HET PREPAREREN VAN KEVERSLAKKEN

Transcriptie

1 HET PREPAREREN VAN KEVERSLAKKEN door B. ENTROP Illu stra ties van de schrijver INLEIDIN G Afb. 1 T w ee exem plaren van Chaetopleura fu lva, a f kom stig van Olhao, A lgarve, Portugal. H et rechter exem plaar is geprepareerd in zijn na tuurlijke houding op een stu k je natuursteen als substraat. Bij het bezichtigen van schelpencollecties zowel bij am ateurs als in m usea v alt het mij heel vaak op d at m en m et enorm veel ijver heeft verzam eld en dat dikke registers m et duizenden speciesnam en gevuld zijn, m aar dat de kw aliteit van het m a teria al en de conserveringsm ethoden soms veel te w ensen overlaten. W anneer we de tijd nem en om een dier te verzam elen en vaak ook nog' te doden, dan m oeten we ook de tijd nem en om het dier vakkundig te prep areren voor de collectie. H et dier is d at niet alleen w aard, m aar het verzorgde k a ra k te r van de collectie getuigt n iet alleen van de verzam el- en conserveringskunde van de v e r zam elaar, m aar ook van zijn gevoel voor schoonheid om het betreffende object zo fraai m ogelijk in zijn collectie te tonen. H et conserveren van n atu raliën eist vakkennis en vaardigheid. L ite ra tu u r over de techniek van het conserveren is schaars en vaak nog zeer verstrooid te vinden. Wij m enen de verzam elaars van dienst te kunnen zijn m et een serie artik elen w aarv an dit het eerste is w aarin het prep areren van w eekdieren en m ogelijk ook van an d ere E v erteb raten, ongew ervelde dieren, behandeld zal w orden. V an de m ollusken zijn de keverslakken en de koppotigen of inktvissen m oeilijker te conserveren dan b.v. de buikpotigen en de tw eekleppigen. Bij keverslakken en in ktv issen w illen w e vaak m eer delen dan alleen de schelp conserveren. Bij de V IT A M A R IN A Zeebiologische docum entatie oktober 1976 C ollectietechniek 49

2 inktvissen betekent dit dat w e ons uitsluitend op zogenaam de vloeistofpreparaten m oeten baseren, w illen w e alle w eke delen als p re p a ra a t behouden. M aar d aarover la te r m eer. Ook bij keverslakken is h et vaak zo, dat de w eke delen als de om ringende gordel en de organen b ew aard m oeten blijven. H et is tevens te hopen dat dit a rtik el er toe zal bijdragen, dat de klasse v an de Polyplacophora in de toekom st m eer in collecties vertegenw oordigd zal zijn dan nu het geval is. Tot nu toe is h et een volkom en achtergebleven gebied. Ik geef toe dat onze fauna n iet direct aanleiding geeft to t een keverslakkencollectie daarvoor is het aan tal soorten gewoon te m inim aal, m aar u it v e rre landen w orden toch w el eens interessante en ook erg m ooie soorten te koop aangeboden. E n w a t belet u om eens te trachten N ederlandse m ollusken tegen exotische kev erslak k en te ruilen? De oorzaak dat de keverslakken nu het eerst aan de b eu rt kom en lig t m isschien w el in het feit dat ik enkele w eken geleden tijdens een verblijf in Z u id -P o rtu g al een aantal keverslakken kon verzam elen die terstond g eprepareerd m oesten w orden. H et betrof de soort C haetopleura fulva, oorspronkelijk afkom stig u it Z.-A m erika, die echter voor de A lgarve-kust w elig tiert. De soort b ereik t voor Europese begrippen een flinke afm eting (6 7 cm ), terw ijl k le u r en patroon zeer a a n tre k k e lijk zijn. We kunnen nog kiezen uit esn vloeistofpreparatencollectie of een droge collectie. In het eerste geval blijven de dieren n a hun conservering altijd b ew aard op vloeistof. D it kan m et m eerdere exem plaren eenvoudig in een pot m et schroefdeksel of we m onteren één of m eerdere exem plaren in verschillende standen op een glas- of p lasticstrip in een sm aakvolle p rep a ra atc y lin d e r (zie afbeelding 2). De eerste m ethode w ordt vaak in m usea en op laboratoria toegepast, w aardoor h et m ogelijk is om, indien gew enst, altijd dieren voor anatom ische doeleinden b e sch ik b aar te hebben. V loeistofpreparaten hebben h et voordeel dat de d ieren doorgaans in een fraaie n atuurlijke vorm te zien zijn. Bij droge p rep a ra ten tre e d t door droging nog wel eens w at vorm verandering op. Een serie p rep araatcy lin d ers neem t n atu u rlijk w el m eer plaats in. Ook de gehele prepareerm ethode (vloeistoffen, cylinders) is een w at k o stb aard er aangelegenheid. De volledige conserveringsprocedure k an in de volgende fasen behandeld w orden: 1. het verzam elen tijdens h et veldw erk; 2. h et voorlopige vin d plaatsetik et; 3. het strek k en en bevestigen op plasticstrips; 4. h et doden; 5. het prepareren; 6. het drogen; 7. het gereedm aken voor de collectie. 1. HET VERZAM ELEN TIJD E N S HET VELDW ERK Voor de m eeste verzam elaars zal het verzam elen van keverslakken plaatsvinden in het litto raal of in de bovenste laag van h et sublittoraal. H et laatste gebied kan snorkelend bew erkt worden. K everslakken leven op stevige ondergrond als rotsen, palen, onder stenen in of op lege oude schelpen, onder scherven van dakpannen (Y erseke) enz. Zij leven een w at v erborgen leven. In B retag n e en h et M iddellandse-zeegebied m oeten w e h et V IT A M A R IN A Zeebiologische docum entatie oktober 1976 C ollectietechniek 50

3 Afb. 2 P reparaatcylinder m e t 2 ex em plaren van Chaetopleura fulva. De dieren zijn m e t nylo n draadjes bevestigd op een strip p le x i glas. C onserveringsvloeistof: 4% form aline m et borax. dus v an stenen k eren (en w eer netjes terugleggen) hebben. Chaetopleura fu lv a leeft o.m. op aardew erkpotten, die gebruikt w orden voor de vangst van octopussen. De potten w orden in zee uitgezet en op gezette tijden geleegd. Bij het verzam elen spelen de eerste handelingen al een rol m et het oog op een fraai eindresultaat. H et dier m oet onbeschadigd van de ondergrond verw ijderd w orden. D aartoe gebruik ik altijd een dun puntig en veerkrachtig m esje. H et dier m ag van te voren n iet aangeraakt w orden. Ze zuigen zich dan herm etisch vast en onbeschadigd losm aken is zeer moeilijk. M eestal is de gordel aan h et eind een beetje vrij van h et substraat. D aar m oet het m esje onder het dier gebracht w orden. D aarna een schuivend snijdende bew eging m aken. Dus n iet kantelen of w rikken. H oud de m espunt enigszins schuin n aar beneden gericht, zodat het m es het w eke gedeelte niet k an beschadigen. Is er geen tijd om h et dier direct te prepareren, dan plaatsen w e h et dier of de d ieren in een container (goed afslu itb aar em m ertje) gevuld m et helder, fris zeew ater. G eldt het een langdurige excursie, dan is het zaak om het w ater m eer keren te verversen. Z eker vlak voor het n aar huis gaan. W oont u ver van de kust, neem dan in een jerry can een hoeveelheid zeew ater m ee n aar huis. D it heeft u la te r nog nodig. K everslakken leven in een zuurstofrijk m ilieu. D aarom niet te veel dieren in een te geringe hoeveelheid w ate r m eenem en. K everslak ken verd rag en hoge tem p e ra tu re n en zuu rstofgebrek slecht. Om strak s goede con serveringsresulaten te b e reik en m oeten de dieren in zo fris m ogelijke sta a t verv oerd w orden. V IT A M A R IN A Zeebiologische docum entatie novem ber 1976 C ollectietechniek 51

4 2. HET VOORLOPIGE V INDPLAATSETIKET V ooral als op m eerdere locaties verzam eld w ordt, is het schrijven v an een voorlopig vindplaatsetiket te r plaatse noodzakelijk, w il m en la ter de beschikking hebben over alle bijzonderheden van de vangst. Hoewel w e reeds vaker in de V ita M arina de aandacht op h et vin d p laatsetik et gericht hebben, w il ik ook hier nogm aals enkele punten aantippen. G enoteerd m oeten w orden: de datum, de vindplaats zo exact mogelijk, litto raal of sublittoraal, k a ra k te r van het su b straat (rots, steen, paal), aan tal aanw ezige dieren (enkele, veel, m assaal) en alle an dere gegevens die nog van belang zouden k u n n en zijn. E r k an n iet genoeg op gew ezen w orden d at een zo com pleet m ogelijk v in d p laatse tik et de w etenschappelijke- en eventueel de ru ilw aard e enorm verhoogt. D it voorlopige vindplaatsetiket blijft bij het betreffende dier tijdens de gehele p rep areerpro cedu re. L ater w ordt een officieel collectie-etiket geschreven. 3. HET STREKK EN EN BEV ESTIGEN OP PLA ST IC ST R IPS Voor h et p rep a re re n v an k everslakk en hebben wij slechts een bescheiden in s tru m entarium nodig. H et bestaat u it enige potten of kleine plastic containers, een aantal strips van glas, plexiglas of i.d., een klos bindgaren, enkele p la tte bakjes of schaaltjes, enkele chem icaliën. L oricata hebben de onhebbelijkheid tenm inste voor de verzam elaar om zich op te ro llen zodra ze van h u n su b straat losgem aakt zijn. K om en ze goed o n beschadigd in de transportem m er, dan zullen ze zich tijdens de reis n a a r huis, m eestal vastzuigen tegen de em m erw and. Sommige doen dit niet en ro llen over de bodem. De k unst is nu om de dieren in mooi gestrekte vorm te krijgen. D aartoe w orden bij thuiskom st een aantal schaaltjes m et vers zeew ater gevuld. De erv arin g le e rt dat de dieren zich het snelst strekken in glazen bakjes, sneller d an in plastic. V erdeel de dieren over de bakjes. Hoe m inder per bakje, des te beter. De een k ru ip t dan niet over de andere heen. Afb. 3 Tivee exem plaren C hiton olivaceus Spengler. G eheel en gedeeltelijk m et garen vastgebonden op een plexiglasstrip V IT A M A R IN A Zeebiologische docum entatie novem ber 1976 C ollectietechniek 52

5 Afb. 4 Tw ee gebonden keversla kken in de dodingsvloeistof 4% form aline Reeds van te voren hebben wij een aantal strips gereed liggen van een 15 cm lengte en verschillende b reed ten (2 3 en 4 cm b.v.). V oor onze in land se k e v e r slakken, die m aar bescheiden van afm eting zijn, is 2 of 3 cm voldoende. B eter w at te breed dan te sm al h eeft de erv arin g mij geleerd. De strips kunnen gem aakt w orden van rep en glas (nogal breekbaar), plexiglas of hardplasticplaat (form ica). A an de laatste tw ee geef ik de voorkeur. In h et veld kan zelfs een tafelm esheft of een andere Solenidaesoort dienst doen, w an n eer m en geen strip pen bij zich heeft. Zodra nu één van de dieren zich fi aai gestrekt heeft in h et schaaltje h alen w e hem m et een schuivende bew eging langs de w and omhoog en brengen hem zo snel m ogelijk op de strip w aarbij we hem m et de duim p lat op de strip g ed ru k t houden. M et behulp van garen d raad (heel dun touw kan ook evenals zelfklevend plakband in nood) w ordt h et exem plaar nu op de strip gebonden. N iet te strak aan trek k en m aar ook niet zo los, dat het dier zich toch nog zou k u n n en krom m en. M et ean p aar lussen (halve steken) w ordt de draad afgehecht. D aarna kan het volgende dier op de zelfde m anier behandeld w orden. L et u er vooral op dat het dier ook op de strip in een goede houding ligt. De m an telran d m oet m ooi uitgespreid zijn (afbeelding 3). W erkt u door geringe ervaring niet vlug genoeg en k ru lt het dier tijdens het w erken op, p ro b eer hem dan m aar n iet p lat te drukken. Zet hem te ru g in het schaaltje m et zeew ater en w acht een tijdje. W il het dier zich niet strekken, leg hem dan op de kop-, s ta a rt- of rugzijde. Hij w il deze o n n atu urlijke sta n d v e r anderen en k ru ip t vaak daarna in de goede stand. H et w ate r in beroering brengen w il ook w el helpen: om roeren of doorluchten. Gezonde, onbeschadigde dieren zullen zich sn eller strek k e n dan beschadigde exem plaren. V IT A M A R IN A Zeebiologische docum entatie novem ber 1976 C ollectietechniek 53

6 4. HET DODEN H et doden van de d ieren k an geschieden in 4% fo rm aline of 50% alcohol. Op a f beelding 4 zien w e een plastic schaaltje gevuld m et 4% form aline. Op het potje sta at 40%, m aar d at is de sterk te zoals die door de chem icaliënhandel w o rd t geleverd. Deze 40% -ige form aline k an m et 10 delen w ate r verdund w orden. Van 100 cc form aline van 40% m aak t u dus één liter (1000 cc) gebruiksoplossing van 4%. G ebruikt u als dodingspot een pot, w aarin de strippen rechtop en toch geheel onder de vloeistof kom en te staan. N eem w ijdm ondse p o tte n m et schroefdeksel. T egenw oordig ook in plastic verkrijgbaar. Alcohol verdam pt snel terw ijl open form alinepotten een prikkelende g eur v e r spreiden, die n ie t aangenaam is voor de slijm vliezen v an neus en mond. In deze vloeistof blijven de strip p en m et de d ieren 24 uur. De dodingsvloeistof kan m eerdere k eren g ebruikt w orden, hetgeen erg p rettig is vooral w at de kostbare alcohol betreft. V an tijd to t tijd w el verversen w anneer de concentratie door h et steeds inbrengen van n a tte d ieren d reig t af te nem en. 5. HET PREPA RER EN In de dodingsvloeistof zijn de dieren in de g estrek te houding verstijfd. V ooral fo r m aline h eeft een verstijvende w erking. De draad jes w o rd en vervolgens w eggenom en en de d ieren los in een pot overgebracht. Deze conserveringspot(ten) w orden w eer gevuld m et alcohol of form aline. Bij het verzam elen in de tropen er w el aandenken n ie t te veel grote dieren in één pot te stoppen. H oudt u dezelfde verhouding m aar aan als bij h e t dodingsproces. C onserveer kleine soorten in een ap arte pot om beschadigingen of zoekraken tussen g ro tere soorten te voorkom en. De tijdsduur van het conserveren hangt van de grootte der dieren af. D ieren m et een lengte van ongeveer 2 cm 10 dagen 2 4 cm 15 dagen 4 10 cm 20 dagen 10? cm 25 dagen. De vrijgekom en strippen w orden m et schoon w ater afgespoeld evenals de touw tjes of het g aren en kunnen daarna w eer opnieuw g eb ru ik t w orden. G ebruik geen schoonm aakm iddelen, w ant daarop reageren de dieren tijdens h et bevestigen op de strips. Ook de prepareervloeistoffen kunnen vaker g eb ru ik t w orden, m aar m en lette er w el op d at deze n iet v erk leu rd of drabbig gew orden zijn. In d at geval verversen. Bij dieren die een lange conserveringstijd vergen is het raadzaam om bij gebruik van form aline h ieraan w at borax toe te voegen. B orax voorkom t dat het zure k a ra k te r van de form aline schade zou toebrengen aan de schelpstukken die im m ers u it kalk bestaan. 20 gram B orax op 1 liter form aline v an 4% is voldoende. 6. HET DROGEN N adat de dieren de conserveringstijd hebben doorgebracht, w orden ze u it de conserveringsvloeistof genom en en begint het drogen. H et drogen m ag n ie t in de zon of in een oven gebeuren. H et droogproces m oet langzaam verlopen. Op een schaduw rijke tochtige plaats is h et beste. De droogtijd is afh an kelijk van de grootte V IT A M A R IN A Zeebiologische docum entatie novem ber 1976 C ollectietechniek 54

7 van h et dier. H et dier m oet in en in droog zijn alvorens het in de collectie kan w orden opgenom en. B reng geen halfdroge dieren in de collectie. De kans op schim m elen is dan groot. Som m ige p rep arateu rs bevestigen de dieren w eer m et draadjes op de strip p en om krom trekken tijdens de droogperiode te voorkom en. H et drogen w ordt daardoor w el vertraagd. 7. HET GEREEDM AKEN VAN DE COLLECTIE De fraaiste exem plaren w orden in de collectie opgenom en. D aartoe w orden alle gegevens van h et voorlopige vindplaatsetiket ingeschreven in het register, terw ijl nu ook het officiële v indplaatsetiket geschreven w ordt. D it gaat m et het dier in een doosje in de collectie. Een w at n ettere m ethode van opbergen is het plakken van het dier op een stukje celluloid, d at in h et doosje past. N aast h et com plete dier k an eveneens op een stu k je celluloid (of dun plexiglas) een m ontage gem aakt w orden van de losse schelpstukjes in de juiste volgorde. E ventueel ook de binnenzijde van de schelpstukjes tonen door 2 m ontages te m aken. H iervoor kunnen heel goed exem plaren dienen w elke w at m inder fraai zijn uitgevallen. Ook reeds bij het begin van de conservering kunnen enkele dieren voor dit doel w orden bestem d. H et losm aken van de schelpstukjes u it de m antelrand m oet voorzichtig gebeuren om beschadigen te voorkom en. Ten behoeve van de expositie in h et m useum gebruikten wij m atglasachtige plexiglasstrippen, die gedeeltelijk w erden omgezet. H ierop w erden de keverslakken gem onteerd. Op h et onderste gedeelte is ru im te voor een zelf klevend plak etik et (afbeelding 5). De k ev erslak k en kom en h ie r zeer fraai op uit. A ardig is ook om enkele exem plaren gem onteerd op het su b straat in de collectie op te nem en (afbeelding 1). M ochten de k everslakken enigszins m at van kleur opdrogen, dan kunnen w e ze licht inw rijven m et een w atje bevochtigd m et blanke teakolie. H ierdoor frissen de k le u re n zich tb aar op. De olie tre k t geheel in en m aak t de dieren n iet vet. Afb. 5 D rie exem p laren van Chaetopleura fu lv a u it de m useum collectie. L inks het gehele dier, m idden de 8 schelpstukjes van de binnenzijde, rechts de 8 schelpstu k je s van de buitenzijde V IT A M A R IN A Zeebiologische docum entatie decem ber 1976 C ollectietechniek 55

8 MINIDIORAM A Tijdens het gereedm aken van dit artik el sp rak ik m et een verzam elaar, die nog een an d er idee had om keverslakken in de collectie op te nem en, m aar dan op een m anier, die m ogelijk iets m eer geëigend is voor m useum w erk dan voor een p a rticuliere collectie. Zijn idee w as de betreffende soort keverslak te show en zoals hij in zijn n atu u rlijk e m ilieu voorkom t. E r zou dan een m in iatu u r dioram a gebouw d k u n n en w orden, w aarin de keverslakken (w ant nu hebben w e w el m eer dan 1 ex em p laar nodig) op verschillende plaatsen en in verschillende n atu u rlijk e standen gem onteerd w orden. N atu u rlijk zegt zo n biotoopdioram a veel m eer dan een gewoon geprepareerd exem plaar liggend op een etik et in een doosje in een lade. M a a r... en nu kom en een aan tal m oeilijkheden om de hoek kijken. Zo n aanpak h et bouw en van een m inidioram a v raag t im m ers in de eerste plaats een enorm gedetailleerde kennis o m tre n t alle kleine bijzonderheden u it het typische m ilieu, w aarin de bepaalde soort of soorten voorkom en. M en zal het juiste su b straat tot zijn beschikking m oeten hebben (steensoort). Ook zal m en zich op de hoogte m oeten stellen van de begeleidende fauna en flora en exem plaren daarvan, zoals zeepokken, kokerw orm en, slakken, m osselen enz. enz. verzam elen. B ovendien w ordt bij de bouw er v an het dioram a ook een flinke dosis biologische artisticiteit verondersteld, w an t gelooft u mij, dioram a s m aken is een vak dat bijzonder m oeilijk is. M en m oet zowel biologisch terzake kundig zijn alsm ede de cre a tiv ite it in de ving ertop p en voelen tintelen. H et neem t echter n iet weg, d at een poging om iets dergelijks te creëren zeer de m oeite w aard is. H et zou de verzam elaar dw ingen om niet alleen m aar in h et w ilde w eg te verzam elen onder h et m otto van als ik de soort m a ar te pakken h eb, m aar hij is nu ook verplicht een studie en zelfs een zeer gedetailleerde studie van het leefm ileu te m aken. Een dioram a w ordt eerst levensecht w anneer de m aker de kleinste details niet u it de weg is gegaan. Hij zal in h et veld zijn aantekeningen, schetsen en foto s m oeten m aken, die hem la te r van n u t zullen zijn bij de p rak tisch e uitvoering. Toch geen gek idee m isschien. E r zitten een aan tal zeer positieve en w aardevolle facetten aan. Van resu ltate n h o ren wij g aarne in de V ita M arina. NASCHRIFT H et vorenstaande voert tot een k o rte kanttekening. W eten w e vooraf w aarvoor we w illen verzam elen? H et zal im m ers al bij het veldw erk verschil m aken of het te verzam elen m ateriaal is bestem d voor een system atische verzam eling (volgens de Zoölogische system atiek), een biologische verzam eling (m et klem toon op o n t w ikkeling, leefw ijze en bouw ), geografische verzam eling (lokale fauna, bepaalde biotoop) dan w el een of andere m engvorm ; zoals geografisch-system atisch of biologisch-geografisch. H et gaat er h ier niet om w aarom u een bepaalde collectie-opzet h ebt gekozen, m a ar dat u zich daarover hebt beraden. M eestal zal het la te r niet eenvoudig zijn ontbrekende gegevens aan te vullen - u kom t niet overal steeds w eer; de om standigheden zijn ook op een bepaalde plaats n iet steeds gelijk, zodat het zaak is vooraf nauw keurig te w eten w aarop u m oet letten en w at u m oet v astleggen. V IT A M A R IN A Zeebiologische docum entatie decem ber 1976 C ollectietechniek 56