VISSEN VOOR HET ZEEAQUARIUM

Transcriptie

1 VISSEN VOOR HET ZEEAQUARIUM D o o r G.W.N O O R D H O E K. Illu straties B. E N T R O P. DE HONDSHAAI - Scylliorhinus caniculus (L.) IN L E ID IN G Uit o n d e rstaa n d system atisch overzicht kan de plaats van de h o n d sh aai afgeleid w orden: Klasse : CHONDRICHTYES of K raakbeenvissen S u p e ro rd e : O rd e : GALEOIDEA pleu rotrem ata of H aaien Fam ilie : SCYLLIORHINIDAE G enus : scyllio rhin u s Blainville, 1816 Species : Scylliorhinus caniculus (L., 1758) - H ondshaai A fb. 1. Eén van de hondshaaien - Scylliorhinus caniculus (L.) in het zeeaquarium van het Zeebiologisch M useum te Scheveningen. Deze dieren werden in gevangenschap vanuit eieren geboren. V IT A M A R IN A - Z eeb io lo g isch e d ocu m en ta tie A q u a rio lo g ie 77

2 A fb. 2. D etailopnam e van een hondshaai. D uidelijk is de nauwe oogspleet te zien, die hij overdag heeft. O o k o n d e r de synoniem en Scyllium caniculum C uvier en Scylliurn canicala (L.) w o rd t de ho n d shaai in de literatu u r beschreven. O ok de roggen behoren to t de kraak been vissen. De h o n d sh a a i is d o o r zijn voor haaien zeer bescheiden afm etin g van hoogstens 75 cm geschikt v o o r een niet te klein k o u d N o o rd zeeaquariu m. V ooral jo n g e dieren van ± 30 cm zijn zeer geschikt v o o r een aq u ariu m in de afm etingen van 100 x 50 x 50 cm. A ls n a ch td ier zal m en hem overdag dikw ijls op de b o d em van het a q u ariu m a a n tre ffe n, w ant h o n d sh a a ie n h ebben geen zw em blaas. Als zij niet a c tie f zw em m en, zak k en ze v anzelf n a a r de b o d e m. W an n eer zij ech ter sam en g ehouden w orden m et enkele andere g ro tere vissen zullen zij ook overdag actiever zijn. V ooral tegen de voedertijd zw em m en ze ro ndjes, w aarbij het sierlijke bew egen van het slanke en elastische lichaam opvalt. K L E U R E N U IT E R L IJK D e k leur van de h o n d sh a a i is op de rug ro o d ach tig b ru in, n a a r de zijk anten lich ter geelbruin en aan de b u ik zijd e grijsw it. H ij is bezaaid m et talrijk e b ru in e, zw arte o f som s w itte vlekken, die aan het dier een bijzon der en kenm erkend u iterlijk geven (afb. 2). H aaien h ebben geen schubben, m aar de stevige h u id is b edek t m et kleine n a ar a ch ter staan d e tan d jes, w a a rd o o r het dier w anneer we van de staart n aar de kop strijken ruw aanvoelt (a f V IT A M A R IN A - Z e eb io lo g isch e d o cu m en ta tie A q u a rio lo g ie 78

3 beelding 3). V roeger w erd de h aaieh u id wel g ebru ik t als sc h u u rp a p ie r en v o o r het bekleden van degengrepen. H et lichaam is slank en langgerekt en n aar de staart spits toelopend. De ru g v in n en, die geen stekels b evatten, sta an op de ach terste helft van het lichaam, de le ru g vin achter de buikvinnen, de 2e rugvin ach ter de aarsvin. De borstv in n en zijn g ro o t en a fg ero n d. Als de h o n d sh aai op de bodem ligt en de k o p iets o prich t, lijkt het som s also f hij op de borstvinnen steu nt. De staartv in is lang, b ijn a 14 van het lichaam, w aarbij de bovenste lob van de staartv in in het verlengde van het lichaam ligt en sm aller is dan de o n d erste lo b. Alle vinnen zijn n a a r ach ter schuin afgek not. V O E D IN G Als bodem vis voedt de h o n d sh aai zich vooral m et kleine visjes en b o d em d ieren, m aa r in het aq u ariu m eet hij ook m osselvlees, visvlees, garnalen ; zelfs zeepieren zijn ter afw isseling als levend voedsel w elkom. W anneer bij licht gevoerd w ordt is uit het gedrag van de h ond shaai a f te leiden d at zijn gezichtsverm ogen o v erd ag m aar m atig is, w ant zoek end en sn u ffelen d - duid elijk op de geur van het b ro k je voedsel afg aan d - vindt hij zijn prooi. H ij zw em t m et zijn kop over het voedsel heen, d a a rn a volgt een nijdige k opbew eging en de p ro o i is verdw enen. K O P De bek is o n d erstan d ig m et het oog op het eten van b o d em d ieren en heeft 3 rijen ach terw aarts gerichte scherpe tan d e n, w aarv an de ach terste rij steeds aan g ro eit ter vervanging van de a f gesleten voorste tan den. De k o p is ro n d en h eeft ovale ogen z o n d er knipvlies. O v erd ag is slechts een zeer sm alle spleet zich tbaar. Bij de h o n d sh aai o n tb rek e n de kieuw deksels, m aa r er zijn links en rechts v an de k o p 5 kieuw spleten. V E R S P R E ID IN G De h o n d sh aai k o m t op diepten van m. algem een v o o r in de M iddellandse Z ee, m aar o ok langs de kusten van de A tlantische O ceaan van N oorw egen tot Senegal. A an onze kust vooral s zom ers, m aa r langs de E ngelse kust het gehele ja a r d o o r. D aar w ordt hij o o k zo nu en d a n, m eest o n td a a n van kop en sta a rt, als ro tsz alm gegeten. Hij g eeft'd e vo o rk eu r aan een zandige m et w ieren begroeide bodem. De h o n d sh aai is d o o r zijn afm etin g en als bodem d ier v o o r d e m ens volk o m en o n g evaarlijk. A fb. 3. H uidtandjes van de hondshaai - Scylliorhinus caniculus (L.). L in ks de landjes van boven gezien, rechts een tandje in de huid op doorsnede. VITA M AR INA - Zeebiologische docum entatie A quariologie 79

4 A fb. 4. M annelijke hondshaai van de buikzijde gezien. D uidelijk zijn de tot copulatieorganen vergroeide b uikvinnen te zien. A fb. 5. Copulerende haaien. H et m annetje strengelt zich om het w ijfje heen. V O O R T P L A N T IN G De v o o rtp la n tin g is o v ip a a r, d.w.z. uit eieren geboortig. D e eieren m et een h o o rn ig om hulsel w o rd en uit het m o ed erlich aam gedreven om in het w ater verder te ontw ikkelen. H et em bryo o n ttre k t het voedsel aan de d ooier in het eikapsel. De bev ru ch tin g van de eieren vindt in het lichaam van het v ro u w tje p laats. De b u ikvinnen van het m an n e tje zijn to t 2 ingew ikkelde staafv o rm ig e copula tie o rg an e n o m gevorm d (afb eeld in g 4). De p arin g vindt in dieper w ater p laats, w aarbij het m an n etje zich om het w ijfje strengelt (afbeelding 5). V oor het afzetten van de ± 15 a 20 eieren zoekt het w ijfje een o ndiepe m et wier A fb. 6. Vrouwelijke eierleggende hondshaai - Scylliorhinus caniculus (L.). V IT A M A R IN A - Z e e b io lo g isc h e d o cu m en ta tie A q u a rio lo g ie 80

5 A fb. 7. Twee eieren van de hondshaai - Scylliorhinus caniculus (L.). M et de kronkelige snoeren zitten de eieren aan wieren e.d. vast. De eieren kunnen van goudgeel tot donkerbruin gekleurd zijn. Iets vergroot. of' zeegras begroeide b o dem op. De eieren h ebben een h o o rn ach tig e cap su levorm, zijn b ruin tra n sp a ra n t en ongeveer 5 to t 6,5 cm lang en 2 to t 3 cm breed m et aan de hoeken lange g ekro n k eld e d ra d en (afbeelding 7). W an n eer het w ijfje de eieren g aat a fzetten k om en de eieren gedeeltelijk uit het lichaam en zw em t het d ier net zo lang ro n d to t het een geschikt a an h e ch tin g sp u n t h eeft gevonden, w a ar de hechtd ra d e n zich om heen k u n n en k ro n k elen, w a arn a het ei geheel uit het lichaam w o rd t g etro k k en (afb eeld in g 6). A fh a n k elijk van de w a tertem p e ratu u r d u u rt het d a n nog 6 to t 10 m aa n d en v o o r de jo n g e d ie ren het eikapsel verlaten. A Q U A R IU M V IS M isschien is het v o o r u m ogelijk om via sp o rtd u ik ers aan levende eikapsels van de h o n d sh aai te k o m en, die zij o n d e r w ater aan w ieren k u n n en vinden en die u d an in een a q u a riu m to t o n t w ikkeling k u n t laten k o m en. T er v o o rk o m in g van uitd ro g en en v o o r z u u rsto fo p n a m e m o eten de eieren in w ater vervoerd w orden. Z o rg in uw a q u ariu m v o o r een a an h e ch tin g sp u n t (tak k en h o o rn k o ra a l b.v.) dicht bij de voor- V IT A M A R IN A - Z eeb io lo g isch e d o cu m en ta tie A q u a rio lo g ie 81

6 A fb. 8. H et ei van de kathaai - Scylliorhinus stellars (L.) van boven gezien. A fm etin g ong. 14 cm. De kleur is grijsgroen. ru it, zo dat u ku n t zien hoe het em bryo zich in het d o o rschijnend e eikapsel ontw ikkelt. D e jo n g e h o n d sh aai v erlaat het ei d o o r de spleet aan de o n d er- o f b o v enzijd e, die tijd en s de groei w ater do o rlaten voor de adem haling. A ls het dier eruit is, sluiten deze sp leten w eer en k u n n en de lege eikapsels, vooral n a storm, uiterlijk gaaf, m aar leeg op het stran d w orden gevonden. E ikapsels van de h o n d sh a a i zijn d u id elijk van de eikapsels van roggen te o n d ersch eid en, d aar ze veel slanker zijn en voorzien van gekronkelde d rad en. R oggeneikapsels zijn b red er en d ra gen 4 pun tige uitsteeksels. H oew el de h o n d sh aai zich overd ag m eestel op de b o d em laat bew o n d eren m o ete n wij toch v o o r goed slu itende d ekru iten op o n s a q u ariu m zorg en, w ant s nach ts w o rd t hij actief. U it erv arin g w eten we h elaas, d a t ze er d a n wel eens uitsp rin g en en s m orgens d o o d n aast de bak a a n g e tro ffe n w ord en. V IT A M A R IN A - Z e e b io lo g isc h e d o cu m en ta tie A q u a rio lo g ie 82

7 A fb. 9. H et ei van de kat haai - Scylliorhinus stellars (L.) van op zij gezien. D uidelijk is de rechtopstaande zoom te zien, die aan het begin en hel eind gerim peld is. SA Ware grootte. K A T H A A I A ls de bezoekers de h o n d sh aaien in o ns a q u ariu m zien horen we dikw ijls de n aam k ath aai gebru iken, voo ral do o r de D uitsers die ons m useum bezoeken. De k a th a ai, Scylliorhinus stellars (L.), is echter een iets a fw ijk ende, g ro tere so o rt (to t 120 cm ) die aan onze k u st w einig v o o rk o m t. O o k de eikapsels zijn g ro ter (±14x5 cm ) m et o p sta an d e gegro efd e zijk a n te n en ook aan de platte zijde een gegroefde ra n d (afbeeldingen 8 en 9). Bij de k ath aai bevindt zich de 2e rugvin boven de aarsvin, bij de h o n d sh a a i d irect er ach ter (a f beelding 10). Bij de h o n d sh a a i is elk neusgat d o o r een g ro e f verb o n d en m et de lip ran d, bij de k ath aai lo o p t de g ro ef niet to t de m o n d ran d d o o r, m aar zijn ze onderling v erbonden (afbeelding 11). In het E ngels, Frans en D uits m aakt m en slechts ondersch eid in de n am en in verb an d m et de afm etin g van het dier. V IT A M A R IN A - Z eeb io lo g isch e d o cu m en ta tie A q u a rio lo g ie 83

8 A fb. 10. O nderscheid tussen de hondshaai - Scylliorhinus caniculus (L.) en de kathaai -Scylliorhinus stel/ars (L.). A. B ij de hondshaai staat de 2e rugvin achter de aarsvin; B. Bij de kathaai staat de 2e rugvin b o ven de aarsvin. A fb. 11. Verschil in de neusgroeven bij de hondshaai en de kathaai: A. de ka t haai; B. de hondshaai. N ederlands Engels F rans D uits H o n d sh aa i Sm all S p o tted D ogfish P etite roussette Kleiner K atzenhai K athaai L arge S p o tted D ogfish G rande ro u ssette G roszer K atzenhai L I T E R A T U U R : C H R I S T E N S E N, J. M. - D e vissen v a n d e N o o r d z e e Z u t p h e n. E N T R O P, B o b. - I n r i c h t i n g e n o n d e r h o u d v a n het Z e e - A q u a r i u m A m s t e r d a m. H E R A L D, E a r l S. - D e w e re ld d e r D ie r e n. V is s e n D e n H a a g. L A C O U R T, A. W. - E ik a p s e ls v a n d e k ra a k b e e n v is s e n. R o g g e n, H a a ie n, D r a a k vissen v a n N o o r d - en W e s t E u r o p a K. N. N. V. L Y T H G O E, J o h n e n G il lia n. - V is s e n v a n d e E u r o p e s e k u s tw a te re n en d e M id d e lla n d s e Z e e B a a r n. M Ö H R E S, P r o f. D r. F r a n z P. - W e r e ld o n d e r w a te r W a g e n in g e n. M U U S, B. J. - Z ee vissen gids A m s te rd a m. N O R M A N, J. R. - D ie F is c h e H a m b u r g. N I J S S E N, H. - Z e e v is s e n K. N. N. V. R E D E K E, D r. H. C. - D e v is s e h e n v a n N e d e r la n d L e id e n. P R U D d H O M M E V A N R E I N E, D r. W. J. - W a t v in d t ik a a n het s t r a n d W a g e n in g e n. W E R N E R, K. - Z e e v is s e n. U t r e c h t. W H I T E H E A D, D r. P. J. - V is s e n A m s t e r d a m. V1TA M A R IN A - Zeebiologische docum entatie Aquariologie 84