Methodisch Begeleiden SAW 3 & 4 Uitgeverij Angerenstein profi-leren SAW
Colofon Titel: Methodisch Begeleiden; SAW 3 & 4 Isbn: 978-90-85241-49-2, tweede druk Uitgever: Uitgeverij Angerenstein Postbus 2056 6802 CB Arnhem uitgeverij Angerenstein 2011 Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or any other means without written permission from the publisher. 2 Methodisch begeleiden; SAW 3 & 4
Inleiding Profi-leren SAW is een complete serie leermiddelen voor de competentiegerichte kwalificatiestructuur Sociaal-Agogisch Werk. Profi-leren SAW bestaat uit boeken, opdrachten- en beoordelingsmagazijnen, gratis extra digitale content-thema s, een zoekmachine en diagnostische kennistoetsen. Boeken Methodisch Begeleiden; SAW 3 & 4 is één van de boeken voor de nieuwe opleiding SAW. De inhoud van deze boeken is gebaseerd op de werkprocessen uit het competentiegerichte kwalificatiedossier SAW. Deze SAW-boeken zijn: 4 Sociaal- Maatschappelijke Dienstverlening Sociaal- Cultureel Werker Kinderopvang niveau 4 Jeugdzorg niveau 4 Specifieke doelgroepen (Volwassenenwerk) niveau 4 Gehandicaptenzorg niveau 4 Pedagogisch medewerker Medewerker Maatschappelijke zorg Pedagogisch medewerker Kinderopvang niveau 3 Medewerker Maatschappelijke Zorg niveau 3 3 Cliënt en Omgeving; SAW 3 en 4 Methodisch Begeleiden; SAW 3 en 4 Communicatie en Organisatie; SAW 3 en 4 1/2 Helpende Zorg en Welzijn Aan de slag als Zorghulp Inleiding Inhoud 3
Ieder boek bevat die thema s die de saw er-in-opleiding gedurende zijn/haar opleiding veelvuldig moet raadplegen als achtergrondinformatie bij het werken aan bijvoorbeeld: opdrachten; taken; beroepsproducten; prestaties. De thema s van Methodisch Begeleiden; SAW 3 & 4 Methodisch Begeleiden; SAW 3 & 4 bevat de volgende 16 thema s: 1 Planmatig werken 2 De methodische cyclus 3 Een draaiboek maken 4 Begeleiden 5 Zelfstandigheid bevorderen 6 Professioneel werken 7 Informeren en adviseren 8 Specifieke begeleidingssituaties 9 Begeleidingsstijlen 10 Werken met groepen 11 Zorg voor de leefomgeving 12 Veiligheid 13 Ondersteunen bij persoonlijke verzorging 14 Opvang bij ongeval en ziekte 15 Begeleiden bij ontwikkeling en opvoeding 16 Beeldende en kunstzinnige vorming Aanvullende thema s staan als digitale content thema s (dc-thema s), op www.profi-leren.nl. 4 Methodisch begeleiden; SAW 3 & 4
De formule van de boeken De boeken kennen de volgende formule. Theorie met voorbeelden De thema s hebben betrekking op naslag die relevant is voor de sociaal-agogisch werker. De theorie wordt verlevendigd met voorbeelden uit de werkvelden waar de saw er actief is. Aanvullende thema s staan als digitale content thema s (dc-thema s), op www.profi-leren.nl. Mini-samenvattingen De theorie is opgehangen aan minisamenvattingen. Deze minisamenvattingen zijn voor de school als powerpoinpresentatie verkrijgbaar. Tips voor de praktijk Vrijwel ieder thema wordt afgesloten met praktijktips: handvatten voor de saw er-in-opleiding voor BPV en/of werk. Profi-leren SAW Op www.profi-leren.nl vindt de saw er-in-opleiding, gratis: extra digitale content (dc-thema s), met onderwerpen die minder frequent geraadpleegd hoeven te worden, of thema s waarvan de inhoud te snel veranderd; verwerkingsopdrachten bij de thema s; diagnostische kennistoetsen bij ieder thema uit de boeken, waardoor er voor de school een databank met meerkeuzevragen beschikbaar is; een zoekmachine die verwijst naar thema s uit de boeken en/of direct toegang geeft tot thema s die direct gedownload kunnen worden. Verwijzingen In de boeken wordt verwezen naar andere thema s binnen de boeken. Niet naar dc-thema s op www.profi-leren.nl omdat de thema s daar wisselend zijn. In alle gevallen kan de lezer via de zoekmachine op www.profi-leren.nl of via de trefwoordenlijsten achterin de boeken vinden wat, waar staat. Inleiding Inhoud 5
Opdrachten- en beoordelingsmagazijn SAW Naast de boeken is er voor PW3 en MMZ3 een Competentie-opdrachten- en beoordelingsmagazijn beschikbaar. Dit magazijn bevat opdrachten met beoordelingsprotocollen voor het portfolio en proeven van bekwaamheid. Bij iedere opdracht ziet de leerling welke thema s uit de boeken als naslag dienen bij die opdracht. Dit magazijn is digitaal verkrijgbaar, met een licentie, maar ook als (losbladig) boek. Veel plezier en succes bij het werken met dit boek!! 6 Methodisch begeleiden; SAW 3 & 4
Inhoud Thema 1 Planmatig werken 1.1 Inleiding...11 1.2 Soorten plannen...13 1.2.1 Op de organisatie gerichte plannen...13 1.2.2 Op de cliënt gerichte plannen...14 1.3 Een plan maken voor een activiteit...20 1.3.1 Het plan voorbereiden...20 1.3.2 Het plan uitvoeren...26 1.3.3 Het plan evalueren...28 1.4 Voorbeeld van een activiteit...29 1.5 In de praktijk...33 Thema 2 De methodische cyclus 2.1 Inleiding...35 2.2 Beginsituatie vaststellen...37 2.3 Probleem formuleren...42 2.3.1 Informatie ordenen...42 2.3.2 Probleemanalyse...44 2.3.3 De PES-formule...46 2.4 Doel formuleren...49 2.4.1 De SMART-formule...49 2.4.2 De RUMBA-formule...51 2.4.3 Doelen formuleren in de praktijk...52 2.5 Een plan maken en uitvoeren...57 2.5.1 Het begeleidingsplan voorbereiden...57 2.5.2 Het begeleidingsplan uitvoeren...59 2.6 Begeleiding evalueren en bijstellen...62 2.7 In de praktijk...65 Thema 3 Een draaiboek maken 3.1 Inleiding...67 3.2 Het voorbereidingsdraaiboek...69 3.3 Het dagdraaiboek...78 3.4 De uitvoering van het draaiboek...84 3.5 De afsluiting van het evenement...86 3.6 De evaluatie...88 3.7 Werken met vrijwilligers...90 3.8 In de praktijk...94 Thema 4 Begeleiden 4.1 Inleiding...97 4.2 Geschiedenis van begeleiden...98 4.2.1 Vanuit het perspectief van de gezondheidszorg...98 4.2.2 Vanuit het perspectief van het welzijnswerk...100 4.2.3 De innige vriendschap tussen welzijn en zorg...101 4.3 Begrippen begrepen...105 4.4 Wat behoeften zijn en hoe ze ontstaan...109 4.5 Van begeleidingsbehoefte naar begeleidingsactiviteit...114 4.6 Helpen...118 4.7 Beroepshouding...120 4.8 Onderdelen beroepshouding...122 4.8.1 Inlevingsvermogen...122 4.8.2 Respect...125 4.8.3 Echtheid...127 4.9 Relatie met de cliënt...129 4.9.1 Beperkte keuzevrijheid cliënt en begeleider...129 4.9.2 Afhankelijkheid...131 4.9.3 Emotionele binding...132 4.9.4 Deskundigheid en bekwaamheid...135 4.10 In de praktijk...136 Thema 5 Zelfstandigheid bevorderen 5.1 Inleiding...139 5.2 Begrippen begrepen...140 5.3 Zelfvertrouwen...142 5.4 Zelfvertrouwen stimuleren...146 5.4.1 Positieve benadering...148 5.4.2 Oorzaken gebrek aan zelfvertrouwen opsporen...149 5.4.3 Accepteren van minder goede eigenschappen...151 5.5 Ontdekken eigen mogelijkheden...153 5.6 Opkomen voor jezelf...157 5.6.1 Assertiviteit...158 5.6.2 Sociale weerbaarheid...161 5.6.3 Ondersteunen bij assertiviteit en sociale weerbaarheid...161 5.7 Gedragsverandering...163 5.7.1 Factoren in relatie tot gedrag...163 Inhoud 7
5.7.2 Begeleiden bij gedragsverandering...165 5.8 Begeleiden bij praktische situaties...169 5.8.1 Omgaan met geld...169 5.8.2 Omgaan met persoonlijke bezittingen...173 5.9 In de praktijk...176 Thema 6 Professioneel werken 6.1 Inleiding...179 6.2 Ethiek...180 6.2.1 Ethiek in de praktijk...181 6.2.2 Ethische dilemma s...184 6.2.3 Jouw rol in ethische kwesties...185 6.2.4 Beroepsethiek...188 6.2.5 Ethiek en sancties...189 6.3 Gevoelens en emoties...190 6.3.1 Wat zijn emoties?...190 6.3.2 Omgaan met je eigen emoties...192 6.3.3 Omgaan met emoties van anderen...195 6.4 Verantwoordelijkheid...197 6.5 Grenzen...198 6.6 Privacy 199 6.7 Macht...204 6.7.1 Macht en afhankelijkheid...205 6.7.2 Machtsgebruik en machtsmisbruik...206 6.7.3 Machttypen...208 6.8 In de praktijk...210 Thema 7 Informeren en adviseren 7.1 Inleiding...213 7.2 Begrippen begrepen...214 7.3 Informatie geven...216 7.4 Voorlichting geven...220 7.4.1 Eisen aan de voorlichting...220 7.4.2 Soorten voorlichting...223 7.5 Advies geven...225 7.6 Doorverwijzen...231 7.7 Informatiebronnen...235 7.8 Preventie en voorlichting...241 7.9 Maatschappelijke preventie...244 7.9.1 Organisaties met preventieactiviteiten...244 7.9.2 Preventieprogramma s...247 7.10 In de praktijk...251 Thema 8 Specifieke begeleidingssituaties 8.1 Inleiding...257 8.2 Begrippen begrepen...258 8.3 Vriendschap en intimiteit...261 8.3.1 Functies van vriendschap...261 8.3.2 Vriendschap, intimiteit en leeftijd...264 8.3.3 Ongewenste intimiteit...268 8.4 Seksualiteit...270 8.5 Belangrijke levensgebeurtenissen...276 8.5.1 Blijde gebeurtenissen...277 8.5.2 Minder leuke gebeurtenissen...278 8.5.3 Verwerken van verlieservaringen...282 8.6 In de praktijk...289 Thema 9 Begeleidingsstijlen 9.1 Inleiding...293 9.2 Verscheidene begeleidingsstijlen...294 9.2.1 De traditionele indeling...295 9.2.2 De indeling van de Ohio State University...296 9.2.3 Ontwikkeling naar situatiegericht begeleiden...298 9.2.4 Het model van Hersey en Blanchard...300 9.2.5 Coaching...303 9.3 Didactische vaardigheden...304 9.4 Motiveren en stimuleren...308 9.4.1 Factoren die de individuele motivatie beïnvloeden...309 9.4.2 Instrumentaliteitstheorie van Vroom...310 9.5 Leerstijlen...312 9.5.1 Algemene opvatting over leren...312 9.5.2 Leerstijl van Kolb...316 9.6 Samenvatting begeleidingsstijlen...320 9.7 In de praktijk...322 Thema 10 Werken met groepen 10.1 Inleiding...327 10.2 Soorten groepen...328 10.2.1 Formele en informele groepen...329 10.2.2 Primaire en secundaire groepen...331 10.2.3 Homogene en heterogene groepen...333 10.3 Interne functies van groepen...335 10.4 Interne groepsprocessen...337 10.4.1 Toetreding tot groepen...337 10.4.2 Het ontstaan van sociale structuren...340 8 Methodisch begeleiden; SAW 3 & 4
10.4.3 Verandering van groepsstructuur en -cultuur...341 10.4.4 Beïnvloeding van de groepsstructuur en -cultuur...344 10.5 Het analyseren van groepen...347 10.5.1 Doel vaststellen...347 10.5.2 Systematisch verzamelen van informatie...347 10.5.3 Conclusies trekken...355 10.6 In de praktijk...358 Thema 11 Zorg voor de leefomgeving 11.1 Inleiding...361 11.2 Inrichting van de leefruimte...362 11.3 Zorg voor ordelijkheid...367 11.4 De uitvoering van huishoudelijke taken...369 11.4.1 Het verzorgen van maaltijden...369 11.4.2 Het verzorgen van koffie- en theepauzes...373 11.4.3 Afruimen en afwassen...374 11.4.4 De was verzorgen...376 11.4.5 Schoonmaken...379 11.4.6 Beheren van voorraden...382 11.4.7 Veiligheidsaspecten...385 11.5 Ondersteuning bij huishoudelijke taken...388 11.6 Zorg voor gebruiks- en spelmaterialen...393 11.7 Zorg voor planten...395 11.8 Verzorgen van huisdieren...397 11.9 Voorraadbeheer...402 11.10 In de praktijk...405 Thema 12 Veiligheid 12.1 Inleiding...407 12.2 Brandgevaar...408 12.2.1 Brandpreventie...409 12.2.2 Wat te doen bij brand...413 12.3 Ondeugdelijk materiaal...417 12.4 Vermissing...421 12.4.1 Voorkomen van vermissing...421 12.4.2 Meldingsprocedure bij vermissing...423 12.5 Onverantwoord gedrag van cliënten...426 12.6 Bedrijfshulpverlening (BHV)...427 12.7 In de praktijk...429 Thema 13 Ondersteunen bij persoonlijke verzorging 13.1 Inleiding...431 13.2 Verzorgende en agogische beroepen...433 13.3 Helpen of juist niet?...435 13.4 Stimuleren tot zelfzorg...439 13.5 Respecteren van de fysieke integriteit...443 13.6 Helpen bij persoonlijke verzorging...447 13.7 Hulpmiddelen bij de zelfzorg...451 13.8 Cliënten verzorgen...455 13.8.1 Aandachtspunten tijdens verzorging...455 13.8.2 Douchen en baden...457 13.8.3 Op bed wassen...460 13.8.4 Helpen bij eten en drinken...464 13.8.5 Helpen bij incontinentie...468 13.9 Ergonomische voorschriften...470 13.10 Verpleegtechnische handelingen...474 13.10.1 De Wet BIG...475 13.10.2 Bevoegd en bekwaam...477 13.11 In de praktijk...481 Thema 14 Opvang bij ongeval en ziekte 14.1 Inleiding...485 14.2 Basisprincipes van EHBO...486 14.3 Veel voorkomende ongevallen...489 14.4 De inhoud van een verbandtrommel...500 14.5 Infectieziekten...503 14.5.1 Kinderziekten...503 14.5.2 Andere infectieziekten...506 14.6 Maag- en darmaandoeningen...509 14.7 Naar de dokter...512 14.8 In de praktijk...514 Thema 15 Begeleiden bij ontwikkeling en opvoeding 15.1 Inleiding...519 15.2 Invloeden op de ontwikkeling...520 15.3 Opvoeden en opvoedingsvaardigheden...522 15.4 Zelfredzaamheid stimuleren...524 15.5 Structuur bieden...526 15.6 Regulerend optreden...529 15.7 Opvoeden in bijzondere situaties...534 15.8 In de praktijk...535 Inhoud 9
Thema 16 Beeldende en kunstzinnige vorming 16.1 Inleiding...539 16.2 Creativiteitsontwikkeling en beeldende vorming...540 16.3 De betekenis van beeldende vorming voor de ontwikkeling...541 16.4 Beeldende en kunstzinnige vorming in fasen van de ontwikkeling...543 16.4.1 Kunstzinnige en culturele oriëntatie...544 16.4.2 Beeldbeschouwing...545 16.4.3 Tweedimensionaal en driedimensionaal werken...547 16.4.4 Muziek...564 16.4.5 Dans en bewegen...573 16.4.6 Toneel en drama...577 16.5 De didactische aanpak...581 16.5.1 Het belang van een goede didactische aanpak...581 16.5.2 Activiteiten vormgeven...583 16.5.3 Werkvorm beeldbeschouwing...591 16.6 In de praktijk...595 Index...597 10 Methodisch begeleiden; SAW 3 & 4
Thema 1Planmatig werken 1.1 Inleiding Een mens maakt heel wat plannen in zijn leven. Heel vaak zijn het eenvoudige plannen, bijvoorbeeld een plan om een dagje te gaan shoppen. Zulke plannen hoef je niet helemaal uit te werken. Je weet wat je wilt en je voert het plan gewoon uit. Soms zijn plannen veel ingewikkelder. Bijvoorbeeld als je een plan moet maken om te verhuizen. Daar komt veel bij kijken. Ook is een bepaalde volgorde van belang. Je wilt ervoor zorgen dat de muren behangen zijn en dat de nieuwe vloerbedekking erin ligt voordat de verhuizers komen. Maar de schilder en de vloerbedekker kunnen ook weer niet tegelijk in dezelfde ruimte werken. Zulke plannen werk je helemaal op papier of met de computer uit. Verwar het woord plan niet met het Engelse woord planning. Een planning gaat over data en tijdstippen waarop je iets doet. Dat neem je ook in een plan op. Maar een plan gaat over veel meer. In een plan neem je behalve de planning ook alle activiteiten en handelingen op die uitgevoerd moeten worden. Vaak neem je per activiteit ook op wie het moeten doen en wat de samenhang tussen de verschillende activiteiten is. Een plan omvat onder andere: welke activiteiten je uitvoert; in welke volgorde je ze uitvoert; wanneer je ze uitvoert (de planning); met wie je ze uitvoert; samenhang met andere activiteiten. Als saw'er krijg je in je werk met heel veel plannen te maken; beknopte en uitgebreide. Een uitgewerkt plan helpt je om methodisch te werken. Maar een uitgewerkt plan heeft ook nog een ander doel: collega s informeren. Je moet niet alleen zelf volgens het plan kunnen werken. Ook je collega s moeten volgens hetzelfde plan werken. Stel je voor dat iedereen met een cliënt met z n eigen plan aan de slag gaat. Dat kan helemaal niet, omdat de cliënt dan binnen de kortste keren zelf de draad helemaal kwijt raakt. Daarom heeft een plan ook de waarde van een naslagwerk en een soort reisgids voor iedereen. Thema 1 Planmatig werken 11
De inhoud van dit thema: 1.2 Soorten plannen 1.3 Een plan maken voor een activiteit 1.4 Voorbeeld van een activiteit 1.5 In de praktijk 1-1 Het plan hebben om aan een studie te beginnen 12 Methodisch begeleiden; SAW 3 & 4
1.2 Soorten plannen In een instelling worden zoveel plannen gebruikt, dat je soms door de bomen het bos niet meer ziet. Ook is de benaming van de plannen niet overal hetzelfde. In de ene instelling is een zorgplan een op de cliënt gericht plan voor de verpleging en verzorging. In een andere instelling bedoelt men met zorgplan een overkoepelend plan waarin de zorg van alle disciplines (afdelingen) beschreven wordt. Als je ergens werkt, kom je er gelukkig wel altijd snel achter wat met een plan bedoeld wordt. Hierna lees je over een indeling van plannen die veel gebruikt wordt. We maken daarbij een eerste globaal onderscheid in: op de organisatie gerichte plannen; op de cliënt gerichte plannen. 1.2.1 Op de organisatie gerichte plannen Een organisatie werkt met een beleidsplan of strategisch plan. Dit plan heeft betrekking op een periode van drie tot vijf jaar. In dit plan lees je de doelen en visie van de instelling en je leest waar de instelling de komende jaren naar toe wil werken. Om samen in de richting van het beleidsplan te werken, stelt elke afdeling een jaarplan op. Alle jaarplannen samen vormen het instellingsjaarplan. Soms zijn er aparte op de doelgroep gerichte plannen die een uitwerking zijn van het beleidsplan. Zo kent de kinderopvang vaak een pedagogisch beleidsplan. Daarin is uitgewerkt welke activiteiten de instelling verricht, bijvoorbeeld welke vormen van kinderopvang er worden aangeboden. Ook vind je in dit plan de hoofdlijnen van de uitvoering. Daarbij moet je denken aan hoe de groepen in leeftijden verdeeld worden, welke protocollen gevolgd worden, hoe de intake plaatsvindt, welke kwaliteit het personeel moet hebben. Afhankelijk van het beleidsplan of strategisch plan, kunnen er nog allerlei op de organisatie gerichte deelplannen zijn, bijvoorbeeld: fusieplan bij samengaan met een andere instelling; bouwplan als er nieuw gebouwd wordt of een grote verbouwing plaatsvindt; financieringsplan als het nodig is de zorg op een andere manier te financieren; sociaal beleidsplan: een aparte uitwerking van het beleidsplan over hoe de instelling met medewerkers wil omgaan. Thema 1 Planmatig werken 13
Met veel op de organisatie gerichte plannen heb je weinig of niet direct te maken. Soms worden beleidsplannen en jaarplannen in een werkoverleg besproken. Beleidsplannen en deelplannen zijn niet vertrouwelijk. Ze zijn voor iedereen ter inzage. Via je leidinggevende kun je inzage krijgen. Dat is aan te raden als je niet goed begrijpt waar je instelling mee bezig is. Bijvoorbeeld als je je afvraagt waarom een fusie nodig is of waarom er een vervelende verbouwing uitgevoerd wordt. Ook als je voor het eerst ergens gaat werken, kun je het beleidsplan ter inzage vragen. Je begrijpt dan vaak beter waarom bepaalde maatregelen nodig zijn. Samenvatting organisatiegebonden plannen: beleidsplan of strategisch plan (3 tot 5 jaar) jaarplan per onderdeel/afdeling (afgeleid van beleidsplan) deelplannen, bijvoorbeeld: - pedagogisch beleidsplan - nieuwbouwplan - fusieplan - sociaal beleidsplan 1-2 1.2.2 Op de cliënt gerichte plannen Als saw er krijg je altijd te maken met op de cliënt gerichte plannen. Dit kan een plan voor een individuele cliënt zijn of voor een groep. In veel werkvelden werken verschillende disciplines met elkaar samen voor dezelfde cliënt of groep. Dit heet multidisciplinaire samenwerking. Elke discipline heeft zijn eigen plan, gebaseerd op de eigen kennis en vaardigheden. Het is belangrijk dat deze plannen goed op elkaar worden afgestemd. Daarom is er een overkoepelend plan waar alle andere plannen van worden afgeleid. Eén beroepsbeoefenaar is dan verantwoordelijk voor het koepelplan en voor de afstemming met de andere plannen. In de kinderopvang is dit bijvoorbeeld de locatiemanager, in welzijn en maatschappelijke dienstverlening een leidinggevende 1, 2 of 3. 14 Methodisch begeleiden; SAW 3 & 4
In een revalidatiecentrum kom je veel disciplines tegen. Allemaal leveren ze hun eigen bijdrage aan het herstel van de cliënt en de reïntegratie in de maatschappij. Voorbeelden van disciplines zijn: revalidatiearts; psycholoog; fysiotherapeut; logopedist; diëtist; activiteitenbegeleider; verpleegkundigen en verzorgenden; arbeidsbemiddelaar. In een revalidatiecentrum is de revalidatiearts hoofdbehandelaar en verantwoordelijk voor het koepelplan dat hier revalidatieplan heet. In een verpleeghuis is de verpleeghuisarts de hoofdbehandelaar, bij een ggz-instelling een psychiater of psycholoog. Bij de kinderopvang is de locatiemanager verantwoordelijk voor de uitvoering van het pedagogisch beleidsplan. Elke discipline maakt dus zijn eigen plan, afgestemd op het koepelplan. De plannen worden meestal genoemd naar de discipline. Bijvoorbeeld: fysiotherapeutisch behandelplan; activiteitenplan (activiteitenbegeleider); verpleegplan (verpleging en verzorging). De volgende koepelbenamingen worden in de praktijk veel gebruikt: behandelplan (ziekenhuizen, ggz); zorgplan (verpleeghuizen en zorgcentra); pedagogisch beleidsplan (kinderopvang); revalidatieplan; begeleidingsplan (sociaal agogisch werk); ondersteuningsplan (diverse werkvelden). Thema 1 Planmatig werken 15