Nederlands vermogensrecht bij scheiding

Transcriptie

1 Publicaties vanwege het CENTRUM VOOR NOTARIEEL RECHT Handboek Nederlands vermogensrecht bij scheiding Vierde druk door Prof. mr. M.J.A. van Mourik en Prof. mr. L.C.A. Verstappen Kluwer - Deventer

2 Inhoudsopgave Afkortingen XXIX Deel A Algemeen Deel Hoofdstuk 1 Inleiding; het huwelijk en de ontbinding daarvan, statistieken 3 1. Het huwelijk 3 2. De niet-huwelijkse relatie 5 3. Statistische gegevens 7 Hoofdstuk 2 Huwelijksvermogensrecht algemeen Algemene inleiding Wetsgeschiedenis Wëtshervormingen : de Lex van Oven : De invoering van Boek 1 Nieuw BW : Aanpassing Boeken 1 en 2 bij de invoering van het Nieuw BW : Invoering geregistreerd partnerschap en de openstelling van het huwelijk Moderniseringswetgeving huwelijksvermogensrecht Inleiding : Eerste tranche : Tweede tranche De derde tranche Het huwelijksvermogensrecht van de toekomst Soorten gemeenschappen, verschil met verrekenbedingen Aansprakelijkheid,verhaalbaarheid, draagplicht 36 XIII

3 7. Koude uitsluiting Nominaliteitsbeginsel, beleggingsvisie en economische (deel)gerechtigdheid Inleiding Het beginsel van nominalisme De beleggingsvisie Economische (deel)gerechtigdheid 42 Hoofdstuk 3 Rechten en plichten echtgenoten (titel 6) Inleiding; de toepasselijkheid van titel 6; Wet conflictenrecht huwelijksbetrekkingen Het nodige verschaffen, art. 1: Verzorging en opvoeding kinderen, art. 1: Het voorgestelde recht op informatie, art. 1: Kosten van de huishouding, art. 1: Hoofdelijke aansprakelijkheid kosten gewone gang huishouding, art. 1: De voorgestelde regeling van vergoedingsvorderingen tussen echtgenoten, art. 1: Gezinsbeschermende bepalingen; art. 1: Inleiding Vormvereisten Letter a: echtelijke woningen inboedel Letter b: giften Giften Uitzonderingen Letter c: zekerheidsverschaffing voor schulden van derden Algemeen Uitzonderingen Lettere: 'in de normale uitoefening van beroep of bedrijf Lid5: zekerheidsverschaffing voor schulden van vennootschappen Letter d: koop op afbetaling Vernietigbaarheid Vernietigen Bevestigen Termijnstelling Bestuur, art. 1:90-1: Inleiding Wat is bestuur? Overlaten bestuur Bestuursaanmatiging Algemeen Verzet tegen stoornis; derdenbescherming 89 XIV

4 Toetredingsbevoegdheid Rechtsverwerking; termijnstelling Bestuursopdracht 91 Hoofdstuk 4 De huwelijksgemeenschap (titel 7) Inleiding; de wettelijke stelsels Statistieken en benaming De wettelijke regeling kort uiteengezet Vruchten en inkomsten Winst en verlies Overgangsrecht beperkte gemeenschappen Overgangsrecht na invoering Boek 1 BWop 1 januari Overgangsrecht vruchten en inkomsten na aanpassing Boek 1 BWop 1 januari Gemeenschap van bepaalde goederen (woning en inboedel) Het bestuur Wie heeft bestuursbevoegdheid? Beroeps- en bedrijfsvermogen Waarover bestuur? De omvang van de wettelijke gemeenschap van goederen; hoofdregel met uitzonderingen Verknochtheid Wet en toelichting Literatuur Verknochtheid na ontbinding; redelijkheid en billijkheid Verknochte goederen Wilsrechten in het erfrecht Vruchtgebruik; lijfrente; de rechten van gebruik en bewoning Tweetraps en andere voorwaardelijke makingen Bewind Aandelen in gemeenschappen Eenvoudige gemeenschappen Bijzondere, ontbonden gemeenschappen van afd. 2 van titel Bijzondere gemeenschappen Aandeelhouderschap Lidmaatschap Beroeps-en bedrijfsvermogen; vergunningen Goodwill Pensioen Levensverzekering Schadevergoedingsvorderingen De omvang van de wettelijke gemeenschap van goederen; de schulden Wet werk en bijstand Alimentatieschulden 150 XV

5 5.3. Schulden in verband met de afwikkeling van het huwelijk (proceskosten) Obligatoire rechtsbetrekkingen en de huwelijksgemeenschap Inleiding Bestuur over obligatoire rechtsbetrekkingen? Het beginsel van contractsvrijheid Art. 6:249 BW Verkrijgingen met uitsluitingsclausule Inleiding; reikwijdte van de clausule De vorm van de clausule Aan welke goederen en schulden kleeft de clausule? Welke beperkingen brengt de clausule met zich? Welke beperkingen kent de clausule zelf? Clausulering van vruchten van geclausuleerde goederen Het'overtreden'van de clausule Voorwaardelijke uitsluiting Het alternatief: de voorwaardelijke verrekening van de waarde Uitsluitingsclausule met delegatie Toekomstig recht; de insluitingsclausule Positie schuldeisers Vermenging en verrekening Benadeling huwelijksgemeenschap en handhaving van rechten op goederen van de gemeenschap (beslag enz.) Derde tranche moderniseringswetgeving huwelijksvermogensrecht; Aanpassing wettelijke gemeenschap van goederen Inleiding; argumenten voor de wijzigingen De voorgestelde nieuwe regeling van de gemeenschap van goederen Toelichting op de voorgestelde wijzigingen Art. 1: Art. 1: Art. 1: Art. 1: Art. 1:96a en 96b Art. 1: Art. 1: Art. 1: De wettelijke regeling van vruchten en inkomsten en winst en verlies Overgangsrecht 211 Hoofdstuk 5 De ontbonden wettelijke gemeenschap van goederen 215 /. Beëindiging gemeenschap Ontbinding Einde huwelijk Scheiding van tafel en bed 216 XVI

6 1.4. Opheffingsbeschikking rechter Invoering huwelijkse voorwaarden staande huwelijk Beheer Beschikking Genot en gebruik Inningsbevoegdheid Positie schuldeisers na ontbinding huwelijksgemeenschap; art. 1: Afstand Verdeling De rechtssfeer Soorten gemeenschappen; de ontbonden huwelijksgemeenschap als bijzondere gemeenschap Toepasselijke wettelijke bepalingen Informatieplicht, verzegeling en boedelbeschrijving De peildatum der verdeling; waardering De vordering tot verdeling Verdeling De wijze van verdeling De vormvereisten voor verdeling De uitvoering der verdeling De positie van schuldeisers bij verdeling Onwillige echtgenoten Afwezigheid van (gewezen) echtgenoten Nietige en vernietigbare verdelingen 254 Hoofdstuk 6 Huwelijkse voorwaarden 257 /. Vermogensrechtelijke regelingen als huwelijkse voorwaarden Staat van aanbreng bij huwelijkse voorwaarden; bewijs- en vaststellingsovereenkomsten; kleren- en lijfsieradenbeding De praktijk van het maken van huwelijkse voorwaarden Huwelijks- en partnerschapsvoorwaarden in de praktijk De inschrijving in het huwelijksgoederenregister Contractuele giften, erfstellingen en legaten naar oud recht 274 Hoofdstuk 7 Verrekenbedingen (titel 8) 277 /. Soorten verrekenbedingen; algemene beschouwingen Verrekenstelsels Periodieke verrekenbedingen Finale verrekenbedingen Combistelsels Wettelijk deelgenootschap De ontwikkelingen in de jurisprudentie Inleiding; niet uitgevoerde periodieke verrekenbedingen Wat zijn overgespaarde inkomsten uit arbeid? Aanschaffingen ten behoeve van de huishouding Hoe wordt een periodiek verrekenbeding nageleefd? 297 XVII

7 3.5. Hoe kan een niet-nageleefd periodiek verrekenbeding alsnog worden nageleefd? Ondernemingsvermogen Levensverzekeringen Pensioen Vervalbeding Verjaring De wettelijke regeling nader belicht De toepasselijkheid van de regeling, art. 1: Begrippen inkomsten en vermogen, art. 1: De uitsluitingsclausule, art. 1: Regels gemeenschap deels van overeenkomstige toepassing, art. 1: De evenredigheidsleer met betrekking tot (her)beleggingen, art. 1: Verrekening in geld; inbetalinggeving, art. 1: Benadelende rechtshandelingen, art. 1: Opheffing verrekenplicht, art. 1: Betaling van verrekenschulden; betalingsregeling, art. 1: De beleggingsleer en bewijsregels, art. 1:141 leden De problematiek van de directeur-grootaandeelhouder, art. 1:141 leden 4 en Verjaring, art. 1:141 lid Vervaltermijnen Verrekening tot/per? De peildatum, art. 1: Overgangsrecht Wet regels verrekenbedingen Het alsnog uitvoeren van niet-uitgevoerdeperiodieke verrekenbedingen Inleiding Hoe niet-uitgevoerde periodieke verrekenbedingen en finale verrekenbedingen alsnog uitvoeren? Voorbeeld Voorbeeld Voorbeeld Voorbeeld Verschil tussen het niet-uitgevoerd periodiek verrekenbeding en het alsof-beding Stappenplan 342 Hoofdstuk S Huwelijkse voorwaarden staande huwelijk (art. 1:119) Inleiding De procedure van wijziging huwelijkse voorwaarden staande huwelijk Huwelijkse voorwaarden staande huwelijk in de praktijk Positie schuldeisers; Dozy-clausule Fiscale aspecten bij huwelijkse voorwaarden 356 XVIII

8 5.1. Overdrachtsbelasting Schenkingsrecht 357 Reparatiehuwelijk 359 Hoofdstuk 9 Vergoedingsrechten 361 /. Inleiding Wettelijke vergoedingsrechten en-plichten Vergoedingsrechten ingevolge jurisprudentie Inleiding Het ter beschikking stellen van geld voor de aankoop van goederen door de andere echtgenoot Het niet in dezelfde verhouding als waarin men medegerechtigd is, hebben bijgedragen aan de financiering van goederen Het ter beschikking stellen van geld voor de aankoop van goederen door de andere echtgenoot ter voldoening aan een natuurlijke verbintenis Het aflossen van een geldlening waarmee goederen werden verworven Het beheer van vermogen van de andere echtgenoot op eigen naam als lasthebber Het in gebruik ter beschikking stellen van goederen Het verrichten van werkzaamheden ten behoeve van de onderneming of ten aanzien van goederen van de andere echtgenootywaardering van huishoudelijke arbeid Betaling; opeisbaarheid 372 Hoofdstuk 10 Faillissement en schuldsanering Inleiding Faillissement en schuldsanering algemeen Faillissement of schuldsanering na ontbinding Ontbinding na faillissement of schuldsanering 381 Hoofdstuk 11 Internationaal privaatrecht huwelijksvermogensregime 387 / Inleiding Het Haags Verdrag van 1905; de Eenvormige Beneluxwet (EW) Het arrest Chelouche-Van Leer: de drietrapsladder van de Hoge Raad Het Haags Huwelijksvermogensverdrag Wet conflictenrecht huwelijksvermogensregime en Wet conflictenrecht pensioenverevening Conflictregelkalender 402 XIX

9 Hoofdstuk 12 Het geregistreerd partnerschap Inleiding Wettelijke regeling Het aangaan en beëindigen van een geregistreerd partnerschap 3.1. Voorwaarden voor registratie 3.2. Wijze van registratie 3.3. Einde registratie 3.4. Reparatieregistratie/reparatiehuwelijk 3.5. Beëindigingsconvenant Het geregistreerd partnerschap en kinderen Omzetting Buitenlandse erkenning Overgangsrecht Hoofdstuk 13 Beëindiging huwelijk Het einde van het huwelijk Vermissing Ontbinding, na scheiding van tafel en bed Omzetting van een huwelijk in een geregistreerd partnerschap; flitsscheiding Feitelijke scheiding Echtscheiding 6.1. Duurzame ontwrichting 6.2. Geestesstoornis 6.3. Pensioenverweer 6.4. Inschrijving van scheiding van tafel en bed en van echtscheiding Rechtspleging Voorlopige voorzieningen Nevenvoorzieningen De administratieve scheiding Internationaal privaatrecht inzake huwelijksontbinding Ouderlijk gezag Omgang en informatie Hertrouwen met elkaar Hoofdstuk 14 Het echtscheidingsconvenant Overeenkomsten van en tussen echtgenoten De inhoud van het echtscheidingsconvenant De familierechtelijke overeenkomst Algemeen; de geldigheid van de overeenkomst tot echtscheiding Het huwelijk en overeenkomst Huwelijkse voorwaarden Echtscheiding 458 XX

10 2.5. 'Koop' van echtscheiding 459 Gebreken bij de totstandkoming van het echtscheidingsconvenant; uitleg 3.1. Wilsgebreken Geestelijke stoornis Bedreiging of bedrog; misbruik van omstandigheden Dwaling Redelijkheid en billijkheid; onvoorziene omstandigheden Uitleg 468 Echtscheidingsconvenant en huwelijkse voorwaarden Het begrip huwelijkse voorwaarden Het echtscheidingsconvenant als regeling van huwelijkse voorwaarden? Vóór het huwelijk? De (voorhuwelijkse) alimentatieovereenkomst Fiscale aspecten Inkomstenbelasting Fiscaal partnerschap De aftrekbaarheid van alimentatie voor zowel expartner als de kinderen Afkoop alimentatie Pensioenverevening De eigen woning De kapitaalverzekering eigen woning De v er rekenvordering in fiscaal opzicht Schenkingsrecht Overdrachtsbelasting 487 Deel B Bijzonder Deel Hoofdstuk 15 Ondernemer en zelfstandig beroepsbeoefenaar Inleiding Eenmenszaak en wettelijke gemeenschap van goederen Voorlopige voorzieningen; feitelijke scheiding Voorlopige voorzieningen en nevenvoorzieningen Bestuur (beheer) na ontbinding Ondernemerschap na ontbinding Aansprakelijkheid (art. 1:102) en faillissement Onderneming en ontbonden huwelijksgemeenschap Recht van overneming (art. 1:101) Goodwill Geclausuleerd ondernemingsvermogen Verdeling Eenmenszaak en uitsluiting van huwelijksvermogensrechtelijke gemeenschap (koude uitsluiting) Ondernemen met zaken van de andere echtgenoot 511 XXI

11 3.2. Eenmenszaak en huwelijkse voorwaarden Eenmenszaak en beperkte huwelijksvermogensrechtelijke gemeenschap Inleiding Art. 1:126 lid 1 en zijn relatie tot art. 1:97 lid Directe of indirecte verkrijging? Vergoedingsrechten Eenmenszaak en verrekenbedingen Eenmenszaak en solitair periodiek verrekenbeding Eenmenszaak en finaal verrekenbeding Winst uit onderneming Personenvennootschap en wettelijke gemeenschap van goederen Inleiding De overeenkomst van vennootschap Economische deelgerechtigdheid De echtgenoten-vennootschap Vennootschappelijke gemeenschap en huwelijksgemeenschap; aansprakelijkheid Commanditaire vennootschap Vennootschap, huwelijksgemeenschap en scheiding Vennootschap, finaal verrekenbeding en scheiding De waardering van'economische deelgerechtigdheid' Personenvennootschap en uitsluiting van huwelijksvermogensrechtelijke gemeenschap (koude uitsluiting) Personenvennootschap met een derde Personenvennootschap tussen echtgenoten Personenvennootschap en verrekenbedingen Personenvennootschap en solitair periodiek verrekenbeding Personenvennootschap en finaal verrekenbeding Waardering van ondernemingsvermogen Rechtssfeer, waarde en prijs Algemeenheid van goederen; going-concernwaarde Meerwaardebeding Latente belastingen Goodwill, productierechten, vergunningen Peildatum 539 Hoofdstuk 16 Aandeelhouder Inleiding Vergeten aandeelhouderschap; uitkoopregeling Volstorting van aandelen Volstorting met goederen van de andere echtgenoot Volstorting of financiering met geld van de andere echtgenoot Volstorting of financiering door levensgezel vóór het huwelijk Volstorting of financiering met van derden geleend geld 546 XXII

12 4. Statutaire aanbiedingsplicht bij echtscheiding Bestuur van de BV Aandelen en huwelijksvermogensrechtelijke gemeenschap Aandeelhouderschap Uitoefening van zeggensmacht als huwelijksvermogensrechtelijke bestuursdaad Verknochtheid (art. 1:94 lid 3) Uitsluitingsclausule en aandelen Ontbonden gemeenschap, bestuur en verknochtheid Register van aandeelhouders Blokkeringsregeling, toedeling en levering Aandelen en uitsluiting van huwelijksvermogensrechtelijke gemeenschap (koude uitsluiting) Aandelen en beperkte huwelijksvermogensrechtelijke gemeenschap Behoren de aandelen tot de huwelijksgemeenschap? Eigen aandelen en ingehouden winst Aandelen en periodiek verrekenbeding Het beginsel van verrekening van door een BV ingehouden winst; 'in overwegende mate' Wat wordt inde verrekening betrokken? De aandelen zijn vóór het huwelijk krachtens schenking of erfrecht, al dan niet geclausuleerd, verkregen De aandelen zijn vóór het huwelijk verkregen en met eigen middelen betaald De aandelen zijn tijdens het huwelijk krachtens schenking of erfrecht, al dan niet geclausuleerd, verkregen De aandelen zijn tijdens het huwelijk verkregen en met eigen middelen betaald De aandelen zijn met geleend geld betaald (art. 1:136 lid 1) Inleiding De aandelen zijn voor het huwelijk verkregen en (deels) met geleend geld betaald De aandelen zijn tijdens het huwelijk verkregen en (deels) met geleend geld betaald De economische deelgerechtigdheid van art. 1:136 en de toepassing van art. 1:141 lid Aandelen en finaal berekenbeding Waardering van aandelen Verdeling 570 Hoofdstuk 17 Woning en inboedel Inleiding Voorlopige voorzieningen (art. 822 Rv) Voorlopige voorzieningen art. 1: Voorlopige voorziening en huurbetaling Voorlopige voorziening, rente en aflossing 578 XXIII

13 Voorlopige voorziening en gebruiksvergoeding Nevenvoorzieningen 3.1. Voortzetting bewoning (art. 1:165) 3.2. Voortzetting gebruik inboedel (art. 1:165) 3.3. 'Een redelijke vergoeding' 3.4. Voortzetting huurovereenkomst Bruikleen Woningen huwelijksvermogensrechtelijke (beperkte)gemeenschap van goederen 5.1. Aansprakelijkheid en draagplicht na ontbinding van de gemeenschap 5.2. Huuropbrengsten e.d Uitsluitingsclausule 5.4. Vergoedingsvordering of economische deelgerechtigdheid 5.5. Rekenvoorbeelden (art. 1:87 wetsvoorstel) 5.6. Zakelijke lasten 5.7. Verdeling Woning en uitsluiting van huwelijksvermogensrechtelijke gemeenschap (koude uitsluiting) Inleiding De woning staat (deels) op naam van de 'andere' echtgenoot; natuurlijke verbintenis? De (vakantie)woning staat op naam van de 'andere' echtgenoot; middellijke vertegenwoordiging? Verbouwingen; ongerechtvaardigde verrijking De hypothecaire lening; onevenredige aflossing Kapitaalverzekeringen Verdeling Woning en verrekenbedingen Inleiding 'Aanwendine van te verrekenen vermogen' fart. 1:136 lid 1) Het economisch belang verkregen door aanwending van te verrekenen vermogen Schulden 'aangegaan in verband met de verwerving van een goed' Het economisch belang verkregen in relatie tot de schulden 'aangegaan in verband met de verwerving van een goed' Aflossing met behulp van levensverzekeringsuitkeringen Het niet uitgevoerde periodiek verrekenbeding (art. 1:141 lid 1); relatie tot art. 1:136 lid Te verrekenen vermogen; belegging en vruchten Waardedaling van'beleggingen' Peildatum 613 Waarde en waardering Inleiding Peildatum Waarde in het economisch verkeer; prijs 615 XXIV

14 8.4. Waardering, prijs, redelijkheid en billijkheid, rechtssfeer Relatie tot alimentatie Meerwaardebeding Hypothecaire schuld en negatief saldo; minderwaardebeding 618 Hoofdstuk 18 Pensioen, levensverzekering en lijfrente Inleiding Pensioenregelingen Inleiding Beroepspensioenregelingen De Pensioen- en spaarfondsenwet (PSW) 622 Verweersbepalingen (art. 1:153 en 1:180) 3.1. De verweersbepalingen en hun relatie tot art. 1:157 lid Bestaande vooruitzichten op uitkeringen Billijke voorziening Beperking van de verweersmogelijkheid Pensioen, levensverzekering, lijfrente en huwelijksvermogensrecht Inleiding Artikel 1:94 lid Aanwijzing van een derde als begunstigde Pensioenverrekening (Boon-Van Loon 1981) Inleiding Waardeverrekening Wijze en omvang van de verrekening Vragen en antwoorden Pensioenverrekening of pensioenverevening? Pensioenverevening (Wet VP) Inleiding; verschillen met Boon-Van Loon Toepasselijkheid van de Wet VP Pensioen Deling van ouderdomspensioen Zelfstandig recht op uitbetaling Afwijkende deling Conversie Relatie tot alimentatie; redelijkheid en billijkheid Internationaal privaatrecht Pensioen en BV Inleiding Indirect aandeelhouderschap Redelijkheid en billijkheid Waardeoverdrachvafkoop Levensverzekering Vormen van levensverzekering Uitoefening bevoegdheden Verzekeringsuitkering en aflossing hypothecaire lening Verdeling Verrekening 669 XXV

15 Hoofdstuli 19 / w Levensonderhoud tussen (gewezen) echtgenoten Inleiding Rechtsgrond Levensonderhoud bij feitelijke scheiding 3.1. Twee huishoudingen in onderling overleg 3.2. Twee huishoudingen bij feitelijke scheiding Voorlopige voorziening 4.1. Rechtspleging en maatstaven 4.2. Voorlopige voorziening en huwelijksvermogensrecht Overeenkomst omtrent levensonderhoud na echtscheiding 5.1. Inleiding 5.2. Nihilbeding 5.3. Afkoop 5.4. Overeenkomst en alimentatieduur 5.5. Het beding van niet-wijziging 5.6. Wijziging of intrekking van de overeenkomst 5.7. Overgangsrecht 1971 Toekenning levensonderhoud door de rechter; maatstaven 6.1. Inleiding 6.2. Ingangsdatum en terugwerkende kracht 6.3. Levensgedrag en andere niet-financiële omstandigheden 6.4. Alimentatienormen (Tremanormen) 6.5. Alimentatie en pensioenverevening 6.6. Behoefte 6.7. Draagkracht 6.8. Vervaltermijn 6.9. Wijziging of intrekking Overgangsrecht Indexering Kern van de regeling Uitsluiting wijziging van rechtswege Tenuitvoerlegging Einde van de onderhoudsplicht Inleiding Duurbeperking, anders dan bij overeenkomst Overgangsrecht duurbeperking Hertrouwen Ongehuwd samenleven Nakoming, verjaring en rechtsverwerking Ttitpmntmnnnl iirvnnntrorlit Hoofdstuk 20 Onderhoudsbetrekkingen tussen ouders en kinderen Inleiding 72' 2. Verzorging en opvoeding Levensonderhoud en studie 728 XXVI

16 4. Voorlopige voorziening Ouderlijk bewind Ouderlijk vruchtgenot Kosten van verzorging en opvoeding, levensonderhoud en studie na scheiding Inleiding De toekomst van de kinderalimentatie Contractsvrijheid Behoefte en gedragingen Draagkracht De onderhoudsplicht van de blote verwekker De onderhoudsplicht van de stiefouder Indexering Vaststelling en wijziging door de rechter Betaaladres en invordering Internationaal privaatrecht Levensonderhoud van kinderen ouderdan eenentwintig jaar na echtscheiding Echtscheiding en erfrecht 750 Registers Wetsartikelenregister 753 Jurisprudentieregister 787 Trefwoordenregister 815 XXVII