Nederland en energie efficiëntie Zal Nederland in 2020 de Europese norm van 20% efficiënter energieverbruik behalen?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Nederland en energie efficiëntie Zal Nederland in 2020 de Europese norm van 20% efficiënter energieverbruik behalen?"

Transcriptie

1 Nederland en energie efficiëntie Zal Nederland in 2020 de Europese norm van 20% efficiënter energieverbruik behalen? Frank Menger en Pepijn Wolterinck Young European Specialists

2 Inhoudsopgave Het verdrag (inleiding) - Uitleg verdrag 3 - Toekomstscenario s en richtlijnen 4 Nederland - Standpunt Nederland en toekomstvisie 5 - Situatie van Nederland t.o.v. de doelstellingen, nationaal en regionaal, en de maatregelen van de Nederlandse overheid 7 - Grootschalige oplossingen CO2-uitstoot in Nederland 12 - Voordelen en nadelen soorten hernieuwbare energie productie in Nederland 14 Nederlandse bedrijven - Hoe gaan bedrijven dit bewerkstelligen? (Onderzoek bedrijf DSM en NUON) 17 Ligt Nederland op schema? - Conclusie 25 - Toekomstverwachting en aanbevelingen 27 2

3 Het verdrag Uitleg Doelen Bijna iedereen is tegenwoordig op de hoogte van het energieprobleem. Wij als mensen gebruiken veel te veel en steeds meer energie, waarbij wij ook nog eens een deel energie verspillen. Al dit energie verbruiken is natuurlijk slecht voor het milieu, dus er moet iets aan gedaan worden. Dit probleem is echter moeilijk aan te pakken, aangezien het vaak de consumenten en bedrijven zijn die deze energie hard nodig hebben en het erg moeilijk is om een energie besparend initiatief aan een grote groep voor te leggen. Hier springt de overheid in. De overheid legt wetten voor, die er voor moeten zorgen dat wij met z n allen minder gaan verbruiken. Maar helaas is dit probleem niet voor één land, maar voor de hele wereld. Overheden kunnen dus wel in hun eigen land initiatief nemen en zorgen voor minder verbruik en verspilling, maar één land dat dit doet is lang niet genoeg. Omdat overheden geen macht hebben in andere landen, moest de Europese Unie wetten voorleggen, aangezien alle lidstaten deze wetten horen te volgen. Zo wordt er dus een veel grotere groep betrokken bij het energie besparende project. Er zijn doelen gesteld voor een groene economische groei. Die maakte deel uit van de EU 2020-strategie gemaakt in juni 2010 waarin de doelen moeten worden gehaald binnen tien jaar. De kerndoelen hadden te maken met meer onderzoek, ontwikkeling en werkgelegenheid, het bevorderen van sociale insluiting, het onderwijs niveau verhogen en dus een groenere economie. De doelen. Alle Europese lidstaten hebben toegezegd deze doelstellingen te gaan halen: de broeikasgasemissies moeten met tenminste 20% zijn verminderd ten opzichte van 1990; het aandeel hernieuwbare energie moet 20% van het totale EUenergiegebruik zijn; het aandeel biobrandstoffen moet 10% van het totale EU-verbruik van benzine en diesel in de vervoersector zijn; bedrijven moeten in % minder CO2 uitstoten dan in De Europese Unie wil dat bereiken met emissiehandel. Deze vier doelstellingen vormen samen dus de doelstellingen. Als er een wereldwijd klimaatverdrag komt, zal de EU de uitstoot van CO2 met 30% willen verminderen in Deze huidige doelstellingen zijn bindend voor alle lidstaten, maar er zijn wel verschillen. Malta moet bijvoorbeeld 10% hernieuwbare energie opwekken t.o.v. de totale productie, terwijl Zweden dit tot 49% moet brengen. Dit komt omdat Zweden al sinds lange tijd hernieuwbare energie produceert uit waterkracht en biomassa. Dit is het solidariteitsbeginsel. Ook zijn er tussendoelstellingen gesteld om de voortgang te stimuleren. Tussendoelstellingen zoals CO2 opslag horen hierbij. De Europese Commissie stelt ook richtlijnen en toekomstscenario s op die de landen kunnen helpen bij het behalen van de doelen. Ook is er gezorgd voor meer ruimte voor nationale samenwerkingsprojecten. Natuurlijk kunnen bedrijven en consumenten niet uit zichzelf meer investeren in beter 3

4 energieverbruik. De overheid subsidieert schone goederen bijvoorbeeld en steunt bedrijven met geld. De minst milieu vriendelijke goederen worden simpelweg verboden. Toekomstscenario s en richtlijnen Europese Commissie Energy Roadmap In oktober (uitgelekt) is het Energie Roadmap concept te voorschijn gekomen. In dit concept zijn verschillende toekomstscenario s te zien die mogelijke oplossingen en maatregelen bevatten om de CO2-uitstoot aan te pakken. Ook dit concept stelt weer tussentijdse doelen. Zo krijgen bedrijven, maar ook de overheden beter inzicht in wat er gebeurd moet worden en wat misschien dus niet gedaan moet worden. Scenario s en consequenties worden beschreven. Er zijn combinaties van scenario s gemaakt, maar het is nog maar de vraag of deze werkelijkheid worden, wel kunnen Europese landen nu keuzes maken voor hun energiebeleid. Elk scenario heeft een andere manier van het werken naar een hernieuwbare energie economie. Hier worden dan de verwachte voor en nadelen op bijvoorbeeld de prijzen van energie en technologie gegeven. Ook worden er een aantal eventuele nieuwe problemen vastgesteld en worden de effecten van ieder scenario nauwkeurig weergegeven. Europa wil in 2050 de uitstoot van CO2 met 80% hebben verminderd, dat betekent dus dat er bijna geen koolstof meer wordt gebruikt. Om dit te behalen zijn er in het Energie Stappenplan 2050 vijf mogelijke scenario s opgesteld: 1. Ontkoling van het energiesysteem 2. Energie-efficiëntie en hernieuwbare energie 3. Vroege investeringen 4. Prijsstijgingen in de hand houden 5. Gezamenlijk actie ondernemen In September 2011 is de Roadmap voor een energie-efficiënt Europa (Roadmap for a Resource Efficient Europe) vrijgegeven. Dit concept maakt plannen om met minder verbruik meer te verkrijgen. Denk aan energie en materiaal en dergelijke. Er moet een duurzame, nooit opgaande energiebron komen. Om hiervoor te zorgen worden er weer maatregelen voorgesteld en indicaties gegeven. Het geschatte bedrag om de wereldeconomie efficiënter te maken, ligt ongeveer tussen 1.05 en 2.59 triljoen US dollars. Het geld is er, maar het probleem blijft de onzekerheid van de investeringen. Wat zijn de gevaren en wat krijg je er uiteindelijk voor terug? Bovendien zijn de meeste investeerders minder geneigd om lange termijn investeringen te doen. De Richtlijn Hernieuwbare Energie is in 2009 opgesteld door de Europese Commissie. Deze zou de groei naar hernieuwbare energie bevorderen. Deze richtlijn is opgesteld om de doelen te verwezenlijken. Het doel is om hernieuwbare energie in elk land tot 20% van het energie verbruik te krijgen. Voor Nederland is het aandeel in 2020 gesteld op 14%. Ook worden er nationale regels opgesteld in deze richtlijn. 4

5 de statistische overdracht tussen lidstaten; gezamenlijke projecten tussen lidstaten onderling en met derde landen; garanties van oorsprong; administratieve procedures; voorlichting en opleiding; toegang tot het elektriciteitsnet voor energie uit hernieuwbare bronnen. Deze nieuwe regelgeving is opgenomen in de wet in Nederland. Tegelijk is ook de richtlijn voor schone en energie zuinige wegvoertuigen in de nationale wetgeving opgenomen. Standpunt Nederland en toekomstvisie Het Nederlandse kabinet was optimistisch over het verdrag dat in maart 2010 is gemaakt en vond het duurzaamheidsbeleid belangrijk. GroenLinks was teleurgesteld, omdat er maar drie van de zes milieuwetten werden gesteund en de rest was niet genoeg voor een minder vervuilend Europa. Ook de milieuorganisaties waren niet blij. De doelen die waren gesteld, waren lang niet genoeg om echt iets aan het klimaat te doen. Wel was men positief over de 30% vermindering van de CO2- uitstoot. Tijdens de Europese Raad op 1 maart 2012 waren de regeringsleiders en staatshoofden kritisch op hun eigen werk om de groei te stimuleren. Onze premier Mark Rutte vond dat de groeidoelstellingen in het verdrag door Nederland niet specifiek genoeg waren behandeld. Iedereen was van mening dat er meer tussentijdse doelen moesten worden gesteld om zo het eind doel te behalen. De overheid wil met haar energiebeleid bereiken dat de CO2-uitstoot verminder en Nederland minder afhankelijk wordt van fossiele brandstoffen. Om dit te bereiken moet er worden overgeschakeld naar schone, hernieuwbare energie en de energievoorziening moet betrouwbaar en betaalbaar blijven. Er moeten nieuwe energietechnieken worden uitgevonden om de energiesector in Nederland groener te krijgen. Er zijn maatregelen om het gebruik van fossiele brandstoffen tegen te gaan en zo wordt er ook gewerkt aan de CO2-uitstoot. In 2050 moet Nederland leven in een CO2-arme samenleving. In de politiek zijn klimaat, energie en duurzaamheid belangrijke begrippen. Om de wetten van Europa na te volgen, moeten er goede plannen worden gemaakt. Het Centraal Plan Bureau (CPB) heeft een rapport opgesteld en daarin komt niet heel verrassend GroenLinks er als meest duurzame partij uit, PVV staat onderaan de lijst. Na alle berekeningen zullen de meeste partijen de Europese normalen gaan halen, behalve PVV en CDA. Ook PVV vindt als enige dat de subsidiëring van wind- en zonne-energie moet worden gestopt. Volgens de partijen moet de uitstoot van broeikasgassen worden verminderd door fossiele brandstoffen in te ruilen voor groene energie. 5

6 PvdA is het eens met het verdrag en vindt dat in 2050 Nederland volledig duurzaam en onafhankelijk van fossiele brandstoffen is. Kernenergie moet er niet komen en CO2 moet worden opgeslagen. Ook VVD wil de doelen van Europa halen. Energiebesparing en het stimuleren van brandstoffen op biomassa staan voorop. VVD vindt wel dat subsidies de markt verstoren en duur zijn. PVV besteedt niet veel aandacht aan het klimaat en wat daar mee te maken heeft. PVV wil de belasting op energie verlagen en wil dat kernenergie blijft. Daarnaast wil de partij vooral met dingen stoppen, zoals stoppen met duurzaam inkopen, de SDE+regeling en de duurzaamheid- en CO2-reductiesubsidies. D66 vindt dat de huidige gang van zaken moet veranderen. Er wordt 1,5 miljard extra geïnvesteerd en de subsidieregeling voor duurzame energie wordt verdubbeld. Volgens D66 produceert Nederland dan in 2020 voor 16% aan duurzame energie. SP vindt dat er energie moet worden bespaard (2% per jaar) en het aandeel duurzame energie met 1,5% per jaar moet worden verhoogd. Nederland moet grote investeringen doen voor de verbetering op de elektriciteitsnetten en samenwerken met de buurlanden. CDA zegt dat er alternatieven moeten worden gezocht, omdat de huidige energiebronnen opraken. Het doel is dat we in 2050 over een betrouwbare, betaalbare energievoorziening op basis van hernieuwbare grondstoffen beschikken. Energiebesparing komt eerst, daarna het investeren in duurzame energie, kernenergie en dan de CO2-opslag. Zo zie je dat deze politieke partijen zich ervan bewust is dat er wat moet worden gedaan aan het klimaat. Bijna iedereen is het eens met de doelen die zijn gesteld en willen deze behalen. Wat er van al deze standpunten terecht komt is nog maar de vraag, aangezien de verkiezingen eraan komen en er daarna een kabinet moet worden gevormd waarbij er altijd concessies moeten worden gedaan. Alsnog is het goed dat de partijen druk met het klimaat bezig zijn. 6

7 Nederland De situatie van Nederland t.o.v. de doelen, nationaal en regionaal, en de maatregelen van de Nederlandse overheid Nationaal Nederland en CO2-uitstoot Gekwantificeerde Emissie Reductie. ( ) -28% Luxembourg 0% Finland -21% Germany +4% Sweden -21% Denmark 0% France -13% Austria +6,5% Italy -12,5% UK +13% Ireland -7,5% Belgium +15% Spain - 6% Netherlands +25% Greece +28% Portugal Zoals te zien bij de gegevens hierboven is Nederland op weg naar de 20% vermindering van de CO2-uitstoot. Nederland blinkt weliswaar niet uit met de 6% vermindering, maar de vermindering is er wel! Landen zoals Italië, Ierland, Spanje, Griekenland en Portugal hebben zelfs een hogere uitstoot. Dit komt waarschijnlijk omdat in deze landen er geen investeringen zijn gemaakt door de slechte economische tijden. Griekenland is nu zelfs bijna failliet, dus dit was wel te verwachten met de crisis. Als Nederland deze vermindering doorzet, lijkt de 20% niet eens zo heel moeilijk te behalen, maar dan moeten de investeringen wel door blijven gaan en in deze tijd is dit vrij onzeker. In Nederland zijn allerlei projecten gestart om de energie efficiëntie omhoog te krikken. Een mooi voorbeeld van zo n project is het SDE (Stimulering Duurzame Energieproductie). Dit project is gestart door het Ministerie van Economische zaken, Landbouw en Innovatie. De overheid heeft een enorm geldbedrag vrijgegeven om subsidies te verlenen aan bedrijven en non-profit organisaties die duurzame energie willen produceren (energie uit biomassa, wind, zon, waterkracht, geothermie en osmose). Er is dus 1,7 miljard geïnvesteerd door de overheid en het lijkt te werken. Steeds meer bedrijven zijn geïnteresseerd in schone energie. De gegevens hiernaast zijn interessant om te bekijken, want dit laat de CO2-uitstoot veranderingen in de afgelopen jaren zien. Wat op valt is dat vanaf 1990 in alle sectoren de uitstoot is toegenomen, behalve die van de Industrie en de Raffinaderijen. CO2-uitstoot in Nederland per sector. Bron: CBS. 7

8 Doordat hier de uitstoot verminderde leek het alsof Nederland goed op weg was naar een verminderende uitstoot, maar er is geen rekening gehouden dat Nederland hier in een crisis zat, zowel in 1990 als in Nu de economie weer een beetje begint te groeien is de uitstoot weer omhooggeschoten van deze sector. De uitstoot is nog nooit zo hoog geweest. Nog meer redenen voor deze hoge uitstoot is de strenge winter in 2010 (te zien aan de groei van de uitstoot in de huishoudens) en de groeiende vraag naar energie, waardoor de uitstoot ook weer toeneemt. Doordat er zoveel factoren meespelen bij de jaarlijkse groei of daling van de uitstoot is het erg moeilijk om een goed beeld te krijgen van hoe een land er daadwerkelijk voor staat. Nederland is echter niet het enige land dat dit soort cijfers vertoond. De mondiale economie heeft hetzelfde probleem. De CO2 verminderingen hebben in goed doorgezet, maar dit kwam dus door de crisis. Ook de mondiale energie consumptie is fors gestegen in De enige manier om de CO2-uitstoot te laten dalen moet dus een blijvende oplossing zijn. Er moeten meer innovaties komen om onuitputtelijke energiebronnen te verkrijgen en om duurzamer met materiaal om te gaan. Het overgrote deel van de CO2-uitstoot in Nederland komt uit de grote bedrijven, met name de raffinaderijen en kolencentrales. Hiernaast is te zien dat in 2011 de uitstoot bij de meeste van deze grootvervuilers is gedaald ten opzichte van het jaar daarvoor. Het gevolg van de crisis is ook weer te zien in deze gegevens. De daling van de uitstoot in 2011 is echter niet toe te schrijven aan de crisis. Dit is goed voor het milieu, maar heeft ook een groot gevolg voor de emissie handel. De prijs per ton CO2 daalt en hierdoor kunnen bedrijven veel meer uitstoten voor minder geld. Dit geld wordt gestoken in klimaatvriendelijke projecten (denk aan het aanleggen van nieuwe groengebieden, die weer CO2 opnemen en dus de uitstoot verminderen). Het heeft dus ook meteen een gevolg dat weer slecht is voor het milieu. De Europese Commissie heeft de taak om deze prijs hoger te houden (Ze houden rechten van emissie handel vast, zodat de prijs omhoog gaat), maar de Commissie staat nu onder druk, het heeft teveel gratis rechten weggegeven. Het belangrijkste wapen van de overheid om iets voor elkaar te krijgen zijn de wetten en regels. Zoals eerder gezegd zijn de doelen van de EU commissie in het Nederlandse energie beleid toegevoegd en zijn de kosten in de begroting verrekend. Met wetten kan de overheid de bedrijven en de inwoners beïnvloeden in hun energie gebruik, productie en verspilling. Hieronder een aantal maatregelen die de overheid heeft getroffen. verhogen van de energiebelasting op aardgas; afschaffen van de vrijstelling in de kolenbelasting voor elektriciteitsopwekking; 8

9 afschaffen tariefverschil rode diesel (speciale diesel met minder accijns voor voertuigen die niet op de openbare weg rijden en aan pleziervaar boten.) en gewone diesel; niet afschaffen van de leidingwaterbelasting; niet afschaffen van het Eurovignet (Belasting op zware voertuigen). De overheid heeft vaak een beleid van merit goods en demerit goods. Merit goods zijn producten of diensten die milieuvriendelijk zijn en geen schade voor gezondheid en dergelijke veroorzaken. Demerit is het omgekeerde. Het gebruik van olie is slecht voor het milieu en daarom legt de overheid een accijns boven de olie prijs op. De prijs gaat omhoog en de vraag naar beneden, zodat er minder milieu vervuiling plaatsvindt. Bij schone energie vormen is het weer omgekeerd. Om de vraag te vergroten geeft de overheid subsidies uit aan gebruikers en producenten van deze producten. Zo gaan meer mensen gebruik maken van deze milieu vriendelijke, niet schadelijke producten. Het effect is wel degelijk te merken. De laatste paar jaren is het aantal schone voertuigen (of amper vervuilende) toegenomen. Doordat er meer interesse en geld kwam voor deze soort voertuigen, is er meer onderzoek naar gedaan en dit heeft zichzelf uitbetaald. De schone voertuigen hebben nu nog veel nadelen (denk aan elektrische auto s die lang moeten opladen), maar er zit zeker verbetering in. Ook heeft de overheid de wegenbelasting en dergelijke bij schonere voertuigen verminderd. Het word steeds rendabeler om een schone auto te kopen. De overheid kan de particulieren nog verder beïnvloeden door voorlichting, afspraken en samenwerken. Voorlichting en samenwerken spreekt voor zich, maar afspraken maken is erg moeilijk, aangezien er botsende belangen zijn. Toch probeert de Nederlandse overheid, vooral met de grote bedrijven, afspraken te maken over hoe zij produceren. De productie is in Nederland, net als in het buitenland, vaak nog veel te inefficiënt, met name op energie gebied. Teveel wordt verspild en de overheid kan de ondernemers de goede richting op sturen. In ons dagelijks leven is het optreden van de overheid goed te merken. Wie televisie kijkt, ziet vaak reclame spotjes van klimaatorganisaties en energie bedrijven die schonere producten aanbieden en ook voorlichting spotjes komen regelmatig voorbij. De overheid gebruikt de media volop om ons te beïnvloeden in ons gebruik verdrag. Maatregelen zoals de 80km zones zijn ons ook niet onopgemerkt gebleven. Een auto die 80km/h rijdt is namelijk zuiniger dan een auto die 100km/h rijdt. We zullen dit niet allemaal even leuk vinden, maar om de doelstellingen te halen is er nog veel nodig. Nederland en Energie efficiëntie Een niet onbekend fenomeen is de energie label. Deze geven aan hoe zuinig een product is. De overheid informeert ons hiermee en zo is het ook makkelijker om een energie zuinig product uit te kiezen. Auto s en huizen hebben deze labels ook en wat blijkt: huizen met energie label A zijn meer in trek dan huizen met slechtere labels. De consument had dit overzicht voorheen niet en daarom vonden veel mensen het 9

10 teveel moeite om dit allemaal uit te zoeken. Hier komt nog bij dat de overheid de prijs van gas en elektriciteit 10-15% duurder heeft gemaakt door middel van belasting. Duurzamere huizen besparen dus steeds meer op de kosten. Het positieve effect van deze verhoging is dat de periode korter word om de investeringen in schonere energie terug te verdienen voor de overheid. Ook is bijvoorbeeld het vervangen van gloei naar spaarlampen door de overheid gestimuleerd. Dit is weer een voorbeeld van het goed gebruik maken van de media. Een overheid kan wel iedere burger een brief sturen, maar de tv, radio en kranten hebben veel meer invloed. Spaarlampen werden goedkoper en gloei lampen duurder. In sommige landen zijn gloeilampen al verboden en is de spaarlamp overal te verkrijgen en overal te zien. Australië is zo n land. Als alle lampen in Nederland verwisseld zouden worden voor gloeilampen, kan er zo n 1,5 miljoen ton CO2-uitstoot bespaard worden. Dit is bijna 1% van de totale uitstoot. De voorbeelden van de energie label en de gloeilampen laten goed zien dat hoe klein een project ook is, alle kleine projecten bij elkaar vormen een groot geheel en dit is het geval bij de wetten. Nog een grote verbetering is het feit dat de overheid meer met bedrijven (vooral energiebedrijven en toeleveringsindustrie) is gaan samenwerken. De overheid steunt deze bedrijven en geeft bijvoorbeeld subsidies, waardoor deze bedrijven meer ruimte krijgen om energie efficiënt uit te breiden. Kijk bijvoorbeeld naar een energie bedrijf zoals Nuon. Deze is de laatste jaren veel meer gaan investeren in schone energie, en het betaalt zich uit. De vraag naar groene stroom (mede door de campagnes van de overheid) is omhooggeschoten. Nog een voorbeeld van een energie efficiënter wordend bedrijf is een chemisch bedrijf hier in Nederland dat een onderzoek had verricht en hierdoor erachter kwam dat zij in plaats van speciaal water (gemaakt speciaal voor chemische doeleinden) ook gewoon het afvalwater van de huishoudens in de buurt kon gebruiken. Hierdoor bespaarden zij enorm op de uitgaven en, belangrijker, werd er een verminderde uitstoot gerealiseerd. Van dit soort initiatieven bij grote bedrijven moeten er nog veel meer komen als Nederland de 20% vermindering wil behalen. Aan de gebouwde omgeving wordt ook veel aandacht besteedt. Denk bijvoorbeeld aan overbodige straatverlichting dat weggehaald wordt, meer stimuleringsprogramma s voor zonnepanelen en ga zo maar door. De bouwsector is ook aan het veranderen. Er komt steeds meer plaats voor innovatie en meer aandacht voor beheer. De kwaliteitseisen in de bouwsector zijn ook verscherpt, waardoor er efficiënter wordt gewerkt. Energie verspilling is zoals gezegd ook een groot probleem en een obstakel voor de doelstellingen. Het is echter niet alleen de consument die veel verspilt. Bedrijven zijn de grootste verspillers. Voor bedrijven heeft de overheid een aantal maatregelen verplicht die meer dan een bepaald aantal aardgasequivalenten of teveel kwh 10

11 uitstoten. Vooral bedrijven met open deuren (denk aan supermarkten) verspillen teveel energie als dit in combinatie is met airco s en dergelijke die aanstaan in het bedrijf. De overheid steunt daarom de gemeenten in het bestrijden van dit soort verspilling, de overheid kan namelijk nooit alles aanpakken, maar gemeentes kunnen lokaal actie ondernemen. Van dit soort projecten zijn er heel veel, want energie verspilling zit vaak in de details. De verspilling is mondiaal een groot probleem en door dit alleen al te tackelen, kan er een enorme verbetering van het klimaat behaald worden. Regionaal Op regionaal niveau wordt er in Nederland veel gedaan om bewust te worden van het energieprobleem en wordt er aan dit probleem gewerkt. Provincies investeren in verschillende projecten, ze laten graag zien dat ze bezig zijn met duurzaamheid. Er worden samenwerkingsprojecten gestart en deze pakken goed uit. De gemeenten geven het goede voorbeeld door met andere gemeenten samen te werken en bijvoorbeeld de openbare verlichting duurzamer te maken of de energieverspilling van gemeentelijke gebouwen tegen te gaan. Er was zelfs een Energy Battle tussen een aantal gemeenten wie de meeste energie kon besparen. De gemeenten zetten hun inwoners aan tot efficiënter energieverbruik. De stadsregio Rotterdam heeft een eigen site met een klimaatagenda en er bestaat ook een site van het HIER opgewekt project. Men kan per provincie bekijken welke initiatieven er zijn en hoe deze werken. In Nederland zijn er nu bijna 300 initiatieven en door de campagnes van dit project komen er steeds meer bij. Mensen die een project willen starten kunnen naar een contactpersoon van de gemeente gaan die hun hierbij kan helpen. Er bestaat al lange tijd het Klimaatverbond. Dit is een vereniging waar 150 gemeenten, elf provincies en twee waterschappen lid van zijn. Deze gemeenten vertegenwoordigen meer dan zeven miljoen mensen. Ook hier worden tal van projecten gestart, Klimaatverbond steunt deze projecten en zorgt dat er een geheel ontstaat. Er is zelfs een plan waarbij gemeenten, die bepaalde maatregelen uitvoeren, de status A, AA of triple A kunnen krijgen. Als andere gemeenten dit van elkaar zien, geeft dat een stimulans om zelf ook zulke dingen te bereiken. Klimaatverbond is tevens een medeoprichter met andere organisaties van Klimaatkeuze.nl, een site waarop politieke partijen door middel van vragen aan konden geven wat hun standpunt is over de oplossing voor het klimaatprobleem. Mensen die dit erg belangrijk vinden, kunnen makkelijk op de site zien wat elke partij vindt. Partij voor de Dieren kreeg de hoogste score, Partij Voor de Vrijheid de laagste. Volgens de visie van Klimaatverbond moet de Nederlandse politiek als doel stellen: energiebesparing, energie-efficiëntie en twee sporen voor energieopwekking: 1. Het stimuleren van de lokale duurzame energievoorziening, via salderingsmogelijkheden voor de kleinverbruiker (lokale energie coöperaties) 2. Het vergroenen van de grootschalige energieproductie, onder meer door een (CO2) heffing op fossiel geproduceerde energie en het aanpassen van de grootverbruikers tarieven. Door alle initiatieven, projecten en campagnes steekt men elkaar aan en wordt een steeds grotere groep bij energiebesparing betrokken. 11

12 Grootschalige oplossingen CO2-uitstoot in Nederland - CO2 opslag - Emissie Handel - Hernieuwbare energie CO2 opslag Een relatief nieuwe oplossing is het opslaan van CO2 onder de grond of onder de zee bodem. Nederland is een vlak land met grote stukken weiland en is theoretisch gezien een goede kandidaat voor deze vorm van CO2-uitstoot reductie. Ook kan deze vorm leiden tot economische groei. De haven van Rotterdam heeft al plannen op tafel liggen die van de Rotterdamse haven een internationale CO2 opslag kan maken met buitenlands CO2. Toch is er grote weerstand tegen ondergronds opslaan van CO2. Het kan namelijk vrij gevaarlijk worden als de CO2 vrijkomt. Nog een negatief effect is dat door de opvang de industrie denkt rustig door te kunnen gaan met bouwen. Er wordt wel beweerd dat de opslag geen echte oplossing, maar meer een tussenoplossing is, de CO2 verdwijnt namelijk niet echt. De overheid ziet al af van het plan om CO2 onder de grond in Nederland op te slaan. Niemand kan namelijk garanderen dat er geen lek optreedt. De overheid ziet echter nog niet af van het opslaan op de zeebodem. Het plaatje hiernaast laat nauwkeurig zien hoe het opslaan in werking treed. Een centrale vangt de CO2 op en die wordt via pijpleidingen vervoert naar de opslag reservoirs onder de grond (of door zoals in het plaatje schepen naar tussenopslag punten). Steenkoollagen hebben we in Nederland ook en hier zou ook CO2 opgeslagen kunnen worden. In Limburg zit er methaan tussen de steenkoollagen en dit zou weer gewonnen kunnen worden, tegelijkertijd met het pompen van CO2 in de lagen. Dit is echter heel duur en daarom wordt er nog vrij weinig mee gedaan. De veiligheid is echter wel groot bij deze soort van opslag. De druk is hier altijd al hoog geweest dus lekken ontstaan hier waarschijnlijk niet. Het opslaan in aardgasvelden is in Nederland al wel in ontwikkeling. Barendrecht Ziedewijveld is zo n voorbeeld van een aardgasveld waar CO2 opgeslagen wordt. Ook hier is de veiligheid beter dan bij de oceaan. Het voordeel van het opslaan in oceanen en zeeën is dat er meestal al geboord is (het wordt opgeslagen in reservoirs die al leeg zijn gepompt). De kosten zijn dus wel wat lager. Als er geen leidingen zijn geboord zijn de kosten wel degelijk hoger. Het is dus nog maar afwachten of Nederland doorgaat met deze tussenoplossing of dat zij nog meer gaat investeren in hernieuwbare energie. 12

13 Emissie Handel Emissie handel is erg populair bij de overheden van de deelnemende landen van de doelstellingen. Hier rechts staat het basis principe van emissie handel goed weergegeven. Bedrijven die minder uitstoten dan dat zij mogen van de overheid kunnen de rechten op het uitstoten van de hoeveelheid die zijzelf niet uitstoten verkopen aan bedrijven die bijvoorbeeld meer uitstoten dan zij wettelijk mogen. Deze bedrijven kopen dus rechten om meer uit te stoten. Doordat het voor bedrijven op de lange termijn goedkoper is hun productie proces te verschonen i.p.v. de rechten te blijven kopen is dit een goede maatregel (meer uitstoten betekent immers steeds hogere kosten). Landen mogen om hun doelstellingen te halen ook emissie rechten verkopen aan de andere landen. Er is echter wel een potentieel nadeel van de emissie handel wat voorgaand al genoemd is. De prijs van een ton CO2 equivalent moet hoog gehouden worden, anders verliest het systeem zijn werking. Met de emissie handel blijft de uitstoot volgens de vastgestelde hoeveelheid. Ook Nederland handelt veel in emissie. Hernieuwbare Energie Hiernaast is de groei van de productie van hernieuwbare energie te zien ten opzichte van de totale productie van energie. Er zit een stijgende lijn in, wat erg positief is. Wat minder positief is, is dat Nederland vergeleken met andere Europese landen een achterstand heeft qua hernieuwbare energie. Dit komt door het feit dat de subsidies voor hernieuwbare energie waren afgeschaft (economische crisis). Deze subsidies zijn nu wel weer terug, omdat dit een enorme stimulans is voor de groei van de hernieuwbare energie productie. Nog een rede is het vele geld dat de overheid ontvangt door accijnzen en belasting op bijvoorbeeld olie. Overgaan op een andere energie vorm was dus voor de overheid een minpunt. Gelukkig heeft Nederland eisen waar ze aan moet voldoen, dit 13

14 zorgt ervoor dat het de goede kant opgaat. Nederland ligt met de cijfers goed op schema. 2007: 6% 2008: 7.5% 2009: 8,9%. Het rare is dat het VERBRUIK van hernieuwbare energie in 2010 maar 4% was van het binnenlandse energie verbruik. Dit komt omdat de cijfers van de productie in werkelijkheid niet kloppen. Door de economische crisis is er veel minder stroom geproduceerd, simpelweg omdat de vraag minder was. De Europese Commissie heeft Nederland hier ook op gewezen, dus zo op schema liggen we helemaal niet. Dit is echter wel weer een wake up call om meer te gaan doen aan dit probleem. De overheid is hier ook volop mee bezig. Overal in Nederland worden plekken aangewezen die gebruikt kunnen worden voor windmolens. Ook is er veel onderzoek naar de best mogelijk plaatsen in de zee voor windmolens. Doordat het zo hard waait bij ons voor de kust, lijkt dit een goede plaats te zijn voor windmolen parken. De overheid heeft het SDE (Stimulering Duurzame Energie) project, zoals eerder besproken (blz ), ook weer verder uitgebreid en verscherpt. Er is ook weer een nieuwe uitgebreidere regeling bijgekomen bij het SDE project naar hernieuwbare warmte. Dit sloeg goed aan bij de ondernemers en er zijn al veel aanvragen om subsidie te ontvangen, zodat de bedrijven hun energie kunnen omzetten naar hernieuwbare energie. Dit stimuleringsprogramma wordt elk jaar uitgebreider en hopelijk wordt het budget verder verhoogd, aangezien de resultaten heel positief zijn en de aanvragen voor subsidie maar door blijven gaan. Voordelen en nadelen soorten hernieuwbare energie productie in Nederland Windenergie: In Nederland is weinig ruimte zoals iedereen weet en ons land biedt minder mogelijkheden voor de productie van hernieuwbare energie als de meeste andere Europese landen (het is in Nederland duurder). Toch is windenergie in Nederland wel goed toepasbaar. Dit komt door onze ligging aan de zee. Op zee waait het erg hard en op land in Nederland gemiddeld ook hoger dan andere landen. Maar windenergie is op het moment nog erg duur en het levert relatief minder energie op dan andere vormen van hernieuwbare energie opwekking. De overheid gebruikt echter de mogelijkheid wel, aangezien Nederland minder geschikt is voor andere types. Ook in 2012 worden er weer meer windmolens bijgebouwd. Energie opwekken met deze manier kost ongeveer (op land) 9,6 eurocent/kwh en op zee 13,7 eurocent/kwh. Waterkracht: Ondanks dat Nederland een vlak land is, hebben wij wel geluk met de grote rivieren zoals de Rijn en de Maas. Deze zijn op veel plekken geschikt om waterkrachtcentrales te bouwen en Nederland heeft ook enkele waterkracht installaties in de Rijn en de Maas. (zie plaatje). De gehele waterkracht energie opwekking is ongeveer 38 Mega Watt. Dit is meer dan is opgewekt door zonneenergie. Er zijn weer plannen van de overheid om meer installaties te bouwen, maar de kosten zijn hoog van deze installaties dus zekerheid is er nog niet. De regering investeert ook meer in getijden energie opwekking. Bij de delta werken kan veel energie vandaan gehaald worden. 14

15 Biomassa: Bio-energie is energie opgewekt uit organisch materiaal (biomassa). Daartoe behoren hout, groente-,fruit- en tuinafval, maar ook plantaardige olie, mest en (delen van) speciaal geteelde gewassen. Op dit moment bestaat de hernieuwbare energie in Nederland voor 62% uit biomassa. Waarom? Biomassa kan voor veel dingen (her) gebruikt worden. Voor energie maar ook bijvoorbeeld voor brandstof voor de transport sector. De goedkoopste manier om biomassa bij te stoken of mee te stoken is in kolencentrales. Het plan van de overheid is om de ondernemers te verplichten om een deel biomassa bij te stoken. Zij worden dus verplicht om een deel van hun energie groen te maken en dit te kunnen leveren aan de klant. Helaas is op 23 april 2012 het kabinet demissionair verklaard. De hoofdlijnnotitie Biobased economy wordt door het demissionaire kabinet niet meer behandeld. Dit betekent dus een vertraging in de ontwikkeling helaas. De energie uit biomassa komt uit het methaan dat vrijkomt als het vergist of vergast wordt. Dit methaan kan omgezet worden tot biogas. Met de SDE regeling (voorheen besproken) wordt het steeds aantrekkelijker om op dit gas over te gaan. Er zitten echter wel haken en ogen aan Biomassa. Het verbouwen van biomassa mag niet de voedselproductie aantasten. Ook mag de productie van het biogas niet teveel CO2 uitstoten (denk aan transport bijvoorbeeld). Om dit niet te laten gebeuren heeft het kabinet plannen om duurzamere productie te realiseren door middel van duurzamere materialen (biotransportstoffen). Innovatie projecten zijn het resultaat. Het opwekken van biomassa energie kost nu ongeveer (met bijstoken) 12,0 eurocent/kwh. Zonne-energie: Zonne-energie heeft de afgelopen jaren een enorme sprong gemaakt in heel Europa, maar vooral in de Zuidelijke landen. Dit is logisch, aangezien het rendement hier veel hoger is. Nederland heeft niet de ideale omstandigheden om een hoog rendement te ontvangen met zonnepanelen. Toch wordt zonne-energie ook in Nederland steeds populairder, vooral voor consumenten. Een zonnen paneel kopen is een investering. Een investering die over de jaren besparend wordt. Na de installatie en aankoop, zijn er geen kosten meer (tenzij ze defect worden). De overheid subsidieert deze vorm van hernieuwbare energie ook en maakt veel reclame onder de consument. Het beeld van daken vol met zonnen panelen wordt steeds minder raar. Tien jaar terug keek men raar op naar dit plaatje. In 2009 van de totale duurzame energie productie in Nederland was 0,5%. Dit lijkt erg weinig en het is ook te weinig. Een zonnepaneel brengt gemiddeld 113Kwh/M2 op. Om het totale verbruik te dekken zou er een oppervlakte van M2 met panelen gedekt moeten worden. Dat is 1000Km2. Dat is 3% van de totale oppervlakte van Nederland. Toch kan dit niet. Het energie netwerk zou dit nooit aankunnen. Energie wordt namelijk teruggestuurd naar het net door zonnepanelen. Er zou dus een enorme opslagruimte gemaakt moeten worden om dit aan te kunnen. Er zijn nu wel, ook gezien door de regering, kansen om vooraanstaand te zijn op de wereldmarkt met zonnen energie. Het kabinet maakt nu dus plannen om het netwerk uit te breiden en om grote zonnepanelen parken aan te leggen. Ook de SDE regeling springt hier weer bij om een subsidie bedrag per opgewekte KW te betalen. Zo krijgt iedereen wat hij wil. De bedrijven rendabele stroom en de overheid een schoner klimaat. Het positieve is dat er steeds meer bedrijven aanvragen doen, maar dat het SDE project ze niet allemaal aan kan nemen. Het subsidie totaalbedrag is te klein. Het opwekken van zonne-energie kost nu ongeveer 26,8-31,8 15

16 eurocent/kwh. De schattingen van de groei van deze sector liggen tussen de 11-35% per jaar. Veelbelovend, maar misschien niet genoeg. De Nederlandse overheid is van plan om het subsidie bedrag te gaan verhogen om meer. Raar genoeg blijft een deel van het SDE geld nog onbenut. Dit kan zijn omdat de installatie tijd vooral bij grotere bedrijven erg lang is. De verbetering is te zien hiernaast. Maar het probleem is dat het misschien niet genoeg is. Helaas ligt Nederland ook weer bij deze vorm achter op de rest van Europa. 16

17 Nederlandse bedrijven Hoe gaan bedrijven dit bewerkstelligen? Inleiding onderzoek Het leek ons interessant om een onderzoek te doen naar 2 grootvervuilers in de Nederlandse economie en daarvoor hebben wij ENECO en DSM gekozen. Deze twee bedrijven zijn in Nederland leidinggevend in hun sectoren. Wij willen kijken of de gegevens die gemiddeld voor de sectoren zijn bepaald door het CBS bij zulke grote bedrijven overeenkomen en zijn deze bedrijven klimaatvriendelijker geworden? Wat hebben deze bedrijven de afgelopen jaren gedaan voor duurzaamheid en minder emissie uitstoot? Wat waren hun doelstellingen en wat hebben zij hiervan daadwerkelijk bereikt of zijn ze goed op weg of niet? Al deze vragen worden beantwoord hieronder. Om goed onderzoek te kunnen doen hebben we de Annuel Reports van beide bedrijven bekeken (jaren ). Hierin staat nauwkeurig goedgekeurde informatie over beide bedrijven. Wij hebben ons dus verdiept in de duurzaamheid bij beide bedrijven en de ontwikkeling hiervan. De Koninklijke DSM N.V. is een mondiale onderneming die vanuit wetenschappelijke basis actief is op het gebied van gezondheid, voeding en materialen. DSM produceert enorm veel verschillende producten en het hoofdkantoor is gevestigd in Nederland. NUON is een Nederlandse energie leverancier die in heel Nederland energie levert. Deze energie is groen en daarom dus interessant voor de toekomst. 17

18 DSM Jaarverslagen ) Wat heeft DSM bereikt op het gebeid van energie duurzaamheid? 2) Welke rol heeft de Nederlandse Overheid gehad bij het behalen van deze resultaten? 3) Zijn de resultaten van DSM representatief voor het algemene resultaat in Nederland? 4) Waarom DSM? Wij vinden dat al wat wij doen moet bijdragen aan een duurzamere wereld. 2011: Gegevens Energieverbruik, doorlopende activiteiten (in PetaJoule) 44 Waterverbruik, doorlopende activiteiten (in M3) 157 Broeikasgasemissies, totaal DSM (Miljoen ton) 4,6 Emissie stijging/ daling t.o.v % Verbetering/ verslechtering energie efficiëntie t.o.v % verbetering 2010: Gegevens Energieverbruik, doorlopende activiteiten (in PetaJoule) 44 activiteiten (in M3) niet vermeld* Broeikasgasemissies, totaal DSM (Miljoen ton) 5,2 Emissie stijging/ daling t.o.v % Verbetering/ verslechtering energie efficiëntie t.o.v % verbetering *DSM heeft dit niet in het Annual Report gezet. 18

19 1) Wat heeft DSM bereikt op het gebied van duurzaamheid? Onder de term duurzaamheid verstaat DSM: voorzien in de behoeften van de huidige generatie zonder daarmee de mogelijkheden van toekomstige generaties om in hun behoeften te voorzien in gevaar te brengen. Het eerste dat te zien is, is dat het energieverbruik, het watergebruik en de Emissie uitstoot allemaal flink gestegen zijn. Dit is echter niet speciaal in de economie van tegenwoordig. Wat wel interessant is om te bekijken is de energie efficiëntie en de emissie stijging die te zien is. DSM heeft als doelen gesteld: In % verbetering energie efficiëntie, vergeleken met % emissie uitstoot in 2020, vergeleken met 2008 De cijfers die te zien zijn op het jaarverslag van DSM die hierboven vermeld zijn, laten echter een enorme verbetering maar ook een enorme verslechtering zien. DSM heeft de laatste paar jaren flink geïnvesteerd in ECO+ producten (duurzamer dan normaal product) en in het People+ (het verbeteren van de kwaliteit van het leven d.m.v. activiteiten, producten en innovaties van DSM). Dit is terug te zien in gegevens. De 13% verbetering van de energie efficiënte beaamt dit. Deze verbetering is mede mogelijk gemaakt door het feit dat DSM erg veel heeft gedaan op het gebied van duurzaamheid. Voorbeelden hiervan zijn: Advanced Manufacturing (dit programma richt zich op de bedrijfskosten en dus ook op energie en waterkosten. De verspilling is hierdoor flink aan banden gelegd, wat ook weer te zien is aan de energie efficiëntie verbetering. DSM heeft meerdere afdelingen opgestart (denk aan Corporate Sustainability). Deze afdelingen hebben zich gericht op de duurzaamheid van producten en de weg naar de consument. Afspraken zijn gemaakt tussen bedrijven om tot een duurzamere manier te komen. Een groep van externe specialisten op het gebied van duurzaamheid is aangesteld om het bestuur te adviseren. Cradle to Cradle toegepast op sommige producten. Kort gezegd: DSM is op het gebied van energie efficiëntie erg goed bezig en het is een voorbeeld voor andere bedrijven. DSM is niet voor niets alweer verkozen als nummer 1 in zijn sector in de Dow Jones Sustainability Index. Een ander erg opvallend gegeven is de 2% en 8% stijging van de Co2 emissie in 2010 en in Dit terwijl DSM een enorm ambitieuze -25% emissie uitstoot doelstelling heeft neergezet. Toch zijn deze getallen niet helemaal kloppend. T.o.v is de uitstoot omhoog gegaan, maar jaarlijks heeft DSM gemiddeld 4 miljoen ton CO2 minder uitgestoten. Dit lijkt raar, maar het klopt wel. Het blijft moeilijk voor grote internationale bedrijven om duurzamer te worden omdat niet elk land (bijv. het energie netwerk) geschikt is voor verduurzaming. DSM is ook lang niet het enige bedrijf dat dit soort cijfers vertoont. In 2010 is de industriële productie ook gegroeid. Dit verklaart ook de toename. Overigens hebben de koude maanden in 2010 en 19

20 2011 ook invloed gehad op de grote stijging. Ook is DSM actief in emissie handel, alhoewel de regelingen nu meer een nadeel dan een voordeel zijn voor DSM. 2) Welke rol heeft de Nederlandse Overheid gehad bij het behalen van deze resultaten? Uiteraard hebben de wetten, regels en afspraken die de overheid heeft gemaakt invloed gehad op de resultaten van DSM in 2010 en DSM hoort zich uiteraard ook gewoon te houden aan de wetten die gelden voor heel Nederland. Het beleid van DSM is ook aangepast op de verschillende situaties in verschillende landen. Omdat Nederland de kyoto doelstellingen heeft geaccepteerd heeft DSM zich hier ook aan te houden. De Nederlandse overheid probeert altijd een goede onderneming sfeer te creëren en dit is de rede dat bedrijven Nederland interessant blijven vinden. Internationals zoals DSM kun je maar beter tegemoet komen dan tegenspreken lijkt het wel. DSM zorgt namelijk voor groei, inkomen en naamsbekendheid van Nederland. Veel conflicten hebben de DSM, wat vroeger een Nederlands staatsbedrijf was, dus niet gehad. De projecten die de overheid financiert hebben natuurlijk ook vat op DSM. 3) Zijn de resultaten van DSM representatief voor het algemene resultaat in Nederland? De gegevens van DSM vergelijken met de gegevens van heel Nederland zou niet rationeel zijn, aangezien DSM een chemisch bedrijf is en erg veel produceert. Daarom is het verstandiger DSM te vergelijken met zijn eigen sector. De sector Industrie en raffinaderijen is zoals te zien een van de grootste vervuilers in Nederland. Zoals te zien heeft deze sector in 2010 een grotere hoeveelheid Co2 equivalenten geproduceerd dan in Dit geldt ook voor DSM. Zoals eerder gezegd komt dit door hogere productie en koudere dagen. Bron: CBS gepubliceerd: 2011 Een punt dat bij DSM wel gezegd moet worden: DSM blijft grotendeels uit schot van de crisis. De uitstoot is dus wel iets hoger dan gemiddeld in Nederland in deze tijd, aangezien DSM een grotere groei heeft doorgemaakt dan de meeste andere bedrijven in zijn sector. Een heel ander verhaal is de energie efficiëntie. DSM is vooraanstaand in duurzaamheid en is stukken verder dan de meeste bedrijven in Nederland. T.o.v % verbetering is iets waar bedrijven in Nederland van kunnen dromen, maar verwezenlijken is echter moeilijker. Bij het overgrote deel van de bedrijven in 20

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

CPB doorrekening verkiezingsprogrammaʼs: Duurzaamheid"

CPB doorrekening verkiezingsprogrammaʼs: Duurzaamheid CPB doorrekening verkiezingsprogrammaʼs: Duurzaamheid" Inleiding! Wat zijn de plannen van de politieke partijen op gebied van duurzaamheid en wat betekent het voor de bouw?" Dit document zet de verschillende

Nadere informatie

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo Maak werk van zon & wind Tynaarlo Aanleiding Najaarsnota 2008 aankondiging plannen voor duurzame energie Voorjaar 2009 ontwikkelen scenario s Mei 2009 raadpleging inwoners Tynaarlo Juni 2009 voorstellen

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2013

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2013 1 Beknopte samenvatting van de Inventaris duurzame energie in Vlaanderen 2013, Deel I: hernieuwbare energie, Vito, februari 2015 1 1 Het aandeel hernieuwbare energie in 2013 bedraagt 5,8 % Figuur 1 zon-elektriciteit

Nadere informatie

Basisles Energietransitie

Basisles Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Energietransitie Werkblad Basisles Energietransitie Werkblad 1 Wat is energietransitie? 2 Waarom is energietransitie nodig? 3 Leg in je eigen woorden uit wat het Energietransitiemodel

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

Wat vraagt de energietransitie in Nederland?

Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Jan Ros Doel/ambitie klimaatbeleid: Vermindering broeikasgasemissies in 2050 met 80 tot 95% ten opzichte van 1990 Tussendoelen voor broeikasgasemissies Geen

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen 31 mei 2012 INHOUDSOPGAVE Inleiding... 3 1. Totale resultaten... 4 1.1 Elektriciteitsverbruik... 4 1.2 Gasverbruik... 4 1.3 Warmteverbruik... 4 1.4 Totaalverbruik

Nadere informatie

Ontwikkelingen Zonne-energie

Ontwikkelingen Zonne-energie Ontwikkelingen Zonne-energie : Energieke Samenleving onderweg naar morgen Bert Bakker NIEUW: Bezuidenhoutseweg 50 2594 AW Den Haag 070 3040114 De oorsprong van (duurzame) energie De zon als energieleverancier

Nadere informatie

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 6, 7, 8

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 6, 7, 8 Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW Groep 6, 7, 8 Eindhoven, 8 september 2011 In het kort In deze lesbrief vind je een aantal uitgewerkte lessen waarvan je er één of meerdere kunt uitvoeren.

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE)

Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE) Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE) Peter Nuijten Mob: 06-22811585 E-mail: peter.nuijten@hotmail.nl 1 Concept Energie coöperatie

Nadere informatie

Krachtig. Klimaatbeleid. Klimaatbegroting 2016 2020

Krachtig. Klimaatbeleid. Klimaatbegroting 2016 2020 Krachtig Klimaatbeleid Klimaatbegroting 2016 2020 De krachten bundelen voor een krachtig klimaatbeleid Deze begroting gaat niet, zoals gebruikelijk, over miljarden euro s, maar over megatonnen CO2. Ze

Nadere informatie

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Roemenië ligt geografisch gezien in het midden van Europa (het zuidoostelijk deel van Midden-Europa). Het land telt 21,5 miljoen inwoners en

Nadere informatie

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010 Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen Energiemonitor 2010 Index 1. Inleiding 2. Populariteit energievormen 3. Bouwen tweede kerncentrale 4. Uitbreiding

Nadere informatie

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013 Lijst Lammers Papendrecht 21 januari 2013 Aan de voorzitter van de gemeenteraad van de gemeente Papendrecht, de heer C.J.M. de Bruin Markt 22 3351 PB Papendrecht Betreft: gemeente Papendrecht aansluiten

Nadere informatie

certificeert duurzame energie

certificeert duurzame energie certificeert duurzame energie Met het certificeren van duurzame energie voorzien we deze energieproductie van een echtheidscertificaat. Dit draagt wezenlijk bij aan het goed functioneren van de groeneenergiemarkt.

Nadere informatie

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Erik van der Steen HYS legal 1 HYS Legal Inleiding Triodos Bank: Waarom we graag duurzaam vastgoed financieren Jones

Nadere informatie

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas?

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Lijst Lammers KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013 Persbericht Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Fractie Lijst Lammers pleit voor de Zonatlas in Papendrecht en vraagt

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

ENERGIE IN EIGEN HAND

ENERGIE IN EIGEN HAND Zonne-energie voor bedrijven? ENERGIE IN EIGEN HAND De Stichting Beheer Bedrijvenpark Merm, heeft een onderzoek gedaan naar de mogelijkheden voor bedrijven om d.m.v. aanbrengen van zonnepanelen op het

Nadere informatie

Lessenserie Energietransitie

Lessenserie Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Thema s en onderwerpen Overzicht Lessenserie Energietransitie Thema s en onderwerpen per les De zoektocht naar voldoende energie voor de komende generaties is één van de belangrijkste

Nadere informatie

Inhoudsopgave. 1. Samenvatting en conclusies. 2. Bebouwde Omgeving. 3. Bedrijven & Industrie (inclusief Utiliteitsbouw) 4.

Inhoudsopgave. 1. Samenvatting en conclusies. 2. Bebouwde Omgeving. 3. Bedrijven & Industrie (inclusief Utiliteitsbouw) 4. CO 2 -monitor Haarlem 2013 De CO 2 -monitor heeft sinds 2012 heeft een andere opzet dan voorgaande jaren. Er is nu een management samenvatting waarin de grote lijnen en hoofdconclusies worden weergegeven

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs

Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs Inhoud Introductie Duurzame Energie Koepel en Sector beschrijving

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Nederlandse Energie Maatschappij B.V.

Nederlandse Energie Maatschappij B.V. Factsheet: Nederlandse Energie Maatschappij B.V. Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel De heer H. Swinkels en de heer P. Schoen Leverancier elektriciteit Nederland - Omzet 0,4

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO DUURZAAM PRODUCEREN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

Lancering NVDE Question & Answers

Lancering NVDE Question & Answers Lancering NVDE Question & Answers Q: Waarom is NVDE opgericht? A: Met de oprichting van de NVDE is er nu een brede brancheorganisatie die de slagkracht van de sector zal vergroten. Negen verschillende

Nadere informatie

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014 Energie in Beweging Wat is Well to Wheel Met Well to Wheel wordt het totale rendement van brandstoffen voor wegtransport uitgedrukt Well to Wheel maakt duidelijk

Nadere informatie

Klimaatakkoord Rijk en UvW

Klimaatakkoord Rijk en UvW Klimaatakkoord Rijk en UvW Politieke en beleidsmatige context (klimaatbeleid) Rafaël Lazaroms 25 mei 2010 1 Inhoud presentatie Voorstellen Internationaal en nationaal klimaatbeleid Positie waterschappen

Nadere informatie

TOESPRAAK JOHAN REMKES, COMMISSARIS VAN DE KONINGIN IN NOORD-HOLLAND, TIJDENS HET SYMPOSIUM GROEN GAS IN ZICHT, OP 25 NOVEMBER 2010, TE ALKMAAR

TOESPRAAK JOHAN REMKES, COMMISSARIS VAN DE KONINGIN IN NOORD-HOLLAND, TIJDENS HET SYMPOSIUM GROEN GAS IN ZICHT, OP 25 NOVEMBER 2010, TE ALKMAAR TOESPRAAK JOHAN REMKES, COMMISSARIS VAN DE KONINGIN IN NOORD-HOLLAND, TIJDENS HET SYMPOSIUM GROEN GAS IN ZICHT, OP 25 NOVEMBER 2010, TE ALKMAAR Groen Gas als kans voor Noord-Holland Dames en heren, Kansen

Nadere informatie

De zon als energiebron!

De zon als energiebron! De zon als energiebron! Zelf elektriciteit opwekken met de zon? Door middel van (diverse) subsidie(s) is het zéér rendabel! Met zonnepanelen verlaagt u uw energiekosten. Deze besparing wordt alleen maar

Nadere informatie

GROENE TEST. Naam:.. 1. Het verbruik van fossiele grondstoffen veroorzaakt ecologische problemen. Welke?

GROENE TEST. Naam:.. 1. Het verbruik van fossiele grondstoffen veroorzaakt ecologische problemen. Welke? GROENE TEST Naam:.. 1. Het verbruik van fossiele grondstoffen veroorzaakt ecologische problemen. Welke? O Afkoeling van het klimaat O Meer vulkaanuitbarstingen O Zure regen O Zoete regen 2. Waarvoor dienen

Nadere informatie

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst.

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Duurzame biomassa Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Nuon Postbus 4190 9 DC Amsterdam, NL Spaklerweg 0 1096 BA Amsterdam, NL Tel: 0900-0808 www.nuon.nl Oktober 01 Het groene alternatief Biomassa

Nadere informatie

Les Kernenergie. Werkblad

Les Kernenergie. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Kernenergie Werkblad Les Kernenergie Werkblad Wat is kernenergie? Het Griekse woord atomos betekent ondeelbaar. Het woord atoom is hiervan afgeleid. Ooit dachten wetenschappers

Nadere informatie

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015 Technisch-economische scenario s voor Nederland Ton van Dril 20 mei 2015 Overzicht Energieplaatje in historisch perspectief Hoeveel en hoe gebruiken we energie? Wat gebeurt er met verbruik en uitstoot

Nadere informatie

Rabin Baldewsingh. 27 juni SBR congres

Rabin Baldewsingh. 27 juni SBR congres Samen op weg naar een klimaatneutraal Den Haag Rabin Baldewsingh wethouder duurzaamheid gemeente Den Haag 27 juni SBR congres Den Haag Ambitie Den Haag klimaatneutraal in 2040 CO 2 -emissie reduceren door:

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Achtergrondinformatie The Bet

Achtergrondinformatie The Bet Achtergrondinformatie The Bet Wedden dat het ons lukt in 2 maanden 8 % CO 2 te besparen! In 1997 spraken bijna alle landen in het Japanse Kyoto af hoeveel CO 2 zij moesten besparen om het broeikaseffect

Nadere informatie

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool Naam: Thijs Groep: 6/7 School: St.Willibrordusschool 1 Voorwoord Voor je ligt het werkstuk van Thijs. Dit werkstuk gaat over zonne-energie. Ik kwam op het idee voor dit onderwerp toen papa en mama ook

Nadere informatie

GEEN EIGEN DAK, WEL EIGEN ZONNEPANELEN? KOOP NU PANELEN OP ZONSTATION 1. EEN COLLECTIEF ZONNEDAK OP METROSTATION REIGERSBOS

GEEN EIGEN DAK, WEL EIGEN ZONNEPANELEN? KOOP NU PANELEN OP ZONSTATION 1. EEN COLLECTIEF ZONNEDAK OP METROSTATION REIGERSBOS ZONSTATION GEEN EIGEN DAK, WEL EIGEN ZONNEPANELEN? KOOP NU PANELEN OP ZONSTATION 1. EEN COLLECTIEF ZONNEDAK OP METROSTATION REIGERSBOS Amsterdam staat aan de vooravond van een energietransitie. Van vieze

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso,

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 22 mei 2013 Nieuwe omstandigheden op de wereldwijde energiemarkt

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening)

Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening) WIND OP LAND 11% (10% BESCHIKBAAR LANDOPPERVLAK) VOORDELEN Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening) NADELEN Bij

Nadere informatie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie door Adriaan Wondergem 6 october 2010 De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie van 2008 tot 2050. De kernvragen zijn: Hoe ziet een (bijna) CO2-loze

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2003 2004 28 665 Wijziging van de Elektriciteitswet 1998 ten behoeve van de stimulering van de milieukwaliteit van de elektriciteitsproductie Nr. 41 BRIEF

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Fons Claessen sr.adviseur klimaat, energie & duurzaamheid Gemeente Nijmegen Waarom moeten we iets doen?? 1: Klimaatverandering 2: Energie en grondstoffen 3.

Nadere informatie

Essent en duurzame energieproductie in Nederland

Essent en duurzame energieproductie in Nederland Essent en duurzame energieproductie in Nederland Een manifest Essents inspanningen voor duurzame energie Essent is een leidend bedrijf bij de inspanningen voor duurzame energie, vooral op het gebied van

Nadere informatie

Markstudie naar kleine windturbines in Vlaanderen

Markstudie naar kleine windturbines in Vlaanderen Markstudie naar kleine windturbines in Vlaanderen September 12, 2012 Deze marktstudie werd uitgevoerd in samenwerking met Gfk Significant uit Leuven. 1 Gemeenten van de 308 Vlaamse gemeenten werden geïnterviewed.

Nadere informatie

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting DUTCH Wedstrijd Correspondentie en notuleren De wedstrijdtekst bevindt zich in de derde kolom van de lettergrepentabel in art. 19.1 van het Intersteno

Nadere informatie

Bron: Google Downloaden Pleio 1 mw per jaar Van: Rob Voor: Rob betreft: cijfers werkdocument datum: voortschrijdend, 24 december 2008

Bron: Google Downloaden Pleio 1 mw per jaar Van: Rob Voor: Rob betreft: cijfers werkdocument datum: voortschrijdend, 24 december 2008 Bron: Google Downloaden Pleio 1 mw per jaar Van: Rob Voor: Rob betreft: cijfers werkdocument datum: voortschrijdend, 24 december 2008 EJ = 10 18 PJ = 10 15 TJ = 10 12 GJ = 10 9 MJ = 10 6 KJ = 10 3 1 w

Nadere informatie

ZUINIGE ENERGIE EN KPN

ZUINIGE ENERGIE EN KPN ZUINIGE ENERGIE EN KPN KPN start op 30 oktober 2012 met nieuwe corporate campagne Het netwerk dat geeft om Nederland. Hierbij worden relevante maatschappelijke thema s belicht. In de eerste uiting, We

Nadere informatie

ENERGIE- OBSERVATORIUM. Kerncijfers 2013 20% 80% 60% 40%

ENERGIE- OBSERVATORIUM. Kerncijfers 2013 20% 80% 60% 40% ENERGIE- OBSERVATORIUM Kerncijfers 2013 20% 80% 60% 40% Deze brochure wordt gepubliceerd met als doel door een efficiënt en doelgericht gebruik van de statistische gegevens, van marktgegevens, van de databank

Nadere informatie

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265).

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265). 5.2.1 Lezen In het leerboek krijgen de leerlingen uiteenlopende teksten te lezen. Op die manier worden de verschillende tekstsoorten en tekststructuren nogmaals besproken. Het gaat om een herhaling van

Nadere informatie

Wat is het Agroconvenant?

Wat is het Agroconvenant? Wat is het Agroconvenant? Nationale doelen Agroconvenant: 200 PJ Biomassa, 12 PJ Windenergie 2 %/jr Efficiencyverbetering 30 % Reductie broeikasgasemissies Gebaseerd op ambitieuze Schoon & Zuinig doelen,

Nadere informatie

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad Antwoordblad Opdracht 1 Noteer de startwaarden en scores Kijk bij het dashboard. Noteer de startwaarden en scores die je hier ziet staan in de tabel hieronder. Dashboard onderdelen CO₂ uitstoot (ton per

Nadere informatie

HET GROENSTE PAPIER TER WERELD spaart bomen spaart energie spaart water

HET GROENSTE PAPIER TER WERELD spaart bomen spaart energie spaart water HET GROENSTE PAPIER TER WERELD spaart bomen spaart energie spaart water 100%eco & NORTH RIVER ÉCHT DUURZAAM PRODUCEREN 100%eco 100% betrouwbaar - 100% transparant Ons doel is een kleurrijk voetspoor op

Nadere informatie

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is.

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Energieverbruik binnen de voedingen drankensector. Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Deze whitepaper licht toe waarom het voor organisaties binnen de belangrijk is om inzicht te hebben

Nadere informatie

Energie nulmeting. Regio Amstelland-Meerlanden. Bosch & Van Rijn Consultants in renewable energy & planning. Twynstra Gudde Adviseurs en Managers

Energie nulmeting. Regio Amstelland-Meerlanden. Bosch & Van Rijn Consultants in renewable energy & planning. Twynstra Gudde Adviseurs en Managers Energie nulmeting Regio Amstelland-Meerlanden Concept 22 oktober 2008 Opdrachtgever: Twynstra Gudde Adviseurs en Managers Opgesteld door: Bosch & Van Rijn Drs. G. Bosch Ing. J. Dooper Inhoudsopgave 1.

Nadere informatie

Waarom doen we het ook alweer?

Waarom doen we het ook alweer? Apart inzamelen van gft-afval Als Vereniging Afvalbedrijven stimuleren we dat al het afval in Nederland op de juiste manier wordt verwerkt. Hierbij houden we rekening met het milieu en de kosten. De meest

Nadere informatie

Nije enerzjy foar Fryslân. september 2013

Nije enerzjy foar Fryslân. september 2013 Nije enerzjy foar Fryslân september 2013 Inleiding Nije enerzjy foar Fryslân - 1 Nije enerzjy foar Fryslân Nije enerzjy foar Fryslân geeft een beeld van feiten en cijfers op het gebied van duurzame energie.

Nadere informatie

- Effectief Klimaatbeleid -

- Effectief Klimaatbeleid - - Effectief Klimaatbeleid - In opdracht van CE-Delft 18.0177 November 2008 Trendbox BV Inhoud Inleiding Doelstelling en onderzoeksopzet Doelgroep en steekproefverantwoording Veldwerk en rapportage Conclusies

Nadere informatie

Tabellenbijlage. Michiel Hekkenberg (ECN) Martijn Verdonk (PBL) (projectcoördinatie) Oktober 2014 ECN-O--14-052

Tabellenbijlage. Michiel Hekkenberg (ECN) Martijn Verdonk (PBL) (projectcoördinatie) Oktober 2014 ECN-O--14-052 Tabellenbijlage Michiel Hekkenberg (ECN) Martijn Verdonk (PBL) (projectcoördinatie) Oktober 2014 ECN-O--14-052 Verantwoording Dit rapport is de tabellenbijlage bij de Nationale Energieverkenning 2014 verschenen

Nadere informatie

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Symposium De Groene Delta van Nijmegen Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Noodzaak tot veranderen 13-10-2014 2 En toen was daar... http://www.energieakkoordser.nl/ https://energiekgelderland.nl/paginas/default.aspx

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

Emissies, emissierechten, hernieuwbare bronnen en vermeden emissies

Emissies, emissierechten, hernieuwbare bronnen en vermeden emissies Emissies, emissierechten, hernieuwbare bronnen en vermeden emissies Door Harry Kloosterman en Joop Boesjes (Stichting E.I.C.) Deel 1 (Basis informatie) Emissies: Nederland heeft als lidstaat van de Europese

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES HAVO/VWO

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES HAVO/VWO DE ACTIES HAVO/VWO ACTIES RONDE 1 NEDERLANDSE OVERHEID De overheid besluit 500 subsidie te verlenen aan 30.000 woningeigenaren die hun woning isoleren. Dit levert in totaal een afname van 5 -units uitstoot

Nadere informatie

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch Afdeling Onderzoek & Statistiek Maart 2013 2 Samenvatting In deze monitor staat de CO2-uitstoot beschreven in de gemeente s-hertogenbosch. Een gebruikelijke manier om de

Nadere informatie

De zon als energiebron

De zon als energiebron De zon als energiebron Voor bedrijven nog aantrekkelijker! Panelen die elektra opwekken worden ook wel zonnepanelen of PV (in Engels photo voltaic) panelen genoemd. De panelen worden aangesloten op één

Nadere informatie

Wat betekenen de SDE+, Salderen, en postcoderoos voor de netbeheerder?

Wat betekenen de SDE+, Salderen, en postcoderoos voor de netbeheerder? Wat betekenen de SDE+, Salderen, en postcoderoos voor de netbeheerder? Enexis: Wij brengen energie waar mensen licht en warmte nodig hebben. Enexis: Een rijke historie IJsselmij Frigem EGD Ruil verzorgingsgebied

Nadere informatie

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening:

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Betaalbaar & betrouwbaar? Robert Harmsen ECN Beleidsstudies COGEN Symposium Zeist 22 oktober 2004 Een blik naar de toekomst (1) Four Futures

Nadere informatie

Latijns-Amerika aarzelt over hernieuwbare energie zaterdag, 15 augustus 2015 12:30

Latijns-Amerika aarzelt over hernieuwbare energie zaterdag, 15 augustus 2015 12:30 Waterkrachtcentrale's vormen een belangrijke energiebron in Zuid-Amerka, zoals hier bij de Itaipudam, een Braziliaans-Paraguyaanse stuwdam in de rivier de Paraná op de grens van de Braziliaanse staat Paraná

Nadere informatie

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Werkblad 1, mbo Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit al jaren vrij stevig. En de wereldwijde behoefte aan energie groeit mee: we kúnnen simpelweg niet meer zonder

Nadere informatie

het groenste papier ter wereld spaart bomen spaart energie spaart water

het groenste papier ter wereld spaart bomen spaart energie spaart water het groenste papier ter wereld spaart bomen spaart energie spaart water 100%eco & north river écht duurzaam produceren 100%eco 100% betrouwbaar - 100% transparant Ons doel is een kleurrijk voetspoor op

Nadere informatie

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk De Lokale Duurzame Energie Coöperatie EnergieCoöperatieBoxtel Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk WWW.ECBOXTEL.NL LDEC: Waarom en waartoe leidt het Samen met leden realiseren van betaalbare, duurzame,

Nadere informatie