INHOUDSTAFEL VOORWOORD... v DEEL I GRONDBEGINSELEN VAN EEN EUROPEES PERSONEN- EN FAMILIERECHT GEFORMULEERD VANUIT HET PERSPECTIEF VAN DE MENSENRECHTEN...1 INLEIDING...3 HOOFDSTUK I. SITUERING VAN HET ONDERZOEK...4 1. Achtergrond...4 2. Doelstellingen en methodiek...5 3. Opbouw...5 HOOFDSTUK II. RECENTE STRAATSBURGSE RECHTSPRAAK AANGAANDE HET PERSONEN- EN FAMILIERECHT...7 1. De pijn van het zijn Het individu...7 A. Geen recht om te beslissen hoe en wanneer men wil sterven (arrest Pretty t. Verenigd Koninkrijk van 29 april 2002). 7 B. De erkenning van een recht op geslachtelijke zelfbestemming (de arresten Christine Goodwin t. Verenigd Koninkrijk en I. t. Verenigd Koninkrijk van 11 juli 2002)...11 C. Procesrechtelijk statuut van de geestesgestoorde en zijn persoonlijke vrijheid (arrest Matter t. Slovakije van 5 juli 1999)...15 2. Beschreid en benijd De tweerelatie van volwassenen...16 A. Het huwelijk benijd...16 1. De eerste stap naar een moderne, horizontale huwelijksopvatting (de arresten Christine Goodwin t. Verenigd Koninkrijk en I. t. Verenigd Koninkrijk van 11 juli 2002)...19 2. Geen grondslag voor de openstelling van het huwelijk voor gelijkslachtigen in het EVRM...22 vii
B. Het huwelijk beschreid... 25 3. Wortels en vleugels De relatie kind ouders... 28 A. Wortels... 28 1. Geen absoluut recht zijn biologische, vaderlijke afstamming vastgesteld te zien (rechtspraak die de Kroon-beginselen bevestigt)... 28 2. Bewijsrecht inzake afstamming (arrest Mikulic t. Kroatië van 7 februari 2000)... 31 B. Vleugels... 32 1. Geen recht op co-ouderschap in geval van echtscheiding (recente ontvankelijkheidsbeslissingen)... 32 2. De seksuele gerichtheid is op zich niet voldoende om aan een bepaalde ouder de exclusieve uitoefening van de ouderlijke verantwoordelijkheden en a fortiori het omgangsrecht te ontzeggen (arrest Salgueiro Da Silva Mouta t/ Portugal van 21 december 1999)... 35 3. Ongeoorloofde achterstelling van ongehuwde vaders wat hun omgangsrecht ten aanzien van hun minderjarige kinderen betreft (de arresten Sahin, Sommerfeld en Hoffman t. Duitsland van 11 oktober 2001)... 36 4. De niet-gerechtvaardigde plaatsing van een minderjarige (arrest K. en T. t. Finland van 12 juli 2001, arrest T.P. en K.M. t. Verenigd Koninkrijk van 10 mei 2001). 38 5. Lage IQ van de ouders rechtvaardigt op zich niet een ontzetting van de ouderlijke verantwoordelijkheden (arrest Kutzner t. Duitsland van 26 februari 2002)... 39 6. Positieve verplichting van de overheid om met plaatsingsmaatregelen de minderjarige te beschermen (arrest Z. e.a. t. Verenigd Koninkrijk van 10 mei 2001). 40 7. Enige versoepeling van de vertegenwoordigingsmogelijkheid van een minderjarige voor het Straatsburgse Hof (arrest Scozzari en Giunta t. Italië van 13 juli 2000)... 41 HOOFDSTUK III. DE BEVINDINGEN VAN HET ONDERZOEK.. 44 CONCLUSIE... 45 viii
DEEL II ART. 8 EN 14 EVRM IN DE BELGISCHE RECHTSPRAAK INZAKE PERSONEN- EN FAMILIERECHT...47 INLEIDING...49 HOOFDSTUK I. DE MOEILIJKE IMPLEMENTATIE VAN HET MARCKX-ARREST IN DE BELGISCHE RECHTSPRAAK...52 1. De implementatie...52 2. De directe werking van het recht op eerbiediging van het gezinsleven...55 HOOFDSTUK II. DE ARTIKELEN 8 EN 14 EVRM: VAN GROTE BETEKENIS VOOR HET MODERNE AFSTAMMINGSRECHT...57 1. Het recht om de afstamming te kennen...57 2. De vaderlijke erkenning en onderzoek naar vaderschap van een kind dat geen vader heeft ingevolge de vaderschapsregel (art. 319 B.W. en 322 en 323 B.W.)...61 A. De erkenning van een minderjarig en niet ontvoogd kind, jonger dan vijftien voor de rechtbank...61 B. De erkenning van een kind van vijftien jaar of ouder voor de rechtbank...63 C. De erkenning voor de ambtenaar van de burgerlijke stand...64 D. Het onderzoek naar vaderschap ingeval het vaderschap niet vaststaat op grond van de vaderschapsregel, noch op grond van erkenning (art. 322-323 B.W.)...65 E. Huidige situatie en kritische bemerkingen...66 3. De betwisting, de erkenning, en het onderzoek naar vaderschap, in het licht van de rust der families...67 A. De betwisting van vaderschap (art. 332 B.W.)...67 B. De erkenning door een andere man dan de echtgenoot (art. 320 B.W.)...69 C. Het onderzoek naar vaderschap (art. 323 B.W.)...71 D. Kritische bemerking... 71 4. De afstamming en I.P.R....74 ix
HOOFDSTUK III. DE NAAM... 75 HOOFDSTUK IV. DE ADOPTIE... 79 1. Algemeen... 79 2. De stiefouderadoptie... 80 3. De gezamenlijke adoptie door twee samenwoners... 83 4. De volle adoptie en meerderjarigheid... 84 5. De opeenvolgende adopties... 85 6. De adoptie en I.P.R.... 86 HOOFDSTUK V. HET HUWELIJK... 90 1. Het recht om te huwen... 90 2. Het homohuwelijk... 91 HOOFDSTUK VI. OMGANGSRECHT... 95 HOOFDSTUK VII. BEWIJS VERSUS HET RECHT OP EERBIEDIGING VAN HET PRIVÉ-LEVEN... 97 DEEL III TIEN JAAR BELGISCHE RECHTSPRAAK INZAKE DE AANWENDING VAN HET IVRK... 103 HOOFDSTUK I. SITUERING... 105 HOOFDSTUK II. DE HOUDING VAN DE RECHTSPRAAK T.A.V. HET IVRK IN HET ALGEMEEN... 108 1. De globaliserende aanpak van het Franse Hof van Cassatie... 108 2. De versnipperende aanpak van het Belgische Hof van Cassatie... 110 A. Analyse... 110 B. Beoordeling... 112 x
3. De onduidelijke houding van de Raad van State...113 4. De bijzondere positie van het Arbitragehof...114 HOOFDSTUK III. ARTIKELSGEWIJZE BESPREKING...119 Artikel 2 IVRK...119 A. Arbitragehof... 119 B. Hoven en rechtbanken...121 C. Raad van State...122 Artikel 3 IVRK...123 A. Arbitragehof... 123 B. Hoven en rechtbanken...125 C. Raad van State...131 Artikel 4 IVRK...131 A. Hoven en rechtbanken...131 B. Raad van State...132 Artikel 5 IVRK...132 A. Hoven en rechtbanken...132 B. Raad van State...132 Artikel 6 IVRK...133 A. Hoven en rechtbanken...133 B. Raad van State...133 Artikel 7 IVRK...133 A. Arbitragehof... 134 B. Hoven en rechtbanken...134 Artikel 8 IVRK...136 A. Hoven en rechtbanken...136 Artikel 9 IVRK...136 A. Hoven en rechtbanken...137 B. Raad van State...138 Artikel 10 IVRK...139 A. Hoven en rechtbanken...139 B. Raad van State...139 xi
Artikel 11 IVRK... 139 A. Algemeen... 140 B. Raad van State... 140 Artikel 12 IVRK... 140 A. Arbitragehof... 140 B. Hoven en rechtbanken... 140 1. Hof van Cassatie... 140 2. Hoven van beroep en rechtbanken... 141 a. Rechtspraak van vóór de wetten van 2 februari 1994 en 30 juni 1994... 141 b. Rechtspraak van na de wetten van 2 februari 1994 en 30 juni 1994... 143 C. Franse rechtspraak... 146 Artikel 15 IVRK... 146 A. Hoven en rechtbanken... 146 B. Raad van State... 147 Artikel 16 IVRK... 147 A. Arbitragehof... 147 B. Hoven en rechtbanken... 147 C. Raad van State... 148 Artikel 18 IVRK... 149 A. Hoven en rechtbanken... 149 Artikel 19 IVRK... 149 A. Hoven en rechtbanken... 150 Artikel 20 IVRK... 150 A. Hoven en rechtbanken... 151 B. Raad van State... 151 Artikel 21 IVRK... 151 A. Arbitragehof... 152 B. Hoven en rechtbanken... 152 Artikel 22 IVRK... 154 A. Hoven en rechtbanken... 154 B. Raad van State... 155 xii
Artikel 23 IVRK...155 A. Hoven en rechtbanken...155 B. Raad van State...156 Artikel 24 IVRK...157 A. Arbitragehof... 157 B. Hoven en rechtbanken...158 C. Franse rechtspraak...158 Artikel 25 IVRK...158 A. Hoven en rechtbanken...158 Artikel 26 IVRK...158 A. Arbitragehof... 159 B. Hoven en rechtbanken...159 C. Franse rechtspraak...159 Artikel 27 IVRK...159 A. Arbitragehof... 160 B. Hoven en rechtbanken...160 C. Raad van State...162 D. Franse rechtspraak...162 Artikel 28 IVRK...163 A. Arbitragehof... 163 B. Hoven en rechtbanken...164 C. Raad van State...164 Artikel 29 IVRK...165 A. Arbitragehof... 165 B. Hoven en rechtbanken...166 Artikel 35 IVRK...166 A. Hoven en rechtbanken...166 Artikel 37 IVRK...166 A. Hoven en rechtbanken...167 Artikel 38 IVRK...167 A. Raad van State...167 Artikel 39 IVRK...167 A. Raad van State...168 xiii
Artikel 40 IVRK... 168 A. Hoven en rechtbanken... 169 B. Raad van State... 170 DEEL IV DE BETEKENIS VOOR HET PERSONEN- EN FAMILIERECHT VAN DE VN-VERDRAGEN INZAKE DE BURGERLIJKE EN POLITIEKE RECHTEN, INZAKE DE ECONOMISCHE, SOCIALE EN CULTURELE RECHTEN, EN INZAKE DE RECHTEN VAN VROUWEN... 171 HOOFDSTUK I. INLEIDING... 173 HOOFDSTUK II. EEN KORTE VOORSTELLING VAN DE DRIE VERDRAGEN... 174 1. Internationaal Verdrag inzake Burgerlijke en Politieke Rechten... 174 A. Gewaarborgde rechten... 174 B. Internationaal controlemechanisme... 176 2. Internationaal Verdrag inzake Economische, Sociale en Culturele Rechten... 178 A. Gewaarborgde rechten... 178 B. Internationaal controlemechanisme... 178 3. Internationaal Verdrag inzake de Uitbanning van alle vormen van Discriminatie van Vrouwen... 179 A. Gewaarborgde rechten... 179 B. Internationaal controlemechanisme... 181 HOOFDSTUK III. BESCHERMDE PERSONEN EN GROEPEN... 183 1. De persoon... 183 2. De familie en het gezin... 184 3. De vrouw... 185 4. Het kind... 186 xiv
HOOFDSTUK IV. ENKELE TOEPASSINGSGEVALLEN...188 1. Het individu...188 A. Juridische persoonlijkheid... 188 B. Individualisering en identificatie van de persoon...189 C. Handelingsbekwaamheid... 190 2. Samenleving tussen twee personen...191 A. Huwelijk... 191 1. Aangaan van het huwelijk...191 2. Statuut van de gehuwden...192 3. Ontbinding van het huwelijk...193 B. Buitenhuwelijkse tweerelaties...193 3. Relatie tussen ouders en kinderen...194 A. Afstamming... 194 B. Ouderlijke verantwoordelijkheden...196 1. Uitoefening van ouderlijke verantwoordelijkheden... 196 2. Ontzetting uit de ouderlijke verantwoordelijkheden.. 199 HOOFDSTUK V. CONCLUSIES...200 xv