Handboek voor het Nederlands Vermögensrecht bij echtscheiding Derde druk door Prof. mr M.J.A. van Mourik hoogleraar notarieel- en privaatrecht aan de Katholieke Universiteit Nijmegen en notaris te Nijmegen en MrL.C.A. Verstappen docent aan de Katholieke Universiteit Nijmegen en kandidaat-notaris te Nijmegen W.E.J.TjeenkWillink Deventer 1997
Inhoud Afkortingen XXI Hoofdstuk I Het huwelijk en de ontbinding daarvan 1 / Het huwelijk 1 1.1 De niet-huwelijkse relatie 3 2 Einde van het huwelijk 5 3 Vermissing 5 4 Ontbinding, na scheiding van tafel en bed 6 5 Feitelijke scheiding 9 6 Echtscheiding 11 6.1 Duurzame ontwrichting 12 6.2 Geestesstoornis 14 6.3 Inschrijving 15 7 Rechtspleging 16 7.1 Voorlopige voorzieningen 18 7.2 Nevenvoorzieningen 19 8 Internationaal privaatrecht 19 9 Ouderlijk gezag 23 /<? Omgang en informatie 24 71 Hertrouwen met elkaar 25 72 Statistische gegevens 25 Hoofdstuk II Het echtscheidingsconvenant 41 7 Overeenkomsten van en tussen echtgenoten; het echtscheidingsconvenant 41 2 De inhoud van het echtscheidingsconvenant 44 3 De familierechtelijke overeenkomst 48 3.1 Algemeen; de geldigheid van de overeenkomst tot echt- 48 scheiding XI
3.2 3.3 Het huwelijk Huwelijkse voorwaarden 51 52 3.4 Echtscheiding 52 4 'Koop'van echtscheiding 53 5 Gebreken in de totstandkoming van het echtscheidingsconvenant 55 5.1 Wilsgebreken 55 5.2 5.3 Geestesstoornis Bedreiging of bedrog/misbruik van omstandigheden 56 57 5.4 Dwaling 60 6 Redelijkheid en billijkheid; onvoorziene omstandigheden 60 7 Echtscheidingsconvenant en huwelijkse voorwaarden 62 7.1 Het begrip huwelijkse voorwaarden 62 7.2 Het echtscheidingsconvenant als regeling van huwelijk- 65 se voorwaarden? 7.3 7.4 Vöor het huwelijk? De (voorhuwelijkse) alimentatie-overeenkomst 67 68 7.5 Illustratie 71 8 7.6 Huwelijkse voorwaarden in het zieht van echtscheiding Schenkingsrecht 73 75 9 10 Inkomstenbelasting Overdrachtsbelasting 78 79 Hoofdstuk III Het huwelijksvermogensrecht Sl 1 Inleiding 81 2 Algemene beschouwingen 83 2.1 Het nodige verschaffen (art. 1:81, 84 en 85 lid 2) 84 2.2 Niet samenwonen in onderling overleg 88 2.3 Gezinsbeschermende bepalingen; art. 1:88 91 2.4 Aansprakelijkheidj verhaalbaarheid, draagplicht 98 3 Huwelijksgoederenstelsels 98 3.1 Inleiding 98 3.2 Wettelijke gemeenschap van goederen 99 3.3 Uitsluitdng van iedere gemeenschap van goederen 103 3.4 Gemeenschap van vruchten en inkomsten (na 1 januari 109 1970) 3.5 Gemeenschap van winst en verlies 114 3.6 Wettelijk deelgenootschap 114 3.6.1 Toepasselijkheid 118 3.7 Gemeenschap van bepaalde goederen (bijvoorbeeld van inboedel of echtelijke woning) 120 3.8 Verrekenstelsels 123 4 De omvang van de wettelijke gemeenschap van goederen 127 4.1 Verknochtheid; algemeen (art. 1:94 lid 3) 128 4.1.1 Wet en toelichting 128 4.1.2 Literatuur 133 4.1.3 Verknochtheid na ontbinding; redelijkheid en billijkheid 136 4.2 Verknochtheid; praktische toepassingen 138 XII
4.2.1 Vruchtgebruikllijfrentelde rechten van gebruik 138 en bewoning 4.2.2 Fidei-commis 140 4.2.3 Bewind 142 4.2.4 Aandelen in gemeenschappen 143 4.2.4.1 Inleiding 143 4.2.4.2 Eenvoudige gemeenschappen 144 4.2.4.3 Bijzondere, ontbonden gemeenschappen van 145 afd. 2 van titel 3.7 4.2.4.4 Bijzondere gemeenschappen (de personenven- 146 nootschap) 4.2.5 Aandeelhouderschap 147 4.2.6 Lidmaatschap 150 4.2.7 Beroeps- en bedrijfsvermogen; vergunningen 151 4.2.8 Pensioen 153 4.2.9 Levensverzekering 155 4.2.10 Schadevergoedingsvorderingen 158 4.2.11 Obligatoire rechtsbetrekkingen en de 161 huwelijksgemeenschap 4.2.11.1 Inleiding 161 4.2.11.2 Bestuur over obligatoire rechtsverhoudingen? 161 4.2.11.3 Het beginsel van contractsvrijheid 163 4.2.11.4 Art. 6:249 164 4.2.12 De schulden der huwelijksgemeenschap 166 4.2.12.1 Bijstandsverhaal 167 4.2.12.2 Alimentatieschulden 168 4.2.12.3 Schulden in verband met de afwikkeling van 169 het huwelijk (proceskosten) 4.2.12.4 Vermenging en verrekening 170 Geclausuleerde verkrijgingen (art. 1:94 lid 1 slot) 172 5.1 Inleiding 172 5.2 Grenzen aan de clausulering 176 5.3 Clausulering met het oog op echtscheiding 177 Contractuele verrekenbedingen 178 6.1 Inleiding 178 6.2 Soorten verrekenbedingen 179 6.3 De omvang van de verrekenplicht bij een periodiek ver- 182 rekenbeding 6.4 Betaling van verrekenschulden 188 6.5 Verjaring en verval 190 6.6 Niet-samenwonen 194 Giften bij huwelijkse voorwaarden en contractuele erfstellingen en 194 legalen 7.1 Inleiding 194 7.2 Giften 195 7.3 Voorwaarden 196 7.4 Contractuele erfstellingen en Iegaten 197 7.5 Conclusie 199 Staat van aanbreng bij huwelijkse voorwaarden; bewijs- en vaststel- 200 lingsovereenkomsten; kleren- en lijfsieradenbeding XIII
10 11 12 13 14 15 16 17 18 Huwelijkse voorwaarden staande huwelijk en de mogelijkheid van echtscheiding (art. 1:119) 204 9.1 Inleiding 204 9.2 Vermogensrechtelijke regelingen als huwelijkse voor- 206 waarden 9.3 Maken, wijzigen of opheffen van huwelijkse voorwaarden staande huwelijk in de praktijk 208 9.4 Fiscale aspecten van huwelijkse voorwaarden staande huwelijk 215 9.5 Reparatiehuwelijk 216 Aansprakelijkheid na ontbinding huwelijksgemeenschap 216 Beheeren beschikking na ontbinding van de huwelijksgemeenschap219 11.1 Beschikkingsbevoegdheid over het aandeel in een ontbonden huwelijksgemeenschap 220 11.2 11.3 Beheer, beschikking en gebruik na ontbinding De inningsbevoegdheid met betrekking tot vorderingen en contractuele rechtsbetrekkingen 221 222 Vergoedingsrechten en -plichten 12.1 12.2 12.3 12.4 12.5 12.6 Verdeling 13.1 13.2 13.3 13.4 13.5 13.6 13.7 13.8 13.9 13.10 13.11 13.12 13.13 13.14 Afstand Faillissement 15.1 15.2 15.3 Inleiding Wettelijke vergoedingsrechten en -plichten Onttrekkingen Andere vergoedingsrechten en -plichten Betaling Conclusie De rechtssfeer Soorten gemeenschappen Toepasselijke wettelijke bepalingen Verzegeling en boedelbeschrijving/informatieplicht De peildatum der verdeling De vordering tot verdeling Verdeling De wijze van verdeling De vormvereisten voor verdeling De uitvoering der verdeling De positie van schuldeisers Onwillige ex-echtgenoten/zwarigheden Afwezigheid van (gewezen) echtgenoten Nietige en vernietigbare verdelingen Inleiding Faillissement na echtscheiding Echtscheiding na faillissement Handhaving van rechten op goederen der gemeenschap (beslag enz.) Benadeling huwelijksgemeenschap Wetshervormingen 18.1 18.2 De Lex van Oven De invoering van Boek 1 Nieuw BW 225 225 226 227 227 229 231 231 231 232 233 234 236 238 238 240 240 241 243 244 246 248 249 252 252 254 255 259 262 263 263 264 XIV
18.3 De aanpassing van de Boeken 1 en 2 bij de invoering 265 van de Boeken 3, 5 en 6 Nieuw BW 18.4 Toekomstige ontwikkelingen; wetsvoorstel 23 761 m.b.t. 266 het geregistreerd partnerschap en andere hervormingen 19 Internationaal Privaatrecht 268 19.1 Inleiding; art. 6 Wet AB 268 19.2 Het Haags Verdrag van 1905; de Eenvormige Bene- 269 luxwet (EW) 19.3 Het arrest Chelouche-Van Leer: de drie-traps ladder 270 van de Hoge Raad 19.4 Het Haags Huwelijksvermogensverdrag van 1978 277 19.5 Wet Conflictenrecht Huwelijksbetrekkingen 281 Hoofdstuk IV Ondernemer en aandeelhouder 282 1 Inleiding 282 A. Ondernemer 283 2 Wettelijke gemeenschap van goederen; eenmanszaak 283 2.1 Voorlopige voorzieningen; redelijkheid en billijkheid 283 2.2 Bestuur (beheer) na ontbinding 284 2.3 Het ondernemerschap 286 2.4 Aansprakelijkheid (art. 1:102); faillissement 288 2.5 Onderneming en ontbonden huwelijksgemeenschap 289 2.6 Recht van overneming 290 2.7 Goodwill 292 2.8 Geclausuleerd ondernemingsvermogen 293 2.9 Verdeling 294 3 Wettelijke gemeenschap van goederen;personenvennootschap 295 3.1 Inleiding 295 3.2 De echtgenoten-vennootschap 296 3.3 Verknochtheid 297 3.4 Aansprakelijkheid na ontbinding huwelijksgemeenschap 298 3.5 Commanditaire vennootschap 299 3.6 Verdeling 300 4 Uitgesloten gemeenschap; eenmanszaak 300 4.1 Ondernemen met zaken van andere echtgenoot 300 4.2 Eenmanszaak en huwelijkse voorwaarden 303 5 Uitgesloten gemeenschap; personenvennootschap 303 6 Beperkte gemeenschappen 304 6.1 Inleiding 304 6.2 Art. 1:126 lid 1 en zijn relatie tot art. 1:97 lid 2 305 6.3 Directe of indirecte verkrijging? 307 6.4 Vergoedingsrechten 308 7 Verrekenstelsels 310 8 Waardering van ondernemingsvermogen 311 8.1 Rechtssfeer, waarde en prijs 311 8.2 Algemeenheid van goederen; going-concernwaarde 312 8.3 Latente belastingen 314 XV
8.4 Goodwill en produktierechten 314 8.5 Peildatum 315 B. Aandeelhouder 316 9 Vergeten aandeelhouderschap; uiikoopregeling 316 10 Volstorting van aandelen; vergoedingsvordering 316 11 Statutaire aanbiedingsplicht bij echtscheiding 318 12 Bestuur van de BV 319 13 Aandeelhouderschap en huwelijksvermogensrechtelijke gemeenschap 319 13.1 Aandeelhouderschap 319 13.2 Uitoefening van zeggensmacht als huwelijksvermogens- 321 rechtelijke bestuursdaad 13.3 Verknochtheid (art. 1:94 lid 3) 321 13.4 Geclausuleerde aandelen 322 13.5 Ontbonden gemeenschap, bestuur en verknochtheid 323 13.6 Register van aandeelhouders 323 13.7 Blokkeringsregeling, toedeling en levering 324 14 Uitgesloten gemeenschap en aandelen 15 Beperkte gemeenschap en aandelen 325 326 16 17 Verrekenstelsel en aandelen Waardering van aandelen 328 330 18 Verdeling 332 Hoofdstuk V Woning en de inboedel 334 1 Inleiding 334 2 Voorlopige voorzieningen (art. 822 Rv) 335 2.1 2.2 Voorlopige voorziening en art. 1:88 Voorlopige voorziening, huur, rente en aflossing 336 338 3 Vbortzetting bewoning (art. 1:165) 3.1 Vbortzetting gebruik inboedel (art. 1:165) 339 341 3.2 'Een redelijke vergoeding' 341 4 Hypothecaire schuld, rente, aflossing en spaarpremies 4.1 Huwelijksgemeenschap 343 343 4.2 Uitgesloten gemeenschap 345 5 4.3 Zakelijke lasten 347 Huur 348 5.1 Inleiding 348 5.2 Toepassing van art. 7A: 1623g lid 5 349 5.3 Diversen 351 6 Bruikleen 352 7 Waarde en waardering 353 7.1 Inleiding 353 7.2 Peildatum 354 7.3 Hoge Raad 11 maart 1977 355 7.4 Rechtssfeer, waarde en prijs 357 7.5 Waarde(ring) voormalige echtelijke woning na echtscheiding; negatief saldo 360 7.6 Waardering en alimentatie 362 XVI
8 7.7 Waarde(ring) huurrecht Verdeling 363 363 9 Registergoederen op naam andere echtgenoot 9.1 Inleiding 365 365 9.2 Middellijke vertegenwoordiging en economische eigen- 366 dorn 9.3 Redelijkheid en billijkheid 369 9.4 Ongerechtvaardigde verrijking 370 Hoofdstuk VI Pensioen, levensverzekering en lijfrente 372 / Inleiding 372 2 Pensioenregelingen 2.1 Inleiding 374 374 3 2.2 De Algemene burgerlijke pensioenwet 374 2.3 De Pensioen- en spaarfondsenwet 377 2.4 Beroepspensioenfondsen 380 Verweersbepalingen (art. 1:153 en 180) 380 3.1 De verweersbepalingen en hun relatie tot art. 1:157 lid 2 380 3.2 Bestaande vooruitzichten op uitkeringen 382 4 5 3.3 Billijke voorziening 385 3.4 Beperking van de verweersmogelijkheid 388 Pensioen, levensverzekering, lijfrente en huwelijksvermogensrecht 390 Pensioenverrekening (Boon-Van Loon) 392 5.1 Inleiding 392 5.2 Waardeverrekening 393 5.3 Wijze en omvang verrekening 395 5.4 Vragen en antwoorden 397 5.4.1 Boter bij de vis of een voorwaardelijke uitkering: 397 waartoe voeren redelijkheid en billijkheid? 5.4.2 Kan globaal worden aangegeven om welke 398 bedragen het zoals gaat? 5.4.3 De Hoge Raad leert dat geen of slechts beperkte 399 verrekening behoeft plaats te vinden 'wanneer de pensioengerechtigde reeds op andere wijze in de verzorging van de andere echtgenoot heeft voorzien of redelijkerwijs niet tot enige uitkering in Staat is y. Waaraan moeten we hierzoal denken? 5.4.4 Wanneer kan de pensioengerechtigde geacht 399 worden redelijkerwijs niet tot enige uitkering in Staat te zijn? 5.4.5 Wordt invaliditeitspensioen in de verrekening 399 betrokken? 5.4.6 In hoeverre dient pensioenverrekening aan de 400 orde te komen bij een verrekenstelsel? 5.4.7 Kan verrekening ook gevorderd worden indien 401 partijen gehuwd waren met uitsluiting van iedere gemeenschap van goederen zonder daaraan enig verrekenbeding te hebben toegevoegd? XVII
5.4.8 Hoe is het met de verrekening gesteld bij 401 scheiding van tafel en bed? 5.4.9 Indien verrehend wordt door toekenning van een 402 voorwaardelijke uitkering en op het moment dat moet worden uitgekeerd blijkt dat de vordering moet concurreren met een op art. 1:81 gebaseerde vordering van de tweede echtgenote van de uitkeringsplichtige, zou dan in bijzondere omstandigheden geconcludeerd kunnen worden dat de onderhoudsaanspraak van de tweede echtgenoot prevaleert? 5.4.10 Maakt het met het oog op het erfrecht iets uit of 404 wordt verrekend door toekenning van een voorwaardelijke uitkering of dat direct wordt afgerekend door de schuld van de man ter zake van verrekening te noveren in een schuld uit geldlening met een aflossingsschema dat gekoppeld is aan de uit te keren pensioentermijnen? 5.4.11 Is het wel mogelijk de voorlopige uitkering uit te 404 drukken in een percentage van de pensioentermijnen? 5.4.12 Kan pensioenverrekening ook gevorderd worden 404 bij verbreking van een niet-huwelijkse relatie? 5.5 Rechtsverwerking Pensioenverevening (Wet VP) 405 406 6.1 Inleiding; verschillen met Boon-Van Loon 406 6.2 6.3 ToepasselijkheidvandeWetVP Pensioen 407 408 6.4 Deling van ouderdomspensioen 409 6.5 Zelfstandig recht op uitbetaling 410 6.6 Afwijkende deling 411 6.7 Conversie 412 6.8 Relatie tot alimentatie; redelijkheid en billijkheid Levensverzekering 413 414 7.1 Uitoefening bevoegdheden 414 7.2 7.3 Verzekeringsuitkering en aflossing hypothecaire lening Verdeling 415 416 Hoofdstuk VII Levensonderhoud tussen echtgenoten en 417 gewezen echtgenoten 1 Rechtsgrond 417 2 Levensonderhoud na verbreking der samenwoning 419 2.1 Onredelijk gedrag van een der echtgenoten 419 2.2 Onredelijk gedrag van beide echtgenoten 422 2.3 Relatie tot voorlopige voorzieningen 423 3 Voorlopige voorziening 423 3.1 Rechtspleging en maatstaven 423 XVIII
3.2 Voorlopige voorziening en huwelijksvermogensrecht 425 Overeenkomst omtrent levensonderhoud na echtscheiding 426 4.1 Inleiding 426 4.2 Het nihilbeding; afkoop 427 4.3 Overeenkomst en limitering duur 428 4.4 Wijziging of intrekking; beding van niet-wijziging 428 4.5 Overgangsrecht 1971 432 Toekenning door de rechter; maatstaven 432 5.1 Levensgedrag en andere niet-financiele omstandigheden 433 5.2 Alimentatienormen (Tremanormen) 435 5.3 Alimentatie en pensioenvereveninga-verrekening 481 5.4. Behoefte 482 5.5 Draagkracht 486 5.5.1 Inkomen 486 5.5.2 Vermögen 488 5.5.3 Schulden/geldlening 490 5.5.4 Hertrouwen 491 5.5.5 Ongehuwd samenleven (en niet-geregistreerd) 492 5.5.6 Woonlasten 492 5.5.7 Kinderalimentatie 492 5.5.8 Pensioen 493 5.6 Vervaltermijn 493 5.7 Wijziging of intrekking 493 5.8 Overgangsrecht 497 Indexering 497 6.1 Kern van de regeling 497 6.2 Uitsluiting wijziging van rechtswege 499 6.3 Tenuitvoerlegging 501 Einde van de onderhoudsplicht 502 7.1 Duurbeperking, anders dan bij overeenkomst 503 7.2 Hertrouwen 506 7.3 Ongehuwd samenleven 507 7.4 Overgangsrecht (Wet van 1971) 510 Levensonderhoud en Algemene bijstandswet (Abw) 511 8.1 Inleiding 511 8.2 Bijstand na verbreking der samenwoning 513 8.3 Bijstand en voorlopige voorzieningen 514 8.4 Bijstand na echtscheiding; verhaal 514 Internationaal privaatrecht 517 Hoofdstuk VIII Vermögensrechtenjke betrekkingen tussen 519 ouders en kinderen 1 Verzorging en opvoeding, levensonderhoud en Studie 519 1.1 Kosten van Studie; studiefinanciering 521 2 Voorlopige voorziening 521 3 Ouderlijk bewind 523 3.1 Ouderlijk vruchtgenot 525 XIX
4 Kosten van verzorging en opvoeding, levensonderhoud en Studie na 527 echtscheiding 4.1 Inleiding 527 4.2 Contractsvrijheid 528 4.3 Behoefte en gedragingen 529 4.4 Draagkracht 531 4.5 Onwettige kinderen 534 4.6 Stiefouder 535 4.7 Indexering 536 4.8 Vaststelling en wijziging door de rechter 537 4.9 Betaaladres en invordering 537 4.10 Internationaal privaatrecht 538 4.11 Algemene bijstandswet 538 5 Levensonderhoud van kinderen ouder dan 21 jaar na echtscheiding 539 6 Erfrecht en echtscheiding 540 Registers Lijst van veelvuldig verkort aangehaalde literatuur 541 Wetsartikelenregister 544 Jurisprudentieregister 557 Trefwoordenregister 580 XX