Inhoud. A Algemene aspecten 1

Transcriptie

1 V Inhoud Lijst van auteurs XI Woord vooraf XV A Algemene aspecten 1 1 Fundamentele aspecten van kanker 3 F.T. Bosman, J.H.J.M. van Krieken 1.1 Inleiding Kenmerken van gezwelgroei Klinische verschijnselen van gezwelgroei Tumorcelgroei Invasie en metastasering Ontstaan van kanker Moleculair-genetische aspecten van carcinogenese Stromareactie, angiogenese Factoren die het ontstaan van kanker beïnvloeden Conclusies Samenvatting 24 2 Oorzaken en frequentie van kanker 27 J.W.W. Coebergh, F.E. van Leeuwen, J.P. Vandenbroucke 2.1 Inleiding Epidemiologische visies op het ontstaan van kanker Frequentie van kanker Samenvatting 47 3 Prognose en screening van kanker 53 J.W.W. Coebergh, J.P. Vandenbroucke, F.E. van Leeuwen 3.1 Prognose Screening en vroege diagnostiek Samenvatting 68 4 Paraneoplastische syndromen 73 S. Rodenhuis 4.1 Inleiding Mucocutane paraneoplastische syndromen Neurologische paraneoplastische syndromen Hematologische paraneoplastische syndromen Endocriene metabole syndromen Samenvatting 81 5 Diagnostiek in de oncologie 83 J.B. Vermorken, D.L.A.L. Schrijvers, J.J.J. Weyler, L.W.G. Carp, P.M. Parizel 5.1 Inleiding Anamnese en lichamelijk onderzoek Selectie van tests in de oncologische diagnostiek Beeldvormende technieken Endoscopische technieken Tumormarkers Metastasen van een tumor van onbekende origine Pathologische diagnostiek van kanker Samenvatting Klinische onderzoeksmethodologie in de oncologie 125 J. Verweij, J.H.M. Schellens 6.1 Inleiding Preklinische fase Praktijk van het onderzoek Ethische aspecten van klinisch onderzoek Medisch-ethische commissies Voordelen van klinisch onderzoek Enkele kanttekeningen bij het doen van onderzoek Samenvatting Chirurgisch-oncologische behandelingsprincipes 131 H.J. Hoekstra 7.1 Inleiding Chirurgische behandeling Follow-up Samenvatting Radiotherapeutische principes 137 J.W.H. Leer, A.J. van der Kogel, H. Huizenga 8.1 Inleiding Biologische aspecten van radiotherapie Fysische en technische aspecten van radiotherapie Klinische aspecten van radiotherapie Samenvatting Principes van de medische antikankerbehandeling 147 J. de Grève, S. van Belle, J.A. Gietema 9.1 Inleiding Empirische chemotherapie Weerstand tegen behandeling (resistentie) 150

2 VI INHOUD 9.4 Toxiciteit van chemotherapie Indeling en werkingsmechanismen van cytostatica Hormonen Moleculaire doelgerichte behandelingen Moleculaire geneesmiddelen Toepassing in de kliniek Samenvatting Hormonale aspecten van kanker, in het bijzonder mammacarcinoom 165 L.V.A.M. Beex 10.1 Inleiding Geslachtshormonen en ontstaan van kanker Receptoren voor steroïdhormonen Principes van endocriene therapie Regressie van tumoren door endocriene therapie; flare-up Receptoren en effect van endocriene therapie Ontwikkeling van ongevoeligheid voor een toegepaste endocriene therapie: resistentie of adaptatie? Van palliatieve tot adjuvante endocriene therapie Therapie voorbij de steroïdhormoonreceptor Preventie Andere hormoongevoelige tumoren Corticosteroïden Peptidehormonen Ectopische hormoonproductie Samenvatting Immunotherapie van kanker 177 S. Osanto, G. Stoter, W.H.J. Kruit, C.J.M. Melief 11.1 Inleiding Specifieke immuniteit tegen tumorcellen Tumorantigenen Immunotherapie van kanker Immunotherapie met cytokinen Immunotherapie met monoklonale antistoffen Adoptieve cellulaire immunotherapie Nieuwe vaccinatiestrategieën bij de behandeling van kanker Conclusies en toekomstperspectief Samenvatting Gentherapie van kanker 185 S. Osanto, R.C. Hoeben 12.1 Inleiding Technologie van gentransfer Het eerste genmerkeronderzoek ( gene marking ) Gentherapie van kanker Conditioneel-replicerende vectoren en virotherapie Algemene ontwikkelingen op het gebied van de gentherapie Samenvatting Klinisch-genetische aspecten van kanker 193 H.F.A. Vasen, F.H. Menko 13.1 Inleiding Klinische oncogenetica Erfelijke vormen van mammacarcinoom Familiair mammacarcinoom Erfelijke vormen van colorectaal carcinoom Familiair colorectaal carcinoom Erfelijk prostaatcarcinoom Erfelijke melanomen (familial atypical multiple mole melanoma syndrome, FAMMM) Overige erfelijke tumoren Poliklinieken voor patiënten met erfelijke tumoren Landelijke erfelijke kankerregistratie Conclusie Samenvatting 204 B Speciële oncologie: vroege opsporing, diagnostiek en behandeling van kanker Hoofd-halstumoren 207 J.L.N. Roodenburg, C.G. van Laer, P.H. Robinson, J.A. Langendijk, J.H. Schornagel, R.P. van Oort 14.1 Algemene aspecten Zwellingen in de hals Huidtumoren Tumoren van de neus en de neusbijholten Lipcarcinoom Mondholtecarcinomen algemeen Tumoren in de nasofarynx Tumoren van de orofarynx Tumoren van de larynx Tumoren van de hypofarynx Speekselkliertumoren Tumoren van de schildklier en de bijschildklieren Bottumoren Reconstructies in het hoofd-halsgebied Samenvatting Tumoren van long, pleura en mediastinum 251 F.M.N.H. Schramel, P.E. Postmus, F.B.J.M. Thunnissen, R.G.J.R.A. Vanderschueren, C.A. Seldenrijk 15.1 Inleiding Pathologie Klinisch onderzoek en stadiëring Intrathoracale stadiëring Extrathoracale stadiëring Therapie Metastatische tumoren in de long Goedaardige tumoren van luchtwegen en longen Tracheatumoren Tumoren van de pleura Tumoren van het mediastinum Samenvatting 272

3 INHOUD VII 16 Oesophaguscarcinoom 275 H.W. Tilanus, L.B. Koppert, L.T. Lerut 16.1 Inleiding Epidemiologie Etiologie Anatomische lokalisatie Metastaseringspatroon Diagnostiek Stadiëring Chirurgische behandeling Palliatieve behandeling Beschouwing Samenvatting Maagcarcinoom 281 C.J.H. van de Velde, C.J.A. Punt 17.1 Inleiding en epidemiologie Etiologie en pathogenese Symptomatologie Curatieve therapie Palliatieve therapie Follow-up Samenvatting Tumoren van lever, galwegen en pancreas 285 T.M. van Gulik, D.J. Gouma 18.1 Inleiding Levertumoren Galblaascarcinoom Galwegcarcinoom Periampullair en pancreascarcinoom Samenvatting Tumoren van dunne en dikke darm 297 Th. Wiggers, C.A.M. Marijnen, C.J.A. Punt 19.1 Tumoren van de dunne darm Tumoren van de dikke darm Samenvatting Maligne beentumoren 309 A.H.M. Taminiau, J.L. Bloem, P.C.W. Hogendoorn 20.1 Inleiding Gezwelsoorten Frequentie en lokalisatie Prognose Metastasering Anamnese en symptomatologie Diagnostiek Behandeling Sparende chirurgie Samenvatting Maligne tumoren van de weke delen 321 W.T.A. van der Graaf, H.J. Hoekstra 21.1 Inleiding Achtergrond Zeldzame sarcomen met bijzondere kenmerken Symptomen Diagnostiek Behandeling Samenvatting Huidtumoren 331 H. Neering, B.B.R. Kroon 22.1 Algemene aspecten Premaligne dermatosen Maligne huidtumoren (tabel 22.1) Frequent voorkomende huidtumoren Samenvatting Mammatumoren 345 C.J.H. van de Velde, J.H. Schornagel, H. Bartelink 23.1 Inleiding Preventie Risicofactoren Biologie van het mammacarcinoom Diagnostiek van mammacarcinoom Stadiëring Therapie bij infiltrerend carcinoom Reconstructie na borstamputatie Palliatieve behandeling Samenvatting Tumoren van de vrouwelijke geslachtsorganen 361 J.B.M.Z. Trimbos, G.J. Fleuren, P.J.N. Meijnders 24.1 Inleiding Cervixcarcinoom Corpuscarcinoom Maligne tumoren van het ovarium Tumoren van de vulva Vaginacarcinoom Choriocarcinoom Samenvatting Tumoren van de urinewegen 385 G.O.N. Oosterhof, F.M.J. Debruyne 25.1 Inleiding Blaascarcinoom Niercarcinoom Prostaatcarcinoom Peniscarcinoom Samenvatting Kiemceltumoren van de testis 397 D.Th. Sleijfer, A.J.H. Suurmeijer, H.J. Hoekstra 26.1 Inleiding Epidemiologie Etiologie Pathologie Metastasering Symptomatologie Diagnostiek Differentiële diagnostiek Diagnose en therapie 399

4 VIII INHOUD Prognose Follow-up Samenvatting Tumoren van het zenuwstelsel 403 C.M.F. Dirven, W.P. Vandertop 27.1 Inleiding Hersentumoren Neuro-epitheliale hersentumoren Tumoren van craniale en perifere zenuwen Meningeomen Metastasen Spinale tumoren Samenvatting Tumoren van de endocriene klieren 411 C.J.M. Lips, H.P.F. Koppeschaar, P.M.J. Zelissen, P.S. van Dam, J.M.H. de Klerk, B.A. Zonnenberg, J.W.M. Höppener 28.1 Inleiding Schildkliertumoren Bijschildkliertumoren en hypercalciëmie bij kanker Tumoren van de bijnieren Tumoren van de hypofyse en directe omgeving Pancreaseilandjestumoren Carcinoïd Multipele endocriene neoplasiesyndromen Cytostatische therapie bij carcinoïd en andere neuro-endocriene tumoren Samenvatting Tumoren van de oogleden, ogen en orbita 441 C.M. Mooy, G.P.M. Luyten, A.D.A. Paridaens 29.1 Inleiding Ooglidtumoren Tumoren van de traanklieren en het traanwegsysteem Conjunctivatumoren Intraoculaire tumoren Orbitatumoren Samenvatting Acute en chronische leukemie 449 B. Löwenberg, J.J. Cornelissen, P. Sonneveld 30.1 Inleiding Ontstaan van leukemie Acute leukemie Myelodysplastische syndromen Chronische myeloproliferatieve ziekten Chronische myeloïde leukemie Polycythaemia vera Essentiële trombocytemie Myelofibrose met myeloïde metaplasie Chronische lymfatische leukemie CLL-varianten Harige celleukemie Samenvatting Maligne aandoeningen van het lymfatische systeem 461 D. de Jong, J. Raemaekers 31.1 Inleiding Epidemiologie en etiologie Pathologie Kliniek en stadiëring Principes van behandeling Hodgkin-lymfoom, de ziekte van Hodgkin Non-Hodgkin-lymfomen Samenvatting Leukemie bij kinderen 475 P.M. Hoogerbrugge, S.S.N. de Graaf, E.S.J.M de Bont, A. van der Does van den Berg 32.1 Inleiding Acute lymfatische leukemie (ALL) Acute myeloïde leukemie Chronische myeloïde leukemie Langetermijneffecten Samenvatting Kindertumoren 483 J. de Kraker, H.N. Caron, Y. Benoit 33.1 Inleiding Frequentie Etiologie Stadiëring Hersentumoren Neuroblastoom Maligne mesenchymale tumoren Nefroblastoom of Wilms-tumor Retinoblastoom Tot slot Samenvatting Plasmaceldyscrasieën 489 E. Vellenga, R.S.G. Holdrinet 34.1 Inleiding Essentiële monoklonale gammopathie (MGUS) Multipel myeloom (MM) of de ziekte van Kahler Solitair plasmacytoom Macroglobulinemie of de ziekte van Waldenström Zwareketenziekte (heavy chain disease) AL-amyloïdose Samenvatting Aids-gerelateerde tumoren 497 P.J.M. Bakker, M.H.J. van Oers 35.1 Inleiding Kaposi-sarcoom Non-Hodgkin-lymfomen Samenvatting 501

5 INHOUD IX C Begeleiding, verpleging en palliatie Psychosociale zorg voor de kankerpatiënt 505 F.S.A.M. van Dam 36.1 Inleiding Prediagnostische periode Diagnostische periode Periode van de behandeling De genezen patiënt Palliatieve zorg Samenvatting Onderzoek naar de kwaliteit van leven van kankerpatiënten 513 M.A.G. Sprangers, N.K. Aaronson, J.C.J.M. de Haes 37.1 Inleiding In kaart brengen van gevolgen van ziekte en behandeling Bestuderen van kwaliteit van leven onder verschillende behandelingen Afwegen van kwaliteit en lengte van overleving Kwaliteit van leven als voorspeller van overleving Conclusie Samenvatting Complicaties bij kanker 519 P.H.M. de Mulder, Th. Wobbes 38.1 Inleiding Hypercalciëmie Hyperurikemie Maligne effusies Trombo-embolische complicaties (Dreigende) pathologische fracturen Dreigende dwarslaesie als gevolg van metastasen in en rond het wervelkanaal Samenvatting Pijn en pijnbestrijding bij de patiënt met kanker 529 W.J. Meijler, B.J.P. Crul 39.1 Inleiding Pijnbehandeling Samenvatting Voedingsproblemen bij de patiënt met kanker 539 M.F. von Meyenfeldt, I. Songun, C.H.C. Dejong 40.1 Inleiding Relatie kanker en gastheer Parameters en oorzaken van verstoord metabolisme Prevalentie van afwijkingen in parameters van verstoord metabolisme Betekenis van het bestaan van depletie Meten van depletie in de kliniek Behandelingsmogelijkheden van depletie Toekomstige ontwikkelingen Samenvatting Oncologieverpleegkunde 547 R.J. Uitterhoeve, M.E.W.J. Peters 41.1 Inleiding Beroepsorganisaties Opleiding Verschillende functies binnen de oncologieverpleegkunde Zorg voor de oncologische patiënt in Nederland Taken van de oncologieverpleegkundige Samenvatting Het gebruik van alternatieve kankertherapieën naast de reguliere behandeling 563 N. van der Zouwe, F.S.A.M. van Dam 42.1 Inleiding Internationaal overzicht van het gebruik van alternatieve kankertherapieën Het beloop van het gebruik van alternatieve kankertherapieën in Nederland Beschrijving van enkele alternatieve kankertherapieën Beschouwing Samenvatting Huisarts en patiënten met kanker 571 M.E.T.C. van den Muijsenbergh 43.1 Inleiding Rol van de huisarts bij patiënten met kanker Epidemiologie: hoe vaak komt kanker voor in een huisartspraktijk? Preventie Diagnostische fase Behandelfase Na de behandeling Palliatieve fase Doodgaan Na de dood is het nog niet afgelopen Samenvatting De strijd tegen kanker in Nederland 579 A.G.J.M. Hanselaar, G.H. Boerrigter, C. Honing 44.1 Inleiding Preventie van kanker en voorlichting Vroege ontdekking Diagnostiek van kanker Behandeling van kanker Informatie en begeleiding van patiënten Organisatie en financiering van kankeronderzoek Nationaal Programma Kankerbestrijding (NPK) 582

6 X INHOUD 45 Kankerbestrijding in Vlaanderen 583 W. Rommel, H. Verhaegen 45.1 Inleiding Kankerincidentie Kankerpreventie en vroege ontdekking Behandeling Wetenschappelijk onderzoek Psychosociale zorg Palliatieve zorg 585 Bijlage Adressen 587 Register 589