Nederlands Vermögensrecht bij echtscheiding

Transcriptie

1 Handboek voor het Nederlands Vermögensrecht bij echtscheiding Derde druk door Prof. mr M.J.A. van Mourik hoogleraar notarieel- en privaatrecht aan de Katholieke Universiteit Nijmegen en notaris te Nijmegen en MrL.C.A. Verstappen docent aan de Katholieke Universiteit Nijmegen en kandidaat-notaris te Nijmegen W.E.J.TjeenkWillink Deventer 1997

2 Inhoud Afkortingen XXI Hoofdstuk I Het huwelijk en de ontbinding daarvan 1 / Het huwelijk De niet-huwelijkse relatie 3 2 Einde van het huwelijk 5 3 Vermissing 5 4 Ontbinding, na scheiding van tafel en bed 6 5 Feitelijke scheiding 9 6 Echtscheiding Duurzame ontwrichting Geestesstoornis Inschrijving 15 7 Rechtspleging Voorlopige voorzieningen Nevenvoorzieningen 19 8 Internationaal privaatrecht 19 9 Ouderlijk gezag 23 /<? Omgang en informatie Hertrouwen met elkaar Statistische gegevens 25 Hoofdstuk II Het echtscheidingsconvenant 41 7 Overeenkomsten van en tussen echtgenoten; het echtscheidingsconvenant 41 2 De inhoud van het echtscheidingsconvenant 44 3 De familierechtelijke overeenkomst Algemeen; de geldigheid van de overeenkomst tot echt- 48 scheiding XI

3 Het huwelijk Huwelijkse voorwaarden Echtscheiding 52 4 'Koop'van echtscheiding 53 5 Gebreken in de totstandkoming van het echtscheidingsconvenant Wilsgebreken Geestesstoornis Bedreiging of bedrog/misbruik van omstandigheden Dwaling 60 6 Redelijkheid en billijkheid; onvoorziene omstandigheden 60 7 Echtscheidingsconvenant en huwelijkse voorwaarden Het begrip huwelijkse voorwaarden Het echtscheidingsconvenant als regeling van huwelijk- 65 se voorwaarden? Vöor het huwelijk? De (voorhuwelijkse) alimentatie-overeenkomst Illustratie Huwelijkse voorwaarden in het zieht van echtscheiding Schenkingsrecht Inkomstenbelasting Overdrachtsbelasting Hoofdstuk III Het huwelijksvermogensrecht Sl 1 Inleiding 81 2 Algemene beschouwingen Het nodige verschaffen (art. 1:81, 84 en 85 lid 2) Niet samenwonen in onderling overleg Gezinsbeschermende bepalingen; art. 1: Aansprakelijkheidj verhaalbaarheid, draagplicht 98 3 Huwelijksgoederenstelsels Inleiding Wettelijke gemeenschap van goederen Uitsluitdng van iedere gemeenschap van goederen Gemeenschap van vruchten en inkomsten (na 1 januari ) 3.5 Gemeenschap van winst en verlies Wettelijk deelgenootschap Toepasselijkheid Gemeenschap van bepaalde goederen (bijvoorbeeld van inboedel of echtelijke woning) Verrekenstelsels De omvang van de wettelijke gemeenschap van goederen Verknochtheid; algemeen (art. 1:94 lid 3) Wet en toelichting Literatuur Verknochtheid na ontbinding; redelijkheid en billijkheid Verknochtheid; praktische toepassingen 138 XII

4 4.2.1 Vruchtgebruikllijfrentelde rechten van gebruik 138 en bewoning Fidei-commis Bewind Aandelen in gemeenschappen Inleiding Eenvoudige gemeenschappen Bijzondere, ontbonden gemeenschappen van 145 afd. 2 van titel Bijzondere gemeenschappen (de personenven- 146 nootschap) Aandeelhouderschap Lidmaatschap Beroeps- en bedrijfsvermogen; vergunningen Pensioen Levensverzekering Schadevergoedingsvorderingen Obligatoire rechtsbetrekkingen en de 161 huwelijksgemeenschap Inleiding Bestuur over obligatoire rechtsverhoudingen? Het beginsel van contractsvrijheid Art. 6: De schulden der huwelijksgemeenschap Bijstandsverhaal Alimentatieschulden Schulden in verband met de afwikkeling van 169 het huwelijk (proceskosten) Vermenging en verrekening 170 Geclausuleerde verkrijgingen (art. 1:94 lid 1 slot) Inleiding Grenzen aan de clausulering Clausulering met het oog op echtscheiding 177 Contractuele verrekenbedingen Inleiding Soorten verrekenbedingen De omvang van de verrekenplicht bij een periodiek ver- 182 rekenbeding 6.4 Betaling van verrekenschulden Verjaring en verval Niet-samenwonen 194 Giften bij huwelijkse voorwaarden en contractuele erfstellingen en 194 legalen 7.1 Inleiding Giften Voorwaarden Contractuele erfstellingen en Iegaten Conclusie 199 Staat van aanbreng bij huwelijkse voorwaarden; bewijs- en vaststel- 200 lingsovereenkomsten; kleren- en lijfsieradenbeding XIII

5 Huwelijkse voorwaarden staande huwelijk en de mogelijkheid van echtscheiding (art. 1:119) Inleiding Vermogensrechtelijke regelingen als huwelijkse voor- 206 waarden 9.3 Maken, wijzigen of opheffen van huwelijkse voorwaarden staande huwelijk in de praktijk Fiscale aspecten van huwelijkse voorwaarden staande huwelijk Reparatiehuwelijk 216 Aansprakelijkheid na ontbinding huwelijksgemeenschap 216 Beheeren beschikking na ontbinding van de huwelijksgemeenschap Beschikkingsbevoegdheid over het aandeel in een ontbonden huwelijksgemeenschap Beheer, beschikking en gebruik na ontbinding De inningsbevoegdheid met betrekking tot vorderingen en contractuele rechtsbetrekkingen Vergoedingsrechten en -plichten Verdeling Afstand Faillissement Inleiding Wettelijke vergoedingsrechten en -plichten Onttrekkingen Andere vergoedingsrechten en -plichten Betaling Conclusie De rechtssfeer Soorten gemeenschappen Toepasselijke wettelijke bepalingen Verzegeling en boedelbeschrijving/informatieplicht De peildatum der verdeling De vordering tot verdeling Verdeling De wijze van verdeling De vormvereisten voor verdeling De uitvoering der verdeling De positie van schuldeisers Onwillige ex-echtgenoten/zwarigheden Afwezigheid van (gewezen) echtgenoten Nietige en vernietigbare verdelingen Inleiding Faillissement na echtscheiding Echtscheiding na faillissement Handhaving van rechten op goederen der gemeenschap (beslag enz.) Benadeling huwelijksgemeenschap Wetshervormingen De Lex van Oven De invoering van Boek 1 Nieuw BW XIV

6 18.3 De aanpassing van de Boeken 1 en 2 bij de invoering 265 van de Boeken 3, 5 en 6 Nieuw BW 18.4 Toekomstige ontwikkelingen; wetsvoorstel m.b.t. 266 het geregistreerd partnerschap en andere hervormingen 19 Internationaal Privaatrecht Inleiding; art. 6 Wet AB Het Haags Verdrag van 1905; de Eenvormige Bene- 269 luxwet (EW) 19.3 Het arrest Chelouche-Van Leer: de drie-traps ladder 270 van de Hoge Raad 19.4 Het Haags Huwelijksvermogensverdrag van Wet Conflictenrecht Huwelijksbetrekkingen 281 Hoofdstuk IV Ondernemer en aandeelhouder Inleiding 282 A. Ondernemer Wettelijke gemeenschap van goederen; eenmanszaak Voorlopige voorzieningen; redelijkheid en billijkheid Bestuur (beheer) na ontbinding Het ondernemerschap Aansprakelijkheid (art. 1:102); faillissement Onderneming en ontbonden huwelijksgemeenschap Recht van overneming Goodwill Geclausuleerd ondernemingsvermogen Verdeling Wettelijke gemeenschap van goederen;personenvennootschap Inleiding De echtgenoten-vennootschap Verknochtheid Aansprakelijkheid na ontbinding huwelijksgemeenschap Commanditaire vennootschap Verdeling Uitgesloten gemeenschap; eenmanszaak Ondernemen met zaken van andere echtgenoot Eenmanszaak en huwelijkse voorwaarden Uitgesloten gemeenschap; personenvennootschap Beperkte gemeenschappen Inleiding Art. 1:126 lid 1 en zijn relatie tot art. 1:97 lid Directe of indirecte verkrijging? Vergoedingsrechten Verrekenstelsels Waardering van ondernemingsvermogen Rechtssfeer, waarde en prijs Algemeenheid van goederen; going-concernwaarde Latente belastingen 314 XV

7 8.4 Goodwill en produktierechten Peildatum 315 B. Aandeelhouder Vergeten aandeelhouderschap; uiikoopregeling Volstorting van aandelen; vergoedingsvordering Statutaire aanbiedingsplicht bij echtscheiding Bestuur van de BV Aandeelhouderschap en huwelijksvermogensrechtelijke gemeenschap Aandeelhouderschap Uitoefening van zeggensmacht als huwelijksvermogens- 321 rechtelijke bestuursdaad 13.3 Verknochtheid (art. 1:94 lid 3) Geclausuleerde aandelen Ontbonden gemeenschap, bestuur en verknochtheid Register van aandeelhouders Blokkeringsregeling, toedeling en levering Uitgesloten gemeenschap en aandelen 15 Beperkte gemeenschap en aandelen Verrekenstelsel en aandelen Waardering van aandelen Verdeling 332 Hoofdstuk V Woning en de inboedel Inleiding Voorlopige voorzieningen (art. 822 Rv) Voorlopige voorziening en art. 1:88 Voorlopige voorziening, huur, rente en aflossing Vbortzetting bewoning (art. 1:165) 3.1 Vbortzetting gebruik inboedel (art. 1:165) 'Een redelijke vergoeding' Hypothecaire schuld, rente, aflossing en spaarpremies 4.1 Huwelijksgemeenschap Uitgesloten gemeenschap Zakelijke lasten 347 Huur Inleiding Toepassing van art. 7A: 1623g lid Diversen Bruikleen Waarde en waardering Inleiding Peildatum Hoge Raad 11 maart Rechtssfeer, waarde en prijs Waarde(ring) voormalige echtelijke woning na echtscheiding; negatief saldo Waardering en alimentatie 362 XVI

8 8 7.7 Waarde(ring) huurrecht Verdeling Registergoederen op naam andere echtgenoot 9.1 Inleiding Middellijke vertegenwoordiging en economische eigen- 366 dorn 9.3 Redelijkheid en billijkheid Ongerechtvaardigde verrijking 370 Hoofdstuk VI Pensioen, levensverzekering en lijfrente 372 / Inleiding Pensioenregelingen 2.1 Inleiding De Algemene burgerlijke pensioenwet De Pensioen- en spaarfondsenwet Beroepspensioenfondsen 380 Verweersbepalingen (art. 1:153 en 180) De verweersbepalingen en hun relatie tot art. 1:157 lid Bestaande vooruitzichten op uitkeringen Billijke voorziening Beperking van de verweersmogelijkheid 388 Pensioen, levensverzekering, lijfrente en huwelijksvermogensrecht 390 Pensioenverrekening (Boon-Van Loon) Inleiding Waardeverrekening Wijze en omvang verrekening Vragen en antwoorden Boter bij de vis of een voorwaardelijke uitkering: 397 waartoe voeren redelijkheid en billijkheid? Kan globaal worden aangegeven om welke 398 bedragen het zoals gaat? De Hoge Raad leert dat geen of slechts beperkte 399 verrekening behoeft plaats te vinden 'wanneer de pensioengerechtigde reeds op andere wijze in de verzorging van de andere echtgenoot heeft voorzien of redelijkerwijs niet tot enige uitkering in Staat is y. Waaraan moeten we hierzoal denken? Wanneer kan de pensioengerechtigde geacht 399 worden redelijkerwijs niet tot enige uitkering in Staat te zijn? Wordt invaliditeitspensioen in de verrekening 399 betrokken? In hoeverre dient pensioenverrekening aan de 400 orde te komen bij een verrekenstelsel? Kan verrekening ook gevorderd worden indien 401 partijen gehuwd waren met uitsluiting van iedere gemeenschap van goederen zonder daaraan enig verrekenbeding te hebben toegevoegd? XVII

9 5.4.8 Hoe is het met de verrekening gesteld bij 401 scheiding van tafel en bed? Indien verrehend wordt door toekenning van een 402 voorwaardelijke uitkering en op het moment dat moet worden uitgekeerd blijkt dat de vordering moet concurreren met een op art. 1:81 gebaseerde vordering van de tweede echtgenote van de uitkeringsplichtige, zou dan in bijzondere omstandigheden geconcludeerd kunnen worden dat de onderhoudsaanspraak van de tweede echtgenoot prevaleert? Maakt het met het oog op het erfrecht iets uit of 404 wordt verrekend door toekenning van een voorwaardelijke uitkering of dat direct wordt afgerekend door de schuld van de man ter zake van verrekening te noveren in een schuld uit geldlening met een aflossingsschema dat gekoppeld is aan de uit te keren pensioentermijnen? Is het wel mogelijk de voorlopige uitkering uit te 404 drukken in een percentage van de pensioentermijnen? Kan pensioenverrekening ook gevorderd worden 404 bij verbreking van een niet-huwelijkse relatie? 5.5 Rechtsverwerking Pensioenverevening (Wet VP) Inleiding; verschillen met Boon-Van Loon ToepasselijkheidvandeWetVP Pensioen Deling van ouderdomspensioen Zelfstandig recht op uitbetaling Afwijkende deling Conversie Relatie tot alimentatie; redelijkheid en billijkheid Levensverzekering Uitoefening bevoegdheden Verzekeringsuitkering en aflossing hypothecaire lening Verdeling Hoofdstuk VII Levensonderhoud tussen echtgenoten en 417 gewezen echtgenoten 1 Rechtsgrond Levensonderhoud na verbreking der samenwoning Onredelijk gedrag van een der echtgenoten Onredelijk gedrag van beide echtgenoten Relatie tot voorlopige voorzieningen Voorlopige voorziening Rechtspleging en maatstaven 423 XVIII

10 3.2 Voorlopige voorziening en huwelijksvermogensrecht 425 Overeenkomst omtrent levensonderhoud na echtscheiding Inleiding Het nihilbeding; afkoop Overeenkomst en limitering duur Wijziging of intrekking; beding van niet-wijziging Overgangsrecht Toekenning door de rechter; maatstaven Levensgedrag en andere niet-financiele omstandigheden Alimentatienormen (Tremanormen) Alimentatie en pensioenvereveninga-verrekening Behoefte Draagkracht Inkomen Vermögen Schulden/geldlening Hertrouwen Ongehuwd samenleven (en niet-geregistreerd) Woonlasten Kinderalimentatie Pensioen Vervaltermijn Wijziging of intrekking Overgangsrecht 497 Indexering Kern van de regeling Uitsluiting wijziging van rechtswege Tenuitvoerlegging 501 Einde van de onderhoudsplicht Duurbeperking, anders dan bij overeenkomst Hertrouwen Ongehuwd samenleven Overgangsrecht (Wet van 1971) 510 Levensonderhoud en Algemene bijstandswet (Abw) Inleiding Bijstand na verbreking der samenwoning Bijstand en voorlopige voorzieningen Bijstand na echtscheiding; verhaal 514 Internationaal privaatrecht 517 Hoofdstuk VIII Vermögensrechtenjke betrekkingen tussen 519 ouders en kinderen 1 Verzorging en opvoeding, levensonderhoud en Studie Kosten van Studie; studiefinanciering Voorlopige voorziening Ouderlijk bewind Ouderlijk vruchtgenot 525 XIX

11 4 Kosten van verzorging en opvoeding, levensonderhoud en Studie na 527 echtscheiding 4.1 Inleiding Contractsvrijheid Behoefte en gedragingen Draagkracht Onwettige kinderen Stiefouder Indexering Vaststelling en wijziging door de rechter Betaaladres en invordering Internationaal privaatrecht Algemene bijstandswet Levensonderhoud van kinderen ouder dan 21 jaar na echtscheiding Erfrecht en echtscheiding 540 Registers Lijst van veelvuldig verkort aangehaalde literatuur 541 Wetsartikelenregister 544 Jurisprudentieregister 557 Trefwoordenregister 580 XX