Herstel en beheer van heideterreinen

Transcriptie

1 Herstel en beheer van heideterreinen Gevolgen van verzuring, vermesting en verdroging en de invloed van beheer op levensgemeenschappen van heide. Een samenvattend rapport voor beheerders. Chris van Turnhout Emiel Brouwer Marijn Nijssen Suzanne Stuijfzand Henk Siepel Joost Vogels Hans Esselink Stichting Bargerveen, B-ware & Afdeling Dierecologie (Radboud Universiteit Nijmegen) i.o.v.ec-lnv, Directie Kennis Tekstredactie: Moniek Nooren

2 Foto1 Heidegebieden hebben er voor de bevolkingsexplosie van 1800 waarschijnlijk ongeveer zo uitgezien: verspreide heidestuiken, afgewisseld met heischraal grasland. Het is dit landschap geweest dat een geschikte leefomgeving heeft geboden aan de soorten die wij nu als karakteristieke heidesoorten zien (foto J. Smits) Foto2 Heideterreinen kennen een veelvoud aan rand-ecotopen (zoals vochtige schraallanden), die mede bepalend zijn voor de diversiteit van een heideterrein. (foto: F. Bink)

3 Foto 3 Variatie op kleine (boven) en grote (onder) schaal. Heterogene heidelandschapppen herbergen vaak de meest soortenrijke levensgemeenschappen. (Foto s M. Nijssen)

4 Foto 4 In vennen kan vermesting leiden tot algenbloei, waardoor zuurstofloze condities in water en bodem ontstaan (foto H. van Kleef)

5 Foto 5 Verzuring leidt in heidevennen tot het verdwijnen van karakteristieke plantensoorten van voedselarme en zwakgebufferde milieus (foto H. van Kleef) Foto 6 De rups van het heideblauwtje (inzet) heeft zich vermoedelijk naar vochtigere heide verplaatst als gevolg van verzuring (foto s: F. Bink)

6 Foto 7 Een effect van verdroging is het dominant voorkomen van Pijpestrootje, hier goed herkenbaar aan de hoge horsten die de planten gevormd hebben. (Foto st. Bargerveen)

7 Foto 8 Verdroging heeft waarschijnlijk bijgedragen aan de achteruitgang van de Wrattenbijter in Nederland. Onder droge omstandigheden kunnen de eitjes van deze sabelsprinkhaan zich niet ontwikkelen. (Foto st. Bargerveen) Foto 9 Als gevolg van Ver-factoren treedt nivellering van de variatie in het heidelandschap op. Hierdoor verdwijnen specifieke ecotopen en de gradiënten tussen deze ecotopen. Voormalig afwisselend droge en vochtige heide is hier volledig overgenomen door grassoorten (foto M. Nijssen).

8 Foto 10 Onder deze oude heidestruik aan de rand van een stuifzandgebied bevinden zich de trechters van de larven van de mierenleeuw (Foto J. Vogels). Foto 11 Wanneer open, afwisselende vegetaties zoals op deze foto als gevolg van ver-factoren dicht zouden groeien leidt dat tot een nivellering van het microklimaat. Bovendien nemen typische voedselplanten in aantal af (Foto F. Bink).

9 Foto 12 Onder invloed van zure en vermestende depositie produceert grijs kronkelsteeltje een dikke organische laag. Kraaien, fazanten en zelfs wilde zwijnen breken de dichte mosdeken van Grijs kronkelsteeltje open op zoek naar voedsel. (foto F. Bink) Foto 13 Embryo s van sperwers op de arme zandgronden sterven vaak in een vroeg stadium als gevolg van een gebrek aan vitamine B2. De afbeelding links is van een gezond embryo, rechts van een dood embryo als gevolg van vitamine B2 tekort (Foto A. vd Burgh).

10 Foto 14 Een soortenrijk heidelandschap kenmerkt zich door een hoge mate van terreinheterogeniteit. (foto M. Nijssen)

11 Foto 15 Ogenschijnlijk typische kandidaten voor beheersingrepen kunnen zeer waardevol zijn: Boven: plaatselijke dominantie van pijpestrootje en bochtige smele; in dit gebied komen oa Adder en Gladde slang nog voor (foto M. Nijssen). Midden: een verruigde, ruderale vegetatie draagt bij aan verhoging van de heterogeniteit en biedt voedsel voor oa zweefvliegen, sprinkhanen, bijen en kan bovendien dienen als nestlocatie voor karakteristieke vogelsoorten. (Foto F. Willems) Onder: bosopslag van berk, begroeing van bramen en oude heide: het biotoop van de Zadelsprinkhaan op de Mulderskop (foto J Vogels)

12 Foto 16 Door het verbranden van plantaardig afval is hier een plaatselijk rijkere situatie ontstaan, gekarakteriseerd door begroeiing van distels, welke kunnen dienen als nectarbron voor insekten (foto M. Nijssen). foto 17 Door gebruik te maken van vrijwilligers is monitoring van karakteristieke soorten relatief makkelijk uitvoerbaar en goedkoop. Hier worden op de Plateaux door vrijwilligers alle Klokjesgentianen en eitjes van Gentiaanblauwtjes geteld (foto J. Vogels).

13 Foto 18 Deze oude schaapsloop op Nationaal park Dwingelderveld heeft naast een cultureel historische waarde ook een belangrijke ecologische waarde. De steilranden zitten vol met nestgangen van insekten. De grote gaten zijn oude nesten van oeverzwaluwen (foto s M. Nijssen).

14 Foto 19 Op de Strabrechtse heide wordt deze rogge-akker gebruikt om plaggenmateriaal op te brengen. (foto: J. Smits) De afzet van plaggenmateriaal is vaak kostbaar. Op deze manier binnen het gebied het plaggenmateriaal gebruiken bespaart kosten; daarnaast wordt ook nog een gevarieerder landschap gecreëerd. Foto 20 Grootschalig machinaal plaggen leidt tot dichte, eenvormige en soortenarme struikheide-monocultures. (foto: F. Bink)

15 Foto 21 Drie voorbeelden van relatief kleinschalig plaggen in verschillende patronen. Boven: Over een afstand van een kilometer is hier de overgang tussen natte en droge heide machinaal geplagd. Diersoorten die van deze overgangen gebruik maken kunnen hierdoor verdwijnen (foto M. Nijssen). Midden: visgraatplaggen op de Strabrechtse heide. Op deze wijze kunnen aanzienlijke oppervlakken geplagd worden, ontstaan er geen onoverbrugbare barrières en is de kans op verdwijnen van relictpopulaties klein. (foto J. Smits) Onder: kleinschalige plagstroken van verschillende leeftijd kunnen bijdragen aan het behoud van struktuurrijke heidevegetatie. (foto M. Nijssen)

16 Foto 22 3 verschillende technieken van plaggen die gebruikt worden: Grote plagmachines (boven; foto F. Bink) zijn niet in staat om reliëfvolgend te werken, een kraan (midden; foto M. Nijssen) is hier wel toe in staat. Handmatig plaggen (onder; foto J. Smits) kan kleinschalige structuurvariatie in het terrein terug brengen.

17 Foto 23 Maaien van een door Pijpestrootje gedomineerde droge heide (foto J. Smits). Foto 24 Voertuigen met een breed bandoppervlak, die vaak in vochtige terreinen gebruikt worden ter voorkoming van bodemverdichting kunnen een groot deel van de aanwezige fauna vernietigen Het gebruik van kleinere machines kan aan beide problemen een adequate oplossing bieden. (foto St. Bargerveen)

18 Foto 25 Jaarlijks gemaaide vegetatie wordt, hier op het Wapserveld, aanvullend handmatig geplagd ter compensatie van de negatieve effecten van regulier maaibeheer (vermindering van structuur, verdichting van de vegetatie en verdwijnen van pioniersituaties) (foto M. Nijssen)

19 Foto 26 Schaapskooi op het Nationaal Park dwingelderveld. (foto M. Nijssen) Foto 27 Experimenten met exclosures hebben duidelijk gemaakt dat intensieve begrazing als herstelmaatregel leidt tot het verdwijnen van vegetatiestruktuur en microreliëf van de bodem. (foto F. Bink)

20 Foto 28 Drukbegrazing lijkt een effectieve maatregel om (plaatselijk) de dominantie van grassen te doorbreken (foto J. Smits). Het effect op plaatselijke faunapopulaties is naar alle waarschijnlijkheid echter zeer negatief. Foto 29 Schaapskudde van Kempische heideschapen gehoed door een herder op de Strabrechtse heide. Een kundige herder kan een kudde gericht laten grazen waar dat gewenst is. (foto J. Smits)

21 Foto 30 Kwetsbare vegetatie zoals hier bloeiende Klokjesgentianen op de Plateaux kunnen gespaard worden door deze delen uit te rasteren voordat tot begrazing overgegaan wordt. (foto M. Nijssen) Foto 31 Runderen kunnen vennen bemesten. Vennen dienen daarom zoveel mogelijk uitgerasterd te worden. (foto H. van Kleef)

22 Foto 32 Wanneer een ven volledig drooggelegd en gebaggerd wordt, is de kans op uitsterven van populaties van zeldzame faunasoorten groot. (foto H. van Kleef)

23 Foto 33 Een gradiënt tussen gebufferd en zuur water. Achterin de foto staat voornamelijk Riet dat geleidelijk overgaat in smalle lisdodde en Mattenbies. Voorin voornamelijk Veenpluis. In dit ven komt Plat blaasjeskruid en Gevlekte glanslibel nog voor. (foto H. van Kleef)

24 foto 34 Bij aanwezigheid van Zonnebaars in een ven (op de foto de broedkuilen van deze soort) niet opschonen. Zonnebaarzen kunnen opschoningsmaatregelen al ei goed overleven en kunnen vervolgens het gehele ven domineren (foto H. van Kleef).

25 Foto 35 Met een graafmachine kan gedifferentieerder en reliëfvolgender gewerkt worden dan met een baggerboot (foto: H. van Kleef). Foto 36 Bekalking van het lokale inzijggebied van een verzuurd heideven. Op deze manier kan de buffercapaciteit van het ven geleidelijk worden hersteld, waardoor negatieve bij-effecten als het wegvallen van CO 2 -limitatie en herverzuring worden vermeden.

26