Beheerplan Civiele Constructies

Transcriptie

1 Beheerplan Civiele Constructies

2 Colofon Gemeente Delft Cluster Ruimte en Economie Opdrachtgever Programmeur Ruimte en Economie Opdrachtnemer Beheer Openbare Ruimte (BOR), Asset Civiel Opsteller Moniek Wibier Datum januari 2019 Gemeente Delft, Beheer Openbare Ruimte Beheerplan Civiele Constructies

3 Beheerplan Civiele Constructies Gemeente Delft, Beheer Openbare Ruimte Beheerplan Civiele Constructies

4 1 Inleiding Algemeen Doel Resultaat Begrippen Beheermodel Planperiode Afbakening Kaders Wettelijke kaders Beleid en ontwikkeling Areaalgegevens Algemeen Beheerovereenkomsten Terugblik op verandering van het areaal Kwantitatief areaal Te verwachten areaaluitbreiding Maatschappelijke ontwikkelingen Klimaatontwikkeling Kwaliteitsgegevens Kwaliteitsinspecties Systematiek kwaliteitsbeoordeling Huidige kwaliteit Aandachtspunten vanuit de inspectie Gewenst kwaliteitsniveau Verkeersbelasting bruggen Beheervisie Innovatie Conclusies huidige kwaliteitsbeeld Maatregelen Algemeen Exploitatiebegroting Investeringen Civiele Constructies Integrale aanpak onderhoud Overige risico s Prioritering Maatregelen...36 Gemeente Delft, Beheer Openbare Ruimte Beheerplan Civiele Constructies

5 5.7 Planmatig onderhoud Middelen Begroting Toekomstperspectief investeringsgelden Communicatie Algemeen Participatie...41 Bijlage 1 Constructieve veiligheid bestaande bruggen...42 Bijlage 2 Civiele constructies - Beheerovereenkomsten...50 Bijlage 3 Civiele constructies - objecten...51 Bijlage 4 Civiele constructies - lijnelementen...52 Bijlage 5 Inspectierapport...53 Bijlage 6 Civiele constructies - Inspectiecyclus...55 Gemeente Delft, Beheer Openbare Ruimte Beheerplan Civiele Constructies

6 1 Inleiding 1.1 Algemeen Als beheerder draagt de gemeente Delft de verantwoordelijkheid dat de civiele constructies binnen haar gemeentegrenzen in goede staat verkeren en niet sneller degenereren dan op grond van de gemiddelde levensduur mag worden verwacht. Onderdeel van deze verantwoordelijkheid is het periodiek opstellen van een beheerplan. De vervangingswaarde van deze kapitaalgoederen geeft een indicatie van de omvang van deze verantwoordelijkheid. De investering die de gemeente zou moeten doen om het huidige areaal civiele constructies opnieuw aan te leggen, bedraagt reëel ,--. Civiele constructies, zoals bruggen, kademuren en tunnels, spelen een belangrijke rol in de infrastructuur van de stad. Als een kunstwerk niet voldoet, kan dit overlast tot gevolg hebben in de vorm van wegafsluitingen en/of omleidingen. Dit beheerplan geeft inzicht in de ontwikkelingen in de beheer- en onderhoudssituatie van de kunstwerken in de afgelopen planperiode. Er wordt een beeld geschetst van het te beheren areaal van civiele constructies, het gewenste kwaliteitsniveau, het huidige kwaliteitsbeeld en de benodigde middelen om het gewenste kwaliteitsniveau te bereiken. Ook worden de ontwikkelingen in de beleidsvorming beschreven. Het aantal civiele constructies dat in eigendom en/of beheer is bij de gemeente Delft betreft 431 objecten en 21 km aan lijnvormige elementen waarvan 13 km gemetselde kademuur. Het totale aantal civiele constructies dat zich binnen de gemeentegrenzen bevindt is niet bekend. Kunstwerken die niet in beheer of eigendom zijn bij de gemeente Delft behoren niet tot het areaal en worden daarom niet bijgehouden in het beheersysteem. In het vorige beheerplan is uitgegaan van risico gestuurd beheer met een absoluut minimum budget voor technisch onderhoud. Destijds leken de beschikbare middelen beperkt maar voldoende. Het beleid van de afgelopen jaren heeft ertoe geleid dat de kwaliteit van het areaal langzaam maar zeker achteruit is gegaan. Op basis van deze beheerperiode kunnen we concluderen dat het onderhoudsniveau minimale instandhouding op lange termijn ontoereikend is. Op basis van de inspecties blijkt dat meer objecten het einde van hun levensduur bereikt hebben. Dit genereert een toename aan investeringen en een kleine afname in het groot onderhoud. Het groot onderhoud wordt de komende jaren zoveel mogelijk omgevormd naar planmatig onderhoud. Met planmatig beheer en onderhoud wordt een kwalitatieve impuls aan het areaal gegeven door met grotere regelmaat maatregelen uit te voeren. Deze periode wordt ingezet om het planmatig beheer en onderhoud goed in te richten. 1.2 Doel Beheer en onderhoud van de openbare ruimte is een kerntaak van de gemeente. De gemeente is daarmee verantwoordelijk voor het beheer en onderhoud van de civiele constructies binnen de gemeente. In het Burgerlijk Wetboek is de aansprakelijkheid van beheerders van openbare voorzieningen bij ontstane (letsel)schade geregeld. De gemeente dient bij geschillen aan te tonen dat inspectie en onderhoud met optimale zorg zijn uitgevoerd. Het is dan ook van groot belang het beheer van de civiele kunstwerken op orde te hebben. De civieltechnische kunstwerken die binnen Delft aanwezig zijn en waar het Gemeente Delft, Beheer Openbare Ruimte Beheerplan Civiele Constructies

7 beheerplan betrekking op heeft zijn de kunstwerken die in eigendom en/of beheer zijn bij de gemeente. Dit betreft: Bruggen Kademuren Steigers en vlonders Tunnels Viaducten Damwanden en schanskorven Geluidsschermen Sluis In het beheerplan civiele constructie is vastgelegd hoe de civiele kunstwerken in goede staat worden gehouden en welke (financiële) middelen daarvoor nodig zijn. Het gaat hierbij zowel om regulier onderhoud als om geplande vervangingen en groot onderhoud. Het beheerplan speelt een belangrijke rol in de beleidsverantwoording van het college van Burgemeester en Wethouders aan de gemeenteraad. Om de raad in haar kader stellende en controlerende taak te ondersteunen, zijn gemeenten verplicht inzicht te geven in de beleidsmatige, financiële en politieke aspecten van het onderhoud van kapitaalgoederen. Deze verantwoording verloopt via de paragraaf Onderhoud kapitaalgoederen van de programmabegroting, op basis van vastgestelde beheerplannen. In dit beheerplan wordt een terugblik gegeven op wat er de afgelopen beheerperiode heeft plaats gevonden aan beheer en onderhoud binnen het areaal en op welke manier vorm gegeven is aan de doelstellingen. Het overgrote deel van dit beheerplan is gericht op wat er de komende planperiode staat te gebeuren op basis van de bestaande kwaliteit, de vertaling van beleid, de planning van werkzaamheden en de daaraan gekoppelde financiële middelen. 1.3 Resultaat Beheerplan Als we terugblikken op de beheerperiode zijn de volgende resultaten behaald: De basis op orde Er is de afgelopen jaren veel tijd en energie geïnvesteerd in het op orde krijgen van de basisgegevens van het areaal. Het overzetten van alle data in het nieuwe beheersysteem is het moment om alle gegevens van de kunstwerken langs te lopen op ontbrekende informatie en onvolkomenheden zodat duidelijk is welke stappen nog gemaakt moeten maken. Daarnaast is de aandacht voor beheer en onderhoud de laatste jaren toegenomen. Dit heeft geleid tot de behoefte aan meer inzicht in de constructieve veiligheid van vooral de bruggen en kademuren in de binnenstad. Acties die zijn uitgevoerd t.b.v. data op orde: - Het gehele areaal is vervroegd visueel geïnspecteerd; - Het gehele areaal is ingevoerd in het nieuwe beheersysteem Obsurv en grotendeels voorzien van actuele informatie; - Alle bruggen in de binnenstad zijn getoetst op constructieve veiligheid; - Alle kademuren in de binnenstad zijn getoetst op constructieve veiligheid. De beoordeling van de constructieve veiligheid is een eerste stap in het proces om te kunnen prioriteren. Op basis van de uitkomsten moet nu nader onderzoek plaatsvinden zodat meer inzicht verkregen wordt in de oorzaak en de ernst van de onvolkomenheden. Gemeente Delft, Beheer Openbare Ruimte Beheerplan Civiele Constructies

8 Zeer beperkt onderhoud aan kademuren binnenstad De afgelopen beheerperiodes heeft zeer beperkt onderhoud plaatsgevonden aan de kademuren in de binnenstad. Niet omdat deze geen onderhoud behoefden maar kadeonderhoud is kostbaar en complex. Het is daarom van belang om de achterliggende oorzaak van een schade te kennen. Komt de schade door ouderdom, verkeersdruk of is wortelgroei van de bomen direct achter de kademuur de aanleiding van verzakking, scheefstand of het afdrukken van een kademuur. Om zeker te weten dat niet geïnvesteerd zou worden in bv herstel van scheuren en voegwerk terwijl later zou blijken dat de kademuur constructief niet in orde is, heeft de vorige periode een beoordeling constructieve veiligheid plaatsgevonden van 12 km kademuur. Vanwege het risico op kapitaalvernietiging is noodzakelijk onderhoud vooruitgeschoven naar de beheerperiode Groot onderhoud bruggen binnenstad In 2017 heeft reconstructie van de Weesbrug plaatsgevonden en daarmee veilig gesteld voor de komende jaar. Op dit moment worden de voorbereidingen getroffen voor reconstructie van de Schreibrug. De afgelopen jaren heeft voor alle bruggen in de binnenstad een beoordeling op constructieve veiligheid plaatsgevonden waardoor meer inzicht is verkregen in de kwaliteit. Op basis van de uitkomsten wordt het nader onderzoek uitgezet. Ontwikkelen Delftse standaard voet-fietsbrug De wijk Tanthof is aangelegd in de zeventiger en tachtiger jaren. Het is een waterrijke wijk met bijna 100 voornamelijk houten bruggen. De levensduur van hout is gemiddeld 30 jaar. Het overgrote deel van deze bruggen is aan vervanging toe. Tot op heden wordt bij vervanging meestal eenzelfde brug teruggelegd. Wat opvalt in het areaal van Tanthof is dat er veel verschillende typen houten bruggen voorkomen. Er zit weinig consistentie in de vormgeving en het gebruik van o.a. type planken en leuningen. Delft is zich aan het voorbereiden op meer planmatig beheer en onderhoud. Om voor de toekomst een duurzamer onderhoudsbeleid te kunnen voeren, is een standaard voetfietsbrug ontwikkeld. Hierbij is de uiterlijke vormgeving vastgelegd en wordt de keuze van het materiaal bij de aannemer gelegd op basis van de levensduur die is voorgeschreven. Er is gekozen voor deze aanpak om optimaal gebruik te kunnen maken van marktwerking, kennis van de markt en innovatie. De standaard voet-fietsbrug draagt op deze manier bij aan zo efficiënt en effectief mogelijk beheer en onderhoud. Met het oog op de vervangingspiek van houten bruggen in Tanthof moet de standaardbrug op meerdere vlakken winst gaan opleveren. In de standaardbrug is ook een vleermuisvoorziening opgenomen. Vleermuizen maken binnen hun leefgebied (foerageergebied en vlieg- en/of migratieroute) gebruik van watergangen. Om de kansen voor vleermuizen optimaal te benutten is standaard een vleermuiskast opgenomen in het ontwerp van de brug als de constructie voldoende hoog is om deze voorziening aan te brengen. Gemeente Delft, Beheer Openbare Ruimte Beheerplan Civiele Constructies

9 Visualisatie van de standaard voet-fietsbrug Vervanging en groot onderhoud aan civiele kunstwerken in de buitenwijken van de stad Ondanks dat de standaardbrug in ontwikkeling was, zijn er toch meerdere voet-fietsbruggen vervangen, vooral in Buitenhof. Daarnaast heeft er groot onderhoud plaatsgevonden aan de Kruithuistunnel die door een ander kleurgebruik van de wanden aanzienlijk is opgeknapt en mooi aansluit op de omgeving. Ook is er groot onderhoud uitgevoerd aan het Martinus Nijhoff viaduct. Recent heeft groot onderhoud plaatsgevonden aan de Quackelbrug. Met de ligging in een van de hoofdtoegangswegen naar het centrum was afronding van dit project voor de aanvang van de werkzaamheden aan de Sint Sebastiaansbrug de grootste en geslaagde uitdaging Beheerplan Voor de periode zijn de volgende acties wenselijk of nodig om de gewenste kwaliteit te realiseren: Nader onderzoek naar de kademuren op basis van inspectie en toets constructieve veiligheid; Inzicht krijgen in de verkeersbelasting van bruggen in de binnenstad waarbij gestart wordt met de bruggen in de bevoorradingsroute van het Protocol Logistiek ; Inrichten van het verificatieproces m.b.t. de constructieve berekening t.b.v. de vergunningaanvraag; De mogelijkheden vanuit het Protocol Logistiek onderzoeken om de bruggen in de binnenstad beter te beschermen tegen te hoge verkeersdruk; Opstellen beheervisie met bijbehorend ambitieniveau; Herzien/opstellen van de uitgangspunten en randvoorwaarden voor het beheer en onderhoud van bruggen en kademuren, te beginnen met de binnenstad; Plan van aanpak opstellen voor een kwalitatieve verbeterslag van de kademuren; Het opstellen van contracten voor het planmatig beheer en onderhoud aan bruggen en kademuren in de binnenstad. Gemeente Delft, Beheer Openbare Ruimte Beheerplan Civiele Constructies

10 1.4 Begrippen De actuele inrichting van de openbare ruimte is een momentopname van het cyclische proces van stedelijke ontwikkeling en in standhouding. Nadat is besloten om een object (bijvoorbeeld een brug) te realiseren, wordt deze ontworpen, technisch uitgewerkt en gerealiseerd. Hierna wordt het object tot aan het einde van zijn levensduur beheerd en onderhouden. Het gaat dan om dagelijks en groot onderhoud volgens het hieronder weergegeven verloop. Meestal betreft dit de technische levensduur. Het komt regelmatig voor dat maatschappelijke ontwikkelingen aanleiding geven om een object eerder te vervangen. Het eind van de technische levensduur wordt bereikt als reguliere onderhoudswerkzaamheden niet meer toereikend zijn om het object tegen acceptabele kosten aan de functionele en technische eisen te laten voldoen. Het eind van de maatschappelijke levensduur wordt bereikt als het object niet meer aan de maatschappelijke eisen voldoet door bijvoorbeeld veranderde wetgeving, veranderd beleid of wensen van bewoners en bedrijven. Aan het eind van de levensduur wordt op basis van het actuele beleid en wensen besloten wat er met het object moet gebeuren. Moet het worden verwijderd, vervangen, gerenoveerd (min of meer in uitgangssituatie terugbrengen) of moet er iets heel anders worden gemaakt? Gemeente Delft, Beheer Openbare Ruimte Beheerplan Civiele Constructies

11 Veelgebruikte termen bij het beheer en onderhoud zijn: Beheer: het geheel van activiteiten, op korte, middellange en lange termijn, dat er op gericht is om het kunstwerk gedurende de levensduur te laten functioneren. Met deze activiteiten worden bijvoorbeeld monitoring en inspecties bedoeld. Regulier onderhoud: alle technische activiteiten die nodig zijn om functievervulling van het kunstwerk gedurende de levensduur mogelijk te maken. Klein onderhoud: onderhoud dat op een klein gedeelte van het kunstwerk wordt uitgevoerd, zoals reinigen, vervangen van een dekplank en onderhoud t.b.v. calamiteiten. Klein onderhoud wordt ook vaak dagelijks onderhoud genoemd. Groot onderhoud: onderhoud van veelal ingrijpende aard dat op een groot deel van het kunstwerk wordt uitgevoerd en na een langere gebruiksperiode moet worden verricht. Een voorbeeld van groot onderhoud is het periodiek vervangen van slijtlagen maar ook het restaureren van historische bruggen. Planmatig/Cyclisch onderhoud: onderhoud dat uitgevoerd wordt volgens een vast onderhoudsplan met een min of meer regelmatig terugkerend karakter. Vervanging: dit heeft betrekking op het vervangen van een kunstwerk, nadat deze aan het eind van de technische levensduur is gekomen. Er kunnen ook andere dan technische redenen zijn om tot vervanging over te gaan, bijvoorbeeld omdat de veiligheidseisen die aan een kunstwerk worden gesteld veranderd zijn. Achterstallig onderhoud: dit is onderhoud dat niet op tijd is uitgevoerd, waardoor een Onderhoudsrichtlijn is overschreden en niet wordt voldaan aan het gestelde kwaliteitsniveau. Technische levensduur: de periode dat een product of object functioneert. Het is aan het einde van de technische levensduur versleten, vergaan of kapot. Als van een product de technische levensduur langer is dan de economische levensduur ontstaat na verloop van tijd de situatie dat het nog wel functioneert, maar dat het voordeliger is het te vervangen door iets moderners, bijvoorbeeld door lagere gebruiks- en onderhoudskosten. 1.5 Beheermodel Voor de instandhouding van voorzieningen groeit de behoefte aan een onderhoudssystematiek. In de jaren 80 en 90 leidde dit tot de ontwikkeling van het rationeel beheer. Rondom het nieuwe decennium werd dit overgenomen door integraal beheer terwijl de laatste jaren participatief beheer in opkomst was. Asset management is een vervolgstap op eerdere beheermodellen. Assetbeheer heeft tot doel om binnen kaders van acceptabele risico s en kosten over de juiste voorzieningen te beschikken en de optimale prestaties uit die voorzieningen te halen, gemeten over de gehele levensduur van die voorzieningen. Gemeente Delft, Beheer Openbare Ruimte Beheerplan Civiele Constructies

12 In 2016 is het assetbeheer geïntroduceerd met onder andere als doel een meer planmatig beheer en onderhoud van de openbare ruimte in Delft. Het werk binnen de asset is resultaatgericht van karakter en gebeurt op basis van een beoordeling en afweging van feitelijke constateringen. Met assetbeheer wordt gefocust op regie op beleid, beheer en uitvoering van de verschillende vakgebieden waaronder civiel. De asset civiel bestaat uit wegen, civiele constructies en ondergrondse infrastructuur. Bij beleid ligt de nadruk op het relateren van de asset aan bestuurlijke ambities, het vertalen van het beleid in maatregelen, het zorgen voor de bestuurlijke verankering en het financieel borgen in de begroting. Onderzoek gaat om inspecties, data-invoer, analyse van de data en het bepalen van beheermaatregelen en uitvoeringsactiviteiten. Hier wordt de combinatie gemaakt van beleid, het beheerplan en de uitvoering. Bij uitvoering gaat het om het opnemen van de beheermaatregelen in het jaarprogramma, de werkvoorbereiding, de eventuele aanbesteding en contractering van werkzaamheden, toezicht op de uitvoering, het verzamelen van beheergegevens en deze opslaan in Obsurv en de oplevering. In het vorige beheerplan is uitgegaan van een absoluut minimum voor technisch onderhoud. Met het opstellen van het vorige beheerplan leken de beschikbare middelen destijds beperkt maar voldoende. Het nieuwe beheersysteem en het op orde brengen van het areaal heeft geleid tot nieuwe inzichten. Op basis van deze periode kunnen we concluderen dat dit onderhoudsniveau dermate laag is dat het areaal langzaam maar zeker achteruit loopt. Vanwege eerder beschreven reden heeft zeer beperkt onderhoud aan de kademuren plaatsgevonden waardoor deze zichtbaar achteruit zijn gegaan. Daarnaast is de aandacht voor beheer en onderhoud de laatste jaren juist toegenomen. Deze extra aandacht voor de kwaliteit van de openbare ruimte verlangt dat Delft naar een minder laag onderhoudsniveau gaat. 1.6 Planperiode De periode waarop het Beheerplan Civiele constructies betrekking heeft, is vijf jaar. Deze planperiode loopt van 2019 tot en met In deze periode wordt het gehele areaal visueel geïnspecteerd. De uitkomsten uit de inspectie dienen als input voor het nieuwe beheerplan. Indien tussentijdse ontwikkelingen daartoe aanleiding geven, wordt het beheerplan eerder geactualiseerd. Gemeente Delft, Beheer Openbare Ruimte Beheerplan Civiele Constructies

13 1.7 Afbakening Werkzaamheden In dit beheerplan wordt primair een toelichting gegeven op de werkzaamheden voor het waarborgen van de technische kwaliteit. De esthetische of beeldkwaliteit is zeker ook van belang maar niet in relatie tot het functioneren of de constructieve veiligheid van het kunstwerk. De werkzaamheden die betrekking hebben op schoon, heel en veilig zijn het bestrijden van gladheid, het verwijderen van zwerfafval en graffiti op civiele constructies (voor zover dit racistische of aanstootgevende tekst bevat). Deze werkzaamheden worden georganiseerd door de asset Gebiedsbeheer en Leefbaarheid. Deze werkzaamheden worden niet gefinancierd vanuit de asset Civiel en vallen buiten het kader van dit beheerplan Eigendom en beheer Een aantal civiele constructies liggen wel binnen grondgebied van de gemeente Delft maar zijn geen eigendom van de gemeente Delft. Deze kunstwerken worden niet meegenomen in dit beheerplan. Het betreft hier civiele constructies in: Recreatiegebied Midden Delfland, Technopolis, TU gebied Semi openbare terreinen zoals bv sportvelden Beheer bij derden zoals Rijkswaterstaat, NS Poort / ProRail, Hoogheemraadschap van Delfland, TU Delft en particulieren. Daarnaast zijn er ook kunstwerken die eigendom zijn van de gemeente Delft maar in beheer zijn bij bv de Provincie Zuid-Holland of kunstwerken met gedeeld eigenaarschap. In hoofdstuk 3 Areaalgegevens wordt dit nader toegelicht. Gemeente Delft, Beheer Openbare Ruimte Beheerplan Civiele Constructies

14 2 Kaders 2.1 Wettelijke kaders Het beheer en onderhoud van de infrastructuur is een wettelijke overheidstaak die voor wegen voortvloeit uit de Wegenwet en voor civiele constructies uit de Waterwet. De beheerder van de infrastructuur inclusief de kunstwerken daarin, draagt in civielrechtelijke zin de verantwoordelijkheid voor de staat waarin de voorzieningen zich bevinden. De kwaliteit waaraan civiele constructies moeten voldoen is niet in abstracte waarde wettelijk vastgelegd. Wel is bijvoorbeeld de onderhoudsplicht vastgelegd. De belangrijkste wetten en regelingen die van invloed zijn op het beheer van civiele constructies zijn de Wegenwet, Wegenverkeerswet, Burgerlijk wetboek, Monumentenwet 1988, Waterstaatswetgeving, Wet Natuurbescherming en Duurzaam inkopen. Burgerlijk Wetboek Veiligheid spreekt voor zich. Een kunstwerk moet voor de gebruikers veilig zijn, Als dit niet het geval is, kan de gemeente aansprakelijk worden gesteld voor de gebreken. De beheerder is verantwoordelijk voor een up-to-date overzicht van het totale areaal. Dit gebeurt door het vastleggen van de uit te voeren inspecties en de uitkomsten in het beheersysteem Obsurv. Zo doende wordt de kwaliteit van de civiele constructies geborgd. Een goed functionerend onderhouds-, meldingen- en inspectieproces draagt bij aan een snelle en adequate afhandeling van eventuele claims. Waterstaatswetgeving De waterstaatswetgeving bestaat uit de Waterwet en de Keur van het Waterschap. Aanleg of reconstructie van civiele constructies die een raakvlak hebben met (oppervlakte)water, moeten getoetst worden door het Hoogheemraadschap Delfland. Voorschriften uit de legger kunnen aanleiding geven voor een andere inrichting en levert dus risico voor extra kosten. Wegenwet Het wettelijke kader voor het onderhouden van civiele kunstwerken is vastgelegd in de wegenwet van 1930 en de woningwet van De wegenwet geldt niet alleen voor (vaar)wegen, maar ook voor bruggen. De gemeente is verplicht alle binnen haar grens vallende openbare wegen, zover niet in beheer bij provincie, waterschap en/of het Rijk, te onderhouden. Hierbij wordt niet duidelijk gemaakt wat onder de term in een goede staat verstaan wordt. Er is dus sprake van een onderhoudsverplichting zonder een vastgelegd kwaliteitsniveau. De beheerder heeft op deze manier enige vorm van vrijheid voor invulling van het kwaliteitsniveau waarop wordt onderhouden. Wel blijft de zorgplicht bestaan. Woningwet / Bouwbesluit 2012 De woningwet van 1991 geldt ook voor kunstwerken. Een civiel kunstwerk is een bouwwerk, geen gebouw zijnde. De verplichtingen van een (brug)eigenaar zijn volgens de woningwet: Beheren als een goed huisvader, Uitvoeren van normaal onderhoud, Geen oneigenlijk gebruik. Een eigenaar mag een bouwwerk niet in staat brengen of houden onder het afkeurniveau van het Bouwbesluit Met betrekking tot de constructieve veiligheid dient de kunstwerkbeheerder te zorgen dat de bouwwerken in zijn areaal voldoen aan het wettelijke veiligheidsniveau. Voor bestaande bouwwerken is een ondergrens geformuleerd wat het Gemeente Delft, Beheer Openbare Ruimte Beheerplan Civiele Constructies

15 afkeurniveau wordt genoemd. Sinds het Bouwbesluit moeten bestaande kunstwerken op verschillende momenten constructief getoetst worden. In bijlage 1 is hierover aanvullende informatie opgenomen. Monumentenwet Restauratie of groot onderhoud aan monumentale bruggen moet voldoen aan de eisen van de Monumentenwet Dit vergt meer voorbereidingstijd en eventueel ook meer kosten. 2.2 Beleid en ontwikkeling Beleidsdoelstellingen vanuit bestuursprogramma De uitgangspunten voor de periode zijn vastgelegd in het coalitieakkoord De toekomst in uitvoering. Het is een akkoord op hoofdlijnen dat samen met Delftenaren, ondernemers, organisaties en partners verder uitgewerkt wordt in het bestuursprogramma. Een duurzame en leefbare stad die voorbereid is op klimaatverandering is het uitgangspunt bij de transformatie en herstructurering van de stad en de opgaven rond de energietransitie en de bereikbaarheid. De Global Goals van Duurzaamheid zijn hierbij echte drijfveren voor het werken aan Delft met de focus op integraal en gebiedsgericht werken. Deze ambities stellen eisen aan de inrichting, functionaliteit en het beheer van de openbare ruimte en de civiele constructies die zich daarin bevinden. Een goed ingerichte en onderhouden openbare ruimte is van groot belang voor de bereikbaarheid en de sociale en economische ontwikkeling van de stad. De ambities voor duurzaamheid en innovatie worden ingevuld door voortdurend te onderzoeken of het beheer schoner, duurzamer en goedkoper kan worden uitgevoerd en of het productieproces verduurzaamd kan worden. Het ontwerpen van een standaardbrug is een ontwikkeling die volledig aansluit bij de ambities voor duurzaamheid en innovatie. De uiterlijke vorm van de brug is vastgelegd en er is juist ruimte gelaten t.a.v. de materialisering zodat de markt haar eigen innovatie kan toepassen. Materiaal, duurzaamheid, kosten, hergebruik en innovatie zijn EMVI criteria waar de aanbesteding op getoetst wordt Beleid Het beleid wat in meer of mindere mate van invloed is op het beheer en onderhoud van civiele constructies wordt hieronder genoemd. Vergunningenbeleid De afdeling Vergunningen toetst de aangevraagde vergunning met name op volledigheid maar controleert niet of de aangeleverde constructieve berekening correct is. Deze verantwoordelijkheid ligt tegenwoordig bij de beheerder. Om te zorgen dat dit onderdeel van de vergunning wel goed is verankerd, toetsen zij of het verificatieproces rondom de constructieberekeningen goed is ingericht. Visie openbare ruimte Delft (VORD) De visie vertaalt de ambities en opgaven van de stad naar uitgangspunten van beleid en leidende principes voor ontwerp, inrichting en beheer. Deze wordt uitgewerkt op basis van de ruimtelijke structuur, de verschillende gebieden en de bijzondere parken en pleinen van Delft. De visie vormt een kader voor o.a. de beheerplannen openbare ruimte. Komend jaar Gemeente Delft, Beheer Openbare Ruimte Beheerplan Civiele Constructies

16 wordt gewerkt aan een herijking van de visie. In de nieuwe visie wordt aandacht besteed aan gedifferentieerd beheer. Integrale beheervisie openbare ruimte Er wordt op dit moment gewerkt aan een integrale beheervisie. De beheervisie openbare ruimte geeft richting aan de toekomst van het beheer en vormt een kapstok rondom het beheer. Het wordt een document dat gelijk staat aan de Visie Openbare Ruimte en invulling geeft aan de daarin genoemde ambities en gedifferentieerd beheer. Beschermingsplan Muurplanten Muurplanten worden beschermd door de Natuurbeschermingswet, de Flora- en faunawet en de Habitatrichtlijnen. In het Groenbeleidsplan zijn maatregelen voor het behoud van muurplanten vastgelegd die bij het onderhoud aan metselwerk in acht dienen te worden genomen. Het uitvoeren van deze maatregelen werkt kostenverhogend. Maatschappelijk Verantwoord Inkopen (MVI) Maatschappelijk Verantwoord Inkopen (MVI) houdt in dat bij de inkoop van diensten, werken en leveringen de effecten op mens en milieu ook worden meegenomen. Voor de gemeente Delft betekent dit dat bij het inkoopproces rekening wordt gehouden met de maatschappelijke gevolgen door de toepassing van milieu- en sociale criteria. Een voorbeeld hiervan is Social Return. Social Return betekent dat de opdracht die de gemeente verstrekt ook sociale winst met zich meebrengt. Dit kan bijvoorbeeld gaan om creëren van een (leer)werkplek voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt of het inhuren van diensten via een Sociaal Werkvoorzieningsbedrijf. Mobiliteitsplan Delft Het Mobiliteitsplan Delft is in voorbereiding. Dit moet nog verder uitgewerkt worden in een programma. Duidelijk is wel dat ingezet gaat worden op ontbrekende schakels in het fietspadennet. Op dit moment kan nog niets gezegd worden over de eventuele consequenties daarvan voor de civiele constructies in Delft. Alle hoofdwegen worden door de RDW (Rijksdienst voor Wegverkeer) aangewezen en geacht geschikt te zijn voor belastingsmodel (BM) 1 volgens de Eurocode. BM1 is een tandemstelsel met twee assen van 30 ton met een hart-op-hartafstand van 1,2 m. Alle civiele constructies die hier niet aan voldoen moeten in feite gereconstrueerd of vervangen worden. Er zijn op dit moment geen civiele constructies die op basis hiervan aangepast moeten worden. Monumentenbeleid In alle bestemmingsplannen van de gemeente Delft is een cultuurhistorische paragraaf opgenomen waarin de belangrijkste waarden in het gebied worden beschreven en beschermd. De gemeente telt vier rijksbeschermde stadsgezichten: de binnenstad, de Nieuwe Plantage, het Agnetapark en het TU-Noord-gebied. Voor deze gebieden is een beschermend bestemmingsplan opgesteld. Bruggen die binnen deze gebieden vervangen of gerenoveerd moeten worden zijn welstand plichtig. Dit betekent dat een advies van de commissie Welstand en Monumenten noodzakelijk is en in sommige gevallen ook een advies van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed. Het monumentenbeleid betekent meestal een beperking in de vormgeving en het materiaalgebruik. Het vervangen of renoveren van een monumentale brug vergt een langere voorbereidingstijd en is duurder t.o.v. gewone bruggen vanwege het gebruik van speciale materialen en/of technieken. Gemeente Delft, Beheer Openbare Ruimte Beheerplan Civiele Constructies

17 Welstandsbeleid De Commissie voor Welstand en Monumenten en de Kwaliteitskamer zijn per 1 juli 2018 overgegaan in de AOK, Adviescommissie Omgevings Kwaliteit. De criteria voor welstandsoordelen zijn vastgesteld in de welstandsnota. Deze criteria kunnen zwaarder wegen en leiden tot extra ontwerpeisen en daaruit voortvloeiende hogere onderhoudskosten. Omgevingswet In 2021 treedt de omgevingswet in werking. Met de omgevingswet wil het kabinet het wettelijk systeem eenvoudig beter maken. De omgevingswet verplicht het Rijk, de provincies en gemeenten een omgevingsvisie te maken. De filosofie van de omgevingswet: minder en overzichtelijker regels, lokaal maatwerk, meer ruimte voor maatschappelijke initiatieven en meer vertrouwen. De wet gaat uit van samenwerking en gecoördineerd optreden van de verschillende overheidslagen. Taken en bevoegdheden worden in principe op lokaal niveau uitgevoerd. Het is bovenal de bedoeling dat overheden ontwikkelingsgericht, integraal en samen met belanghebbenden gaan werken aan de maatschappelijke opgaven die zich voordoen. Omgevingsvisie De omgevingsvisie komt in de plaats van de structuurvisie en heeft een bredere werking, de omgevingsvisie gaat niet alleen over ruimtelijke zaken maar over alle aspecten van de fysieke leefomgeving dus ook de leefbaarheid. Hoewel de inwerkingtreding is uitgesteld tot januari 2021 is het tempo van de implementatie niet vertraagd omdat de overgangsperiode niet is gewijzigd. Recent vastgestelde beleidsvisies, de kadernota 2017 en de Agenda 2040 geven kaders die in de omgevingsvisie fase 1 zijn overgenomen als kaders waarbinnen het gesprek met de Stad zal plaatsvinden. In het participatietraject "Delfts Doen" hebben bewoners thema's aangegeven waarover zij graag met ons in gesprek willen gaan. Deze thema's zijn: Duurzaamheid, Gezondheid, Samen Leven, Veiligheid, Historie, Voorzieningen, Wanen, Werken en Openbare Ruimte. Beeldkwaliteit Zes keer per jaar wordt de openbare ruimte geschouwd op basis van beeldmeetlatten volgens de CROW normering. Voor het onderdeel civiele constructies zijn er enkel beeldmeetlatten die betrekking hebben op schoon, bekladding en graffiti van tunnels en viaducten. Gemeente Delft, Beheer Openbare Ruimte Beheerplan Civiele Constructies

18 3 Areaalgegevens 3.1 Algemeen Dit hoofdstuk geeft een overzicht van de omvang van het areaal en inzicht in de kwaliteit van de civiele constructies. De gegevens zijn gebaseerd op inspecties uit 2015, 2016 en De inspectiegegevens zijn verwerkt in het beheersysteem Obsurv. In 2014 is geïnvesteerd in de aanschaf van een integraal beheersysteem voor de openbare ruimte. Hiermee kan het onderhoud aan wegen, rioleringen, groen, etc. beter op elkaar worden afgestemd. De kwantitatieve en kwalitatieve areaalgegevens vormen de basis voor het maken van uitvoeringsplannen, raamcontracten en meerjarenplanningen. Areaalgegevens zijn geen doel op zich maar een middel voor doelmatig en effectief beheer. Areaalgegevens komen uit archieven (eigendom documenten of aanlegtekeningen), door het uitvoeren van inspecties en nader onderzoek en het verwerken van revisiegegevens. Areaalgegevens zijn nooit 100% actueel, juist en volledig. Revisiegegevens kunnen nooit direct verwerkt worden. Voor een effectieve en efficiënte besteding van de middelen is het gebruikelijk te streven naar een volledigheid van circa 95% van het areaal. Dit geldt zowel voor de kwantiteit als voor de kwaliteit. Niet alle civiele kunstwerken die in Delft te vinden zijn, behoren tot het areaal van de gemeente. De civiele kunstwerken op het terrein van de Technische Universiteit Delft zijn eigendom van de TUD en het complete beheer en onderhoud gebeurt door de TUD. De grensbruggen die toegang verschaffen tot de campus, zijn in eigendom en beheer bij de gemeente Delft. Dit geldt ook voor het terrein van Technopolis. Uitzondering hierop is de Symbiobrug. De brug is onderdeel van een nieuwe fietsroute die sciencepark Technopolis verbindt met het landelijke Midden-Delfland en maakt een oversteek over de 35 meter brede Karitaatmolensloot aan de zuidrand van Delft. De brug is tot stand gekomen door een ontwerpprijsvraag onder TU studenten in 2014 en is gefinancierd door de provincie Zuid-Holland, de gemeente Delft en het Recreatieschap Midden- Delfland. De brug is in beheer bij de gemeente Delft. 3.2 Beheerovereenkomsten Er zijn verschillende beheerovereenkomsten met Provincie, Rijk en buurgemeenten voor de civiele constructies die op de grens liggen tussen grondgebied van Delft en bovengenoemden. De beheerovereenkomsten en de consequenties zijn in verkorte versie in bijlage 2 bijgevoegd. Gemeente Delft, Beheer Openbare Ruimte Beheerplan Civiele Constructies

19 3.3 Terugblik op verandering van het areaal Gebiedsontwikkeling Harnaschpolder In 2017 is de ontwikkeling van de wijk Harnaschpolder afgerond en officieel in beheer gekomen bij de gemeente. In dit waterrijke gebied zijn 20 bruggen en 13 duikerbruggen gerealiseerd Spoorzone Het Spoorzonegebied is medio 2018 formeel in beheer gekomen bij de gemeente. Hier is sprake van zowel areaaluitbreiding als areaalverandering. Voormalige tunnels en bruggen hebben plaats gemaakt voor de spoortunnel met daarboven een nieuwe gracht met kademuren en bruggen. In de Westsingelgracht is een tweetal steigers gebouwd waarvan één met een vaste trap. Totale lengte betreft 190 m1. Eén steiger is bedoeld voor o.a. de watertaxi en de andere steiger voor pleziervaart/dagjesmensen. Daarnaast is er een gording aangebracht van 135 m1 ten behoeve van vaste ligplaatsen voor monumentale schepen. Voor deze areaaluitbreiding zijn financiële middelen beschikbaar gesteld voor het groot en klein onderhoud Areaalvermindering Naast uitbreiding is areaalvermindering ook een aandachtspunt. In dit kader is een steiger achter de Sandinoweg met een lengte van 80 m verwijderd. De brug in het Glimwormpad en naastgelegen vlonder zijn in het najaar 2018 verwijderd. 3.4 Kwantitatief areaal In onderstaande tabel is het totale areaal aan civiele constructies weergegeven welke in eigendom en/of beheer is bij de gemeente Delft. De kunstwerken zijn uit te splitsen in objecten (zie bijlage 3) en lijnobjecten (zie bijlage 4). Objecten Kunstwerktype Aantal Boogbrug 57 Duikerbrug 39 Ligger brug 260 Ophaalbrug 4 Plaatbrug 38 Steiger 11 Stuw 1 Tunnel 10 Viaduct 1 Vlonder 10 Totaal 431 Lijnobjecten Kunstwerktype Aantal Lengte (m) Damwand Geluidsscherm Kademuur Totaal Gemeente Delft, Beheer Openbare Ruimte Beheerplan Civiele Constructies

20 Bruggen binnenstad In de binnenstad bevinden zich 75 bruggen die in beheer zijn bij de gemeente. Het betreft hier voornamelijk bruggen met een historisch uiterlijk. Eenenveertig van deze bruggen hebben de status van Rijksmonument. Van de 75 bruggen in de binnenstad zijn 53 gemetselde boogbruggen. Bij 24 van deze objecten bestaat de boog behalve uit metselwerk ook uit beton. Deze bruggen zijn tussen 1960 en 1980 versterkt met een betonnen kern i.v.m. de toenemende belasting. Een groot gedeelte is aan de onderzijde gerenoveerd en verkeert in voldoende tot goede onderhoudstoestand. Op basis van renovatiejaar is onderstaande verdeling op leeftijd van toepassing. Door het ontbreken van gegevens is voor diverse objecten een inschatting gemaakt van het renovatiejaar. Leeftijdsopbouw gemetselde boogbruggen binnenstad Kademuren binnenstad Er is twaalf kilometer gemetselde kademuur aanwezig in de binnenstad verdeeld in 181 segmenten. Tussen 1960 en 1980 zijn een groot aantal kademuren afgebroken en opnieuw opgebouwd waarbij deze zijn voorzien van een betonnen L-wand waar tegenaan is gemetseld. Onderstaande grafiek laat zien wanneer de huidige constructies zijn vervaardigd. Een groot gedeelte is ingeschat door de inspecteurs omdat op het kunstwerkpaspoort geen aanlegjaar of het originele aanlegjaar staat vermeld in plaats van het renovatiejaar. Leeftijdsopbouw kademuren binnenstad Binnen het beheersysteem moet nog een verbeterslag gemaakt worden m.b.t. aanleg- en renovatiejaren van objecten in de binnenstad. Gemeente Delft, Beheer Openbare Ruimte Beheerplan Civiele Constructies

21 3.5 Te verwachten areaaluitbreiding Uitbreiding van het areaal moet altijd afgestemd worden met de beheerder. Zowel als het een uitbreiding met de standaardbrug betreft maar ook als het gaat om andere kunstwerken of een uitbreiding met bijzondere speciale bruggen. Vooral in dat laatste geval moet samen met de beheerder nagedacht worden over een onderhoudsvriendelijk ontwerp en de bijbehorende beheerkosten. Uitbreiding van areaal betekent ook dat er extra financiële middelen nodig zijn voor onderhoud. Gebiedsontwikkeling Nieuw Delft In het Spoorzonegebied worden verschillende nieuwe woonwijken ontwikkeld en gaat nog een park met bijzondere kunstwerken aangelegd worden. Hier zullen de komende jaren meerdere bruggen en kademuren worden aangelegd. Professor Schoemakerplantage In dit gebied worden in fases een park en woningen ontwikkeld. Naar verwachting zullen hier 6 of 7 bruggen komen waarvan 2 verkeersbruggen. Station Delft Zuid Met de verdubbeling van het spoor, moet een nieuwe verbinding tussen de oost- en westzijde van het stationsgebied gerealiseerd worden. Momenteel wordt ingezet op een fiets-voettunnel die tevens de verbinding tussen de wijken Schieoevers en Voorhof zal verbeteren. Deze tunnel moet in 2022 gereed zijn. Gelatinebrug Er is een akkoord bereikt met de Provincie over een nieuwe fietsverbinding over de Schie, de Gelatinebrug. Planning is dat deze brug in 2022 gereed is. Gebiedsontwikkeling; De komende decennia zullen circa woningen worden bijgebouwd. Op dit moment is nog niet duidelijk of en hoeveel uitbreiding van het areaal hiervoor noodzakelijk is. 3.6 Maatschappelijke ontwikkelingen De bevolking in Nederland is langzaam aan het vergrijzen, zo ook in Delft. Daarnaast blijven ouderen steeds langer zelfstandig en langer mobiel. Om mensen zoveel mogelijk zelfstandig in hun eigen woonomgeving te laten wonen, richt de gemeente de openbare ruimte rondom maatschappelijke functies zodanig in dat deze voor iedereen toegankelijk is, ook voor minder validen. In toenemende mate wordt rekening gehouden met de specifieke eisen en wensen van de oudere inwoners door o.a. steile bruggen minder steil te maken als dat mogelijk is. 3.7 Klimaatontwikkeling Klimaatverandering en de regels van het Hoogheemraadschap van Delfland voor waterberging en waterbeheer, zal meer open water in nieuw te ontwikkelen bouwlocaties tot gevolg hebben. Dit leidt waarschijnlijk tot de aanleg van meer bruggen en duikerconstructies. De uitbreiding van het areaal leidt tot hogere onderhoudskosten. Gemeente Delft, Beheer Openbare Ruimte Beheerplan Civiele Constructies

22 4 Kwaliteitsgegevens 4.1 Kwaliteitsinspecties Om de kwalitatieve staat van de civiele constructies in kaart te brengen, worden de kunstwerken een keer in de vijf jaar visueel geïnspecteerd. Hierbij worden alle onderdelen zoals brugdek, leuning, hoofddraagconstructie, fundatie, metselwerk en landhoofden bekeken en beoordeeld. De inspecteur bepaalt, op basis van het schadebeeld, de maatregel die moet worden uitgevoerd. Dit kan variëren tussen het vastzetten van een leuning of het vervangen van een aantal dekplanken tot nader onderzoek naar bv de mate van houtrot of de oorzaak en mate van carbonnotatie van wapeningsstaal. Deze gegevens worden vastgelegd in het inspectierapport (zie bijlage 5). De inspecties worden vervolgens door de gemeente beoordeeld en zo nodig vindt er uitgebreider onderzoek plaats. Op basis van de bevindingen wordt een besluit genomen of en wanneer onderhoud aan het kunstwerk wordt uitgevoerd. Als de maatregelen grootschalig en kostbaar zijn wordt, op basis van de te verwachtte restlevensduur een afweging gemaakt of onderhoud wel de beste oplossing is of dat complete vervanging hier beter op zijn plaats is. In bijlage 6 is te zien welke wijken in welk jaar worden geïnspecteerd. Om het nieuwe beheersysteem zo snel mogelijk te vullen met actuele data is vooruitgelopen op deze inspectiecyclus. De eerstvolgende inspectie die plaatsvindt, is in 2020 van de wijk Tanthof. 4.2 Systematiek kwaliteitsbeoordeling De Kwaliteitscatalogus openbare ruimte van de CROW is een landelijke standaard voor onderhoudsniveaus van de openbare ruimte. Het is een beeldsystematiek die ook door Delft wordt gebruikt om ambities te formuleren en te monitoren. Deze kwaliteitscatalogus bestaat uit schaalbalken die ieder een kwaliteitscriterium beschrijven van objecten in de openbare ruimte. De beoordelingen van de objecten worden aangegeven op een niveau van A+ tot en met D, waarbij A+ staat voor een perfecte staat (als nieuw) en D voor slechte staat. De onderhoudsniveaus beschrijven de beeldkwaliteit van de openbare ruimte. Fragment uit de Kwaliteitscatalogus openbare ruimte van de CROW Gemeente Delft, Beheer Openbare Ruimte Beheerplan Civiele Constructies

23 In de kwaliteitscatalogus is voor civiele kunstwerken beperkt vastgesteld hoe de beeldkwaliteit gemeten moeten worden. Een civieltechnisch kunstwerk kan niet alleen worden gedefinieerd aan de hand van beeldkwaliteit. Het meest relevant voor het onderhouden van de constructie is de technische kwaliteit. Voor de inspectie wordt naast de kwaliteitscatalogus ook gebruik gemaakt van de NEN2767. In de NEN2767 wordt de conditie van kunstwerkonderdelen bepaald. Van elk onderdeel van een kunstwerk worden de schades opgenomen waaruit een conditiescore wordt gegenereerd van 1 tot en met 6. De conditiescore is voornamelijk om een object meerdere jaren achter elkaar te inspecteren en de degradatie inzichtelijk te maken aan de hand van een cijfer. Om uniform te zijn met de andere disciplines hanteert het inspectiebedrijf dezelfde taal als beschreven in de CROW en de NEN2676. Onderstaande tabel geeft de gebruikte benaming weer. Om beide normeringen met elkaar in lijn te brengen is voor de CROW een extra ambitieniveau opgenomen. Voor ieder type kunstwerk is beschreven welke regulier onderhoud er nodig is om het kunstwerk te kunnen onderhouden. Hiermee wordt de beeldkwaliteit en de technische kwaliteit geborgd. De intensiteit waarmee het regulieronderhoud wordt uitgevoerd bepaald het kwaliteitsniveau van de gemeente Delft. In het verleden heeft de gemeente Delft gekozen om het ambitieniveau per gebied te bepalen. De binnenstad wordt onderhouden op niveau B en voor het grootste deel van het areaal is gekozen om deze op niveau C te onderhouden. De huidige beoordeling van de inspecties zijn daarop gebaseerd. Op dit moment zijn we bezig om het onderhoudsniveau s per gebied of object te bepalen. Tijdens de visuele inspectie worden de relevante paspoort- en decompositiegegevens gecontroleerd. De onderdelen worden op schades gecontroleerd en met foto s vastgelegd. De schades die een acute reactie vereisen, worden direct gemeld bij de gemeente. Hierop wordt onmiddellijk actie ondernomen door de gemeente. De overige schades en/of onvolkomenheden worden vastgelegd in het inspectierapport. Alle benodigde maatregelen om de schades en/of onvolkomenheden te verhelpen, worden weergegeven in de onderhoudsmodule van het beheersysteem. Hier wordt aangegeven of de maatregel betrekking heeft op het aspect veiligheid, aanzien, duurzaamheid of functioneren. Deze informatie wordt gebruikt om keuzes te kunnen maken en te prioriteren. 4.3 Huidige kwaliteit Algemeen Het areaal van de gemeente Delft is in de jaren 2016, 2017 en 2018 volledig geïnspecteerd. Tijdens de inspecties zijn de maatregelen bepaald die nodig zijn om de objecten te onderhouden. De binnenstad is op niveau B geïnspecteerd. De buitenwijken van de gemeente zijn op niveau C geïnspecteerd. Na de inspecties is gebleken dat een groot aantal Gemeente Delft, Beheer Openbare Ruimte Beheerplan Civiele Constructies

24 van de geplande maatregelen op korte termijn moeten worden uitgevoerd. Korte termijn betekent hier binnen een of enkele jaren. Dit zorgt de komende jaren voor een piek in het onderhoud. Dit vraagt wel enige extra aandacht. Niveau C betekent discomfort of enige vorm van hinder. Het niet binnen de aangegeven termijn uitvoeren van maatregelen betekent dat objecten binnen het areaal afglijden naar niveau D (slecht). Dit brengt ongewenste risico s met zich mee. Daarnaast is herstel op een later moment altijd duurder dan preventief onderhoud Meldingen Sinds 1 januari 2015 zijn er 258 VJV s van bruggen/tunnels/kademuren/trappen en geluidschermen binnengekomen. Dat betekent ongeveer meldingen per jaar. Meldingen worden altijd gecontroleerd. De conclusie van deze gedetailleerde controle is dat voor een flink aantal bruggen de toestand toch ernstiger is dan eerder ingeschat. Dat betekent dat de komende jaren meer bruggen vervangen moeten worden dan vanuit de inspectie werd aangenomen. Behandeling van deze meldingen hebben een negatieve invloed op kosten en tijdsbesteding van de beheerder. Sinds 1 januari 2015 zijn bij de gemeente, op basis van publicatie 185 Handboek aansprakelijkheid beheer openbare ruimte van het CROW, 2 schadeclaims ingediend waarvan een is toegekend en een nog in behandeling is. 4.4 Aandachtspunten vanuit de inspectie Algemeen Het verwijderen en schoon houden van de constructies van ongewenste begroeiing is belangrijk voor de duurzaamheid van de constructie, is een algemene opmerking vanuit de inspectie. Het reinigen van de constructies zal frequenter moeten plaatsvinden om de levensduur van kunstwerken te verlengen Vervangingspiek Tanthof Tanthof is gebouwd in de jaren 70 en 80 en destijds zijn daar veel houten bruggen aangelegd. Houten bruggen hebben een gemiddelde levensduur van ongeveer 35 jaar. Dat betekent dat de komende jaren sprake is van een vervangingspiek en de houten bruggen vervangen moeten worden Kunstzinnige bruggen in de Harnaschpolder De bruggen in de Harnaschpolder zijn tot stand gekomen vanuit een ontwerpwedstrijd die is gewonnen door een ontwerpbureau in samenwerking met een kunstenares. De spijlen van de bruggen zijn van rvs. De hoge handregels zijn van hout, beton of rvs. Verdiept in het hout en beton zijn toepasselijke dichtregels aangebracht en in het rvs zijn verschillende patronen van perforaties aangebracht. Hierdoor zijn alle leuningen uniek. Het RVS en de verdiepte ligging van de letters vragen extra aandacht vanuit het beheer m.b.t. roestvorming en het reinigen. Hier moet een apart onderhoudsplan voor opgesteld worden. Vanuit cultuur wordt in het kader van kunst in de openbare ruimte bijgedragen aan het onderhoud van deze bruggen Historische binnenstad In de binnenstad van Delft liggen 52 gemetselde boogbruggen. Bij 24 van deze objecten bestaat de boog behalve uit metselwerk ook uit beton. Een groot gedeelte is aan de onderzijde gerenoveerd en verkeert in voldoende tot goede onderhoudstoestand. Bij een aantal gemetselde boogbruggen zijn scheuren waargenomen. De verkeersdruk is een Gemeente Delft, Beheer Openbare Ruimte Beheerplan Civiele Constructies

25 belangrijke oorzaak voor diverse scheuren. De verkeersintensiteit en het gewicht van de voertuigen is de afgelopen decennia flink toegenomen. Ook bij de gemetselde kademuren zijn scheuren waargenomen. Bij de kademuren is de naastgelegen begroeiing vaak de oorzaak (wortelgroei). Veel bomen bevinden zich direct naast de kademuur waardoor de wortelgroei voor (ernstige) schade zorgt. Overige oorzaken zijn ouderdom, verzakking en verkeersdruk. Op diverse plaatsen is verzakkingen of scheefstand van de kademuren geconstateerd. Als gevolg hiervan is nader onderzoek vereist. Nader onderzoek moet aantonen hoe groot de schade is en wat de exacte oorzaak is. Aan de hand van het nadere onderzoek kunnen dan de herstelmaatregelen bepaald worden en kan een goede indicatie gegeven worden van de benodigde kosten Tunnels Bij enkele tunnels is nader onderzoek vereist. Nader onderzoek moet duidelijkheid geven over de oorzaak en grootte van de schade en de benodigde herstelmaatregelen en kosten Geluidsschermen Het geluidscherm langs de Kruithuisweg is aan groot onderhoud toe. Hier zijn betonreparaties en vervanging van de kunststof schermen nodig. Dit werk wordt momenteel voorbereid. Uitvoering vindt plaats in Gewenst kwaliteitsniveau Algemeen Een functioneel gebruik van civiele constructie tegen de laagst maatschappelijke kosten is de afgelopen jaren het uitgangspunt geweest van de gemeente m.b.t. het gewenste kwaliteitsniveau. Dit kwaliteitsniveau is de minimale norm waaraan civiele constructies moeten voldoen. De civiele kunstwerken in de binnenstad worden onderhouden op kwaliteitsniveau B en de rest van de stad op kwaliteitsniveau C. De CROW-normering en de NEN 2767 geven aan dat niveau B redelijk is. Niveau C betekent discomfort of enige vorm van hinder. Het risico van niveau C houdt in dat de ongemakken en hinder toenemen als maatregelen worden uitgesteld en dat objecten binnen het areaal afglijden naar niveau D. Hierdoor neemt ook de kans op calamiteiten toe. Dit zijn ongewenste ontwikkelingen. Gemeente Delft, Beheer Openbare Ruimte Beheerplan Civiele Constructies

26 Afgelopen jaren heeft risico gestuurd beheer plaatsgevonden. Dit betekent dat er pas ingegrepen wordt als het echt noodzakelijk is met soms nadelige effecten als functieverlies, overlast, kapitaalvernietiging, verhoogde kans op aansprakelijkheidstelling en inefficiënte bedrijfsvoering. De kosten van het wegwerken van dit onderhoud zijn bijna altijd hoger dan de kosten van preventief onderhoud. Risico gestuurd beheer betekent ook dat geen cyclische maatregelen worden uitgevoerd die de levensduur verlengen. Hierdoor wordt de levensduur eerder verkort. Het beleid van de afgelopen jaren heeft ertoe geleid dat de kwaliteit van het areaal langzaam maar zeker achteruit gaat. Hierdoor is de beweging ontstaan naar meer planmatig beheer en onderhoud. Planmatig beheer en onderhoud geeft een kwalitatieve impuls aan het areaal door met grotere regelmaat maatregelen uit te voeren. Dit heeft een levensduur verlengend effect waardoor groot onderhoud minder vaak en pas later nodig is. De komende planperiode wordt gebruikt voor het opstellen van raamcontracten voor de benodigde werkzaamheden. Dit zal eerst op beperkte schaal worden toegepast voor een klein aantal kadesegmenten om voldoende kennis en ervaring op te doen om dit vervolgens over alle kademuren in de binnenstad uit te rollen Planmatig beheer en onderhoud De gevolgen van een risico gestuurd beheer en onderhoud kunnen voorkomen worden door een planmatig beheer en onderhoud. Planmatig beheer en onderhoud richt zich op een zo efficiënt en effectief mogelijk beheer en onderhoud, waarbij de functie en veiligheid van het kunstwerk centraal staat. Bij planmatig beheer en onderhoud wordt het budget bepaald op basis van het na te streven kwaliteitsniveau en de werkelijke onderhoudsbehoefte, waardoor achterstallig onderhoud kan worden voorkomen. Voor een planmatig beheer en onderhoud zijn de volgende punten van belang: 1. Inzicht in de huidige opbouw van het kunstwerkareaal en de actuele onderhoudsituatie. Zonder actueel inzicht kunnen geen goed onderbouwde beleidskeuzes worden gemaakt. 2. Een visie voor het beheer en onderhoud, zodat de uitgangspunten en werkwijze duidelijk zijn. 3. Een onderhoudsprogramma voor de komende jaren met concrete doelstellingen, prestaties en activiteiten gebaseerd op het kunstwerkareaal en de beheervisie. De doelstellingen hebben betrekking op het gewenste kwaliteitsniveau van de kunstwerken. De prestaties en activiteiten op de daarvoor benodigde onderhoudsmaatregelen. 4. Raming van de verwachte kosten voor het beheer en onderhoud op basis van de te behalen doelstellingen, prestaties en activiteiten. 5. Verantwoording over de resultaten van het beleid, zodat het beleid kan worden bijgesteld als de doelen en prestaties niet worden bereikt of als sprake is van over- of onderbesteding op de middelen Binnenstad en beschermd stadsgezicht Sinds begin 2011 heeft Delft naast de binnenstad nog drie gebieden uitgeroepen tot beschermd stadsgezicht namelijk het Agnetapark, de Nieuwe Plantage (is een onderdeel van de binnenstad) en het TU-Noord gebied. Het is de taak van de gemeente om een zorgvuldige omgang met de bebouwing, openbare ruimte, het cultuurhistorisch waardevol groen en water binnen het stadsgezicht waarborgen. Gemeente Delft, Beheer Openbare Ruimte Beheerplan Civiele Constructies

27 In deze stadsdelen zijn vooral bruggen en kademuren te vinden. Missie van de gemeente is het behouden, versterken en in goede staat houden van de bestaande historische kwaliteiten met als doel de stad mooier te maken en de identiteit van de stad te koesteren en te versterken. Het in stand houden van het welstandsaspect beeldkwaliteit binnen deze gebieden heeft een grotere prioriteit dan op andere locaties in Delft. Het beleid vanuit AOK (Adviescommissie Omgevings Kwaliteit) is, omwille van de bezuinigingen, losgelaten. Het heeft de voorkeur om deze maatregelen weer op te pakken met het ontwikkelen en intensiveren van het planmatig onderhoud. 4.6 Verkeersbelasting bruggen In 2012 zijn met het bouwbesluit 2012 ook de nieuwe constructieve normen van toepassing geworden. Hiermee zijn voor sommige constructieve aspecten fundamentele wijzigingen doorgevoerd ten aanzien van de constructieve (ontwerp)benadering. Waar voorheen het aangeven van een lastbeperking door bebording voor bruggen van verkeersklasse 30 en 45 niet nodig was, is dit momenteel voor bruggen die een normbelasting van 60 ton (Belastingmodel 1) niet kunnen dragen wel het geval. De redenatie volgens de huidige inzichten is dat; indien er geen lastbeperking is aangegeven, ieder vrachtvoertuig het object kan passeren en dit object dus bestand moet zijn tegen deze (maatgevende) verkeersbelasting(en). Indien de normbelasting niet kan worden gedragen, dient men een lastberking in te stellen. Feit is wel dat de laatste decennia het vrachtverkeer in aantal en ook in voertuiggewicht is toegenomen en dat de kunstwerkbeheerder dient te zorgen dat de bouwwerken in zijn areaal voldoen aan het wettelijke veiligheidsniveau. Dat betekent dat geïnventariseerd moet worden in welke mate oude(re) kunstwerken belastbaar zijn en/of een lastbeperking noodzakelijk is. Dit gaat met name om de bruggen in de binnenstad. De inventarisatie zal zich in eerste instantie richten op de bevoorradingsroutes binnen het Protocol Logistiek. Het kan zijn dat de gemeente voor oudere objecten moet vaststellen dat een lastbeperking benodigd is om de benodigde bezwijkveiligheid van een kunstwerk te kunnen garanderen. Als een beperking niet gewenst is, kunnen aanvullende (versterkings)maatregelen uitgevoerd worden of kan een kunstwerk worden vervanging. Ook kan besloten worden om een bepaald (rest)risico te accepteren voor een specifiek kunstwerk in verband met onevenredig hoge onderzoekskosten. 4.7 Beheervisie Een visie voor het beheer en onderhoud is noodzakelijk om inzichtelijk te maken hoe de gemeente op lange termijn in grote lijnen de civiele constructies wil beheren, welk ambitieniveau daarbij hoort en welke middelen daarvoor nodig zijn. De beheervisie stelt een kader om te komen tot een onderhoudsprogramma voor de verschillende civiele kunstwerken. De beheervisie beschrijft op welke kwaliteit de kunstwerken in een gebied beheerd moet worden en het onderhoudsprogramma beschrijft o.a. hoe die kwaliteit gehaald wordt door de onderhoudsmaatregelen en de frequenties te beschrijven. Door een beheervisie op te stellen, wordt bepaald welke koers de komende 10 jaar wordt gevaren. Het geeft duidelijkheid in hoe de civiele constructies beheerd gaan worden en de hoeveelheid werk die daaruit voortkomt en benodigde middelen. Gemeente Delft, Beheer Openbare Ruimte Beheerplan Civiele Constructies

28 4.8 Innovatie Een andere manier om levensduur verlengend onderhoud te bereiken, is het toepassen van nieuwe verduurzamingsmethoden en innovatieve materialen. Dit biedt mogelijkheden om de levensduur te verlengen of de onderhoudskosten te verlagen. Dit is onderdeel van de beleidsdoelstellingen. In 2016 is samen met een startende Delftse onderneming de brug in het Nigerpad vervangen door een brug van volledig composiet. De brug is uitvoerig gemonitord in samenwerking met de TU Delft. De standaard voet-fietsbrug is mede ontwikkeld vanuit het oogpunt van innovatie. Hierbij is het uiterlijk, de vormgeving van de brug vastgelegd. De markt kan haar eigen innovatie toepassen op de materialisering van de brug. Materiaal, duurzaamheid, hergebruik etc. zijn onderdeel van de gunningscriteria. 4.9 Conclusies huidige kwaliteitsbeeld Terugblik op bezuinigingen De kwaliteit van de gemeentelijke civiele constructies schiet op sommige plekken te kort. Afgelopen beheerperiode heeft enkel risico gestuurd beheer en onderhoud plaatsgevonden. Hierdoor is alleen aandacht besteedt aan de kunstwerken waarbij de veiligheid in het geding is. Maatregelen met betrekking op duurzaamheid of beeldkwaliteit hebben geen prioriteit en zijn veelal buiten beschouwing gelaten. Hierdoor is de kwaliteit van veel kunstwerken binnen het areaal achteruit gegaan. Momenteel wordt vooral gekeken naar de kwaliteitsniveaus van de CROW en de daaraan gekoppelde ambitieniveaus. Onderhoudsniveau C is het meest minimale kwaliteitsniveau. Op basis van de inspecties kan geconcludeerd worden dat er een achterstand is in het uitvoeren van onderhoud voor objecten op uiteenlopende locaties binnen Delft en dat het bepaalde ambitieniveau hierdoor nog niet wordt behaald. Ontwerp van de standaardbrug In Tanthof zijn een behoorlijk aantal bruggen die het einde van hun levensduur hebben bereikt. Wetende dat de standaardbrug ontwikkeld wordt, zijn een aantal vervangingen opgeschort. Benodigde middelen De financiële en personele middelen die nodig zijn om een gewenst kwaliteitsniveau te kunnen realiseren, zijn beperkt. Deze beheerperiode moet beter in beeld gebracht worden hoeveel budget en fte nodig is om het gewenste kwaliteitsniveau te realiseren. Vervangingspiek concretiseren Doorkijk maken van de vervangingen voor de komende 10 jaar. Vervangingspiek in het kunstwerkareaal concretiseren door de vervangingskosten van de kunstwerken en de termijn waarop de vervangingen moeten plaatsvinden inzichtelijk te maken in een meerjarenplanning. Erfenis vanuit het verleden In het vorige beheerplan is melding gemaakt van een erfenis uit het verleden. Hierdoor zijn maatregelen destijds doorgeschoven naar de vorige planperiode. Vanwege de minimaal beschikbare middelen voor de afgelopen jaren, heeft geen inhaalslag kunnen plaatsvinden Gemeente Delft, Beheer Openbare Ruimte Beheerplan Civiele Constructies

29 maar heeft er een verschuiving plaatsgevonden. Om die reden is er nog steeds een achterstand van maatregelen die deze periode uitgevoerd hadden moeten worden en op dit moment nog steeds in de planning staan om verricht te worden. Nader onderzoek Om een correct beeld van de huidige kwaliteit van vooral de kademuren te geven, is uitgebreid nader onderzoek noodzakelijk. Bij meerdere kademuren is kantelen, uitbuiken en/of scheefstand gesignaleerd. Nader onderzoek in combinatie met satellietmetingen moet meer inzicht geven in de toestand en of dit een voortschrijdende beweging is. Toekomstbeeld De kwaliteit van de openbare ruimte staat volop in de belangstelling. Dat is terecht want de openbare ruimte is heel belangrijk voor de samenleving. Een goede openbare ruimte zorgt ervoor dat mensen zich snel, veilig en comfortabel kunnen verplaatsen van de ene plek naar de andere. Daarnaast is de openbare ruimte een ontmoetingsplaats voor allerlei sociale en economische activiteiten. Het huidige onderhoudsniveau van Delft brengt risico s met zich mee. Als de gemeente de risico s wil verkleinen en het comfort voor de samenleving wil verbeteren, is het verstandig om maatregelen te nemen omdat geconstateerd is dat met het huidige onderhoudsniveau kapitaalsvernietiging op beperkte schaal plaatsvindt als niet ingegrepen wordt. Op een hoger niveau gaan beheren betekent hogere kosten voor regulier onderhoud maar lagere kosten voor nader onderzoek en calamiteiten. Met een hoger onderhoudsniveau wordt de levensduur van de kunstwerken verlengd waardoor de vervangingskosten pas later noodzakelijk zijn waardoor de gemiddelde vervangingskosten lager worden. Gemeente Delft, Beheer Openbare Ruimte Beheerplan Civiele Constructies

30 5 Maatregelen 5.1 Algemeen De noodzakelijke maatregelen om de gemeentelijke civiele constructies op het gewenste kwaliteitsniveau te onderhouden worden hieronder toegelicht. De maatregelen lopen uiteen van het operationeel houden van de beheersystemen tot de werkzaamheden die in het kader van het regulier onderhoud worden uitgevoerd. Uitvoering van werkzaamheden vindt plaats met inachtneming van het gemeentelijk aanbestedingsbeleid. Regulier onderhoud zijn alle benodigde onderhoudsmaatregelen die gefinancierd worden vanuit de exploitatie. Onderhoudskosten worden gemaakt om het object gedurende de levensduur op een bepaald kwaliteitsniveau te houden of weer te krijgen (naar behoren te laten functioneren en een bepaalde representativiteit laten behouden). Onderhoud wordt onderscheiden in groot onderhoud en klein of dagelijks onderhoud. De asset Civiel is verantwoordelijk voor het (laten) voorbereiden en uitvoeren van de onderhoudswerkzaamheden. De asset beheert de financiële middelen die hiervoor beschikbaar zijn gesteld en bepaalt de randvoorwaarden m.b.t. het onderhoud. De asset heeft de taak om intern zowel extern opdrachten te verstrekken voor het voorbereiden en uitvoeren van de onderhoudsmaatregelen. Om onderhoudsmaatregelen planmatig uit te gaan voeren moeten raamcontracten worden opgesteld. In raamcontracten worden onderhoudsmaatregelen samengevoegd tot logische en efficiënte werkpakketten. Om dit te bereiken is een lijst van alle onderhoudsmaatregelen samengesteld. Met andere afdelingen wordt afgestemd welke maatregelen zij uit kunnen voeren. Vervolgens worden deze taken belegt d.m.v. het verstrekken van (interne) opdrachten. 5.2 Exploitatiebegroting Hieronder is een verkorte weergave van de begroting 2019 te zien. In de volgende alinea s wordt per onderdeel toegelicht welke werkzaamheden hieronder vallen en welke budgetten daarvoor beschikbaar zijn. Doelstelling Product Kostenplaats Omschrijving Lasten Goede openbare ruimte Civiele constructies Klein onderhoud civiel Groot onderhoud bruggen Adm.posten civiel Beleid/beheer civiel KVS Civiele Constructies Klein of dagelijks onderhoud Civiele Constructies Klein onderhoud gaat om dagelijkse reparaties die noodzakelijk zijn om het object in goede, werkende en veilige staat te houden op basis van het vastgestelde kwaliteitsniveau. Hierbij moet worden gedacht aan maatregelen die noodzakelijk zijn om het object blijvend naar behoren te laten functioneren en haar representativiteit te laten behouden. Klein onderhoud Gemeente Delft, Beheer Openbare Ruimte Beheerplan Civiele Constructies

31 is het onderhoud dat vanaf het eerste jaar op een klein gedeelte van het object wordt uitgevoerd. De komende periode gaat meer aandacht besteedt worden aan dagelijks onderhoud omdat deze werkzaamheden een positief effect hebben op de (rest)levensduur van het kunstwerk. De maatregelen die periodiek opgepakt gaan worden zijn: Reinigen van de bruggen 1 x 2 jaar Reinigen van de bruggen in strooiroutes 1 x per jaar Verwijderen van houtige gewassen op de verticale delen van bruggen en kademuren Reinigen/borstelen van de bovenzijde rollaag van kademuren Bij inspecties worden deze kleine onderhoudswerkzaamheden geconstateerd en net als de grote onderhoudsmaatregelen verwerkt in het inspectierapport en het beheersysteem. Onderhoud dat om veiligheidsredenen onmiddellijk moet worden uitgevoerd, betreft een calamiteit en valt niet onder dagelijks onderhoud. Het verwijderen van graffiti en beplakking gebeurt volgens de beeldkwaliteit voor de binnenstad op niveau B en voor de rest van de stad op niveau C tenzij het racistisch getinte leuzen betreft. Het huidige beschikbare budget voor dagelijks onderhoud is , --. Dit is niet gebaseerd op ervaringsgegevens. Het komende jaar gaat inzicht geven in de kosten voor dagelijks onderhoud zoals deze nu worden voorgesteld Groot onderhoud Civiele Constructies Lasten van groot onderhoud ontstaan na een langere periode van gebruik van een object als gevolg van slijtage. Groot onderhoud is in de regel gepland onderhoud van veelal ingrijpende aard als gevolg van slijtage, dat op een substantieel deel van het object wordt uitgevoerd en na een langere periode van gebruik moet worden verricht. Voor al deze uit te voeren werkzaamheden geldt dat deze zullen plaatsvinden met inachtneming van de in het aanbestedingsbeleid opgenomen verplichtingen met betrekking tot social return. De komende periode gaat ook meer aandacht besteedt worden aan de cyclische maatregelen binnen het groot onderhoud. Deze werkzaamheden hebben een positief effect op de levensduur van het kunstwerk en de uitstraling van de openbare ruimte. Het gaat om herstel van voegen, metselwerk en scheuren in kademuren en bruggen. Ook het reinigen van de objecten hoort hierbij. Binnenkort wordt een pilot gestart voor een klein aantal kadesegmenten van een gracht inclusief tussengelegen bruggen om ervaring op te doen met deze werkwijze en een goed beeld te krijgen van de schades en de financiële impact. De jaarlijkse behoefte aan onderhoud wordt gedekt uit het beschikbare exploitatiebudget voor groot onderhoud van ,--. Komende jaren worden gebruikt om de daadwerkelijk benodigde middelen voor meer planmatig onderhoud zoveel mogelijk inzichtelijk te maken o.a. op basis van de pilot Administratieve posten Civiele Constructies Dit betreft een aantal vaste kosten zoals belastingen en heffingen, vaste bijdragen en de kapitaalslasten van eerdere en toekomstige investeringen. Voor het eerste jaar van de planperiode van dit beheerplan (2019) zijn deze geraamd op ,--. Gemeente Delft, Beheer Openbare Ruimte Beheerplan Civiele Constructies

32 5.2.4 Beleid/beheer Civiele Constructies Advisering Omvat het opstellen van het beheerplan eens in de vijf jaar, het maken van uitvoerings- en meerjarenplanning, het geven van advies ten behoeve van bestuur, beleidsontwikkeling en projecten, het bijhouden van kennis en ontwikkelingen, beantwoording van vragen van het college, gemeenteraad en burgers (VJV), etc. Rationeel beheer Omvat het beheer van de vaste gegevens van de civiele constructies, het verwerken van inspectiegegevens en revisie, het maken van tekeningen waarop de gewenste areaalgegevens worden gepresenteerd. Door de integrale opbouw van het beheersysteem kan het onderhoud aan civiele constructies, wegen, rioleringen, groen, etc. beter op elkaar worden afgestemd. Inspecties en onderzoek Dit is bedoeld voor het inspecteren van de civiele constructies gebaseerd op de huidige inspectiefrequentie. Ieder jaar wordt één-vijfde van het totale areaal civiele constructies geïnspecteerd. Uit deze inspecties kan blijken of er nader onderzoek noodzakelijk is naar bijvoorbeeld de kwaliteit en/of veiligheid van bv de betonconstructie. Dagelijks beheer Provincie Zuid-Holland Drie beweegbare bruggen over de Schie, de Hambrug, de Plantagebrug en de Abtswoudsebrug, zijn in eigendom van de gemeente Delft maar in beheer bij de provincie Zuid-Holland. De provincie verzorgt het dagelijks onderhoud zoals storingswerkzaamheden, preventief onderhoud en de dagelijkse bediening op afstand van deze bruggen. De gemeente Delft betaalt hiervoor kosten aan de provincie. Deze kosten bedragen op jaarbasis gemiddeld , KVS Civiele Constructies Hieronder vallen de kosten van het vaste personeel Toekomstperspectief exploitatiebegroting In eerdere alinea s is aangegeven dat de gevolgen van risico gestuurd beheer en onderhoud voorkomen kunnen worden door een planmatig beheer en onderhoud. Planmatig beheer en onderhoud richt zich op een zo efficiënt en effectief mogelijk beheer en onderhoud van het kunstwerk. De komende jaren wordt verder vorm gegeven aan het planmatig beheer en onderhoud op basis van het na te streven kwaliteitsniveau en de werkelijke onderhoudsbehoefte. Dit is een proces waarbij we op basis van normgetallen en praktijkervaring uiteindelijk tot een onderhoudsprogramma komen waardoor achterstallig onderhoud kan worden voorkomen. Op dit moment is al duidelijk dat de frequentie van een aantal maatregelen omhoog moet om dit te bereiken. Dat betekent dat hier meer budget voor nodig is. Anderzijds zal door het consequent uitvoeren van deze maatregelen, groot onderhoud aan de kunstwerken pas later nodig zijn. Wat hier de financiële consequenties van zijn, is nu nog niet aan te geven maar wetende dat de huidige geraamde kosten voor groot en klein onderhoud gebaseerd zijn op minimale budgetten en niet op de technisch noodzakelijke onderhoudsmaatregelen, is er een vermoeden dat de exploitatiebudgetten in de toekomst niet meer dekkend zullen zijn. Gemeente Delft, Beheer Openbare Ruimte Beheerplan Civiele Constructies

33 5.3 Investeringen Civiele Constructies Algemeen Civiele constructies worden aangelegd voor een bepaalde tijdsperiode, ook wel de ontwerplevensduur genoemd. De ontwerplevensduur is de tijdsperiode gedurende welke de constructie voldoet aan de gestelde prestatie-eisen voor de constructie, ervan uitgaande dat deze deugdelijk is onderhouden. Aan het einde van de ontwerp- of technische levensduur is het kunstwerk versleten en/of kapot en moet vervangen worden. Deze levensduur wordt vooral bepaald door de levensduur van het materiaal. Hieronder is de gemiddelde levensduur per materiaal weergegeven. Materiaal Levensduur Hout Staal Beton 80 Composiet Een definitieve levensduur is moeilijk te bepalen, deze wordt mede bepaald door het onderhoud dat al dan niet wordt uitgevoerd. Tijdens een inspectie kan worden bepaald hoe groot de restlevensduur van een civiele constructie is en of er maatregelen toegepast kunnen worden die de levensduur van een object kunnen verlengen. Hierbij moet de afweging gemaakt worden tussen de kosten van de maatregel of dat het voordeliger is het kunstwerk te vervangen door iets moderners of duurzamers vanwege bv lagere onderhoudskosten Investeringsplan De volgende tabel is een verkorte weergave van het nieuwe investeringsplan. In de navolgende alinea s wordt per onderdeel toegelicht wat hieronder wordt verstaan en welke budgetten daarvoor minimaal beschikbaar gemaakt worden. Investeringen Onderdeel vervanging kleine bruggen renovatie historische bruggen vervanging bruggen in onderhoud bij Provincie renovatie kademuren en damwanden Subtotaal bruggen Vervanging kleine bruggen Jaarlijks is voor vervanging een budget van ,-- gereserveerd. Dit is bedoeld voor de vervanging van voet-fietsbruggen in de buitenwijken. Voor de vervanging of renovatie van grote (verkeers)bruggen wordt apart investeringsbudget aangevraagd. Gemeente Delft, Beheer Openbare Ruimte Beheerplan Civiele Constructies

34 5.3.4 Renovatie historische bruggen en kademuren Renovatie of renoveren houdt in het herstellen en wanneer nodig gedeeltelijk vernieuwen van een civiel kunstwerk, waardoor het beter bruikbaar wordt naar de huidige maatstaven en normen. Renovatie wordt merendeels toegepast op bruggen die een monumentale uitstraling hebben, kademuren en grote verkeersbruggen. Het benodigde budget wordt bepaald op basis van de meerjarenplanning voor de bruggen en kademuren die gerenoveerd moeten worden. De bruggen in de binnenstad hebben bijna allemaal een monumentale uitstraling en een deel is bestempeld als Rijksmonument. Voor deze bruggen geldt dat deze nooit worden vervangen maar altijd worden gerenoveerd. Deze bruggen vallen onder Beschermd Stadsgezicht en de monumentenwet waardoor ook nog andere randvoorwaarden een grote rol spelen zoals het (her)gebruik van kostbare materialen om het oorspronkelijke aanzicht te bewaren. Ervaring leert dat deze bijzondere omstandigheden leiden tot meerkosten. Onderstaand is de vervangingsinvestering te zien die de komende jaren nodig is om de bruggen in de binnenstad te renoveren. Brug nummer Brugnaam Hoogbrug Boterbrug H Schinkelbrug Leeuwenbrug St Jansbrug Bagijnhofbrug Touwbrug Drapeniersbrug Ursulabrug Oude Manhuisbrug St Stevensbrug Subtotaal De kademuren zijn niet monumentaal verklaard maar vallen wel allemaal onder Beschermd Stadsgezicht. Als een kademuur vervangen moet worden betekend dit dat de kademuur wordt verwijderd tot een stukje onder de waterlijn en opnieuw opgemetseld wordt op de bestaande fundering. Deze projecten hebben grote impact op de omgeving en moeten zowel intern als extern goed afgestemd worden met b. bewoners en het Hoogheemraadschap van Delfland. Onderstaand is de vervangingsinvestering te zien die de komende jaren nodig is om de kademuren in de binnenstad te renoveren. Gemeente Delft, Beheer Openbare Ruimte Beheerplan Civiele Constructies

35 Kademuren en damwanden Geerweg 42 t/m Verwersdijk noordelijk deel Noordkolk Molslaan laatste deel noord+zuidzijde Molslaan eerste deel noord+zuidzijde Brabantse Turfmarkt oost+westzijde Gasthuislaan Achterom Oosteinde Binnenwatersloot Zuidergracht Damwand Delftse Hout Subtotaal Gemeentelijke bijdrage aan vervangingsonderhoud Provincie Zuid-Holland De provincie is op dit moment diverse werkzaamheden aan het voorbereiden en uitvoeren aan verschillende kunstwerken in de Schie t.h.v. Delft. Op dit moment vindt grootschalige kadevervanging plaats omdat o.a. de vaargeul van de Schie dieper is dan werd aangenomen. Om die reden hebben de vleugelwanden van de Plantagebrug onvoldoende hoogte en moeten vervangen worden. Deze werkzaamheden zijn niet voorzien en worden geraamd op ,--. De damwand onder de Hambrug heeft onverwachte schade die hersteld moet worden. Daarnaast moet de betonnen fundatie van het bedieningshuisje verwijderd worden. Deze kosten zijn niet voorzien en worden geraamd op ,--. In wordt het vernieuwen van de geleidenwerken in de Schie uitgevoerd. Het budget dat hiervoor gereserveerd was, is niet meer voldoende. De herstelkosten zijn duurder en geraamd op ,--. Ook dit is een tegenvaller. De totale raming bedraagt ongeveer ,--. Voor de werkzaamheden staat in zowel 2018 als ,-- gereserveerd in het investeringsplan. Dat betekent dat voor 2019 een extra budget van ,-- nodig is. Naast het dagelijks beheer gaat de provincie vanaf 2021 ook vervangingsonderhoud uitvoeren aan de drie Delftse bruggen in de Schie. De geschatte kosten op dit moment bedragen circa 3 miljoen over 3 jaar voor de drie bruggen samen. Het gaat hier om grootschalige vervanging van onderdelen van de brug zoals bv de bewegingswerken of de technische installaties. Gemeente Delft, Beheer Openbare Ruimte Beheerplan Civiele Constructies

36 5.4 Integrale aanpak onderhoud Het groot onderhoud in de openbare ruimte wordt zo veel mogelijk afgestemd met het grote onderhoud vanuit de andere assets (Groen, Riolering, Wegen en Technische systemen). Daarnaast vindt afstemming plaats met beleidsafdelingen binnen Ruimte, afdelingen binnen het sociaal domein, woningbouwverenigingen, nutsbedrijven en winkeliers in de stad. Op deze manier wordt getracht de overlast voor bewoners en winkeliers zo veel mogelijk te beperken maar ook om zo doelmatig mogelijk om te gaan met de beschikbare middelen. Jaarlijks wordt de planning van het groot onderhoud samen met lopende en toekomstige projecten in de openbare ruimte in beeld gebracht. Hieruit volgt een integrale planning van de werkzaamheden voor de komende jaren in de stad. Deze integrale afstemming is tijdrovend en leidt er toe dat er met werkzaamheden wordt geschoven binnen de planperiode. Hierdoor wordt de vooraf geplande uitvoering van projecten uitgesteld en wordt soms de geplande jaarproductie niet gehaald. 5.5 Overige risico s Het is bijna niet mogelijk om de exacte staat van een kunstwerk te bepalen zonder deze compleet open te breken. Voor een monumentaal kunstwerk is dit nog veel lastiger vanwege onbekendheid van de ontwerpuitgangspunten en het ontbreken van berekeningen. Het grootste risico van de historische bruggen en kademuren is dan ook er onvoldoende bekend is over de technische staat en de ernst van eventuele gebreken. Hierover kan pas meer duidelijkheid gegeven worden als er nader onderzoek heeft plaatsgevonden. Bij nader onderzoek wordt de capaciteit van een constructie in de uiterste grenstoestand (bezwijken) getoetst in de ontwerpberekening of een herberekening in het geval van een bestaand bouwwerk. Een dergelijk onderzoek geeft meer houvast maar is nog geen garantie. Wat zich binnenin een eeuwenoude constructie bevindt, wordt pas echt zichtbaar bij renovatie. Dat betekent dat altijd rekening moet worden gehouden met tegenvallende kosten bij renovatie van historische bruggen en kademuren. Er zijn twee trajecten waarbinnen nader onderzoek moet plaatsvinden. Enerzijds naar de verkeersbelasting van bruggen binnen het Protocol Logistiek waarbij gestart moet worden met de bevoorradingsroute. Anderzijds naar de kwaliteit van de kademuren. Op diverse plaatsen is verzakkingen, scheefstand of uitbuiken van de kademuren geconstateerd. Nader onderzoek moet uitsluitsel geven over de oorzaak en de te nemen maatregelen. Op basis van de bevindingen uit het nader onderzoek moet de investeringsagenda jaarlijks bijgesteld worden. 5.6 Prioritering Maatregelen In Delft wordt primair op technische en functionele kwaliteit gestuurd en niet op beeldkwaliteit. De beeldkwaliteit is wel belangrijk voor de stad en zeker voor de historische binnenstad. Uit verschillende meldingen blijkt dat de beleving van de burger nog wel eens anders is dan de werkelijke staat van een kunstwerk of kademuur doet vermoeden. Vanuit de samenleving komen zo nu en dan vragen over de staat van onderhoud op basis van uiterlijke kenmerken zoals scheurvorming. De beheerder beoordeelt per geval de ernst van de schade en bepaald of er nadere acties, monitoring of reparatie noodzakelijk is. Als Gemeente Delft, Beheer Openbare Ruimte Beheerplan Civiele Constructies

37 schade alleen cosmetisch van aard is, wordt in de meeste gevallen geen beheermaatregel toegepast. De afgelopen jaren is meer aandacht gekomen voor de beeldkwaliteit. Enerzijds omdat het aangezicht van de kunstwerken er door verbetert en daarmee ook de kwaliteit van de openbare ruimte. Anderzijds omdat cosmetische schades ook verslechteren en herstel op een later tijdstip altijd duurder is dan preventief onderhoud. Daarnaast kunnen cosmetische schades ook leiden tot situaties die uiteindelijk wel technische schades tot gevolg hebben. 5.7 Planmatig onderhoud Planmatig onderhoud is onderhoud dat met een van te voren bepaalde interval wordt uitgevoerd. De interval wordt bepaald op basis van ervaringscijfers m.b.t. het onderhoud en op basis van het gewenste ambitieniveau. Dit onderhoud is goed te plannen en kan specifiek worden omschreven in een vastgesteld onderhoudsplan. Het planmatig beheer en onderhoud is relatief nieuw voor de gemeente Delft. Met de bruggen en kademuren in de binnenstad wordt binnenkort een pilot gestart. Zo wordt ervaring opgedaan met de omvang van de werkzaamheden en wordt de beeldkwaliteit verbeterd. De pilot geeft meer inzicht in de feitelijke kwaliteit, de benodigde financiële middelen en de omgevingsfactoren waar we in de binnenstad mee te maken hebben. Het nieuwe beheersysteem biedt meer mogelijkheden om een nauwkeuriger inschatting te maken van de verschillende onderhoudskosten op basis van normbedragen. Samen met de uitkomsten van de pilot kan een reëel beeld gegeven worden van het benodigde tijdsbestek en de noodzakelijke budgetten. Komende planperiode wordt ingezet om de nodige pilots uit te voeren en te vertalen in concrete raamcontracten. Gemeente Delft, Beheer Openbare Ruimte Beheerplan Civiele Constructies

38 6 Middelen 6.1 Begroting De in het vorige hoofdstuk geraamde kosten voor groot en klein onderhoud zijn gebaseerd op de minimale budgetten vanuit de vorige planperiode en zijn niet gebaseerd op de technisch noodzakelijke onderhoudsmaatregelen. Komende beheerperiode wordt verder toegewerkt naar het ramen van kosten op basis van technisch noodzakelijke onderhoudsmaatregelen zodat de begroting steeds beter afgestemd is op de werkelijk noodzakelijke bedragen voor beheer en onderhoud. Dat betekent dat de ontwikkeling die nu in gang is gezet, mogelijk nog voor onvoorziene financiële tegenslagen kan zorgen. Onderstaande tabel geeft het huidige investeringsplan weer. Om het areaal voor de toekomst veilig te stellen zijn deze beheerperiode diverse nieuwe maatregelen noodzakelijk. Hierbij gaat het om het vervangen van bruggen, het renoveren van historische bruggen en kademuren en groot onderhoud door de Provincie. Voor deze werkzaamheden is extra budget nodig. De budgetten die hiervoor nodig zijn, worden weergegeven in het nieuwe investeringsvoorstel. Huidig investeringsplan Onderdeel civiele constructies Kademuren binnenstad bruggen binnenstad vernieuwen geleidewerken Schie vernieuwen kadeconstructie Schie thv koningsveld Nieuw investeringsvoorstel Onderdeel kleine bruggen historische bruggen bruggen in onderhoud bij Provincie kademuren en damwanden Budgetverschil Om het areaal voor de toekomst veilig te stellen is de komende planperiode extra budget noodzakelijk. Het benodigde budget zal vanuit de investeringen worden gefinancierd. De extra benodigde investeringsbudgetten zijn meegenomen in de vijfde begrotingswijziging Vijfde Begrotingswijziging loopt niet mee in de huidige begrotingswijziging. Gemeente Delft, Beheer Openbare Ruimte Beheerplan Civiele Constructies

39 Het nieuwe investeringsvoorstel geeft extra kapitaalslasten. Deze moeten nog worden toegevoegd aan onderstaande exploitatiebegroting van de doelstelling. Exploitatiebegroting Doelstelling Product Kostenplaats Omschrijving Lasten Lasten Lasten Lasten Lasten Leefbare stad Goede openbare ruimte Civiele constructies Klein onderhoud civiel Groot onderhoud bruggen Adm.posten civiel Beleid/beheer civiel KVS Civiele Constructies Vanwege de mogelijke onvoorziene financiële tegenslagen, zijn voor het investeringsvoorstel twee varianten doorgerekend; een best case scenario en een worst case scenario. Om nog niet op de zaken vooruit te lopen is in het nieuwe investeringsvoorstel uitgegaan van het best case scenario. Dit zijn de middelen die minimaal nodig zijn. Er moet nog het nodige nader onderzoek plaatsvinden binnen het areaal. Over de uitkomsten daarvan kan nog geen uitspraak gedaan worden maar er moet zeker rekening gehouden worden met slechtere scenario s en financiële tegenslagen. Het worst case scenario wordt de komende jaren verder uitgewerkt met als uiteindelijk resultaat concrete herstelplannen met bijbehorende kostenramingen. Tot die tijd wordt uitgegaan van het best case scenario en dat is de basis voor het huidige investeringsvoorstel. 6.2 Toekomstperspectief investeringsgelden Het nieuwe investeringsvoorstel beslaat de beheerperiode Voor deze periode is extra budget aangevraagd. Dat wil niet zeggen dat de vraag om extra budget iets eenmaligs is en dat er na deze planperiode geen nieuwe aanvullende investeringen noodzakelijk zijn. Ook in navolgende jaren zijn extra investeringen nodig voor het vervangen en renoveren van civiele constructies alleen kan nu nog niet exact aangegeven worden hoeveel budget daar precies voor nodig is en op welk moment. Pas in de laatste levensfase van een kunstwerk is aan te geven wanneer vervanging of renovatie daadwerkelijk noodzakelijk is. Dit vanwege het doel om het juiste moment te kiezen voor vervanging of renovatie van een kunstwerk zodat geen of zo min mogelijk restlevensduur (restwaarde) verloren gaat. Over het daadwerkelijke tijdstip van renovatie of vervanging kan op dit moment dus niets gezegd worden. Wel hebben alle kunstwerken een technische of theoretische levensduur. Deze is gebaseerd op de levensduur van het materiaal waar de brug hoofdzakelijk van gemaakt is. In theorie heeft een betonnen brug dus een technische levensduur van 80 jaar. Gemeente Delft, Beheer Openbare Ruimte Beheerplan Civiele Constructies

40 Het gebruik en het beheer van het kunstwerk wordt hierin niet meegenomen. Overbelasting kan de levensduur verkorten terwijl goed beheer de levensduur kan verlengen. Materiaal Levensduur Hout Staal Beton 80 Composiet Het beheersysteem geeft de mogelijkheid om een overzicht te maken van de vervangingskosten op basis van deze technische of theoretische levensduur. Dit overzicht geeft een realistisch beeld van de vervangingskosten die de gemeente Delft de komende decennia te wachten staat. De vervangingskosten zijn bepaald op basis van de aanlegjaren van het complete areaal van civiele constructies. Het daadwerkelijke moment van vervanging zal in werkelijkheid meestal afwijken. Hierdoor is het belangrijk om de werkelijke vervangingsplanning van iedere nieuwe beheerperiode af te stemmen met het theoretisch model zodat een steeds realistischer beeld wordt verkregen van hoe de daadwerkelijke vervangingskosten zich in de toekomst gaan ontwikkelen. Op basis van dit theoretische model wordt zichtbaar dat de totale vervangingskosten deze beheerperiode zijn geraamd op 1,3 miljoen euro. De daarop volgende drie planperiodes verdubbelen deze vervangingskosten zich steeds. Over twintig jaar en verder worden aanzienlijke vervangingspieken verwacht. Er moet nader onderzoek plaatsvinden hoe deze pieken zijn opgebouwd en hoe ze opgevangen kunnen worden. Over een jaar of tien zal de gemeente meer inzicht moeten hebben in de mogelijkheid om de vervanging van kunstwerken te vervroegen of uit te stellen waardoor de pieken meer gespreid kunnen worden en wat de financiële consequenties daarvan zijn. Gemeente Delft, Beheer Openbare Ruimte Beheerplan Civiele Constructies

41 Communicatie 7.1 Algemeen In Delft werken we middenin de stad, voor de stad. Het informeren en betrekken van burgers bij projecten is belangrijk. De meeste projecten van de asset civiele constructies betreffen groot onderhoud aan een kunstwerk. Voorafgaand aan de werkzaamheden worden bewoners altijd geïnformeerd. 7.2 Participatie Aan het vervangen van voet-fietsbruggen is, met de ontwikkeling van de standaardbrug, een inspraaktraject gekoppeld. In het midden van de brugleuning is ruimte voor een typisch Delfts icoon. Bewoners worden gevraagd mee te denken over een voor hun kenmerkende voorstelling die een relatie heeft met de Delftse geschiedenis, creativiteit, technologie of innovatie uit het verleden of van vandaag. Hiervoor is een webpagina op de Delftse site ontwikkeld waar extra informatie te vinden is. Het idee is dat de bruggen in de loop der jaren samen het verhaal van Delft gaan vertellen.

42 Bijlage 1 Constructieve veiligheid bestaande bruggen Gemeente Delft, Beheer Openbare Ruimte Beheerplan Civiele Constructies

43 Gemeente Delft, Beheer Openbare Ruimte Beheerplan Civiele Constructies

44 Gemeente Delft, Beheer Openbare Ruimte Beheerplan Civiele Constructies

45 Gemeente Delft, Beheer Openbare Ruimte Beheerplan Civiele Constructies

46 Gemeente Delft, Beheer Openbare Ruimte Beheerplan Civiele Constructies

47 Gemeente Delft, Beheer Openbare Ruimte Beheerplan Civiele Constructies

48 Gemeente Delft, Beheer Openbare Ruimte Beheerplan Civiele Constructies

49 Gemeente Delft, Beheer Openbare Ruimte Beheerplan Civiele Constructies

50 Bijlage 2 Civiele constructies - Beheerovereenkomsten Voor de volgende civiele constructies zijn er beheerovereenkomsten. IJsmeestertunnel - beheerovereenkomst met de gemeente Pijnacker- Nootdorp. Delft is verantwoordelijk voor organiseren en uitvoeren van onderhoud waarbij de kosten 50/50 gedeeld worden met de gemeente Pijnacker-Nootdorp. Vijf grensbruggen met gemeente Rijswijk - beheerovereenkomst met gemeente Rijswijk. Er vindt geen verrekening plaats voor het uitvoeren van regulier onderhoud. De kosten voor groot onderhoud worden 50/50 verdeeld. De overeenkomst wordt momenteel geactualiseerd i.v.m. areaalwijziging. Drie bruggen over het Rijn-Schiekanaal - beheerovereenkomst met de Provincie. De Plantagebrug, Hambrug en de Abtswoudsebrug zijn alle drie eigendom van de gemeente Delft. Bediening van de bruggen wordt verzorgd door de Provincie Zuid- Holland evenals het beheer en onderhoud. De daarmee gepaard gaande kosten drukken op de gemeentelijke begroting. Geluidscherm A13 - beheerovereenkomst met het Rijk Het Rijk is eigenaar en verantwoordelijk voor onderhoud en vervanging wanneer dit vanuit oogpunt van rijkswegbeheer of vanuit oogpunt van de met het geluidscherm beoogde bestrijding van geluidhinder noodzakelijk is. Het schoonmaken van het geluidscherm, waaronder het verwijderen van graffiti, geschiedt: o door het Rijk, waar het de rijkswegzijde betreft; o door de gemeente, waar het de andere zijde betreft. De verantwoordelijke partij bepaalt zelf of en zo ja wanneer schoonmaak nodig is. Het onderhoud van de beplanting wordt uitgevoerd door het Rijk. Geluidsscherm noordzijde Kruithuisweg Ten behoeve van de gemeente is met de bewoners/eigenaren van de woningen aan Burgemeestersrand en aan de Raad van Europalaan een recht van opstal gevestigd. Dit betekent dat de gemeente eigenaresse is van de opstal, in casu het geluidsscherm. Onderhoud, schoonmaak, repareren, vervangen etc. is voor rekening van de gemeente. De enige uitzondering is de schoonmaak van het scherm voor zover zich dat aan de zijde van de bewoners bevindt. Dat moeten ze zelf en op eigen kosten schoonhouden. Onderhoud van de beplanting aan de Kruithuiswegzijde is voor de gemeente. Recreatieschap Midden-Delfland - beheerovereenkomst met GZH en nu Staatsbosbeheer Het eigendom van wegen en paden en de daarin liggende kunstwerken, gelegen in het recreatiegebied, zijn toegewezen aan het Rijk (Staatsbosbeheer). Het dagelijks beheer ligt bij het Recreatieschap Midden-Delfland en wordt in hun opdracht uitgevoerd door Staatsbosbeheer. De gemeente draagt hieraan bij via de gemeenschappelijke regeling. Trambanen - beheerafspraken binnen MRDH In het kader van de nieuwe wet Lokaal Spoor moet de huidige overeenkomst t.b.v. tramlijn 1 herzien en geactualiseerd worden. Gemeente Delft, Beheer Openbare Ruimte Beheerplan Civiele Constructies

51 Bijlage 3 Civiele constructies - objecten Gemeente Delft, Beheer Openbare Ruimte Beheerplan Civiele Constructies

52 Bijlage 4 Civiele constructies - lijnelementen Gemeente Delft, Beheer Openbare Ruimte Beheerplan Civiele Constructies

53 Bijlage 5 Inspectierapport Gemeente Delft, Beheer Openbare Ruimte Beheerplan Civiele Constructies

54 Gemeente Delft, Beheer Openbare Ruimte Beheerplan Civiele Constructies

55 Bijlage 6 Civiele constructies - Inspectiecyclus Gemeente Delft, Beheer Openbare Ruimte Beheerplan Civiele Constructies

56