Diabetes mellitus (suikerziekte)

Transcriptie

1 Diabetes mellitus (suikerziekte) Wat is diabetes mellitus? Bij diabetes mellitus, ook wel suikerziekte of diabetes genoemd, is het evenwicht tussen bloedglucose en insuline verstoord. Er wordt te weinig insuline gemaakt en/of het lichaam is ongevoelig geworden voor insuline. Overgewicht speelt hierbij een rol. De glucose kan de cellen niet in waardoor het bloedglucosegehalte te hoog wordt. De nieren scheiden een deel van de glucose met de urine uit. Een deel blijft echter in het bloed. Te veel glucose in het bloed (= hyperglycaemie) geeft lichamelijke klachten zoals moeheid, dorst, jeuk en veel plassen. Glucose komt in het bloed terecht doordat koolhydraten uit de voeding in het lichaam worden omgezet in glucose. Wat zijn koolhydraten? Onze voeding bestaat uit eiwitten, vetten, koolhydraten, voedingsvezels, vitamines, mineralen en water. Al het voedsel wordt in de maag en in de darmen verteerd. De waardevolle stoffen worden in het bloed opgenomen en de afvalstoffen worden uitgescheiden. Koolhydraten zijn de belangrijkste bron van energie voor de lichaamscellen en is een verzamelnaam voor alle zetmeel en suikers (vruchtensuiker, melksuiker en gewone suiker) in de voeding. Van koolhydraat tot glucose De koolhydraten uit de voeding worden in het lichaam omgezet in glucose. Zodra de glucose in het bloed terechtgekomen is, wordt het bloedglucose genoemd. Bloedglucose heeft de hulp nodig van insuline (een hormoon dat gemaakt wordt door de alvleesklier) om uit het bloed in de lichaamscellen te kunnen komen. In de lichaamscellen wordt de bloedglucose verbrand en levert het energie. Wanneer er veel glucose in het bloed komt (waardoor het bloedglucosegehalte stijgt), maakt de alvleesklier veel insuline om de glucose in de lichaamscellen te krijgen. Het bloedglucosegehalte zal hierdoor weer dalen. Als er weinig of geen glucose in het bloed komt (en het bloedglucosegehalte dus laag is), maakt de alvleesklier ook maar weinig insuline. Zo zal het bloedglucosegehalte nooit te laag

2 worden. Normaal gesproken is er dus steeds een evenwicht tussen bloedglucose en insuline, maar bij diabetes mellitus is dit niet het geval. Doel behandeling De behandeling van de diabetes is erop gericht de hoeveelheid glucose in het bloed zo normaal mogelijk te laten zijn. Gestreefd wordt naar een bloedglucosegehalte tussen 4 en 10 (millimol per liter), respectievelijk vóór en na de maaltijd. Voedings- en leefstijladviezen Het huidige advies bij diabetes mellitus is een gezonde voeding met aandacht voor: Koolhydraten Vetten Voedingsvezels Lichaamsgewicht Koolhydraten Koolhydraten zijn te verdelen in de volgende groepen: Zetmeel, onder andere in aardappelen, brood, peulvruchten, macaroni en rijst; Melksuiker (lactose), onder andere in melk, karnemelk, yoghurt en vla (ook de ongezoete soorten); Vruchtensuiker (fructose), onder andere in fruit en vruchtensappen (ook de ongezoete soorten); Suiker (sacharose), onder andere in koek, gebak, snoep, frisdrank, honing, stroop en jam; Glucose (druivensuiker). Verdeel de koolhydraatinname over de dag Alle bovenstaande koolhydraten hebben invloed op het bloedsuikergehalte. Het is aan te raden om de koolhydraatinname over de dag te verdelen, zodat het lichaam de koolhydraten beter kan verwerken. Dit voorkomt grote schommelingen van het suikergehalte in het bloed. Eet daarom per dag drie hoofdmaaltijden (ontbijt, lunch en avondeten) en maximaal vier keer iets tussendoor. Eet regelmatig: sla geen hoofd- of eventuele tussenmaaltijden over Hoe regelmatiger er gegeten wordt, hoe regelmatiger het bloedglucosegehalte zal zijn. Bij overslaan van maaltijden zal het bloedglucosegehalte te veel dalen. Wanneer u drie keer voor de maaltijd kortwerkende insuline spuit, heeft u hier meer vrijheid in. Verschuif geen maaltijdonderdelen van de ene naar de andere maaltijd Elke maaltijd bevat een vaste hoeveelheid koolhydraten waarop de insuline is afgestemd.

3 Wanneer een maaltijd wordt uitgebreid of beperkt, raakt het evenwicht tussen de koolhydraten en insuline verstoord. Het bloed-glucosegehalte zal hierdoor te hoog of te laag worden. Wanneer u drie keer voor de maaltijd kortwerkende insuline spuit, kunt u het evenwicht tussen koolhydraten en insuline in stand houden door de insulinedosis aan te passen. Producten met zetmeel De producten die zetmeel bevatten, zorgen ervoor dat het bloedglucosegehalte na de maaltijd niet te veel stijgt. Het is verstandig om te kiezen voor een volkorenvariant, omdat die vezels bevat en ook voor een verzadigd gevoel zorgt. Wees zuinig met suiker Wees zuinig met het gebruik van suiker en suiker bevattende producten. Suiker levert namelijk alleen energie voor het lichaam en verder geen enkele waardevolle voedingsstof (zoals vitamines of mineralen). Vroeger werd gedacht dat iemand met diabetes helemáál geen suiker mocht. Tegenwoordig denkt men daar anders over: suiker in de voeding van een diabeet is goed mogelijk. Omdat suiker één van de koolhydraten is, moet het wel in het dieet ingepast worden. Net als voor ieder ander geldt dat overmatig gebruik van suiker af te raden is. Koolhydraten berekenen Op verpakkingen van levensmiddelen staat informatie over hoeveelheden koolhydraten, vetten en eiwitten. Met behulp van deze informatie kunt u bepalen hoeveel koolhydraten dit product per portie bevat. Over het algemeen worden hoeveelheden koolhydraten per 100 gram product aangegeven. Bij bijvoorbeeld een rol koekjes (30 stuks) van 300 gram kan het lastig zijn om te bepalen hoeveel koolhydraten er in één koekje zitten. Om de hoeveelheid koolhydraten van dat ene koekje uit bovenstaand voorbeeld te kunnen bepalen, stelt u zichzelf de volgende vragen: 1) Hoeveel koekjes zitten er in de rol? (30 koekjes) 2) Hoeveel gram weegt 1 koekje? (300 gram gedeeld door 30 stuks is 10 gram per koekje) 3) Hoeveel koolhydraten zitten er in 100 gram koekjes? (volgens verpakking: 70 gram koolhydraten per 100 gram koekjes) 4) Hoeveel koolhydraten zitten er in 1 gram koekjes? (70 gram koolhydraten gedeeld door 100 is 0,7 gram koolhydraten) 5) Hoeveel koolhydraten zitten er in 1 koekje? (gewicht van 1 koekje x de koolhydraten per 1 gram koekje, is 10 gram x 0,7 gram koolhydraten = 7 gram koolhydraten per koekje)

4 Bij een ander product kan het makkelijker worden berekend, bijvoorbeeld: Sinaasappelsap levert per 100 ml 13,6 gram koolhydraten. Een glas bevat 150 ml en geeft 1,5 x 13,6 = 20,4 gram koolhydraten per glas. Vetten Wees matig met verzadigd vet Het is belangrijk om op het vetgehalte in de voeding te letten. Mensen met diabetes hebben namelijk meer kans op het krijgen van hart- en vaatziekten. Vooral buikvet zorgt voor een grotere kans op diabetes. Vet in de voeding is onder te verdelen in verzadigd en onverzadigd vet. Het ezelsbruggetje 'Verzadigd=Verkeerd, Onverzadigd=OK' is hierbij een handig hulpmiddel voor een gezonder eetpatroon. Verzadigd vet kan het cholesterolgehalte verhogen en zit in roomboter, volle melk(producten), volvette kaas, vette soorten vlees(waren), snacks, chips, koek, gebak en chocolade. Onverzadigd vet kan het cholesterolgehalte verlagen en zit in olie, vis, dieetmargarine, dieethalvarine en noten. Door minder verzadigd vet te eten wordt het risico van hart- en vaatziekten kleiner. Kies bij voorkeur mager vlees, magere vleeswaren, minder vette kaas en halfvolle of magere melkproducten. In de onderstaande tabel kunt u zien hoe u minder verzadigd vet kunt gebruiken. Voedingsmiddel: Tips: Gebruik bij voorkeur: Brood Alleen bij luxe soorten wordt vet toegevoegd. Volkorenbruid, bruin brood, roggebrood, (volkoren) beschuit, (volkoren) ontbijtkoek, knäckebröd. Boter/broodsmeersel Kies een smeersel met weinig verzadigd vet. Dieethalvarine, dieetmargarine. Broodbeleg Melk Magere vleeswaren, magere kaas en zoet beleg. Kies voor magere en halfvolle producten. Vleeswaren: achterham, schouderham, casselerrib, filet americain, fricandeau, kipfilet, rookvlees, rosbief, runderrollade. Halfvolle melk, magere yoghurt, karnemelk, melkproduct met 0% vet en geen suiker toegevoegd. Vlees en kip Kies magere soorten. Riblapje, magere runderlap, tartaartje, ongepaneerde schnitzel, mager rundergehakt, haas-/ribkarbonade, filetlapje, hamlap, kip- en kalkoenfilet, rundervink, runder-/kiprollade, biefstuk. Vis Vis bevat met name onverzadigd vet. Kies liever niet voor gepaneerde of gefrituurde producten. Alle soorten, zoals kabeljauw, koolvis, schol, zalm, tonijn, haring.

5 Vetten en oliën voor de bereiding Jus en saus Zetmeelgerecht Groenten Nagerechten Koek, snoep en gebak Snacks Vrij te gebruiken Kies producten met weinig verzadigd vet. Maak jus van een product met weinig verzadigd vet. Beperk het gebruik van boter en sauzen. Kies fruit of magere/halfvolle melkproducten. Kies producten met weinig verzadigd vet. Kies producten met minder verzadigd vet. Dieetmargarine, alle oliesoorten, vloeibare bak- en braadproducten. Jus uit een pakje, magere jus, barbecuesaus, schasliksaus, zigeunersaus, piccalilly, mosterd, ketchup (rode sauzen). Gekookte aardappelen, puree, (volkoren)pasta, (zilvervlies)rijst, peulvruchten. Fruit(salade), compote, magere (vruchten)yoghurt, magere vla, melkproduct met 0% vet en geen suiker toegevoegd. Drop, kauwgom, zuurtjes, pepermunt, biscuit, café noir, Evergreen, lange vingers, kaneelbeschuit, eierkoek, rijstewafel, speculaasje, bitterkoekje, ontbijtkoek, vruchtenvlaai. Popcorn, Japanse mix, zoute stokjes, kroepoek, olijven, wokkels, crackertje. Stukjes tomaat, komkommer, bloemkoolroosjes, wortel, radijs, augurk, zilveruitjes. Voedingsvezels Gebruik bij voorkeur producten die rijk zijn aan voedingsvezels Voedingsvezels zijn de onverteerbare delen van plantaardige voedingsmiddelen. Naast een goede maagvulling zorgen zij voor een goede darmwerking en spijsvertering. Rijk aan vezels zijn bijvoorbeeld: volkoren- en roggebrood, volkorenmacaroni, zilvervliesrijst en groenten en fruit. Ook hebben de vezels uit fruit, groenten en peulvruchten een gunstige werking op zowel het bloedglucose- als het cholesterolgehalte van het bloed. Gewicht Houd uw gewicht op peil Een te hoog lichaamsgewicht zorgt er bij sommige mensen met diabetes voor dat de insuline niet goed werkt. Het is daarom belangrijk uw gewicht op peil te houden. Bij overgewicht kan afvallen een verbetering van de bloedsuiker geven. Om af te vallen is het nodig dat u minder gaat eten dan u gewend bent. Vaak is het al voldoende om met regelmaat te eten en om heel zuinig te zijn met vet, vette producten, alcohol, suiker en zoete en hartige extraatjes. In plaats van suiker en limonade kunt u in beperkte mate gebruik maken van zoetstof en light frisdranken.

6 Overige voedings- en leefstijladviezen Zorg voor variatie in de voeding Variatie in de voeding is van groot belang. Door regelmatige afwisseling van voedingsmiddelen zorgt u ervoor dat u van alle benodigde voedingsstoffen voldoende binnenkrijgt. Nog belangrijker is dat u daardoor ook met plezier eet. Een variatielijst voor de voeding bij diabetes kan u helpen bij het maken van de juiste keuzes. Heeft u nog geen variatielijst of koolhydratentabel ontvangen, vraag uw diëtist dan om een exemplaar. Zoetstoffen en speciale producten voor diabeten Ter vervanging van suiker zijn verschillende soorten zoetstoffen verkrijgbaar. De zoetstoffen zijn in twee groepen te onderscheiden: Zoetstoffen die geen energie leveren (onder andere: acesulfaam, aspartaam, cyclamaat, sacharine). Deze zoetstoffen worden onder meer verwerkt in light frisdranken, zoetjes en vloeibare zoetstof. De zoetstoffen hebben geen invloed op uw bloedglucosegehalte. Zoetstoffen die wel energie leveren (onder andere: sorbitol, mannitol, xylitol, isomalt, maltitol, lactitol) Deze zoetstoffen worden vaak gebruikt in speciale producten voor diabeten, zoals suikervrije jam, koekjes, chocola en gebak. Het gebruik van deze suikervrije producten is af te raden. Nadelen van suikervrije producten: Ze bevatten vaak veel (verzadigd) vet; Ze kunnen laxerend werken, winderigheid of diarree veroorzaken; Ze zijn duurder dan gewone producten; Ze bevatten, ondanks de aanduiding "suikervrij", vaak wel koolhydraten ("suikervrije" appeltaart bevat bijvoorbeeld wel zetmeel en vruchtensuikers); Ze zijn overbodig als u suikerbevattende producten in uw voeding kunt inpassen. Pas uw voeding aan bij (extra) lichaamsbeweging Uw voeding is aangepast aan de lichamelijke activiteit die u gemiddeld per dag heeft. Door extra lichaamsbeweging, bijvoorbeeld bij sport of het werken in de tuin, verbruikt uw lichaam meer energie (glucose). Bovendien kan de insuline door lichaamsbeweging beter zijn werk doen, wat zorgt voor een snellere en betere opname van glucose uit het bloed. Afhankelijk van de hoeveelheid extra lichamelijke inspanning, kan het noodzakelijk zijn om de voeding en/of de hoeveelheid insuline aan te passen. Doet u dit niet, dan bestaat de kans dat er te weinig glucose in het bloed zit en u een hypo krijgt.

7 Om een hypo te voorkomen is het in het algemeen aan te raden om voor de extra inspanning iets meer koolhydraten te eten in de vorm van bijvoorbeeld een portie fruit of een snee brood. Is de extra inspanning van lange duur, dan is het verstandig om tussendoor ook nog koolhydraten te nuttigen. Bij intensieve sportbeoefening is het raadzaam om uw arts en diëtist hiervan op de hoogte te brengen. Adviezen bij ziekte Mocht u ziek worden, dan heeft u in principe meer insuline nodig dan gewoonlijk. Door koorts of een ontsteking stijgt namelijk het bloedglucosegehalte. U moet daarom altijd insuline blijven spuiten. Het is belangrijk dat u de voeding die u gebruikt, regelmatig over de dag verdeelt. Gebruik eventueel een aangepaste voeding met bijvoorbeeld pap of vla in plaats van brood en vruchtensap in plaats van fruit. Wanneer u helemaal geen eetlust heeft, hoeft u zich niet te dwingen om te eten. Probeer wel voldoende te drinken. Zeker bij braken of diarree is het van belang om op het vocht te letten. Gebruik minstens 1½ à 2 liter vocht per dag. Adviezen bij uit eten gaan Wanneer u in een restaurant gaat eten, kunt u vrijwel overal een goede keuze maken uit de normale menukaart. Het is hierbij belangrijk dat u de variatiemogelijkheden binnen uw dieet kent. Als u één of twee keer per dag insuline spuit, dan is het belangrijk dat u uw insuline op hetzelfde tijdstip spuit als op andere dagen. U kunt de maaltijd later gebruiken dan u gewend bent. Neem op de normale etenstijd alvast een deel van de koolhydraten (bijvoorbeeld in de vorm van een toastje, brood, fruit of melk). Op een later tijdstip kunt u het resterende deel van de maaltijd gebruiken. Door de latere tussenmaaltijd te laten vervallen, kunt u eventueel een grotere hoeveelheid koolhydraten bij de hoofdmaaltijd gebruiken. Wanneer u drie keer voor de maaltijden kortwerkende insuline spuit, kunt u zowel de spuitals de etenstijd verschuiven. Adviezen bij het gebruik van alcohol Als u alcohol gebruikt, houd het dan op maximaal twee glazen en drink niet elke dag. Houd uw bloedglucosespiegel na het gebruik van alcohol in de gaten. Alcohol verlaagt namelijk het bloedglucosegehalte. Hoeveel het bloedglucosegehalte daalt, verschilt per persoon, de soort alcoholische drank en de omstandigheden waaronder alcohol gedronken wordt. Dit betekent dat het bloedglucoseverlagende effect soms heel snel en soms pas vele uren later optreedt. Stel de maaltijd niet te lang uit, wanneer u een glaasje alcoholische drank nuttigt met

8 weinig of geen koolhydraten (zoals jonge jenever, whisky, cognac of droge wijnen). Ook kunt in wat extra koolhydraten bij deze dranken gebruiken om het bloedglucoseverlagende effect op te vangen, bijvoorbeeld in de vorm van een paar toastjes, een cracker of stukje stokbrood. Het eten van alleen een blokje kaas of worst heeft geen zin, omdat deze producten geen koolhydraten bevatten. Bij dranken als bier en zoete wijn hoeft u niets te eten. Deze dranken bevatten naast alcohol namelijk ook koolhydraten, die het bloedglucoseverlagende effect van de alcohol opvangen. Alcoholvrij bier bevat geen alcohol, maar wèl koolhydraten. Hierdoor heeft alcoholvrij bier een bloedglucoseverhogend effect.