvaartsector bijna banen, hetgeen ongeveer 3,8 procent van de totale werkgelegenheid in Nederland is. Een uitgebreid verbindingennetwerk op een luchthaven brengt belangrijke welvaartseffecten voor de Nederlandse consument (in casu de passagier) met zich mee. Dit welvaartseffect vertaalt zich in een afname van de reistijd door snellere (directe) reisopties en in een afname van de ticketprijs door een toename van de concurrentie. De belangrijkste conclusies omtrent de effecten van kostenverhogende beleidsmaatregelen: Een wereldwijde business als de luchtvaart vereist wereldwijde maatregelen. Kostenverhogende maatregelen op nationaal, maar ook op Europees niveau, verstoren het level playing field ernstig. Een dergelijke verstoring van het level playing field leidt tot een substantiële afname van het aantal passagiers op Nederlandse luchthavens. Een passagiersafname leidt tot een afname van de luchtvaartgerelateerde werkgelegenheid en tot een afname van de bijdrage van de luchtvaart aan het BBP. Ter illustratie: een vliegbelasting van 10 voor passagiers met een Europese bestemming en van 20 voor passagiers met een intercontinentale bestemming leidt tot een afname van het aantal passagiers van 12,5 miljoen en, in tijden van laagconjunctuur, tot een daling van de werkgelegenheid van tot maximaal banen en een afname van het BBP van 0,75 miljard tot maximaal 2,25 miljard. Een substantiële passagiersafname leidt tot een reductie van het aantal verbindingen. Dit tast het vestigingsklimaat van de Schipholregio en van Nederland in het geheel aan. De Nederlandse passagier wordt geraakt door langere reistijden en hogere reiskosten door de afname van het reisaanbod.

6

7 HET ECONOMISCH BELANG VAN LUCHTVAART Inhoudsopgave Samenvatting... i 1 Inleiding Het economisch belang van luchtvaart Bijdrage aan de Nederlandse economie Vestigingsplaatseffecten en buitenlandse investeringen Werkgelegenheidseffecten Welvaartseffecten voor de Nederlandse passagier Kostenverhogende beleidsmaatregelen Kostenverhogende belastingmaatregelen in de praktijk Algemene effecten van kostenverhogende belastingmaatregelen Het effect van het EU-emissiehandelssysteem CPB becijfert voorstellen vliegbelasting Conclusie: wereldwijde luchtvaartsector vereist level playing field... 15

8

9 HET ECONOMISCH BELANG VAN LUCHTVAART 1 1 Inleiding In de Luchtvaartnota 1 staat de internationale bereikbaarheid en daarmee de kwaliteit van het internationale verbindingennetwerk centraal. In deze korte rapportage zet SEO het economisch belang van een dergelijk luchtvaartnetwerk uiteen. Daarnaast brengt SEO de effecten van kostenverhogende beleidsmaatregelen op de Nederlandse luchtvaartsector en de internationale bereikbaarheid in beeld. In februari 2011 heeft de Tweede kamer de Luchtvaartnota aangenomen. In de Luchtvaartnota, die grotendeels gebaseerd is op het Aldersakkoord, staat de luchtzijdige bereikbaarheid van Nederland centraal. In de nota wordt onder meer gesteld:..om deze ambities waar te maken is de internationale bereikbaarheid van ons land een belangrijke voorwaarde. Daarbij is de kwaliteit van het internationale verbindingennetwerk essentieel. Het moet een netwerk zijn, dat met haar bestemmingen en frequentie aansluit bij de behoeften van de regionale en Nederlandse economie... Met de Luchtvaartnota onderstreept het Rijk het economische belang van de luchtvaart en de daarmee samenhangende internationale bereikbaarheid. Daarnaast heeft het Rijk andere belangen te dienen, zoals het bewaken van de milieukwaliteit en een adequate dekking van de uitgaven van het Rijk. Daaruit kunnen kostenverhogende beleidsmaatregelen voortvloeien, die (direct of indirect) de kwaliteit van de internationale bereikbaarheid van Nederland ondergraven. KLM acht het van belang om nog eens de ambitie die in de Luchtvaartnota is neergelegd te onderstrepen. En vooral om de potentiële aantasting van de internationale bereikbaarheid als gevolg van kostenverhogende maatregelen in andere beleidsdossiers te illustreren. KLM heeft SEO Economisch Onderzoek gevraagd om in een kort onderzoek dit belang nog eens samen te vatten. SEO baseert zich hiervoor op informatie uit bestaande studies betreffende (1) het economisch belang van de luchtvaart en (2) de effecten die uiteenlopende kostenverhogende beleidsmaatregelen op de luchtvaartsector, de consument en de bereikbaarheid hebben. 1 Rijksoverheid (2009) Luchtvaartnota.

10

11 HET ECONOMISCH BELANG VAN LUCHTVAART 3 2 Het economisch belang van luchtvaart Het belang van een hoogwaardig internationaal verbindingennetwerk in Nederland is essentieel voor de Nederlandse economie. Het draagt in belangrijke mate bij aan het vestigingsklimaat voor internationale bedrijvigheid, aan de werkgelegenheid in de regio en aan de welvaart van de Nederlandse consument. Alle aan het huidige Netwerk op Schiphol gerelateerde economische activiteiten nemen 3,1 procent van het BBP voor hun rekening. In de Luchtvaartnota onderschrijft de Rijksoverheid het belang van de internationale bereikbaarheid van Nederland als belangrijke voorwaarde voor de economische ontwikkeling van Nederland: een innovatieve, concurrerende en ondernemende economie en een duurzame leefomgeving. Een kwalitatief hoogwaardig internationaal verbindingennetwerk is dan ook essentieel om de internationale bereikbaarheid van Nederland te garanderen. In dit hoofdstuk wordt het economisch belang van de luchtvaartsector voor Nederland onderverdeeld naar: 1. Bijdrage aan de Nederlandse economie: de luchtvaartsector draagt bij aan het bruto binnenlands product (BBP) van Nederland en zorgt bovendien voor belastinginkomsten voor de Nederlandse staat. 2. Vestigingsplaatseffecten: een fijnmazig luchtvaartnetwerk met (hoogfrequente) verbindingen naar alle belangrijke global cities maakt de Schipholregio en ook de rest van Nederland tot een aantrekkelijke vestigingsplaats voor multinationals. 3. Werkgelegenheidseffecten: luchtvaart brengt een substantiële hoeveelheid werkgelegenheid met zich mee, zowel direct op het luchthaventerrein als indirect bij bijvoorbeeld toeleveranciers, bij ondernemingen die zich in de Schipholregio vestigen vanwege het gunstige vestigingsklimaat of in de toeristische sector. 4. Welvaartseffecten: (directe) luchtverbindingen verhogen de welvaart van de Nederlandse consument (de passagier) door kortere reistijden en eventueel lagere ticketprijzen. 2.1 Bijdrage aan de Nederlandse economie De bijdrage van de luchtvaartsector aan het bruto binnenlands product (BBP) van Nederland is door Oxford Economics 2 geschat op 11,8 miljard. Dit staat gelijk aan 2,1 procent van het totale BBP van Nederland. Deze bijdrage bestaat uit de directe output van de luchtvaartsector (luchthavens, luchtvaartmaatschappijen en grondafhandeling), de output van toeleveranciers aan de luchtvaartsector en de bestedingen van mensen werkzaam in bovengenoemde sectoren. Als ook de impact van de luchtvaartsector op het toerisme wordt meegenomen dan is de bijdrage van de luchtvaartsector aan het BBP 3,1 procent ( 17,5 miljard). Boston Consulting Group en 2 Oxford Economics (2011) Economic benefits from air transport in the Netherlands. Cijfers hebben betrekking op 2009.

12 4 HOOFDSTUK 2 McKinsey komen tot een totale bijdrage aan de Nederlandse economie van de luchtvaartsector van 26 miljard. 3 Oxford Economics heeft verder becijferd dat een 10 procent groei van het luchtvaartnetwerk ( connectivity ) leidt tot een toename van het BBP van nog eens 365 miljoen. Hiermee gaat Oxford Economics uit van een, naar eigen zeggen, conservatieve elasticiteit van 0,07: een toename van de connectiviteit met 1 procent leidt op lange termijn tot een toename van het BBP met 0,07 procent. Voorts wijst Oxford Economics op de bijdrage van de luchtvaartsector aan de Nederlandse staatskas. Bedrijven en werknemers in de luchtvaartsector betalen ongeveer 2,0 miljard aan belastingen. Daarnaast schat Oxford Economics de bijdrage in de vorm van belastingen door toeleverende bedrijven op ongeveer 1,6 miljard en de belastingen als gevolg van uitgaven van werknemers in bovengenoemde sectoren op 1,3 miljard. Naar schatting van de ATAG 4 zal het aantal luchtreizigers in Europa in 2030 ten opzichte van 2010 zijn verdubbeld. Deze groei zal zich voornamelijk voordoen in de opkomende Oost- Europese markten. Maar ook in West-Europa, en dus in Nederland, wordt een groei van het aantal passagiers verwacht. Dit betekent dat de bijdrage van de luchtvaartsector aan de Nederlandse economie in de komende decennia zal toenemen. 2.2 Vestigingsplaatseffecten en buitenlandse investeringen Een uitgebreid (zakelijk) bestemmingenaanbod op een luchthaven verbetert niet alleen het vestigingsklimaat van de betreffende luchthavenregio, maar heeft ook een positieve invloed op het vestigingsklimaat van het hele land. In de regio Amsterdam zijn momenteel meer dan bedrijven, verenigingen en stichtingen gevestigd. 5 Onderzoekers Bel en Fageda 6 concluderen dat een groei van 10 procent in het aanbod van intercontinentale vluchten vanaf een luchthaven leidt tot een groei van 4 procent in het aantal hoofdkantoren van grote bedrijven dat in de omgeving van de luchthaven gevestigd is. Dit betekent dat het uitgebreide intercontinentale luchtvaartnetwerk op Schiphol in belangrijke mate bijdraagt aan het aantal hoofdkantoren dat in de Amsterdamse regio, bijvoorbeeld op de Zuidas, is gevestigd. Oxford Economics voegt daaraan toe dat een verbetering van de verbondenheid met de rest van de wereld leidt tot een toename van de productiviteit in andere sectoren. Enerzijds wordt die productiviteitstoename veroorzaakt door een toename van de concurrentie op de thuismarkt (in 3 Survey on the Mainport: A review of market development and impact of AAS proposal on airport charges on airlines, Schiphol, and the Dutch economy, April ATAG (2012) Aviation, benefits beyond borders. 5 Kamer van Koophandel (2011) Bedrijvendynamiek region Amsterdam. Betreffen inschrijvingen in het handelsregister per 1 januari Bel en Fageda (2008) Getting there fast: globalization, intercontinental flights and location of headquarters, in Journal of Economic Geography.

13 HET ECONOMISCH BELANG VAN LUCHTVAART 5 casu Nederland) in de vorm van buitenlandse bedrijven die door het uitgebreide luchtvaartnetwerk toetreden tot de Nederlandse markt. Daarnaast krijgen Nederlandse bedrijven door het uitgebreide luchtvaartnetwerk beter toegang tot buitenlandse, goedkopere en meer efficiënte toeleveranciers, hetgeen ook kan leiden tot een productiviteitstoename. Tenslotte leidt een groot luchtvaartnetwerk tot mogelijkheden voor Nederlandse bedrijven om voet aan de grond te krijgen op voor hun lucratieve buitenlandse markten. Ook de Kamer van Koophandel Amsterdam (KvK) 7 benadrukt het belang van het (inter)continentale luchtvaartnetwerk van Schiphol als vestigingsvoorwaarde voor logistieke en internationale topbedrijven in de vier buurgemeenten: Aalsmeer, Amstelveen, Haarlemmermeer en Uithoorn. De KvK noemt het netwerk op Schiphol zelfs de belangrijkste vestigingsvoorwaarde voor deze groep bedrijven. 2.3 Werkgelegenheidseffecten De bijdrage van Schiphol aan de werkgelegenheid in de regio is groot. De werkgelegenheid op Schiphol bij bedrijven binnen de luchtvaartsector is door Oxford Economics geschat op banen. Als daar de werkgelegenheid bij toeleverende bedrijven en de werkgelegenheid als gevolg van uitgaven van werkenden binnen de luchtvaartsector bij op wordt geteld dan komt het onderzoeksbureau op banen. Daarnaast leidt de bedrijvigheid in de luchtvaartsector tot nog eens banen in de toeristische sector. In totaal is dat 3,8 procent van de totale werkgelegenheid in de Nederlandse economie. Dit aantal komt overeen met de bevindingen van de Boston Consulting Group en McKinsey, die uitkomen op een totaal werkgelegenheidseffect van ongeveer banen. Ook de KvK rapporteert grote werkgelegenheidseffecten rond Schiphol. In de buurgemeenten Aalsmeer, Amstelveen, Haarlemmermeer en Uithoorn vindt de KvK bijna banen die aan de luchthaven gerelateerd zijn. Verder hebben Buck Consultants International en SEO 8 becijferd dat de werkgelegenheid per passagier van luchtvaartmaatschappijen met een basis op de betrokken luchthaven groter is. Ter illustratie: de KLM groep heeft in totaal medewerkers. De groep heeft in Nederland FTE s werkzaam, die 86 procent van het totaal aantal FTE s vormen, 9 terwijl de helft van de operaties vertrekt vanuit of aankomt in het buitenland. KLM is daarmee, gemeten in FTE, de derde particuliere werkgever van Nederland. Vooral het intercontinentale netwerk van KLM geeft een aanzienlijke bijdrage aan de werkgelegenheid. Daarmee onderscheidt de maatschappij zich van luchtvaartmaatschappijen die vooral op korte afstand opereren. Tot slot is het van belang te onderkennen dat banen in de air transport services (werkgelegenheid bij luchtvaartmaatschappijen en luchthavens) een twee keer zo hoge productiviteit hebben dan de gemiddelde baan in de Nederlandse economie. Zo concludeert Oxford Economics. 7 Kamer van Koophandel Amsterdam (2010) De lokale lusten van Schiphol. 8 SEO (2005) Economische betekenis marksegmenten. 9 KLM jaarverslag 2011.

14 6 HOOFDSTUK 2 Marginale werkgelegenheidseffecten In veel luchthavengerelateerde cases is het van belang om inzicht te krijgen in de marginale werkgelegenheidseffecten van een uitbreiding van het aantal passagiers van een luchthaven. Deze marginale werkgelegenheidseffecten worden over het algemeen verondersteld groter te zijn op hubluchthavens dan op kleinere luchthavens. Afgaande op de literatuur lijkt het redelijk om voor Schiphol uit te gaan van ongeveer additionele directe arbeidsplaatsen per miljoen additionele passagiers. 10 Voor regionale luchthavens ligt dit aantal vermoedelijk enkele honderden arbeidsplaatsen lager. Schattingen van de marginale indirecte werkgelegenheidseffecten lopen op tot maximaal het dubbele van het aantal directe arbeidsplaatsen. 2.4 Welvaartseffecten voor de Nederlandse passagier Een uitgebreid verbindingennetwerk op een luchthaven brengt belangrijke welvaartseffecten voor de Nederlandse consument (in casu de passagier) met zich mee. Dit welvaartseffect vertaalt zich voornamelijk in een afname van de reistijd door snellere (directe) reisopties en in een afname van de ticketprijs door een toename van de concurrentie. Een voorbeeld ter illustratie: een nieuwe directe route van Schiphol naar de Vietnamese hoofdstad Ho Chi Minh City, die op dit moment (september 2012) niet direct met Schiphol is verbonden, leidt tot een substantieel kortere reistijd, omdat een overstap op een andere luchthaven dan niet meer nodig is. De reistijd neemt in een dergelijk geval minimaal met enkele uren af. De afname van de reistijd in uren vermenigvuldigd met een gevalideerde tijdswaardering leidt tot het welvaartseffect voor de consument als gevolg van een afname in reistijd. Daarbij komt het mogelijke effect als gevolg van meer concurrentie en dus een lagere ticketprijs als andere belangrijke component van het welvaartseffect. Vooral de tijdgevoelige zakelijke passagier waardeert directe verbindingen hoog, waarbij eens te meer het belang van directe (intercontinentale) verbindingen voor het vestigingsklimaat van internationale bedrijven wordt benadrukt. In dat verband is er dan ook een grote welvaartsbijdrage van het intercontinentale KLM-netwerk. KLM bedient 67 (81 inclusief partners) intercontinentale bestemmingen direct. 11 Zonder KLM kunnen er veel minder intercontinentale bestemmingen direct bediend worden, zodat aan dat netwerk aanzienlijke reistijdvoordelen zijn gerelateerd. Veel (intercontinentale) bestemmingen die KLM direct bedient zijn alleen levensvatbaar met een aanzienlijke hoeveelheid transferpassagiers, omdat de lokale markt niet groot genoeg is om een directe operatie te kunnen onderhouden. Als KLM die bestemmingen schrapt, worden die waarschijnlijk niet overgenomen door een andere luchtvaartmaatschappij, omdat die op Schiphol niet over (voldoende) transferpassagiers beschikken. De consequentie daarvan is dat de Nederlandse consument in dat geval niet meer rechtstreeks naar die bestemmingen kan vliegen. Dat resulteert in negatieve consequenties voor het Nederlandse vestigingsklimaat. 10 Zie bijvoorbeeld York Aviation (2004) The social and economic impact of airports in Europe en Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid (2012) De luchtvaart in het EU-emissiehandelssysteem. 11 Inclusief Europese bestemmingen bedienen KLM en haar partners vanaf Schiphol 169 bestemmingen.

15 HET ECONOMISCH BELANG VAN LUCHTVAART 7 3 Kostenverhogende beleidsmaatregelen In veel gevallen is de som van de negatieve effecten van kostenverhogende beleidsmaatregelen groter dan de inkomsten die een dergelijke maatregel genereert. Met name luchtvaartmaatschappijen, luchthavens, de toeristische sector en de overheid krijgen te maken met omzetderving. Onderzoek heeft verder aangetoond dat invoering van een kostenverhogende beleidsmaatregel idealiter op wereldwijde schaal moet plaatsvinden om de concurrentieverhoudingen niet te verstoren. Op 1 juli 2008 heeft de Nederlandse overheid de vliegbelasting ( ticket tax ) ingevoerd. Met deze maatregel kreeg de luchtvaartsector te maken met een forse verhoging van de kosten. Een jaar later is de vliegbelasting weer op nul gesteld, omdat de additionele belastinginkomsten niet opwogen tegen de nadelige effecten voor de sectorpartijen met doorwerkingen in alle geledingen van de Nederlandse samenleving. 12 In december 2009 is de vliegbelasting officieel afgeschaft. In een later stadium besloten ook de Ierse en de Duitse overheden om de nationale luchtvaartsector soortgelijke belastingmaatregelen op te leggen. Tot op heden zijn zij daar nog niet op teruggekomen en zijn substantiële weglekeffecten aanbodreacties van luchtvaartmaatschappijen zichtbaar. Ook daar is dus het effect van een invoering van een maatregelen op een te kleine geografische schaal zichtbaar. De invoering van dergelijke belastingmaatregelen leidt dus tot omzetderving bij luchtvaartmaatschappijen (door hogere kosten bij absorptie van de belasting en/of hogere ticketprijzen bij doorbelasting aan de reiziger) en luchthavens (door minder verkeer). Daarnaast is er een negatief welvaartseffect voor lokale reizigers die minder reisopties hebben door de eventuele opheffing van bepaalde routes door luchtvaartmaatschappijen. Tot slot nemen de inkomsten als gevolg van een daling van het inkomend toerisme af. Als redenen voor het opleggen van een kostenverhogende beleidsmaatregel op de luchtvaartsector worden veelal de vrijstelling van accijns op kerosine en het nultarief voor de BTW op internationale vliegtickets aangedragen. Verder wordt vaak gewezen op de milieueffecten die het vliegen met zich meebrengt. Deze effecten zouden niet volledig in de prijs van het vliegen naar voren komen. Daartegenover staat dat zoals in het voorgaande geïllustreerd - de luchtvaart een belangrijke motor is voor de Nederlandse economie en voor de Nederlandse werkgelegenheid. Tevens wordt vaak voorbijgegaan aan het feit dat de luchtvaartsector de enige transportsector is die voor haar eigen infrastructuur en het grootste deel van haar beveiliging betaalt, zonder enige vorm van subsidie. Op jaarbasis betalen luchtvaartmaatschappijen op Schiphol ongeveer 750 miljoen aan luchthavengelden, beveiliging, luchtverkeersleiding en geluidsisolatie Ministerie van Financiën (2009) - Wijziging van de wet belastingen op milieugrondslag in verband met de afschaffing van de vliegbelasting, memorie van toelichting. 13 Ontleend aan SEO (2012) Benchmark luchthavengelden en overheidsheffingen.

16 8 HOOFDSTUK Kostenverhogende belastingmaatregelen in de praktijk In de laatste vijf jaar zijn er binnen Europa drie overheden geweest die een op de luchtvaartsector gerichte belastingmaatregel hebben ingevoerd: Nederland, Ierland en Duitsland. Van deze drie invoeringen heeft SEO in effectstudies de effecten voor de verschillende belanghebbenden in kaart gebracht. Het Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid (KiM) heeft de effecten van de Nederlandse vliegbelasting op het passagiersgedrag in beeld gebracht. Nederlandse vliegbelasting Als gevolg van de invoering van de vliegbelasting in Nederland heeft SEO de vraagreductie voor Nederlandse luchthavens geschat op ongeveer 10 procent van de Nederlandse reismarkt. 14 Dit komt neer op ongeveer 3,5 miljoen passagiers, waarvan het grootste deel gaat vliegen vanaf buitenlandse luchthavens net over de grens. Het KiM kwam tot een reductie van het aantal Nederlandse passagiers op alleen Schiphol die valt toe te schrijven aan de vliegbelasting van ongeveer 1 miljoen passagiers. 15 SEO heeft in haar onderzoek becijferd dat als gevolg van de invoering van de vliegbelasting de totale omzetderving voor luchtvaartgerelateerde bedrijven 1,2 tot 1,3 miljard bedraagt. Het grootste deel hiervan komt voor rekening van luchtvaartmaatschappijen: ongeveer 940 miljoen. Daarnaast krijgen luchthavens (circa 90 miljoen) en reisbureaus ( 120 tot 300 miljoen) ook te maken met een scherpe omzetdaling. Verder nemen ook de opbrengsten uit het inkomend toerisme af met bijna 100 miljoen. Mede door vraaguitval als gevolg van hogere ticketprijzen schat SEO de opbrengst van de vliegbelasting lager in dan de beoogde 350 miljoen, namelijk circa 260 miljoen. Daarbij komt dat de inkomsten voor de overheid uit vennootschapsbelasting en BTW afnemen als gevolg van dalende winsten en minder uitgaven door inkomende toeristen. Tot slot zal het aantal werklozen toenemen, hetgeen de overheid een additionele kostenpost bezorgt door de toename van het aantal werkloosheidsuitkeringen. Dit laatste is vermoedelijk een korte termijneffect, omdat mag worden verondersteld dat het leeuwendeel van de nieuwe werklozen, zeker in hoogconjunctuur, elders een baan vindt. Echter, in tijden van laagconjunctuur, zoals thans (in 2012) het geval is, is het effect op de werkgelegenheid langduriger. De som van de negatieve effecten van de vliegbelasting voor de overheid werd door SEO geschat op 150 tot 280 miljoen, waarmee de opbrengst van ongeveer 260 miljoen voor een groot deel of zelfs in zijn geheel in de vorm van hogere uitgaven en minder belastingopbrengsten weer wegvloeit. Ierse air travel tax Ook de invoering van de Ierse air travel tax zou volgens berekeningen van SEO netto tot meer kosten leiden dan opbrengsten. 16 De omzetderving kwam hier voor een groot deel uit een verlies aan bestedingen van inkomende toeristen. Verder was ook hier sprake van substantiële 14 SEO (2009) Implicaties van de invoering van de ticket-tax. 15 Een dergelijke inschatting is in grote mate afhankelijk van de mate van doorbelasting van de vliegbelasting door luchtvaartmaatschappijen aan reizigers. Als er geen doorbelasting plaatsvindt, is er geen effect voor de reiziger, maar is het negatieve effect voor luchtvaartmaatschappijen wel fors. In de praktijk is het vermoedelijk zo dat doorbelasting deels plaatsvindt, zodat zowel luchtvaartmaatschappijen als reizigers een deel van de lasten dragen. 16 SEO (2009) The implications of the Irish air travel tax.

17 KOSTENVERHOGENDE BELEIDSMAATREGELEN 9 omzetderving voor luchtvaartmaatschappijen, luchthavens en voor de overheid zelf. Tevens leidde de invoering van de belastingmaatregel tot een substantiële verschuiving van vluchten naar andere landen (door Ryanair en Aer Lingus) en in ieder geval op korte termijn tot een substantiële toename van het aantal werklozen. Duitse Flugsteuer Het Deutsches Zentrum für Luft- und Raumfahrt (DLR) en SEO hebben in opdracht van de regio Rheinland-Pfalz de effecten van de invoering van de Duitse Flugsteuer in kaart gebracht. 17 Ook de Duitse case laat op nationaal niveau geen positief beeld zien. Netto bezien worden de beoogde inkomsten van de maatregel van 1,1 miljard niet gehaald door minder belastinginkomsten en hogere werkloosheidsuitkeringen. Daartegenover staat een verlies aan toegevoegde waarde voor de Duitse maatschappij en een verlies aan winst voor de sectorpartijen die de netto-inkomsten van de belastingmaatregel ruimschoots overtreffen. Recente passagierscijfers laten zien dat de ontwikkeling van het binnenlandse verkeer in Duitsland achterblijft bij het verkeer op Europese routes en dat vooral ook de grensluchthavens te maken hebben met een terugloop van passagiers Bovendien heeft de invoering van de belasting ertoe geleid dat low cost carrier Ryanair zich voor een belangrijk deel heeft teruggetrokken van de luchthavens Dusseldorf Weeze en Frankfurt Hahn. Nederland ten opzichte van Ierland en Duitsland De Nederlandse situatie verschilt op enkele punten belangrijk van die van Ierland en ook van die van Duitsland. Zo leidt het feit dat Ierland een eiland is tot geen of zeer beperkte weglekeffecten. Een effect dat in de Nederlandse situatie juist een voorname rol speelde. Daarnaast heeft Duitsland heeft een thuismarkt van bijna 82 miljoen mensen, waardoor het Duitse luchtvaartnetwerk robuuster is dan het Nederlandse, met een kleine 17 miljoen mensen. De Nederlandse luchtvaartmarkt is daarmee extra kwetsbaar voor substantiële weglekeffecten. Invoering vliegbelasting op nationaal niveau extra schadelijk In twee van de bovengenoemde case studies (dus behalve Ierland) valt op dat het zogenoemde weglekeffect erg groot is. Dat betekent dat reizigers bij een verhoging van de ticketprijzen, door bijvoorbeeld belastingmaatregelen, op nationaal niveau snel de weg weten te vinden naar buitenlandse luchthavens net over de grens. Zo vonden Nederlanders na de invoering van de vliegbelasting massaal de weg naar luchthaven Weeze en is ook het aantal Duitsers dat na de invoering van de Flugsteuer gebruik maakt van buitenlandse luchthavens aanzienlijk. Invoering van een dergelijke belastingmaatregel op internationale schaal leidt tot beperkte weglekeffecten. Vraaguitval ontstaat dan in de vorm van reizigers die überhaupt niet meer reizen en in de vorm van reizigers die kiezen voor een alternatief vervoersmiddel (modal shift). Als de maatregel ook de transferpassagier treft en de maatregel is niet wereldwijd ingevoerd, leidt dat tot een aanzienlijk passagiersverlies op de overstapmarkt, zoals het geval bij het EU-emissiehandelssysteem (EU ETS) (zie paragraaf 3.3). De resultaten van bovenstaande onderzoeken laten zien dat het nationaal invoeren van een belastingmaatregel om verschillende redenen een zware impact heeft: 17 DLR & SEO (2010) Studie zur Geplanten Luftverkehrsabgabe der Bundesregierung. 18 ADV Statistieken IVF: 19

18 10 HOOFDSTUK 3 Sterke passagiersafname door: Weglek naar luchthavens over de grens (een deel van de weglek is na afschaffing van de maatregel blijvend) Overige vraaguitval (door modal shift en afzien van reizen) Substantiële afname van de werkgelegenheid als gevolg van de passagiersafname Aantasting van het Nederlandse luchtvaartnetwerk: vraaguitval kan uiteindelijk leiden tot het verdwijnen van een (substantieel) deel van Nederlands bestemmingenportfolio Rekenvoorbeeld: ticketheffing van 10 voor passagiers met een Europese bestemming en 20 voor passagiers met een intercontinentale bestemming geldig voor zowel O/D- als transferpassagiers de heffing wordt door luchtvaartmaatschappijen volledig doorberekend aan de passagier Stap 1. De heffing leidt tot een passagiersafname op Schiphol van ongeveer 25 procent (ongeveer 10 procent voor O/D en ongeveer 45 procent voor transfer). Stap 2. Dit staat gelijk aan een passagiersafname op Schiphol van 12,5 miljoen. Stap 3. Uitgaande van minimaal banen (direct) per miljoen passagiers en maximaal banen (direct en indirect) per miljoen passagiers leidt dit tot een daling van de directe werkgelegenheid van banen. De afname van de indirecte werkgelegenheid ligt vermoedelijk tussen een derde en het dubbele van het directe werkgelegenheidseffect. Stap 4. Uitgaande van een toegevoegde waarde per luchtvaartgerelateerde baan aan het BBP van Nederland van staat de afname van de directe werkgelegenheid gelijk aan een afname van het BBP van 0,75-2,25 miljard. NB1. In geval van hoogconjunctuur is het werkgelegenheidseffect en het effect op het aantal banen vermoedelijk beperkt, omdat mensen dan sneller een andere baan vinden. NB2. Indien er geen volledige doorberekening van de heffing plaatsvindt, gaat de heffing (deels) ten koste van het resultaat van de betrokken luchtvaartmaatschappij. Dit kan leiden tot het schrappen van verbindingen en tot het afkalven van het (overstap)netwerk. Bron: scenario afgeleid van SEO 20, passagiersmultipliers afgeleid van KiM 21 en Vrije Universiteit Amsterdam 22, relatie werkgelegenheid-bbp afgeleid van Oxford Economics Algemene effecten van kostenverhogende belastingmaatregelen Het KiM heeft een uitgebreide uiteenzetting van verschillende belastingen en heffingen in de luchtvaart gepubliceerd. 24 Grofweg worden vier verschillende vormen van belastingen en/of heffingen onderscheiden: accijns, emissieheffing, vliegbelasting en emissiehandel. Ook het KiM concludeert dat een Europese of, beter nog, een wereldwijde invoering van een maatregel altijd 20 Significance & SEO (2007) - Effecten van verschillende heffingsvarianten op de Nederlandse luchtvaart. 21 Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid (2012) De luchtvaart in het EU-emissiehandelssysteem. KiM heeft alleen de directe werkgelegenheidseffecten in beeld gebracht, omdat de becijfering van de indirecte effecten volgens het KiM op praktische en fundamentele problemen stuit. 22 Vrije Universiteit Amsterdam (2001) Indirecte effecten van de uitbreiding van Schiphol na 2010, verkenning vanuit een welvaarts-economisch perspectief. 23 Oxford Economics (2011) Economic benefits from air transport in the Netherlands. Cijfers hebben betrekking op Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid (2010) Belastingen en heffingen in de luchtvaart.

19 KOSTENVERHOGENDE BELEIDSMAATREGELEN 11 wenselijker is dan een invoering van een belastingmaatregel op nationaal niveau. Op de eerste plaats heeft het weglekeffect naar buitenlandse luchthavens, dat optreedt als gevolg van een nationale invoering een negatieve invloed op de concurrentiepositie van Nederland. Op de tweede plaats kan het weglekeffect ertoe leiden dat de emissiereductie (op internationale schaal) beperkt is of dat er zelfs sprake is van een toename: reizigers die vanaf een buitenlandse luchthaven gaan vliegen aanvaarden vaak een langer voortransport (veelal met de auto, omdat regionale luchthavens over het algemeen slecht te bereiken zijn met het openbaar vervoer) met mogelijk zelfs een toename van de emissie van schadelijke stoffen. Voorts hebben onderzoeksbureaus Significance en SEO de effecten van zeven verschillende heffingsvarianten doorgerekend. 25 De cijfers laten zien dat er in de meeste varianten sprake is van meer dan 10 procent passagiersverlies op alle Nederlandse luchthavens. Dergelijke effecten hebben uiteraard een substantiële negatieve impact op de winstgevendheid van luchtvaartmaatschappijen en luchthavens en bovendien op allerlei aan de luchtvaart gerelateerde sectoren. In het meest extreme geval is er zelfs sprake van een passagiersverlies van 26 procent op Schiphol en 12 procent op regionale luchthavens. Daar staat tegenover dat de emissiereductie varieert in de verschillende varianten van 3 tot 28 procent. Het Centraal Planbureau (CPB) heeft het onderzoek als gedegen en waardevol betiteld en wijst bovendien op negatieve werkgelegenheidseffecten van tot banen. 26 Dit zijn evenwel, vooral in tijden van hoogconjunctuur, tijdelijke effecten: mensen die als gevolg hiervan hun baan verliezen, zullen in die gevallen veelal snel een andere baan vinden. In tijden van laagconjunctuur, zoals thans (in 2012) het geval is, is het effect op de werkgelegenheid langduriger. 3.3 Het effect van het EU-emissiehandelssysteem Omdat het EU-emissiehandelssysteem (EU ETS) in alle lidstaten van de Europese Unie (EU) van kracht is, is er in Nederland niet of nauwelijks sprake van een weglekeffect. Daarmee is de schade voor de concurrentiepositie van Nederland beperkter dan in het geval van de vliegbelasting. Echter, omdat voor luchtvaartmaatschappijen van buiten de EU maar voor een beperkt deel van hun netwerk het emissiehandelssysteem van kracht is, is er toch sprake van een verslechterde concurrentiepositie voor luchtvaartmaatschappijen die in de EU zijn gevestigd. Daarmee is er dus weldegelijk sprake van een aantasting van het level playing field. Scheelhaase, Grimme en Schaefer concluderen in hun artikel over de invloed van de opname van de luchtvaarsector in het EU-emissiehandelssysteem dat..network carriers based outside the EU and with a moderate growth of emissions between 2006 and 2012 will most likely gain a significant competitive advantage compared to European network carriers. 27 Ook onderzoeksbureau CE Delft heeft de negatieve invloed van het EU ETS op de concurrentiepositie van EU ETS in kaart gebracht Zij wijzen op het feit dat luchtvaartmaatschappijen uit voornamelijk Noord-Amerika de mogelijkheid hebben om de extra kosten die zij hebben als gevolg van het EU ETS weg te zetten 25 Significance & SEO (2007) Effecten van verschillende heffingsvarianten op de Nederlandse luchtvaart. 26 CPB (2007) Het effect van een vliegticketbelasting: een second opinion. 27 Scheelhaase, Grimme en Schaefer (2010) The inclusion of aviation in the EU emission trading scheme impacts on competition between European and non-european network airlines, in Transportation Research Part D. 28 CE Delft (2008) Competitiveness issues for Dutch aviation from EU ETS. 29 CE Delft en MVA Consultancy (2007) Implications of EU emission trading scheme for competition between EU and non-eu airlines.

20 12 HOOFDSTUK 3 op binnenlandse routes waarop een prijsverhoging minder effect op het aantal passagiers heeft door de afwezigheid van concurrentie (kruissubsidiëring). Effecten voor luchtvaartmaatschappijen Recent heeft het KiM de effecten van het EU ETS voor enkele grote luchtvaartmaatschappijen in beeld gebracht. Daaruit blijkt dat luchtvaartmaatschappijen als KLM, Air France, British Airways en Lufthansa als gevolg van het EU ETS te maken krijgen met aanzienlijke passagiersverliezen (tot passagiers (2,2 procent) voor KLM bij volledige doorbelasting), terwijl niet in de EU gevestigde luchtvaartmaatschappijen als SWISS, Turkish Airlines en Emirates juist profiteren van het systeem (tot extra passagiers (2,7 procent) voor Emirates op routes die beïnvloed worden door EU ETS). 29 Ook het Ministerie van Infrastructuur en Milieu onderkent ook het gevaar van schadelijke gevolgen van het EU ETS voor de luchtvaartsector. Zo wordt in de kamerbrief van Atsma 31 gesteld dat, gezien de prijsgevoeligheid van transferpassagiers, het EU ETS in essentie het schadelijkst is voor luchthavens met een hubfunctie binnen de EU (zoals Schiphol). Als gevolg daarvan profiteren andere maatschappijen als Emirates en Turkish Airlines, die opereren vanuit een voor transferpassagiers gunstig gelegen thuisbasis ten opzichte van Europa, juist van het EU ETS. Het gevolg daarvan is dat de concurrentiepositie van deze maatschappijen ten opzichte van KLM wordt versterkt en het level playing field daarmee wordt aangetast. Volgens de kamerbrief, bestaan de initiële schadelijke gevolgen voor Schiphol en de regio in 2012 als gevolg van het EU ETS uit een passagiersafname van , een omzetderving van 3,6 miljoen en een verlies van ongeveer 200 arbeidsplaatsen in de regio. Verder moet met de invoering van EU ETS rekening worden gehouden met de volgende versterkende effecten: Hogere CO 2-prijzen: een stijging van de CO 2-prijs leidt tot een navenante toename van de negatieve effecten zoals hierboven beschreven. Een gemiddelde CO 2-prijs van 20 betekent voor Schiphol een daling van passagiers, een omzetderving van 7,2 miljoen en een verlies van 400 arbeidsplaatsen in de regio. Generieke tegenmaatregelen derde landen: in reactie op de verplichte deelname van niet- Europese luchtvaartmaatschappijen aan het EU ETS hebben 23 derde landen een verklaring getekend dat zij tegenmaatregelen nemen tegen de EU en haar lidstaten. Een boycot van het EU ETS van alle andere landen leidt ertoe dat bovenstaande negatieve effecten met een factor 1,5 toenemen. Een andere mogelijke generieke maatregel waarmee is gedreigd is het verdrievoudigen van de overvliegrechten over Siberië. Deze verdrievoudiging zou voor KLM een additionele schadepost van 160 miljoen op jaarbasis betekenen. Specifieke tegenmaatregelen derde landen: indien individuele landen daar bovenop besluiten om nog specifieke vergeldingsmaatregelen te nemen tegen Nederland kunnen er door verdere stapeling van effecten serieuze gevolgen zijn voor de concurrentiepositie van de Nederlandse luchtvaartsector. Terugkijkend naar eerdere conflicten is het niet ondenkbaar dat specifieke vergeldingsmaatregelen worden genomen tegen een kleine lidstaat als Nederland, die de Nederlandse luchtvaartsector onevenredig treffen. Zo geeft het KiM aan dat de specifieke tegenmaatregelen die tegen Nederland waren genomen vanwege de aanscherping van geluidsrichtlijnen door de EU tot een totale omzetderving van 25 tot 30 miljoen voor de KLM hebben geleid Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid (2012) De luchtvaart in het EU-emissiehandelssysteem. 31 Ministerie van Infrastructuur en Milieu (2012) Samenvatting onderzoek EU ETS op de luchtvaart. 32 Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid (2012) De luchtvaart in het EU-emissiehandelssysteem.

11 september 2001; de oorlog in Irak; de SARS epidemie; de fusie tussen Air France en de KLM; de opkomst van de goedkope luchtvaartmaatschappijen.

11 september 2001; de oorlog in Irak; de SARS epidemie; de fusie tussen Air France en de KLM; de opkomst van de goedkope luchtvaartmaatschappijen. Kan Schiphol de reizigers nog wel aan in 2020? Eric Kroes Directeur van Significance Hoeveel luchtreizigers zijn er op Schiphol te verwachten in 2020? Kan de luchthaven die aantallen nog wel aan? Levert

Nadere informatie

Aanbevelingen bij het rapport Drempelvrees?

Aanbevelingen bij het rapport Drempelvrees? Aanbevelingen bij het rapport Drempelvrees? Amsterdam, januari 2008 In opdracht van het Ministerie van Financiën Aanbevelingen bij het rapport Drempelvrees? Aanbevelingen naar aanleiding van de conclusies

Nadere informatie

Het passagierspotentieel van de Luchthaven Twente

Het passagierspotentieel van de Luchthaven Twente Amsterdam, mei, 2010 In opdracht van Vereniging Omwonenden Luchthaven Twente Het passagierspotentieel van de Luchthaven Twente Jan Veldhuis Roetersstraat 29-1018 WB Amsterdam - T (+31) 20 525 1630 - F

Nadere informatie

Samenvatting ... ... Tabel 1 Kwalitatieve typering van de varianten

Samenvatting ... ... Tabel 1 Kwalitatieve typering van de varianten Samenvatting................. In juli 2008 heeft de Europese Commissie een strategie uitgebracht om de externe kosten in de vervoersmodaliteiten te internaliseren. 1 Op korte termijn wil de Europese Commissie

Nadere informatie

Ongezien, onverkocht?

Ongezien, onverkocht? Ongezien, onverkocht? Amsterdam, maart 2012 In opdracht van VBO Makelaar Ongezien, onverkocht? Funda en concurrentie op de markt voor woningmakelaardij Marco Kerste Barbara Baarsma Nicole Rosenboom Peter

Nadere informatie

Advies van de commissie van economische deskundigen over de CPB studie Economisch optimale waterveiligheid in het IJsselmeergebied *

Advies van de commissie van economische deskundigen over de CPB studie Economisch optimale waterveiligheid in het IJsselmeergebied * Advies van de commissie van economische deskundigen over de CPB studie Economisch optimale waterveiligheid in het IJsselmeergebied * Amsterdam, januari 2014 In opdracht van Ministerie van Infrastructuur

Nadere informatie

Samenvatting ... 7 Samenvatting

Samenvatting ... 7 Samenvatting Samenvatting... In rapporten en beleidsnotities wordt veelvuldig genoemd dat de aanwezigheid van een grote luchthaven én een grote zeehaven in één land of regio, voor de economie een bijzondere meerwaarde

Nadere informatie

Schadevoorziening bij brand- en bouwveiligheid

Schadevoorziening bij brand- en bouwveiligheid Schadevoorziening bij brand- en bouwveiligheid Amsterdam, september 2013 In opdracht van WODC Schadevoorziening bij brand- en bouwveiligheid Een evenwichtig systeem? Bert Hof en Nicole Rosenboom Roetersstraat

Nadere informatie

INSCHATTING VAN DE IMPACT VAN DE KILOMETERHEFFING VOOR VRACHTVERVOER OP DE VOEDINGSINDUSTRIE. Studie in opdracht van Fevia

INSCHATTING VAN DE IMPACT VAN DE KILOMETERHEFFING VOOR VRACHTVERVOER OP DE VOEDINGSINDUSTRIE. Studie in opdracht van Fevia INSCHATTING VAN DE IMPACT VAN DE KILOMETERHEFFING VOOR VRACHTVERVOER OP DE VOEDINGSINDUSTRIE Studie in opdracht van Fevia Inhoudstafel Algemene context transport voeding Enquête voedingsindustrie Directe

Nadere informatie

SCHIPHOL: GOUDEN DRIEHOEK OF GRIJZE MASSA? Jan Veldhuis KIVI, Den Haag, 10 december 2015

SCHIPHOL: GOUDEN DRIEHOEK OF GRIJZE MASSA? Jan Veldhuis KIVI, Den Haag, 10 december 2015 SCHIPHOL: GOUDEN DRIEHOEK OF GRIJZE MASSA? Jan Veldhuis KIVI, Den Haag, 10 december 2015 Jan Veldhuis 2 1968 1975: Studie algemene econometrie (Tilburg) 1975 1979: Vervoerseconomisch onderzoek (NEA, Rijswijk)

Nadere informatie

Multiregionale economische effecten van de mainport Schiphol

Multiregionale economische effecten van de mainport Schiphol Multiregionale economische effecten van de mainport Schiphol Gerlof Rienstra, directeur Rienstra Beleidsonderzoek en Beleidsadvies (gerlof.rienstra@outlook.com, tel. 06 51 207 198) Olaf Koops, directeur

Nadere informatie

Benchmark luchthavengelden en overheidsheffingen

Benchmark luchthavengelden en overheidsheffingen Amsterdam, 7 oktober 2009 In opdracht van Directoraat Generaal Luchtvaart en Maritieme zaken (DGLM) Benchmark luchthavengelden en overheidsheffingen Voor de jaren 2003, 2008 en 2009 J. Zuidberg Roetersstraat

Nadere informatie

De luchtvaart in het EUemissiehandelssysteem

De luchtvaart in het EUemissiehandelssysteem De luchtvaart in het EUemissiehandelssysteem Gevolgen voor de luchtvaartsector, consumenten en het milieu Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid Gevolgen voor de luchtvaartsector, consumenten en het milieu

Nadere informatie

Factsheet Eindhoven Airport

Factsheet Eindhoven Airport Factsheet Eindhoven Airport Geschiedenis: - 1932 Vliegveld Welschap geopend - 1984 Passagiers terminal gebouwd - 2002 Komst Ryanair - 2006 Komst Wizz Air en Transavia - 2009 KLM stopt - 2013 Ryanair opent

Nadere informatie

Kosten-batenanalyse Luchthaven Twente

Kosten-batenanalyse Luchthaven Twente Kosten-batenanalyse Luchthaven Twente Wijzigingen bij 2,4 miljoen passagiers Opdrachtgever: Vliegwiel Twente Maatschappij ECORYS Nederland BV Rotterdam, 23 september 2009 ECORYS Nederland BV Postbus 4175

Nadere informatie

PRESENTATIE Eindhoven Airport. Airneth 14 februari 2013

PRESENTATIE Eindhoven Airport. Airneth 14 februari 2013 PRESENTATIE Eindhoven Airport Airneth 14 februari 2013 Ondernemingsvisie Eindhoven Airport Een goede internationale bereikbaarheid faciliteert de regio Zuidoost-Brabant bij de economische ontwikkeling.

Nadere informatie

Samenvatting Regionaal-Economische betekenis Lelystad Airport

Samenvatting Regionaal-Economische betekenis Lelystad Airport Samenvatting Regionaal-Economische betekenis Lelystad Airport Inhoud Blz. 1 Inleiding 1 2 Trends in de luchtvaart 2 3 SWOT Lelystad Airport 2 4 Scenario s 5 5 Economische betekenis 5 6 Hoe nu verder? 7

Nadere informatie

Benchmark luchthavengelden en overheidsheffingen

Benchmark luchthavengelden en overheidsheffingen Benchmark luchthavengelden en overheidsheffingen Amsterdam, februari 2013 In opdracht van Ministerie van Infrastructuur & Milieu, Directoraat-Generaal Bereikbaarheid Benchmark luchthavengelden en overheidsheffingen

Nadere informatie

Implicaties van de invoering van de ticket-tax

Implicaties van de invoering van de ticket-tax Amsterdam, maart 2009 in opdracht van ANVR en NBTC Implicaties van de invoering van de ticket-tax Drs. Jan Veldhuis Roetersstraat 29-1018 WB Amsterdam - T (+31) 20 525 1630 - F (+31) 020 525 1686 - www.seo.nl

Nadere informatie

Compensatie bij vertraging in de luchtvaart

Compensatie bij vertraging in de luchtvaart Compensatie bij vertraging in de luchtvaart Amsterdam, november 2013 In opdracht van Ministerie van Infrastructuur en Milieu Compensatie bij vertraging in de luchtvaart Een vergelijking van de regeling

Nadere informatie

Eerste Kamer der Staten-Generaal

Eerste Kamer der Staten-Generaal Eerste Kamer der Staten-Generaal 1 Vergaderjaar 2013 2014 31 936 Luchtvaartnota D VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG Vastgesteld 27 augustus 2014 Ordening 1 hebben kennis genomen van het voorgehangen

Nadere informatie

Factsheet ontwikkeling luchtvaart. Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid

Factsheet ontwikkeling luchtvaart. Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid Notitie over de ontwikkeling van Schiphol in vergelijking met concurrerende luchthavens in de periode 2007-2009 Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid Joost Kolkman Maart 2010 Inhoud 1 Inleiding 3 2 Wereldwijd

Nadere informatie

Benchmark luchthavengelden en overheidsheffingen

Benchmark luchthavengelden en overheidsheffingen Benchmark luchthavengelden en overheidsheffingen Amsterdam, april 2016 In opdracht van Ministerie van Infrastructuur en Milieu, DirectoraatGeneraal Bereikbaarheid Benchmark luchthavengelden en overheidsheffingen

Nadere informatie

Vraag 1 Heeft u kennisgenomen van het bericht Steun voor KLM schadelijk voor Schiphol en Waarom zou je concurrentie KLM tegenhouden??

Vraag 1 Heeft u kennisgenomen van het bericht Steun voor KLM schadelijk voor Schiphol en Waarom zou je concurrentie KLM tegenhouden?? > Retouradres Postbus 20901 2500 EX Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG Plesmanweg 1-6 2597 JG Den Haag Postbus 20901 2500 EX Den Haag T 070-456

Nadere informatie

Implicaties van de invoering van de ticket-tax

Implicaties van de invoering van de ticket-tax Amsterdam, Maart 2009 In opdracht van ANVR en NBTC Implicaties van de invoering van de ticket-tax Drs. Jan Veldhuis Roetersstraat 29-1018 WB Amsterdam - T (+31) 20 525 1630 - F (+31) 020 525 1686 - www.seo.nl

Nadere informatie

Effecten van Mobility Mixx voor de BV Nederland

Effecten van Mobility Mixx voor de BV Nederland Effecten van Mobility Mixx voor de BV Nederland Indicatie van het potentieel van Mobility Mixx wanneer toegepast op het gehele Nederlandse bedrijfsleven Notitie Delft, november 2010 Opgesteld door: A.

Nadere informatie

Benchmark luchthavengelden en overheidsheffingen

Benchmark luchthavengelden en overheidsheffingen Benchmark luchthavengelden en overheidsheffingen Amsterdam, januari 2015 In opdracht van Ministerie van Infrastructuur en Milieu, Directoraat-Generaal Bereikbaarheid Benchmark luchthavengelden en overheidsheffingen

Nadere informatie

Schiphol. de economische motor. Schiphol: de economische motor. AirportCity. www.schiphol.nl. www.youtube.com/schiphol

Schiphol. de economische motor. Schiphol: de economische motor. AirportCity. www.schiphol.nl. www.youtube.com/schiphol Schiphol de economische motor AirportCity Amsterdam Airport Schiphol is een lichtend voorbeeld van een AirportCity: een toonaangevende efficiënte luchthaven die haar bezoekers en de daar gevestigde ondernemingen

Nadere informatie

Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA 'S-GRAVENHAGE

Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA 'S-GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 20201 2500 EE Den Haag Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA 'S-GRAVENHAGE Korte Voorhout 7 2511 CW Den Haag Postbus 20201 2500 EE Den Haag www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

Benchmark luchthavengelden en overheidsheffingen

Benchmark luchthavengelden en overheidsheffingen Benchmark luchthavengelden en overheidsheffingen Amsterdam, februari 2014 In opdracht van Ministerie van Infrastructuur en Milieu Benchmark luchthavengelden en overheidsheffingen Voor de jaren 2003, 2008,

Nadere informatie

6. Zee- en luchthavens: poorten op Europa en de wereld

6. Zee- en luchthavens: poorten op Europa en de wereld 6. Zee- en luchthavens: poorten op Europa en de wereld De totale toegevoegde waarde van de Vlaamse zeehavens en luchthavens nam in 2006 toe. De directe toegevoegde waarde van de zeehavens nam af, maar

Nadere informatie

Werkgelegenheidseffecten Eindhoven Airport. Uitgevoerd door Stratagem Strategic Research BV

Werkgelegenheidseffecten Eindhoven Airport. Uitgevoerd door Stratagem Strategic Research BV Werkgelegenheidseffecten Eindhoven Airport Uitgevoerd door Stratagem Strategic Research BV 12 maart 2012 1 Inleiding In 2007 hebben Stratagem en Ecorys onderzoek verricht naar de toenmalige en mogelijk

Nadere informatie

SCHATTING BBO OPBRENGSTEN

SCHATTING BBO OPBRENGSTEN SCHATTING BBO OPBRENGSTEN 1. Opbrengsten BBO aan overheidsinkomsten Voordat wordt ingegaan op de opbrengsten die de BBO aan Lands kas zal bijdragen, wordt stilgestaan bij het gegeven dat het BBO-stelsel

Nadere informatie

Ticketprijsmonitor Amsterdam-Paramaribo

Ticketprijsmonitor Amsterdam-Paramaribo Ticketprijsmonitor Amsterdam-Paramaribo Amsterdam, 1 september 29 In opdracht van DGLM Ticketprijsmonitor Amsterdam-Paramaribo Bijlage bij: Amsterdam-Paramaribo: Open Skies of Open Market? drs. R. Lieshout

Nadere informatie

Economisch belang van de hubfunctie van Schiphol

Economisch belang van de hubfunctie van Schiphol Economisch belang van de hubfunctie van Schiphol Amsterdam, september 2015 In opdracht van de Ministeries van Infrastructuur en Milieu, Economische Zaken en Financiën Economisch belang van de hubfunctie

Nadere informatie

25 jaar bewegen rond de luchthaven

25 jaar bewegen rond de luchthaven 25 jaar bewegen rond de luchthaven Peter Joustra Senior Projectleider 13 november 2015 @peter_joustra #SADC_NL Outline 1. SADC : organisatie en scope. 2. Van 1987 tot heden: de ontwikkeling van luchthaven

Nadere informatie

Strategie Schiphol Group

Strategie Schiphol Group Strategie Schiphol Group Om de preferred airport in Europa te blijven, wil Schiphol Group de luchthaven verder ontwikkelen als hoogwaardige hub. Daartoe werken we nauw samen met onze homecarrier KLM, die

Nadere informatie

Nieuwe waardering van tijd: Implicatie voor reizigersgedrag, - modellen en beleid Jan Veldhuis SEO Economisch Onderzoek

Nieuwe waardering van tijd: Implicatie voor reizigersgedrag, - modellen en beleid Jan Veldhuis SEO Economisch Onderzoek Nieuwe waardering van tijd: Implicatie voor reizigersgedrag, - modellen en beleid Jan Veldhuis SEO Economisch Onderzoek www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Airneth Seminar Den Haag, 25 september

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2005 2006 29 665 Evaluatie Schipholbeleid Nr. 36 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN VERKEER EN WATER- STAAT Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

Luchthavengelden en Overheidsheffingen

Luchthavengelden en Overheidsheffingen Luchthavengelden en Overheidsheffingen Amsterdam, mei 2006 In opdracht van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat, Directoraat-Generaal Transport en Luchtvaart Luchthavengelden en Overheidsheffingen

Nadere informatie

Vraag Antwoord Scores

Vraag Antwoord Scores Opgave 1 1 maximumscore 2 Een antwoord waaruit blijkt dat consumenten (bepaalde) aankopen naar voren halen, wanneer ze een hoge / hogere inflatie in de komende periode verwachten. 2 maximumscore 2 Een

Nadere informatie

Bijlage 2: gevolgen verhoging energiebelasting op aardgas in de eerste schijf met 25%

Bijlage 2: gevolgen verhoging energiebelasting op aardgas in de eerste schijf met 25% Bijlage 2: gevolgen verhoging energiebelasting op aardgas in de eerste schijf met 25% Inleiding Deze bijlage bevat de effecten van een mogelijke verhoging van de energiebelasting (EB) op aardgas in de

Nadere informatie

Benchmark luchthavengelden en overheidsheffingen

Benchmark luchthavengelden en overheidsheffingen Benchmark luchthavengelden en overheidsheffingen Amsterdam, november 2010 In opdracht van Directoraat Generaal Luchtvaart en Maritieme zaken (DGLM) Benchmark luchthavengelden en overheidsheffingen Voor

Nadere informatie

BIJLAGE A KENGETALLEN In deze bijlage geven we in overzichtelijke tabellen de kengetallen weer die gebruikt zijn ter bepaling van de effecten van het kantoren- en bedrijventerreinenprogramma voor de regio

Nadere informatie

Position Paper. Actieagenda Schiphol. Vakbonden in actie voor Actieagenda Schiphol

Position Paper. Actieagenda Schiphol. Vakbonden in actie voor Actieagenda Schiphol Position Paper Actieagenda Schiphol Vakbonden in actie voor Actieagenda Schiphol Paper van: VNV, FNV Luchtvaart, VNC, CNV Vakmensen, NVLT, VCP, De Unie, VHKP Mei 2016 Gezien het economisch belang en de

Nadere informatie

Eindexamen economie vmbo gl/tl 2006 - II

Eindexamen economie vmbo gl/tl 2006 - II BEOORDELINGSMODEL Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt één punt toegekend. HET GROTE ONDERNEMERSSPEL 1 B 2 A 3 maximumscore 2 Voorbeeld van een juiste berekening: Loonkosten in twee jaar:

Nadere informatie

De invloed van landsgrenzen en taalverschillen op de luchthavenkeuze in België en Nederland. Uitkomsten van de KiM luchthavenkeuze enquête 2013

De invloed van landsgrenzen en taalverschillen op de luchthavenkeuze in België en Nederland. Uitkomsten van de KiM luchthavenkeuze enquête 2013 De invloed van landsgrenzen en taalverschillen op de luchthavenkeuze in België en Nederland. Uitkomsten van de KiM luchthavenkeuze enquête 2013 Internationale connectiviteit Staat op alle metropolenlijstjes

Nadere informatie

13 Resultaten, financiële consequenties en dekking

13 Resultaten, financiële consequenties en dekking 13 Resultaten, financiële consequenties en dekking 13.1 Inleiding In dit hoofdstuk volgt een beknopt overzicht van de beoogde en berekende resultaten van het Energieakkoord voor duurzame groei. Voor een

Nadere informatie

Eisen aan een maatschappelijke kosten-batenanalyse

Eisen aan een maatschappelijke kosten-batenanalyse Eisen aan een maatschappelijke kosten-batenanalyse Prof.dr. Carl Koopmans (SEO Economisch Onderzoek en Vrije Universiteit) en Rogier Lieshout Msc. (SEO Economisch Onderzoek, Airneth) 16 januari 2014 Inleiding

Nadere informatie

Belastingen en heffingen in de luchtvaart. Sam envatting

Belastingen en heffingen in de luchtvaart. Sam envatting Sam envatting Terugkerende discussie Belastingen en heffingen voor vliegverkeer zijn een terugkerend onderwerp van discussie. Voorstanders van belastingen vinden het onrechtvaardig dat de internationale

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 havo 2006-II

Eindexamen economie 1-2 havo 2006-II Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 Voorbeelden van een juist antwoord zijn: kosten van politie-inzet

Nadere informatie

Monitor karakteristieken luchtvaartmarkt Nederland Verenigde Arabische Emiraten

Monitor karakteristieken luchtvaartmarkt Nederland Verenigde Arabische Emiraten Monitor karakteristieken luchtvaartmarkt Nederland Verenigde Arabische Emiraten Amsterdam, november 2015 In opdracht van het ministerie van Infrastructuur en Milieu Monitor karakteristieken luchtvaartmarkt

Nadere informatie

Het kabinet is de Raad erkentelijk voor de voortvarendheid waarmee het advies inzake het bovenvermelde voorstel is uitgebracht.

Het kabinet is de Raad erkentelijk voor de voortvarendheid waarmee het advies inzake het bovenvermelde voorstel is uitgebracht. > Retouradres Postbus 20201 2500 EE Den Haag Aan de Koningin Korte Voorhout 7 2511 CW Den Haag Postbus 20201 2500 EE Den Haag www.minfin.nl AFP/2009/ U265 Uw brief (kenmerk) Datum 29 april 2009 Betreft

Nadere informatie

Notitie Verkenning Marktontwikkelingen Luchtvaart tot 2020 1 oktober 2009

Notitie Verkenning Marktontwikkelingen Luchtvaart tot 2020 1 oktober 2009 Notitie Verkenning Marktontwikkelingen Luchtvaart tot 2020 1 oktober 2009 1. De 580.000 bewegingen uit het Aldersakkoord Middellange termijn prognoses luchtvaartsector als input voor het Aldersakkoord

Nadere informatie

Mark Lijesen. Vrije Universiteit, afdeling Ruimtelijke Economie 1

Mark Lijesen. Vrije Universiteit, afdeling Ruimtelijke Economie 1 TVW Tijdschrift Vervoerswetenschap Jaargang 49, nummer 3 Oktober 2013 pp. 65-76 ISSN: 1571-9227 www.vervoerswetenschap.nl Hoe ongelijk is het speelveld in de luchtvaart en hoe erg is dat? Vrije Universiteit,

Nadere informatie

Belastingen in de luchtvaart

Belastingen in de luchtvaart Belastingen in de luchtvaart Joost Kolkman en Joost Zuidberg Luchtvaart levert een belangrijke bijdrage aan de economie, maar gaat gepaard met negatieve externe effecten. Een deel van de politiek en de

Nadere informatie

Reactie op SEO-studie naar welvaartseffecten van splitsing energiebedrijven

Reactie op SEO-studie naar welvaartseffecten van splitsing energiebedrijven CPB Notitie Datum : 6 juli 2006 Aan : Ministerie van Economische Zaken Reactie op SEO-studie naar welvaartseffecten van splitsing energiebedrijven 1 Inleiding Op 5 juli 2006 heeft SEO, in opdracht van

Nadere informatie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie Productiviteit, concurrentiekracht en economische ontwikkeling Concurrentiekracht wordt vaak beschouwd als een indicatie voor succes of mislukking van economisch beleid. Letterlijk verwijst het begrip

Nadere informatie

Energiebesparing bestaande koopwoningen. Effecten stimuleringspakket

Energiebesparing bestaande koopwoningen. Effecten stimuleringspakket Energiebesparing bestaande koopwoningen Effecten stimuleringspakket Notitie Delft, juli 2013 Opgesteld door: Cor Leguijt Frans Rooijers 2 2 juli 2013 3.B17.1 Energiebesparing bestaande koopwoningen 1 Inleiding

Nadere informatie

Sociaal akkoord aow en Witteveenkader Op verzoek van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid

Sociaal akkoord aow en Witteveenkader Op verzoek van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid CPB Notitie 10 juni 2011 Sociaal akkoord aow en Witteveenkader Op verzoek van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. CPB Notitie Aan: Ministerie van SZW Centraal Planbureau Van Stolkweg

Nadere informatie

Windmolenparken Zichtbaar vanaf de kust

Windmolenparken Zichtbaar vanaf de kust Windmolenparken Zichtbaar vanaf de kust De impact op recreatie en toerisme -Addendum bij de studie uit 2014- Inhoud Blz. 1 Inleiding 1 2 Omvang van de impact (actualisatie) 3 3 Conclusies en aanbevelingen

Nadere informatie

Economische effecten van de invoering van de éénderde regeling op Eindhoven Airport

Economische effecten van de invoering van de éénderde regeling op Eindhoven Airport Amsterdam, augustus 2011 Economische effecten van de invoering van de éénderde regeling op Eindhoven Airport Jan Veldhuis Rogier Lieshout Roetersstraat 29-1018 WB Amsterdam - T (+31) 20 525 1630 - F (+31)

Nadere informatie

Perscommuniqué. Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de Belgische economie

Perscommuniqué. Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de Belgische economie Federaal Planbureau Economische analyses en vooruitzichten Perscommuniqué Brussel, 15 september 2000 Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de

Nadere informatie

De internationale concurrentiepositie van Nederland als logistiek land

De internationale concurrentiepositie van Nederland als logistiek land De internationale concurrentiepositie van Nederland als logistiek land Algemene Ledenvergadering NDL Amsterdam, 22 april 2016 Drs. René Buck Directeur Buck Consultants International Buck Consultants International

Nadere informatie

De leefomgeving en toekomstige

De leefomgeving en toekomstige De leefomgeving en toekomstige ontwikkelingen RTHA Mini master class 2 juni 2015 Natuur en Milieufederatie Zuid-Holland Natuur en Milieufederatie Zuid- Holland De Natuur en Milieufederatie Zuid-Holland

Nadere informatie

Derde kwartaal 2012. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Gelderland

Derde kwartaal 2012. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Gelderland Derde kwartaal 212 Conjunctuurenquête Nederland Conjunctuurenquête Nederland I rapport derde kwartaal 212 Inhoud rapport COEN in het kort Economisch klimaat Omzet Export Personeelssterkte Investeringen

Nadere informatie

Mobiliteitsmanagement en fiscaliteit

Mobiliteitsmanagement en fiscaliteit Mobiliteitsmanagement en fiscaliteit Professor Jos van Ommeren, Vrije Universiteit Amsterdam, Februari 2013 Mobiliteitsmanagement gaat over de relatie tussen werkgever en werknemer met betrekking tot mobiliteit.

Nadere informatie

Werkgelegenheidsmonitor Lelystad Airport

Werkgelegenheidsmonitor Lelystad Airport Werkgelegenheidsmonitor Lelystad Airport Amsterdam, mei, 2010 In opdracht van Gemeente Lelystad Werkgelegenheidsmonitor Lelystad Airport J. Zuidberg G. Burghouwt J. de Wit Roetersstraat 29-1018 WB Amsterdam

Nadere informatie

Effecten van verschillende heffingsvarianten op de Nederlandse luchtvaart

Effecten van verschillende heffingsvarianten op de Nederlandse luchtvaart Leiden, 15 augustus 2007 in opdracht van het Ministerie van Financiën, het Ministerie van Verkeer en Waterstaat, en het Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer Effecten van

Nadere informatie

Vergroening van belastingen Concrete handvaten

Vergroening van belastingen Concrete handvaten Vergroening van belastingen Concrete handvaten Frans Rooijers & Martijn Blom 2 1 Vergroening belastingen Van arbeid naar milieubelastende factoren 1. Regulerend >> afname milieueffecten 2. Inkomsten voor

Nadere informatie

Economische Effecten Schiphol

Economische Effecten Schiphol Economische Effecten Schiphol Amsterdam, maart 2006 In opdracht van Ministerie van Verkeer en Waterstaat, Provincie Noord-Holland, Provincie Flevoland, Gemeente Amsterdam, Gemeente Haarlemmermeer, Gemeente

Nadere informatie

MKBA Windenergie Lage Weide Samenvatting

MKBA Windenergie Lage Weide Samenvatting MKBA Windenergie Lage Weide Delft, april 2013 Opgesteld door: G.E.A. (Geert) Warringa M.J. (Martijn) Blom M.J. (Marnix) Koopman Inleiding Het Utrechtse College en de Gemeenteraad zetten in op de ambitie

Nadere informatie

EINDHOVEN AIRPORT EN DE WERKGELEGENHEID: FEITEN EN FICTIE

EINDHOVEN AIRPORT EN DE WERKGELEGENHEID: FEITEN EN FICTIE EINDHOVEN AIRPORT EN DE WERKGELEGENHEID: FEITEN EN FICTIE Voorstanders van de Eindhovense luchthaven zwaaien ermee, en het vliegveld doet daar zelf ijverig aan mee: de arbeidsplaatsen van de luchtvaart.

Nadere informatie

Het realiteitsgehalte van 580 duizend vliegtuigbewegingen op Schiphol in 2020

Het realiteitsgehalte van 580 duizend vliegtuigbewegingen op Schiphol in 2020 Het realiteitsgehalte van 580 duizend vliegtuigbewegingen op Schiphol in 2020 Amsterdam, april 2009 In opdracht van DGLM Het realiteitsgehalte van 580 duizend vliegtuigbewegingen op Schiphol in 2020 Drs.

Nadere informatie

Oostroute Lelystad Airport

Oostroute Lelystad Airport Oostroute Lelystad Airport In opdracht van: Natuur en Milieu Flevoland en Staatsbosbeheer To70 Postbus 43001 2504 AA Den Haag tel. +31 (0)70 3922 322 fax +31 (0)70 3658 867 E-mail: info@to70.nl Door: Ruud

Nadere informatie

Emissiehandel in Europa

Emissiehandel in Europa Emissiehandel in Europa Emissiehandel (EU ETS) is een marktinstrument waarmee de EU uitstoot van broeikasgassen wil verminderen en zo haar klimaatdoelstelling wil behalen. Er zijn twee emissiehandelssystemen:

Nadere informatie

Economisch belang van de mainport Schiphol. Analyse van directe en indirecte economische relaties

Economisch belang van de mainport Schiphol. Analyse van directe en indirecte economische relaties Economisch belang van de mainport Schiphol Analyse van directe en indirecte economische relaties OPGESTELD IN OPDRACHT VAN: Ministerie van Infrastructuur en Milieu OPGESTELD DOOR: Adres: Valkenburgerstraat

Nadere informatie

De prijsgevoeligheid van transferpassagiers op Schiphol: een second opinie

De prijsgevoeligheid van transferpassagiers op Schiphol: een second opinie CPB Notitie 8 april 2011 De prijsgevoeligheid van transferpassagiers op Schiphol: een second opinie Op verzoek van het Ministerie van Infrastructuur en Milieu, DG Luchtvaart en Maritieme Zaken. CPB Notitie

Nadere informatie

Lange termijn verkenningen voor de Mainport Schiphol

Lange termijn verkenningen voor de Mainport Schiphol Amsterdam, februari 2014 In opdracht van Schiphol Group, SADC, Ministerie van Infrastructuur en Milieu, Provincie Noord-Holland, Gemeenten Amsterdam en Haarlemmermeer Lange termijn verkenningen voor de

Nadere informatie

SP-voorstel fiscale behandeling eigen woning

SP-voorstel fiscale behandeling eigen woning CPB Notitie Datum : 27 augustus 2004 Aan : de SP, de heer E. Irrgang SP-voorstel fiscale behandeling eigen woning 1 Inleiding De SP-fractie heeft het CPB gevraagd de budgettaire en koopkrachteffecten te

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG. Datum 27 januari 2015 Betreft vragen over KLM. Geachte voorzitter,

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG. Datum 27 januari 2015 Betreft vragen over KLM. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20901 2500 EX Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG Plesmanweg 1-6 2597 JG Den Haag Postbus 20901 2500 EX Den Haag T 070-456

Nadere informatie

Eindexamen economie vwo 2010 - I

Eindexamen economie vwo 2010 - I Beoordelingsmodel Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 2 Een antwoord waaruit

Nadere informatie

Over de interpretatie van schattingen van het private en het sociale rendement van R&D

Over de interpretatie van schattingen van het private en het sociale rendement van R&D CPB Memorandum Hoofdafdelingen : Institutionele Analyse en Bedrijfstakken Afdelingen : Kenniseconomie en Bedrijfstakkencoördinatie Samenstellers : Maarten Cornet, Erik Canton en Alex Hoen Nummer : 27 Datum

Nadere informatie

Internationale handel H7 1. Internationale handel. Waarom importeren: 25-2-2013. Waar komt het vandaan?

Internationale handel H7 1. Internationale handel. Waarom importeren: 25-2-2013. Waar komt het vandaan? Internationale handel H7 1 Waar komt het vandaan? Economie voor het vmbo (tot 8,35 m.) Internationale handel Importeren = invoeren (betalen) Exporteren = uitvoeren (verdienen) Waarom importeren: Meer keuze

Nadere informatie

CPB Notitie. Samenvatting. Aan: Ministerie van SZW

CPB Notitie. Samenvatting. Aan: Ministerie van SZW CPB Notitie Aan: Ministerie van SZW Centraal Planbureau Van Stolkweg 14 Postbus 80510 2508 GM Den Haag T (070) 3383 380 I www.cpb.nl Contactpersoon M.H.C. Lever Datum: 10 juni 2011 Betreft: Sociaal akkoord

Nadere informatie

Remgeldeffecten van het verplichte eigen risico in de zvw

Remgeldeffecten van het verplichte eigen risico in de zvw Remgeldeffecten van het verplichte eigen risico in de zvw Rudy Douven en Hein Mannaerts Ingezonden brief naar aanleiding van Is de Zorgverzekeringswet een succes? In TPEdigitaal 4(1) pp. 1-24 Wynand van

Nadere informatie

N B T C A F D E L I N G R E S E A R CH M A A R T 2 0 1 1 TOERISME IN PERSPECTIEF

N B T C A F D E L I N G R E S E A R CH M A A R T 2 0 1 1 TOERISME IN PERSPECTIEF N B T C A F D E L I N G R E S E A R CH M A A R T 2 0 1 1 TOERISME IN PERSPECTIEF 2011 ONTWIKKELINGEN MBT T OT INKOMEND EN BINNENLANDS TOERISM E NADER BEKEKEN Toerisme in perspectief 2011 Ontwikkelingen

Nadere informatie

Amsterdam Airport Schiphol

Amsterdam Airport Schiphol Amsterdam Airport Schiphol NATM ledenvergadering Patricia Freije Business Developer Aviation Marketing 20 april 2010 Inhoud 1) Introductie Amsterdam Airport Schiphol 2) Markt ontwikkelingen 3) Gezamenlijke

Nadere informatie

solidariteit van jong met oud, of ook omgekeerd?

solidariteit van jong met oud, of ook omgekeerd? Bijdrage prof. dr. Kees Goudswaard / 49 Financiering van de AOW: solidariteit van jong met oud, of ook omgekeerd? Deze vraag staat centraal in de bij drage van bijzonder hoogleraar Sociale zekerheid prof.

Nadere informatie

Lelystad Airport: een unieke kans

Lelystad Airport: een unieke kans Lelystad Airport: een unieke kans Argumenten voor, argumenten tegen en de mening van het gezamenlijke Flevolandse bedrijfsleven Lelystad, 5 maart 2007 VNO-NCW MKB Kamer van Koophandel Flevoland Vereniging

Nadere informatie

Reactie van Min.v.Financiën Klankbord Groep* i.z. Min.v.Fin. differentiatie analyse Vliegbelasting

Reactie van Min.v.Financiën Klankbord Groep* i.z. Min.v.Fin. differentiatie analyse Vliegbelasting 1 Reactie van Min.v.Financiën Klankbord Groep* i.z. Min.v.Fin. differentiatie analyse Vliegbelasting Inleiding Het Ministerie van Financiën heeft ten behoeve van de uitwerking van de motie Tang de input

Nadere informatie

Marktverwachting vervoer gevaarlijke stoffen per spoor Second opinion

Marktverwachting vervoer gevaarlijke stoffen per spoor Second opinion Marktverwachting vervoer gevaarlijke stoffen per spoor Second opinion Jan Francke Jan Anne Annema oktober 2007 Second opinion ProRail studie Marktverwachting vervoer gevaarlijke stoffen per spoor...............................................................................

Nadere informatie

Beoordeling van het strategisch plan van Groningen Airport Eelde

Beoordeling van het strategisch plan van Groningen Airport Eelde Beoordeling van het strategisch plan van Groningen Airport Eelde Amsterdam, januari 2014 In opdracht van de Noordelijke Rekenkamer Beoordeling van het strategisch plan van Groningen Airport Eelde R. Lieshout

Nadere informatie

2 Producenten grijze stroom laten betalen voor transport?

2 Producenten grijze stroom laten betalen voor transport? ECN Beleidsstudies ECN-BS-10-016 29 april 2010 Producenten van grijze stroom laten betalen voor transport? Notitie aan : Werkgroep Heroverweging Energie en Klimaat Kopie aan : A.W.N. van Dril Van : F.D.J.

Nadere informatie

Het belang van het Schipholnetwerk voor het in Nederland gevestigde bedrijfsleven Een analyse op sectorniveau

Het belang van het Schipholnetwerk voor het in Nederland gevestigde bedrijfsleven Een analyse op sectorniveau Eindrapportage Het belang van het Schipholnetwerk voor het in Nederland gevestigde bedrijfsleven Een analyse op sectorniveau In opdracht van: Ministerie van Verkeer en Waterstaat Directoraat Generaal Luchtvaart

Nadere informatie

CPB-reactie op OESOstudie over de relatie tussen inkomensongelijkheid. economische groei

CPB-reactie op OESOstudie over de relatie tussen inkomensongelijkheid. economische groei CPB Notitie 22 december 2014 CPB-reactie op OESOstudie over de relatie tussen inkomensongelijkheid en economische groei Uitgevoerd op verzoek van de vaste commissie Financiën van de Tweede Kamer CPB Notitie

Nadere informatie

32 132 Wijziging van de Wet belastingen op milieugrondslag in verband met de afschaffing van de vliegbelasting

32 132 Wijziging van de Wet belastingen op milieugrondslag in verband met de afschaffing van de vliegbelasting 32 132 Wijziging van de Wet belastingen op milieugrondslag in verband met de afschaffing van de vliegbelasting Nota naar aanleiding van het verslag Inleiding Het kabinet heeft met belangstelling kennisgenomen

Nadere informatie

Paul Besseling Programmaleider Mobiliteit en Infrastructuur Centraal Planbureau

Paul Besseling Programmaleider Mobiliteit en Infrastructuur Centraal Planbureau Paul Besseling Programmaleider Mobiliteit en Infrastructuur Centraal Planbureau Overzicht Bruinsma et. al. (2001) onderzochten de indirecte effecten van Schiphol. Het blijkt dat vooral in de VS bij ex

Nadere informatie