RUIMTE VOOR VERGETELHEID

Transcriptie

1 RUIMTE VOOR VERGETELHEID rapportage ontwerpend onderzoek Stimuleringsfonds Creatieve Industrie INTERIERU+DEMENTIE INTERIEUR+DEMENTIE 1

2 RUIMTE VOOR VERGETELHEID een ontwerpend onderzoek naar de invloed van de interieurarchitectuur op het welzijn van de oudere met dementie rapportage dd 20 november

3 INHOUDSOPGAVE inleiding doel van het onderzoek 7 opzet 9 plan van aanpak 11 literatuurstudie analyse verpleeghuizen expertlab s proces 15 kennisdeling 17 vervolg 19 dankwoord 21 stappen in de tijd 23 bijlage 1 bijlage 2 bijlage 3 bijlage 4 bijlage 5 bijlage 6 expertlab s tijdspad literatuuroverzicht overzicht bezochte zorginstellingen co-financiering urenverantwoording 3

4 afbeelding 01 gang in traditioneel verpleeghuis 4

5 INLEIDING Vanuit de eigen ontwerppraktijk zijn initiatiefnemers Anja Dirks en Marielle Wetzels gefascineerd geraakt door relatie tussen interieurarchitectuur en het welzijn van de oudere met dementie. Hoe kan een optimale woonzorgomgeving gecreëerd worden, waarbij het interieur is ontworpen op de beleving van deze doelgroep. Juist voor deze doelgroep die zoveel meer afhankelijk is van de directe gebouwde omgeving. Enerzijds doordat zij veel tijd doorbrengt in het woonzorgcomplex waar men woont, anderzijds door de beperkingen van de dementie om de omgeving aan te passen of door zelf aan te passen aan de omgeving. De ontwikkelingen in de ouderenzorg, en met name in de dementiezorg, staan niet stil. Sterker nog, er is veel gaande binnen de zorg voor ouderen, zowel op het gebied van de zorg zelf, als bij de huisvesting voor ouderen. Veranderingen vanuit de politiek, veranderingen in de financiering van zorg, verandering bij de patiënt, verandering in het aantal patiënten; dit zijn de ontwikkelingen waar de zorg mee te maken heeft op dit moment. Door de dubbele vergrijzing is er meer vraag, zowel in kwantiteit (meer ouderen) als in kwaliteit (ouderen worden ouder).de meeste mensen wonen graag zo lang mogelijk thuis; toch zal de intramurale zorg, de verpleeg- en verzorgingshuizen, niet verdwijnen. De gevolgen van het scheiden van wonen en zorg vertalen zich in het inrichten van woongebouwen waar zorg wordt verleend in plaats van zorggebouwen waar men langdurig woont. Dit heeft grote invloed op de inrichting en uitstraling van deze gebouwen. De ontwikkeling naar kleinschalig wonen past binnen deze ontwikkeling. Het kleinschalig wonen principe is gebaseerd op wonen in een kleine groep die een gezamenlijk huishouden vormt, ondersteund door een zorgmedewerker. Dit kleinschalig wonen kan plaatsvinden in een grootschalige omgeving, met meerdere groepswoningen en gemeenschappelijke voorzieningen, als ook in een stand-alone opzet in een wijk. In ons onderzoek hebben wij geen uitspraak gedaan over deze keuze vanuit de zorg. Het onderzoek is erop gericht om, los van de woonvorm, een passend interieur te ontwikkelen dat aansluit bij de beleving van de oudere met dementie. In het ontwerpend onderzoek zijn wij op zoek gegaan naar elementen die ingezet kunnen worden om een aangename woonomgeving te creëren, die aansluit bij de beleving van de oudere met dementie. Hierbij hebben wij ons gebaseerd op bestaande, veelal wetenschappelijke, kennis. Ons doel is aanbevelingen te genereren die opdrachtgevers, adviseurs en ontwerpers kunnen gebruiken wanneer ze te maken krijgen met een ontwerp- en/of bouwopgave in de dementiezorg. Het onderzoek beoogt hiermee een brug te bouwen tussen de medische en wetenschappelijke kennis enerzijds en de ontwerp- en bouwpraktijk anderzijds. Voorliggend document doet verslag van de stappen die wij gezet hebben gedurende het onderzoeksproces en welke middelen zijn ingezet om tot een eindresultaat te komen. November 2013 Anja Dirks en Marielle Wetzels 5

6 vertaalslag naar gebouw niet goed te maken door de medische wereld wetenschappelijke en medische kennis bestaande kennis blijkt niet goed toegankelijk voor de ontwerppraktijk?? PVE KENNIS (medisch / wetenschap) ONTWERPDISICPLINE ONTWERPOPGAVE voor dementerende ouderen (interieur) GEBOUWDE OMGEVING BESTAANDE CONTEX + ONTWERPEND ONDERZOEK ONDERZOEKSGEGEVENS MATRIX ouderen onderscheiden duidelijk (grote) contrasten, maar zien slecht verschillen tussen monotoom kleurgebruik (voorbeeld) inzetten om iets zichtbaar te maken inzetten om iets onzichtbaar te maken inzetten om te stimuleren... voorbeelden fotomateriaal (instellingen) illustraties bestaan wordt i te kome aantal i scenari steunen de resu onderz tevens nog me afbeelding 02 onderzoeksschema doelstelling 6

7 DOEL VAN HET ONDERZOEK In het onderzoek gaan we op zoek naar de relatie tussen de interieurarchitectuur op de beleving van de bewoner, in dit geval de oudere met dementie. Hoe beinvloedt de omgeving het welzijn van de mens in het gebouw en met welke (interieur)middelen kan het welzijn bevorderd en/of verbeterd worden. Vanuit bestaande kennis (medisch-wetenschappelijk) over dementie, de woonzorgomgeving en de manier waarop de omgeving van invloed is op de beleving van de mens in die omgeving, gaan we op zoek naar informatie waarmee we aanbevelingen kunnen doen en scenario s kunnen ontwerpen, waarmee een goede woonomgeving kan worden vormgegeven. INTERIEUR SCENARIO S de contex ngezet om n tot een nterieur o s. Deze onderbeeldend ltaten uit het oek en maken het onderzoek er ontwerpend Naast de motivatie om te onderzoeken hoe een zorggebouw (beter) in kan spelen op de beleving van zijn bewoners, speelt het onder de aandacht brengen van het vak interieurarchitectuur ook een rol. Het interieur, dat zo dicht bij de mens in het gebouw staat, is belangrijker voor de beleving, voor het welzijn, voor de prikkeling, dan de zogenoemde buitenkant. Gebouw en interieur zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden, kunnen niet zonder elkaar en liggen in elkaars verlengde. Routing, (dag)lichttoetreding, materialisatie, het zijn slechts een aantal elementen die voor zowel de architectuur als de interieurarchitectuur een belangrijk onderdeel zijn. Maar de benadering van de (interieur) architectuur vanuit de mens in het gebouw en zijn of haar beleving van dat gebouw, zijn voor ons kenmerkend voor de interieurarchitectuur. Bij de beoogde doelgroep, de oudere met dementie, is deze benadering bijzonder van belang, doordat de beperking in keuzevrijheid, mobiliteit en cognitief vermogen dusdanige impact hebben op de beleving en daarmee het welzijn, dat de omgeving niet alleen comfortabel dient te zijn, maar ook dient te ondersteunen, te prikkelen en te begeleiden in het dagelijks leven. De omgeving dient begrijpelijk te zijn en een veilige basis te geven. Ook wordt het belang van ruimtelijke kwaliteit en aanpassing groter, naarmate er meer tijd in een ruimte voor doorgebracht. En gezien de veelal beperkte mobiliteit en afwezigheid van een (beschermende) buitenomgeving, wordt veel tijd binnenshuis doorgebracht. In de oorspronkelijke opzet van het onderzoek gingen we uit van drie doelgroepen die ieder een eigen belang hebben bij de kwaliteit van interieur. Hierbij ging het om de bewoners, de zorgmedewerkers en de familie / bezoekers. Al deze doelgroepen stellen hun eigen eisen aan de ruimte, de logistiek en indeling, die soms onderling overlappen maar ook tegenstrijdig kunnen zijn. Uiteindelijk hebben we het onderzoek toegespitst op de grootste en ons inziens belangrijkste groep nl de ouderen met dementie, de bewoners dus. Met de achterliggende gedachte dat een groter welzijn voor deze mensen zich vertaald in een prettiger werkomgeving voor de zorgmedewerkers en een fijne omgeving om je familielid of vriend te bezoeken. Als de woonomgeving aansluit bij de beleving van de oudere met dementie en hierdoor deze bewonersgroep minder angst, onbegrip en frustratie voelt, zal mogelijk het probleemgedrag verminderen, het medicijngebruik aangepast kunnen worden en kan voor de laatste levensjaren een hogere kwaliteit van leven bereikt worden. 7

8 afbeelding 03 een dement brein 8

9 OPZET Om dit doel te bereiken, hebben we bestaande wetenschappelijke kennis en onderzoek als uitgangspunt genomen. Kennis over dementie, de psychologie van gebouwen en de invloed van bijvoorbeeld licht op de het welbevinden van de mens vormen de basis van de te ontwikkelen ontwerpscenario s. De onderzoeksmethode is gebaseerd op een matrix, met een aantal thema s die te raken aan zowel de interieurarchitectuur als aan dementie. Vanuit deze onderzoeksmatrix zijn we per onderdeel de diepte ingegaan door eerst onze kennis op te bouwen en uit te breiden. Vervolgens is deze kennis vertaald in zogenoemde ontwerpscenario s waarin de wetenschappelijke kennis is vertaald naar ruimtelijke aanbevelingen. In bijeenkomsten met deskundigen uit diverse disciplines zijn deze aanbevelingen getoetst op relevantie, haalbaarheid en mate van importantie. Tevens diende deze bijeenkomsten om de opgebouwde kennis te delen met een breder publiek, aangezien iedere deelnemer een eigen achterban en netwerk heeft, waarin hij of zij werkzaam en actief is. 9

10 afbeelding 04 Healing Environment - EGM 10

11 AANPAK In de beginfase van het onderzoek hebben we kennis opgebouwd door enerzijds literatuur te bestuderen en anderzijds de praktijk te analyseren. Hierbij zijn we met een brede blik gestart, zodat we gedurende het onderzoek deze blik, op gezette tijden, hebben kunnen vernauwen naar een aantal relevante thema s. Beide onderdelen hebben geleid tot veel kennis en inzicht op het gebied van zorg en meer specifiek de dementie. LITERATUURONDERZOEK Om de kaders van het onderzoek helder te krijgen, zijn we begonnen met een literatuurstudie, waarbij wetenschappelijke, veelal medische, literatuur grondig geanalyseerd is. Het literatuuronderzoek is breed opgezet en betrof artikelen, boeken, websites over dementie over zorginterieurs of de werking van het brein. Op basis van deze literatuur is ook contact gezocht, voor zover mogelijk, met de auteurs en/of de betrokken onderzoekers. Om te komen tot gefundeerde ontwerpscenario s, die een handvat bieden bij het ontwerpen voor ouderen met dementie, baseren we ons op met name wetenschappelijke kennis, die veelal een medische achtergrond heeft. Er is nog weinig onderzoek gedaan naar de invloed van de gebouwde omgeving op ouderen met dementie, maar vanuit de omgevingspsychologie is het belang van de invloed van de gebouwde omgeving al wel onderzocht. Zowel vanuit de kennis over de invloed van gebouwde, alsmede vanuit kennis over de werking van het brein als over de gevolgen van ouder worden, vertalen wij de relevante informatie naar ruimtelijke ontwerpscenario s en aanbevelingen. ZORGLOCATIES Naast het kennis vergaren op basis van literatuur (theorie) hebben we een studie gemaakt van de praktijk. Door bestaande locaties te bezoeken en kennis te maken met betrokken partijen, zoals architecten, kwaliteitsmanagers en zorgvastgoedmanagers. In de bijlage een overzicht van de bezochte locaties [bijlage 2]. Ondanks dat deze (te)huizen een zeer uiteenlopend karakter hebben, door o.a. de gebouwopzet, ligging, bouwjaar enz., hadden zij gemeen dat de betrokken zorgorganisatie het belang van de gebouwde omgeving al in zicht heeft. Niet alle gebouwen gaven blijk van een goede gebouwde omgeving, maar er was vaak wel de overtuiging dat er een verband bestaat tussen zorgomgeving en het welbevinden van de cliënt. HEALING ENVIRONMENT Vanuit andere zorggebieden, zoals de ziekenhuiszorg, zijn ook ontwikkelingen te benoemen, die van invloed zijn op een stijgend bewustzijn over het belang van een goede en passende zorgomgeving, die aansluit bij de beleving van client, patient en bezoeker. In de ziekenhuiszorg is bijvoorbeeld de Healing Environment te zien, waarbij de beleving van de patient uitgangspunt is voor inrichting, materialisatie enz in plaats van de efficientie van de arts of verpleegkundige. Door deze ontwikkeling zal een patient zich minder gespannen en angstig voelen, voor, tijdens en na een behandeling. Waardoor het verblijf en eventuele complicaties zullen verminderen. In het onderzoek hebben we ook deze ontwikkelingen en informatie meegenomen en vertaald naar de ontwerpscenario s. 11

12 klankbordgroep werkgroep interieur en dementie onderzoekers ondersteuning afbeelding 05 projectorganisatie en netwerk 12

13 AANPAK NETWERK Naast het opbouwen van kennis door theorie en praktijk, hebben we ook veel tijd en energie gestoken in het opbouwen van een netwerk. Als eerste om kennis te nemen en te leren van de huidige zorgwereld, om op de hoogte te zijn van de huidige ontwikkelingen en aan te sluiten bij lopende onderzoeken; ten tweede om de opgebouwde onderzoeksen ontwerpkennis te kunnen toetsen in een breed kennisveld, zodat opgedane inzichten daadwerkelijk een betekenis hebben, ook voor de praktijk. En ten derde om de onderzoekskennis al gedurende het onderzoeksproces te delen met betrokken en relevante partijen en organisaties. Het netwerk dat is ontstaan door het onderzoek is een breed georiënteerd netwerk, vanuit de zorg, de wetenschap, de architect en (zorggerelateerde) kenniscentra. Bij ieder expertlab was een afvaardiging van betrokken en geïnteresseerde partijen aanwezig. Deze bijeenkomsten werden binnen het onderzoek ingezet als toetsingsmiddel voor de verworven kennis en inzichten en de toepasbaarheid in de praktijk. Zowel vanuit de zorg, als vanuit de architectenpraktijk werd het onderzoeksthema goed ontvangen. Het onder de aandacht brengen van de doelgroep, de ouderen met dementie, en de woonomgeving, als ook het bundelen van de beschikbare kennis, met oog voor de verschillende talen die betrokken partijen spreken, vindt men interessant en relevant. IDEELAB S Het leggen van een verbinding tussen zorgwereld en ontwerppraktijk hebben wij ingericht met een aantal IDeeLAB s (later expertlab s) rondom een uitgelicht thema dat raakt aan zowel de dementie als interieurarchitectuur. Deze bijeenkomsten fungeerden enerzijds als toets voor de geformuleerde ontwerpscenario s aan de praktijk, en anderzijds als kennisdeling richting betrokken partijen in de samenleving. Tevens waren deze expertlab s een goede aanleiding om de diepte in te gaan, gedurende een beperkt tijdsbestek. Ieder expertlab werd een specifiek thema aan de orde gesteld, zoals (dag)lichttoetreding. Binnen dit thema werd een deskundig spreker uitgenodigd om vanuit zijn of haar kennis en ervaring iets te vertellen. Vervolgens gaven wij een toelichting op de ontwikkelingen vanuit het onderzoek en presenteerden de ontwerpscenario s. De bijeenkomst werd afgesloten met een collectief deel in de vorm van een schetssessie of een brainstormsessie. De aanwezige deelnemers ontvingen na afloop de gegeven presentaties. De organisatie van de bijeenkomsten vergde een aanzienlijke tijdsbesteding. Een stagiaire, die is aangenomen om te assisteren bij het onderzoeksproject, heeft goede ondersteuning geboden bij de opzet en presentatie bij de LAB s. Ieder LAB werd gehouden op een locatie die aansloot bij het gekozen thema. Zo zijn we voor het expertlab (dag)licht naar Landgoed Zonnestraal gegaan en vond het expertlab Bewegen plaats in Makeblijde, een paviljoen gelegen in een grote buitentuin, waar door verschillende tuinen gewandeld kan worden. In bijlage 1 wordt de opbouw uitgebreider toegelicht. 13

14 afbeelding 06 voorpagina website interieurendementie.nl 14

15 PROCES WEBSITE Om de opgedane kennis al gedurende het proces toegankelijk te maken, hebben we bij de start van het onderzoek een website gebouwd, die de voortgang en ontwikkelingen van het onderzoek toont. Tevens bevorderen we onze eigen vindbaarheid voor personen en organisaties die met hetzelfde, of aanverwant thema bezig zijn. De website diende ook als opmaat naar een uiteindelijke digitale kennisbank over de inzichten, ontwerpscenario s en andere informatie over interieurarchitectuur en dementie. Gedurende het onderzoeksproces hebben we via de website kennis gedeeld over literatuur, congressen, ontwikkelingen in de zorg en de opzet en voortgang van het onderzoek. Het delen van de voortgang via een digitale nieuwsbrief was ook een voorgenomen activiteit. Dit is slechts ten dele geslaagd. Vanwege overschrijding van de beschikbare uren en tijdgebrek hebben we dit niet structureel kunnen uitvoeren. COFINANCIERING Naast de bijdrage van het Stimuleringsfonds, was er aanvullende sponsoring nodig. Om deze financiering van het project rond te krijgen, hebben we in het beginstadium van het onderzoeksproces veel tijd geïnvesteerd in het contact leggen met fondsen en andere partijen om sponsoring en/of subsidie aan te vragen [bijlage 5]. Uiteindelijk is dit weinig succesvol gebleken. Veel fondsen hanteren voorwaarden waar ontwerpend onderzoek buiten valt, want dit is niet wetenschappelijk en geen ingreep of activiteit in de praktijk. Uiteindelijk hebben we de cofinanciering ingevuld met bijdragen in de vorm van tijd door betrokken deskundigen. 15

16 afbeelding 07 IDeeLAB Licht in Landgoed Zonnestraal in Hilversum 16

17 KENNISDELING Een van de doelstellingen van het ontwerpend onderzoek is het delen van de onderzoekskennis en inzichten. Gedurende het proces hebben we verschillende middelen ingezet om de beoogde doelgroepen (zorgopdrachtgevers en ontwerpers) te bereiken. Door het opbouwen van een netwerk in diverse disciplines hebben we een groot bereik gecreëerd voor het verspreiden van de kennis, o.a. via een nieuwsbrief. Een kleine groep van het netwerk heeft hierbinnen een bijzondere rol gespeeld door deelname en bijdrage aan de expertlab s. De hier gedeelde kennis is via hun contacten en achterban verder verspreid. Verder is de website een belangrijk middel gebleken om kennis te delen, verder uit te bouwen en om het belang van het onderwerp op de kaart te zetten. Het delen van kennis op deze, anonieme, manier heeft wel beperkingen omdat de kennis niet zonder context of toelichting publiek toegankelijk kan zijn. De informatie die wij via de website delen is hierdoor beperkt gebleven. Mogelijk zou met een apart gedeelte voor aangemelde deelnemers dit verder uitgebreid kunnen worden. Als onderdeel van het opzetten van de website hebben wij een eigen huisstijl ontworpen die is toegepast in briefpapier, visitekaartjes en op de website. Het belang en de serieuze aanpak van het onderzoek en het thema werden hierdoor versterkt. De investering in het opbouwen van een breed netwerk heeft ook geresulteerd in uitnodigingen om te mogen spreken op een zorgbeurs, congres en bij zorginstellingen. Met name de eerste twee evenementen hadden een breed georiënteerd publiek, met zorgmedewerkers/bestuurders, productleveranciers, ontwerpers en medewerkers van kenniscentra. Het delen van de onderzoeksresultaten bij deze bijeenkomsten was zeer succesvol en leidde ook weer tot verdere uitbreiding van het netwerk en toegang tot nieuwe deskundigen en kennis. 17

18 afbeelding 08 badkamer verpleeghuis met ziel - Duitsland 18

19 VERVOLG SAMENWERKING De vruchtbare samenwerking van INZIGHT architecture en M W architecten krijgt een vervolg in de vorm van een samenwerkend ontwerpbureau, genoemd naar de werkgroep Interieur en Dementie. Het bureau heeft, gedurende de looptijd van het onderzoek, verschillende ontwerpopdrachten in de ouderenzorg verworven. Daarnaast heeft het werken en ontwerpen vanuit onderzoek zo veel inspiratie gebracht, dat wij voornemens zijn om de combinatie van onderzoek en ontwerp voort te zetten in deze nieuwe samenwerkingsvorm. PUBLICATIE Daarnaast is gebleken dat het thema interieur, gebouw en dementie binnen de zorg en bij architecten zeer actueel is. Om hierbij aan te sluiten, zal een vervolgstap gezet worden, in de vorm van een publicatie over de onderzoeksresultaten. Naast een website over het onderzoek, wordt op dit moment de haalbaarheid onderzocht van het uitbrengen van een boek. Dit boek richt zich op opdrachtgevers voor de zorg en ontwerpers in de zorg, om deze partijen een handvat te bieden bij het ontwerpen en bouwen voor deze kwetsbare doelgroep bewoners. Een verbreding van de doelgroep, naar bijvoorbeeld overige bewoners op het gebied van langdurige zorg, is ook een mogelijkheid die wij graag onderzoeken. 19

20 afbeelding 09 expertlab Waarnemen in paviljoen Puur bij Fort Diemerdam 20

21 DANKWOORD Tot slot willen wij graag onze dank uitspreken aan alle mensen die met ons mee hebben gedacht, ons hebben geïnspireerd, de weg hebben gewezen, ons gecorrigeerd en die ons hebben ontvangen in hun (te)huis. We zijn erg onder de indruk geraakt van de betrokkenheid en het enthousiasme waarmee de zorgmensen hun werk doen en met hoeveel liefde en aandacht er voor de oudere medemens wordt gezorgd. Het wordt teveel om alle mensen die ons hebben geholpen persoonlijk te noemen, maar de deelnemers van de expertlab s willen we bij deze graag vermelden en onze hartelijke dank uitspreken voor alle tijd en energie die zij geheel belangeloos in ons project hebben gestopt. In willekeurige volgorde: Monique Wijnties; Ank van der Meer; Joost van Hoof; Rose-Marie Droes; Severine Kas; Karin Volkers; Pauline Mourits; Rob van de Zande; Petra van der Schaaf; Ep Köster; Marij van den Wildenberg; Eveline Hunsche; Fiona de Vos; Susanne Colenberg; Jolanda Snel; Niels de Bruin; Lianne van Kralingen; Ellie van Akker; Hester Anderiesen; Laura Eggermont; Ruth Boyd; Jose Meijer; Patrick Verhaest; Marieke Lambrecht; Olga Meulenbroek; Marij van den Wildenberg; Leo Faasen; Margje Mahler; Liesbeth Groenesteijn; Marian Schoone; Zwaantje Bos; Renee Veth; Linda van der Helm; Gunter Schwandt; Laura den Boeft; Willem van der Eerden; Rita van der Stelt; Suzanne Bevort; Jessica Rosbergen; Gerard Dijkslag; Yolanda Coolen; Frank Hoek; Nancy Westerlaken; Eloy van Hal; Daphne Rijkoort; Ingrid Smolders; Mirjam van Blanken; Jose Meijer; Judith Martens; Jacques Uitterhoeve; Karel Krijgsman; Emelieke Huisman; Riny Hoonings; Marielle Aarts; Danielle Harkes; Ernst Havermans en vele anderen, DANK! 21

22 afbeelding 10 snoezelruimte (prikkelt de zintuigen) 22

23 STAPPEN IN DE TIJD Februari 2012 Start ontwerpend onderzoek Februari 2012 fondsen benaderen t.b.v. cofinanciering literatuurstudie kennismakingsgesprekken o.a. Joost van Hoof, Fontys / ISSO Prof.dr. R.M. Droes, Vrije Universiteit Monique Wijnties, Aedes Actiz, kenniscentrum Zorg en Welzijn (koepelorganisatie woningbouwvereniging en zorginstellingen) Rob van den Zande, vastgoedmanager Hilverzorg Marij van den Wildenberg, Bartimeus / Inclusief advies Ontwerpen huisstijl Ontwerp en bouw website Opzetten projectorganisatie April 2012 lancering April november vervolg opbouwen netwerk/kennismaking/deskundigen Literatuurstudie Cofinanciering Bezoeken zorglocaties Onderzoeksmatrix vertalen naar onderzoekspraktijk en -aanpak Aug nov 2012 verdieping in thema (dag)licht 12 november 2012 IDeeLAB Licht in Landgoed Zonnestraal te Hilversum 29 januari 2013 lezing zorgorganisatie Osira Amstelring in Amsterdam dec-feb 2013 verdieping in thema bewegen literatuur / artikelen gesprekken met deskundigen kennis vertalen naar ontwerpscenario s expertlab opzetten 4 februari 2013 expertlab Bewegen in Makeblijde in Houten februari 2013 stagiaire Willem de Kooningacademie (tm juli 2013) 15 maart 2013 lezing Zorgtotaal Beurs / BNO 10 april 2013 lezing congres Dementievriendelijke architectuur en inrichting in Bussum 22 mei 2013 expertlab Zintuiglijke beleving in paviljoen Puur in Amsterdam 14 oktober 2013 lezing zorgorganisatie Noordwest Veluwe in Nijkerk 23