Afstemmen van het schoolmeubilair

Transcriptie

1 De rol van de school en de leerkracht Afstemmen van het schoolmeubilair Kinderen op reguliere basisscholen brengen een groot deel van hun schooldag zittend door. Het afstemmen van het schoolmeubilair op de kinderen en daarmee het ergonomisch zitten is van belang voor een gunstige werkhouding. Waar kun je als leerkracht en school aandacht aan besteden om te zorgen dat leerlingen op een goede manier zitten tijdens hun dagelijkse werkzaamheden in de klas? Annieck Ricken is kinderoefentherapeut en bewegingswetenschapper. Ze is docent en senior onderzoeker bij de opleiding oefentherapie aan de Marjon ten Velden is kinderergotherapeut en docent ergotherapie aan de Bart Visser is bewegingswetenschapper. Hij is opleidingsmanager en lector van de opleiding oefentherapie aan de Margo van Hartingsveldt is kinderergotherapeut, opleidingsmanager en lector ergotherapie aan de De auteurs maken allen deel uit van het kenniscentrum ACHIEVE van domein gezondheid van de HvA ( Uit Amerikaans onderzoek blijkt dat leerlingen op de basisschool gemiddeld 60 procent van de lestijd fijnmotorische taken uitvoeren waarvan het grootste deel bestaat uit schrijven (McHale et al, 1992). Er zijn aanwijzingen dat een goede zithouding de prestaties van complexe fijnmotorische vaardigheden op school bevordert (Smith-Zuzovsky et al, 2004). Een goede zithouding is deels afhankelijk van goed meubilair. Studenten van de opleidingen Oefentherapie en Ergotherapie van de Hogeschool van Amsterdam inventariseerden in hoeverre schoolmeubilair op Nederlandse basisscholen is afgestemd op leerlingen en wat de kennis van de leerkracht is om te zorgen voor een optimale zithouding van een leerling (dit onderzoek is te lezen via /514089). Bewegen is niet alleen van belang ter bevordering van de gezondheid maar ook voor de verbetering van cognitieve leerprestaties (Singh et al, 2012). Zo wordt op verschillende scholen geëxperimenteerd met dynamisch zitten, staand leren, maar ook meer bewegen tijdens of tussen de lessen. Er zal nog meer wetenschappelijk onderzoek nodig zijn om dit verder te kunnen onderbouwen en implementeren. Scholen hebben echter te maken met een beperkt budget en daardoor niet altijd de mogelijkheid om nieuw meubilair aan te schaffen dat goed aansluit op de behoefte van de aanwezige kinderen. Schoolmeubilair in Nederland De Nederlandse Normcommissie voor Schoolmeubilair geeft in samenwerking met de Nederlandse Vereniging van Schoolmeubelfabrikanten (NVS) advies over het kiezen en het toepassen van schoolmeubilair voor leerlingen in het basisonderwijs. Vanaf 2006 is er een nieuwe Europese norm, de NEN-EN 1729 (lees meer via pdfpreview/preview_ pdf), die wat betreft hoogtematen en gebruikte codering nagenoeg niet verschilt van de Nederlandse norm (NEN-3531). Om een goede afstemming van het schoolmeubilair binnen deze normen op de kinderen te bevorderen zijn hulpmiddelen ontwikkeld zoals Peter de Onderbeenmeter (Aardoom, 2008). Een voorbeeld van de inzet van het hulpmiddel vind je op Peter de Onderbeenmeter is een valide instrument waarmee snel en efficiënt passend schoolmeubilair kan worden geselecteerd. De meter werkt met een kleurcode die overeenkomt met de kleurcodes op het meubilair (Hofstede, 2010). Deze is voor elke school te gebruiken en aan te vragen. Op de website van NVS ( is te lezen hoe het schoolmeubilair afgestemd kan worden. Nederlandse praktijk Er is veel onderzoeksliteratuur over de afstemming van schoolmeubilair en de gevolgen voor de fysieke ontwikkeling van het kind. Studenten van het domein Gezondheid van de hebben onderzocht of het persoonlijk schoolmeubilair passend is voor de leerlingen in het regulier basisonderwijs in relatie tot de taken en activiteiten die ze moeten uitvoeren terwijl ze zitten. Binnen dit onderzoek zijn door observaties, metingen en enquêtes de volgende aspecten geïnventariseerd: 1) Hoeveel tijd brengen leerlingen in het basisonderwijs zittend door?; 2) Is er een optimale 18 JSW 10 juni 2015

2 Femke van den Heuvel afstemming tussen leerling en schoolmeubilair?; 3) Wat is de kennis van de leerkracht ten aanzien van het gebruik van Peter de Onderbeenmeter en zithoudingen? Acht Nederlandse basisscholen hebben geparticipeerd in het onderzoek. Bij alle scholen voldeed het schoolmeubilair aan de Europese norm. Er zijn in totaal 402 leerlingen onderzocht, waarvan 141 leerlingen in groep 3, 135 in groep 6 en 126 in groep 8. Voor het observatieonderzoek zijn in totaal 46 leerlingen betrokken uit de groepen 3, 6 en 8. Er zijn 49 leerkrachten uit groep 3 tot en met 8 van de betrokken scholen middels een enquête ondervraagd. Een opvallend resultaat is dat zowel de zithoogte als de tafelhoogte bij alle onderzochte groepen te hoog is. In Tabel 1 (zie pagina 20) is terug te vinden hoeveel procent van de leerlingen een match (groene balk) heeft met het meubilair. Tevens wordt er weergegeven van welk percentage leerlingen het meubilair boven de grenswaarde (> Max = rode balk) of onder de grenswaarde ligt (< Min = blauwe balk). Er blijkt dat in groep 3 maar liefst 81,6 procent van de leerlingen een te hoge tafel heeft en in groep 8 heeft 97,6 procent van de leerlingen een te hoge tafel. De zitbreedte en de beenruimte daarentegen vormen bij een groot percentage leerlingen een match. De zitdiepte is voornamelijk in groep 3 en 6 te groot. In Tabel 1 een overzicht van de resultaten van de afstemming van meubilair en leerlingen. Zittijd Kinderen in het basisonderwijs zitten gemiddeld 3 uur en 15 minuten per dag op hun stoel. Alle onderzochte scholen hebben een gemiddelde zittijd tussen de 3 en 3,75 uur; wat overeenkomt met 45 en 55 procent van de schooldag. Uit Een verkeerde zithouding belemmert de prestaties van complexe fijnmotorische vaardigheden, zoals schrijven JSW 10 juni

3 Zorg voor afwisseling en beweging tussen activiteiten Groep zithoogte het onderzoek blijkt dat de maximale aaneengesloten zittijd bij alle scholen tussen de 1 en de 2 uur ligt. De activiteiten die leerlingen hierbij uitvoeren bestaan voor 36 procent uit lezen of groepsdiscussies en voor 26 procent uit fijnmotorische taken en dan voornamelijk papieren pentaken. De overige tijd wordt besteedt aan knippen en plakken, beeldschermwerk, niet-schoolse taken en andere fijnmotorische taken. Zit- en tafelhoogte Op de vraag of de leerkrachten weten wat te doen als er geen geschikte stoelhoogte voor de leerling beschikbaar is geeft 40 procent aan dat de leerling dan beter op een iets te lage stoel kan zitten. Dit is beter omdat de leerling dan minder snel geneigd is onderuit te zakken. Onderuitzakken resulteert in onvoldoende ondersteuning van de rug en daardoor grotere kans op rugklachten of vergroeiing van de zitdiepte zitbreedte hoogte rugleuning tafelhoogte Tabel 1 Overzicht van percentage leerlingen en de (mis)match met het meubilair beenruimte wervelkolom. Dit gebeurt vaak bij een te hoge stoel. Het percentage leerkrachten dat aangeeft dat een leerling beter op een iets te hoge stoel kan zitten is 35 procent en de overige 25 procent gaf aan het antwoord op deze vraag niet te weten. Op de vraag of een leerling met een stoel met een bepaalde kleurcodering dus bijvoorbeeld code rood dan ook automatisch een tafel nodig heeft met de kleurcode rood geeft 45 procent van de leerkrachten aan dat de leerling automatisch dezelfde kleurcode tafel als stoel nodig heeft. Slechts 23 procent heeft deze vraag goed beantwoord en weet dat dit niet automatisch zo hoeft te zijn. De overige 32 procent geeft aan het antwoord op deze vraag niet te weten. Een groot gedeelte van de leerkrachten, 92 procent, is ervan op de hoogte dat het van belang is om het meubilair tweemaal per schooljaar op de leerlingen af te stemmen. Of dit ook daadwerkelijk gebeurt, is niet bekend. Uit antwoorden op vragen over het gebruik en de kennis van Peter de Onderbeenmeter blijkt dat leerkrachten die aangeven kennis te hebben van het hulpmiddel ook een betere gemiddelde score op de vragenlijst hadden. Dertien leerkrachten (van de 49) gebruikt het hulpmiddel bij het afstemmen van schoolmeubilair. Uit de resultaten blijkt echter geen goede match tussen schoolmeubilair en leerling, met name wat betreft zithoogte en tafelhoogte. Kortom: code rood! De vraag is of het benodigde geadviseerde schoolmeubilair dat uit de meting van Peter de Onderbeenmeter komt echter wel aanwezig is op de school. Zowel de zithoogte als de tafelhoogte zijn in alle onderzochte groepen bijna overal te groot. Omdat het onderzoek plaats heeft gevonden in de tweede helft van het schooljaar (mei) en omdat de meeste scholen alleen met de start van het schooljaar het meubilair afstemmen, hebben de meeste kinderen in het eerste semester op relatief nog hoger schoolmeubilair gezeten. Schoolmeubilair dat onvoldoende is afgestemd op de lichaamsmaten van de leerling en de zithouding van de leerling zijn de belangrijkste oorzaken van rugklachten (Beija et al, 2005; Geldof et al, 2007; Murphy et al, 2004 en Grimmer & Williams, 2000). Een goede zithouding is erg belangrijk voor het uitvoeren van voornamelijk fijnmotorische vaardigheden zoals schrijven. In de illustraties op pagina 21 zie je een juiste zithouding (boven) en een verkeerde zithouding (onder) afgebeeld. Bekijk via de volgende link een filmpje waar je als leerkracht op kunt letten als het gaat om schrijfhoudingen: 20 JSW 10 juni 2015

4 Juiste zithouding In de praktijk: Tips voor de leerkracht Leer je leerlingen een optimale zithouding aan voor fijnmotorische vaardigheden; Vergroot je kennis ten aanzien van een goede zithouding, meubilair en bewegen; Zorg voor afwisseling en bewegen tussen de activiteiten: zodat leerlingen minder lange tijd achter elkaar zitten. Verkeerde zithouding Tips ten aanzien van de afstemming van het schoolmeubilair Liever hoge tafels eruit, lage erin; Gebruik Peter de Onderbeenmeter voor een juiste afstemming van het schoolmeubilair; Match het schoolmeubilair twee keer per jaar; Mocht er weinig budget zijn binnen de school voor het meubilair, denk dan ook eens aan leasen. Daarnaast is uiteraard ook het aantal uren dat een leerling zit een bepalende factor. Recent onderzoek suggereert dat bewegen gunstige effecten kan hebben op cognitieve prestaties en schoolprestaties van kinderen en adolescenten (Lees & Hopkins, 2013; Singh et al, 2012; Verburgh et al, 2014). Via vind je een overzicht van de gevolgen van onvoldoende afgestemd schoolmeubilair op de fysieke belasting en de fijnmotorische prestaties van de leerling. Afstemming verbeteren Het schoolmeubilair dat voldoet aan de Europese norm bij leerlingen in het regulier basisonderwijs blijkt niet optimaal. De mismatch tussen het schoolmeubilair en de basisschoolleerling en de kennis van de leerkracht over de afstemming van dit meubilair kan worden verbeterd. In In de praktijk op deze pagina vind je een overzicht van enkele tips die je daarbij helpen. Geadviseerd wordt om het schoolmeubilair ten minste twee keer per jaar af te stemmen op de individuele, groeiende leerling. Het is belangrijk dat je als leerkracht kennis hebt van een optimale zithouding bij het aanleren van bijvoorbeeld schrijven Peter de Onderbeenmeter kan hiervoor een bruikbaar hulpmiddel zijn. Kinderen in groep 8 blijken voor 91procent op te hoog meubilair te zitten. Advies is om de (te) hoge tafels en stoelen te vervangen door lager meubilair, zodat er een betere match tussen leerling en schoolmeubilair mogelijk is. Wanneer het budget van de school toereikend is, kan er gekeken worden naar de aanschaf van enkele verstelbare tafels en stoelen om problemen enigszins te ondervangen als de match niet is op te lossen binnen het reeds bestaande meubilair. Verder kan er nagedacht worden over staand leren, of dynamisch zitten bijvoorbeeld op zitballen. Echter zijn de effecten hiervan nog niet bekend en is de aanschaf van deze middelen niet altijd in lijn met de beschikbare budgetten binnen de school. Zo is er bijvoorbeeld de Deskbike Junior op de markt, een unieke gepatenteerde bureaufiets die wordt gebruikt in combinatie met een zit-stabureau ( Deze geeft je lichaam een gezonde portie lichaamsbeweging tijdens het leren. Afwisselen van activiteiten en meer bewegen is een belangrijk aandachtspunt binnen de gezonde ontwikkeling van het kind (Singh et al, 2012). Leerlingen brengen een groot deel van de schooldag zittend door. Uit dit onderzoek blijkt immers dat in de groepen 3, 6 en 8 gemiddeld 46 tot 52 procent van de totale schooldag wordt gezeten op het persoonlijk schoolmeubilair. Dit is ongeveer 650 uur per jaar. Als we bedenken dat ook buiten de schooltijd kinderen veel zitten, tot wel 80 procent van hun wakkere tijd (Hinckson et al, 2013), is het evident dat de aandacht niet alleen dient uit te gaan naar het optimaliseren van het zitten maar vooral ook naar het beperken van de aaneengesloten tijd dat er gezeten wordt. Met dank aan Jessica Kreuger, Sophie van Leeuwen, Joris Maas en Iris Meijerink, studenten Oefentherapie en Ergotherapie (Domein Gezondheid) LITERA TUUR! De literatuurlijst is beschikbaar via JSW 10 juni

5 hét vakblad voor het basisonderwijs Wil je meer lezen? Neem dan nú een proefabonnement! KLIK HIER Nummer 9, jaargang 98, mei Jeugd in School en Wereld Vakblad voor het basisonderwijs, speciaal onderwijs en opleiding Nummer 8, jaargang 98, april Jeugd in School en Wereld Vakblad voor het basisonderwijs, speciaal onderwijs en opleiding Onderzoekend leren Zomerscholen in Nederland steeds populairder Overgewicht bij kinderen: pak het aan! Wanneer werken complimenten? Zoekgedrag op internet Gesprekken over onderwijsbehoeften Kun je rekenen met prentenboeken? Zo leer je goed gedrag aan JSW biedt maandelijks een stevig aanbod van vakkennis dat direct aansluit op de innovatie in het onderwijs en dit vertaalt naar de praktijk van alledag. Elke editie brengt een gevarieerd overzicht met praktische (overzichts)artikelen, methodebesprekingen of -vergelijkingen, ervaringen van leerkrachten met een bepaalde aanpak of werkwijze en interviews met onderwijsgevenden en deskundigen. Werk je in het (speciaal) basisonderwijs of ben je (pabo)student? Ontvang JSW geheel vrijblijvend en inclusief toegang tot het digitale archief, drie maanden lang voor slechts 13,50! Zo blijf jij als professional helemaal op de hoogte! Meer weten? Ga naar of bel