Inhoud 1 Introductie 15 1.1 Ontwikkelingspsychopathologie 16 1.1.1 Vroeger en later 18 1.1.2 Een dynamisch gezichtspunt 18 1.1.3 Een uniek individu met unieke ervaringen 20 1.2 Opbouw van het boek 21 1.3 Opbouw van de hoofdstukken 21 1.3.1 Inleiding 23 1.3.2 Normale ontwikkeling 23 1.3.3 Kenmerken van stoornissen 23 1.3.4 Maatschappelijke en culturele invloeden op een stoornis 24 1.3.5 Risico- en beschermingsfactoren 28 1.3.6 Hulpverlening: preventie en behandeling 31 1.3.7 Informatiebronnen 31 2 Classificatie, diagnostiek en epidemiologie 33 2.1 Inleiding 33 2.2 Classificatie 34 2.2.1 Definitie van classificatie 34 2.2.2 Een categoriale benadering van classificatie: DSM-IV 36 2.2.3 Een dimensionale benadering van classificatie 39 2.2.4 Vergelijking tussen categoriaal en dimensionaal classificeren 41 2.2.5 Classificatie in dit boek 42 2.3 Diagnostiek 44 2.4 Diagnostische methoden en instrumenten 46 2.4.1 Vier diagnostische methoden 47 2.4.2 Betrouwbaarheid en validiteit bij classificatie en diagnostiek 50 2.4.3 Betrouwbaarheid van de informanten 52 2.5 Epidemiologie 55 2.6 Samenvatting 56 3 Theorieën over ontwikkeling 59 3.1 Inleiding 59 3.2 De sociaal-ecologische analyse 59 3.3 Ontwikkelingsopgaven 65 3.3.1 Vooronderstellingen bij de theorie over de ontwikkelingsopgaven 66 3.3.2 Omschrijvingen van ontwikkelingsopgaven en opvoedingstaken 67
3.3.3 Extra ontwikkelingsopgaven 68 3.4 Risico- en beschermingsfactoren 69 3.4.1 Groeps- en individueel niveau 69 3.4.2 Indeling van risicofactoren 71 3.4.3 Indeling van beschermingsfactoren 76 3.4.4 Effecten van risico- en beschermingsfactoren 80 3.5 Ontwikkelingstrajecten 82 3.6 Preventie 84 3.7 Samenvatting 86 4 De invloed van zwangerschap en geboorte op de ontwikkeling van het kind 89 4.1 Inleiding 89 4.2 Ontwikkeling tijdens zwangerschap 90 4.2.1 Stadia tijdens zwangerschap 90 4.2.2 Erfelijk materiaal 90 4.2.3 De groei van de hersenen 94 4.2.4 Bewegingen van de foetus 95 4.3 Omgevingsinvloeden voor de geboorte 95 4.3.1 Kwaliteit van eicel en zaadcel 96 4.3.2 Ondervoeding van de moeder 96 4.3.3 Middelengebruik van de moeder tijdens de zwangerschap 97 4.3.4 Stress tijdens de zwangerschap 98 4.3.5 Leeftijd van de moeder 101 4.4 De geboorte 101 4.4.1 Inleiding 101 4.4.2 Het geboorteproces 101 4.4.3 Effecten van de geboorte op de moeder 102 4.4.4 Geboorte en culturele normen 105 4.5 Prematuriteit en dysmaturiteit 107 4.5.1 Definities en cijfers over premature en dysmature baby s 108 4.5.2 Gevolgen van prematuriteit en dysmaturiteit 109 4.5.3 Voorkómen van problemen bij premature kinderen 111 4.6 Samenvatting 112 Informatiebronnen 113 5 Slaapstoornissen en slaapproblemen 115 5.1 Inleiding 115 5.2 Wat is slaap? 115 5.2.1 Slaapstadia 116 5.2.2 Kenmerken van REM- en NREM-slaap 117 5.2.3 Biologische klokken 118 5.2.4 Lengte van de slaap en verhouding REM- en NREM-slaap 118 5.2.5 Individuele verschillen 120 5.3 Slaapstoornissen 120
5.3.1 Dyssomnieën 122 5.3.2 Parasomnieën 127 5.4 Culturele en maatschappelijke invloeden 133 5.5 Risico- en beschermingsfactoren 136 5.6 Preventie en behandeling van slaapstoornissen 137 5.6.1 Preventie 137 5.6.2 Registratie en diagnostiek 139 5.6.3 Behandeling van insomnie: de extinctieprocedure 140 5.6.4 Medicatie bij slaapproblemen 142 5.6.5 Interventies bij pavor nocturnus en slaapwandelen 142 5.7 Samenvatting 144 Informatiebronnen 145 6 Voedings- en eetstoornissen bij het jonge kind 147 6.1 Inleiding 147 6.2 De normale ontwikkeling van voeding bij baby s en jonge kinderen 148 6.2.1 De zoogfase 148 6.2.2 De overgangsfase 151 6.2.3 Mee-eten met wat de pot schaft 152 6.3 Voedings- en eetstoornissen 155 6.3.1 Algemeen 155 6.3.2 Voedingsstoornissen op zuigelingenleeftijd 156 6.3.3 Ruminatiestoornis 157 6.3.4 Pica 157 6.3.5 Chronische voedselweigering 158 6.3.6 Differentiaaldiagnose en co-morbiditeit 160 6.4 Culturele en maatschappelijke invloeden 160 6.4.1 De grote melkoorlog 160 6.4.2 De sociale betekenis van voedsel 161 6.4.3 Kunnen kinderen zelf beslissen wat ze moeten eten? 162 6.5 Risico- en beschermingsfactoren 163 6.6 Preventie en behandeling van voedings- en eetstoornissen op jonge leeftijd 167 6.6.1 Pedagogische adviezen voor preventie van eetproblemen 167 6.6.2 Behandeling 169 6.7 Samenvatting 172 Informatiebronnen 173 7 Gehechtheid en hechtingsstoornissen 175 7.1 Inleiding 175 7.2 Normale ontwikkeling van gehechtheid 175 7.2.1 Kenmerken van gehechtheid 175 7.2.2 Hechtingsprocessen voor de geboorte en in de eerste twee levensjaren 177 7.2.3 Gehechtheid na het tweede jaar: toenemend belang van cognitieve vermogens 183
7.3 Indelingen van gehechtheid en hechtingsstoornissen 184 7.3.1 Indelingen van gehechtheid 184 7.3.2 De reactieve hechtingsstoornis 189 7.3.3 Geen-bodem-syndroom 191 7.3.4 Differentiaaldiagnose 191 7.3.5 Beloop van de stoornis 193 7.4 Culturele en maatschappelijke invloeden 194 7.5 Risico- en beschermingsfactoren 195 7.6 Preventie en behandeling van onveilige gehechtheid en hechtingsstoornissen 198 7.6.1 Preventie 198 7.6.2 Behandeling 201 7.7 Samenvatting 203 Informatiebronnen 204 8 Autisme en aanverwante stoornissen 207 8.1 Inleiding 207 8.2 De normale sociaal cognitieve ontwikkeling in de eerste vijf jaren 208 8.3 Autistische stoornissen 211 8.3.1 Algemeen 211 8.3.2 Autistische stoornis 219 8.3.3 Syndroom van Asperger 219 8.3.4 Niet specifieke pervasieve ontwikkelingsstoornissen 221 8.3.5 Aan autisme verwante stoornissen 222 8.3.6 Differentiaaldiagnose 224 8.4 Culturele en maatschappelijke invloeden 225 8.5 Risico- en beschermingsfactoren 226 8.6 Ondersteuning en begeleiding bij kinderen met autisme 227 8.6.1 Inleiding 227 8.6.2 Begeleiden en adviseren van het gezin 228 8.6.3 Praktische adviezen voor ondersteuning bij opvoeding 231 8.7 Samenvatting 235 Informatiebronnen 236 9 Zindelijk worden en zindelijkheidsstoornissen 239 9.1 Inleiding 239 9.2 Normale ontwikkeling van zindelijkheid 239 9.3 Zindelijkheidsstoornissen 241 9.3.1 Inleiding 241 9.3.2 Enuresis: zindelijkheidsstoornis bij urine 242 9.3.3 Encopresis: zindelijkheidsstoornis bij ontlasting 243 9.3.4 Differentiaaldiagnose en samenhang met andere stoornissen 245 9.4 Culturele en maatschappelijke invloeden 245 9.5 Risico- en beschermingsfactoren 248 9.6 Preventie en behandeling van zindelijkheidsstoornissen 254 9.6.1 Preventie 254
9.6.2 Behandeling 256