Prehistorische Klimaatveranderingen



Vergelijkbare documenten
Marine biosfeer in de stress - en wat gebeurde er in het verleden?!

Broeikasklimaten van het verre verleden als analoog voor de toekomst. Appy Sluijs

Centrale vraagstelling Hoe organiseer je een expeditie naar de Zuidpool om het hitterecord van 55 miljoen jaar geleden te kunnen onderzoeken?

Koolstof wordt teruggevonden in alle levende materie en in sedimenten, gesteenten, de oceanen en de lucht die we inademen.

Effecten van toenemende warmte en CO 2 op het leven in zee

Klimaatverandering. Urgentie in Slow Motion. Bart Verheggen ECN

Koolstofcyclus in de zee. Stefan Schouten. NIOZ is part of the Netherlands Organisation for Scientific Research (NWO)

Tipping points in past climate Een Geo Future Module over klimaatverandering in het verleden

klimaatverandering en zeespiegelstijging Klimaatverandering en klimaatscenario s Achtergronden Prof Dr Bart van den Hurk

Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering Klimaatverandering

Gashydraten: Energiebron van de toekomst of broeikasnachtmerrie? Marc De Batist Renard Centre of Marine Geology Universiteit Gent, België

7. Klimaatkwis. Wie heeft de meeste vragen goed? De prijs: Plan van Aanpak van Kies Groen Licht

Oceaanverzuring. opdracht 1. opdracht 2. Iedereen kent inmiddels het begrip klimaatverandering. De aarde warmt op door onze CO 2

Verzuring van de Noordzee: oorzaken, gevolgen, en perspectief

PERMAFROST DOOI IN SIBERIË. Jorien E. Vonk Geowetenschappen, Universiteit Utrecht Arctisch Centrum, Rijksuniversiteit Groningen

HOE MAAK JE EEN BEWOONBARE PLANEET? Wat is nodig voor life as we know it?

HOE MAAK JE EEN BEWOONBARE PLANEET? Wat is nodig voor life as we know it?

Tentamen Marine Sciences (2006)

Faculteit Geowetenschappen. Oratie. De Aarde is blauw. Gert-Jan Reichart

Eindexamen aardrijkskunde vwo I

Geschiedenis van de aarde

Klimaatveranderingstand. wetenschap. Prof Wilco Hazeleger

Eindexamen biologie pilot havo II

MAATSCHAPPIJ ONDERSCHAT ERNST EN TAAIHEID KLIMAATPROBLEEM

Tentamen Marine Sciences I

The Day After tomorrow... Waarom wachten

Faculteit Geowetenschappen. Oratie. HoeZee?! Appy Sluijs

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect

De oorzaken en gevolgen van de opwarming van het klimaat

Klimaatverandering, kansen voor agrarische ondernemers

Kooldioxide en het klimaat

Geologische tijdschaal. AK 4vwo vrijdag 31 oktober. 11 Het klimaat door de tijd. inhoud

Broeikasgassen, klimaat en meten: hoe, wat en waarom van ICOS-nl.

Samenvatting Aardrijkskunde H.2 tot paragraaf 8

KLIMAATVERANDERING. 20e eeuw

ph-dynamiek Noordzee

Ecosysteemdiensten. Blok 1 Mariene omgeving. Marieke Verweij (ProSea) Dag 1 de zee en mijn werk / 24 september Duurzaam werken op Zee

Eindexamen aardrijkskunde vwo 2008-II

Scenario s voor zeespiegelstijging. Caroline Katsman TU Delft / Vloeistofmechanica

NNV-bestuursstandpunt over de samenhang tussen klimaatverandering en energiegebruik

Bepaling primaire impacten van klimaatsveranderingen

Kunnen we variaties in het klimaatsysteem begrijpen en voorzien?

Zeespiegelstijging door klimaatverandering

CO 2 Opvang en Opslag

Psychiatrie & Psychologie bij 22q11DS

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

Klimaatverandering in internationaal perspectief

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland

Even voorstellen. Auke Barnhoorn

Eindexamen aardrijkskunde oud progr vwo I

De koolstofkringloop klas 1-2

Risico's en veiligheid

Producten op basis van hout en het milderen van de klimaatverandering

Ecosysteem voedselrelaties

Waterkwaliteit 2: Natuur/chemie

Factsheet klimaatverandering

Bedreigingen. Broeikaseffect

Systeemdenken (en duurzaamheid)

Is er een point of no return in klimaatverandering? Henk A. Dijkstra, IMAU, Departement Natuuren Sterrenkunde, Universiteit Utrecht

SonEnergie, 25 maart 2019 Jacques Hagoort

e n P a l m e n i n A l a s k a

Eindexamen aardrijkskunde vwo 2006-I

Afnemend aardolieaanbod voor 2020? De Rode Hoed, 20 januari 2007, Amsterdam

Onderzoek naar aardbevingen en de relatie met activiteiten in de ondergrond

KLIMAATVERANDERING EN ZESDE STAATSHERVORMING. Prof. Dr. Luc LAVRYSEN. Rechter in het Grondwettelijk Hof Hoogleraar Universiteit Gent

Les bij klimaatverandering:

We danken Dr. Axel Borsdorf om deze presentatie ter beschikking te stellen.

We hebben zeer waarschijnlijk al een (kleine) klimaatverandering meegemaakt!

Diepe geothermie Nationaal Onderzoek Programma Geothermie (NOPG) Waarom geothermie en waarom het NOPG?

Copernicus Institute of Sustainable Development. Koe en klimaat. Dr. Jerry van Dijk Dr. Karin Rebel. Copernicus Institute of Sustainable Development

De PADVINDER STUDIEPADEN BACHELOR BIOLOGIE CELBIOLOGIE ECOLOGIE EN NATUURBEHEER EDUCATIE COMMUNICATIE MANAGEMENT ECM EVOLUTIE & BIODIVERSITEIT

Houten producten in de strijd tegen klimaatswijziging

Recente variaties in de temperatuur van het oceaanwater. Henk Dijkstra Instituut voor Marien en Atmosferisch Onderzoek Universiteit Utrecht

LES 2: Klimaatverandering

H-vision Blauwe waterstof voor een groene toekomst Alice Krekt, programmadirecteur Deltalinqs Cimate Program

Transcriptie:

Universiteit Utrecht Prehistorische Klimaatveranderingen De aarde als systeem en de broeikaswereld van het verleden Appy Sluijs Departement Aardwetenschappen, Faculteit Geowetenschappen, Universiteit Utrecht

Universiteit Utrecht Inhoud Koolstofcyclus De Fossiele Broeikaswereld Hitterecord van 56 miljoen jaar geleden

Menselijke CO 2 uitstoot Universiteit Utrecht

Universiteit Utrecht Lot van menselijke CO2 uitstoot (2000-2007) 1.4 Pg C/jaar Atmosphere 45% + 7.7 Pg C/jaar Land 29% Le Quéré et al. (2009) Oceans 26%

CO 2 concentratie in de toekomst Universiteit Utrecht Archer et al. 2009, Ann. Rev. Earth. Planet Sci.

Universiteit Utrecht Basale vragen: 1. Was de concentratie CO 2 ooit hoog in het verleden? 2. Hoe was het klimaat toen en hoe werkte het? 3. Welke processen zorgen voor daling van de CO 2 concentratie?

Universiteit Utrecht Basale vragen: 1. Was de concentratie CO 2 ooit hoog in het verleden? 2. Hoe was het klimaat toen en hoe werkte het? 3. Welke processen zorgen voor daling van de CO 2 concentratie? Paleoklimatologie: De studie van klimaat en klimaatverandering in het verleden

Universiteit Utrecht Paleoklimatologie Methode: bestuderen van sedimenten Mountain, Sigurdur Gudmundsson

Prof. Dr. Werner von Boring www.expeditiebroeikaswereld.nl; www.expeditiebeagle.nl

IJskappen (Groenland, Antarctica) Universiteit Utrecht

Universiteit Utrecht IJskappen (bijvoorbeeld, Antarctica)

CO 2 door de eeuwen heen Universiteit Utrecht IPCC, 2001

CO 2 concentratie door de ijstijden Universiteit Utrecht

Universiteit Utrecht CO 2 concentratie over miljoenen jaren

Universiteit Utrecht Vraag: Waarom was CO 2 dan zo hoog? De Koolstofkringloop bepaalt hoeveel koolstof (C) zich op welke plaats op aarde bevindt.

Universiteit Utrecht Inleiding: Prof. Dr. Werner von Boring Marc Cornelissen

www.expeditiebroeikaswereld.nl; www.expeditiebeagle.nl

De Koolstofkringloop Universiteit Utrecht

Universiteit Utrecht De Lange Koolstofkringloop: Opslag van C; langere tijdschalen Als koolstofhoudend materiaal sneller ophoopt dan het in het ecosysteem wordt afgebroken: opslag in sedimenten

Universiteit Utrecht De Lange Koolstofkringloop: Opslag van C; langere tijdschalen Als koolstofhoudend materiaal sneller ophoopt dan het in het ecosysteem wordt afgebroken: CO opslag in sedimenten 2 CO 2 CxHy

Carbon Cycle De Lange Koolstofkringloop: Verwering is een CO 2 verwijderaar (sink) CO 2 + H 2 O H 2 CO 3 (koolzuur) HCO 3 - + H +

Universiteit Utrecht De Lange Koolstofkringloop: Productie van kalk in de oceanen Calciumcarbonaat HCO 3 - CaCO 3

Universiteit Utrecht De Lange Koolstofkringloop: Opslag van C; langere tijdschalen Etretat Kalk Calciumcarbonaat (CaCO 3 )

De Lange Koolstofkringloop: Gesloten Cyclus Universiteit Utrecht

De Lange Koolstofkringloop Universiteit Utrecht

De Lange Koolstofkringloop Universiteit Utrecht

Universiteit Utrecht Lange tijdschaal van CO 2 daling Archer et al. 2009, Ann. Rev. Earth. Planet. Sci.

Universiteit Utrecht Conlusies Koolstofcyclus Korte Koolstofcyclus: (sub) jaarlijkse cyclus vegetatie atmosfeer Lange Koolstofcyclus: verplaatst op lange tijdschalen C tussen gesteente en atmosfeer-oceaan Uniek voor nu: grote snelheid waarmee C uit gesteente naar atmosfeer gaat. Systeem is uit balans

De fossiele broeikaswereld Universiteit Utrecht

Universiteit Utrecht CO 2 concentratie over miljoenen jaren

Universiteit Utrecht

Napartulik - Inuk for Place of Trees Geodetic Hills, Axel Heiberg island Courtesy Jane Francis, Leeds Univ.

Universiteit Utrecht Taxodiaceae (Metasequoia ) Dank aan, Jane Francis,

Courtesy Jane Francis; Leeds Univ Some leaf litter layers are dominated by Dawn Redwood leaves (Metasequoia). These represent lowland swamp forests

Spitsbergen Universiteit Utrecht

Met dank aan Marc Cornelissen en WWF

www.expeditiebroeikaswereld.nl Photo, Pim Beukenkamp

Steenkolenmijnen op Spitsbergen

www.expeditiebroeikaswereld.nl Coal mines Spitsbergen Photo, Marc Cornelissen

Universiteit Utrecht - Het Hitterecord van 55 miljoen jaar geleden

Integrated Ocean Drilling Program Photo, William Crawford / IODP

Hitterecord CO CO 2 CO 2 2 CO 2 ~100.000 jaar Verzuring O 1000-2000 jaar 2 CH CH 4 CO O CH 2 CH 4 2 4 55 miljoen jaar

Universiteit Utrecht Hitterecord, 55 miljoen jaar geleden: snelle CO 2 toename +5 +7 +8 +5 +6 +5 +5 +6-8 +6-8

Zoogdier evolutie tijdens hitterecord Universiteit Utrecht

Universiteit Utrecht Voorkomen dinoflagellaat Apectodinium voor PETM Bujak & Brinkhuis 1998, Columb. Univ. Press; Crouch et al., 2001, Geology; Sluijs et al., 2007, Geol Soc.

Hitterecord 23 C Sluijs et al. 2006. Nature

Universiteit Utrecht Fossiele Stuifmeelkorrels Arecipites microreticulatus: Arecaceae (palms) Sluijs et al. 2009. Nature Geoscience

Universiteit Utrecht Fossiele broeikaswereld laat zien: Systeem Aarde bepaalt Aardse condities Hoe ziet een broeikaswereld eruit? Hoge CO 2 = Hoge temperatuur nog onbegrepen aspecten broeikasklimaat (vorstvrije polen!?!?) verzuring van de oceaan

Dankwoord Universiteit Utrecht European Research Council Integrated Ocean Drilling Program Netherlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek Darwin Center for Biogeosciences Statoil Shell

Universiteit Utrecht

Universiteit Utrecht Sterk verband CO 2 temperatuur; 40 miljoen jaar geleden Bijl, Houben, Schouten, Bohaty, Sluijs, Reichart, Sinninghe Damsté, Brinkhuis, 2010. Science

Dinoflagellate

- Dinoflagellaten Universiteit Utrecht

Universiteit Utrecht Dinoflagellates - Nucleus with chromosomes - Mitochondria - Endoplasmatic reticulum - Etc. etc. - ~50% of species is autotrophic and have chloroplasts - Amphiesmal vesicles

Heterotrophic Dinoflagellates By Howie Spero (UC Davis) and Jian Sheng (UM, Minnesota)

Dinoflagellate

Dinoflagellate