Onderzoeksrapport Versie: Definitief Auteur: Onderzoeksbureau E.E.E.N. Datum: 27 januari 2012

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Onderzoeksrapport Versie: Definitief Auteur: Onderzoeksbureau E.E.E.N. Datum: 27 januari 2012"

Transcriptie

1 Onderzoeksrapport Versie: Definitief Auteur: Onderzoeksbureau E.E.E.N. Datum: 27 januari 2012

2 Onderzoeksrapport Versie: Definitief Namen auteurs: Studentnummer: Edwin Barth Erwin Buls Elwin van der Linde Nick van der Laan Bedrijf: Instituut: Opleiding: Klas: Coach: Onderzoeksbureau E.E.E.N. Bedrijfskunde Hanzehogeschool Groningen Vastgoed & Makelaardij VMV3A P. Slagmolen Interne opdrachtgever: Bedrijf opdrachtgever: Externe opdrachtgever: Rol: Datum: 27 januari 2012 Plaats: Groningen T. van der Schoor Onderzoeker Duurzaam Bouwen Gebiedsontwikkeling Noorderruimte T. van Ewijk Initiatiefnemer Projectgroep Hooghalen Duurzaam Deze afstudeeropdracht is geschreven onder verantwoordelijkheid van de Hanzehogeschool Groningen. Het copyright berust bij de auteur. Zowel de Hanzehogeschool Groningen als de auteur verklaren, dat zij eventuele gegevens van derden die voor deze afstudeeropdracht zijn gebruikt en die door deze derden als vertrouwelijk zijn aangemerkt, als zodanig zullen behandelen.

3 Voorwoord willennemenomhunhuisteverduurzamenandersdanisoleren?ditombijtedragenaanhetdoel en/ofgedragsveranderingenzoudendedeelnemersvanhetproject"mijnisolatie"inhooghalen Welkemaatregelen Wij zijn vier studenten aan de Hanzehogeschool te weten, Edwin Barth, Erwin Buls, Elwin van der Linde en Nick van der Laan. Tijdens ons onderzoeksblok van het derde jaar van de opleiding Vastgoed & Makelaardij kregen wij de opdracht om een onderzoek te starten. Dit onderzoek ging uit naar de duurzaamheid in het dorp Hooghalen. Dit verslag levert het concept onderzoeksplan voor onze probleemstelling: vanprojectgroephooghalenduurzaam:hooghalenenergie-enco2neutraalin2020. Door middel van aangeleverde stukken, de mediatheek, enquête, internet en kranten artikelen hebben wij ons verder verdiept en hierdoor zullen wij de probleemstelling tot een informatief Onderzoeksrapport gaan uitwerken. Via deze weg willen wij de opdrachtgevers: mevrouw van der Schoor en meneer van Ewijk en de gemeente Midden-Drenthe bedanken voor hun hulp bij het doen van het onderzoek. Ook willen wij het instituut voor bedrijfskunde en de opleiding Vastgoed & Makelaardij van de Hanzehogeschool te Groningen bedanken voor de gelegenheid om een onderzoek te doen, wij zijn van mening dat wij hier enorm veel van op steken. O n d e r z o e k s r a p p o r t H o o g h a l e n D u u r z a a m Pagina 3

4 Management samenvatting Een zestal inwoners van Hooghalen is het initiatief gestart met als doelstelling om van Hooghalen in 2020 een energie- en CO2-neutraal dorp te maken. Deze inwoners hebben een projectgroep opgericht onder de naam: Hooghalen Duurzaam. Om de doelstelling te bereiken zijn er verschillende initiatieven gestart. Één initiatief is het project Mijn isolatie. Dit project is een initiatief van de gemeente Midden-Drenthe, hier heeft projectgroep Hooghalen Duurzaam dankbaar gebruik van gemaakt. In de gemeente Midden-Drenthe zijn er 80 inwoners die meedoen aan dit programma. Onder het motto Uw huis isoleren? Samen profiteren! begeleidt de gemeente Welkemaatregelenen/ofgedragsveranderingenzoudendedeelnemersvanhetproject"Mijn de inwoners om energiekosten te verlagen en wooncomfort te verbeteren. dragenaanhetdoelvanprojectgroephooghalenduurzaam:hooghalenenergie-enco2neutraalin Isolatie"inHooghalenwillennemenomhunhuisteverduurzamenandersdanisoleren?Ditombijte is een samenwerkingsverband aangegaan met de Hanzehogeschool Groningen. Een viertal studenten heeft onderzoek gedaan onder de naam Onderzoeksbureau E.E.E.N.. Het onderzoek zal ondersteunen bereiken haar doel. Het onderzoek heeft de volgende probleemstelling: De probleemstelling is beantwoord aan de hand van vier deelvragen. De deelvragen zorgen voor een structuur in het onderzoek. Het onderzoek is gericht op de deelnemers van Mijn Isolatie in Hooghalen. Aan de hand van de probleemstelling is er allereerst een oriënterende enquête opgesteld. Deze enquête is afgenomen op de eerste bijeenkomst van Mijn Isolatie. Alle aanwezige deelnemers hebben de oriënterende enquête ingevuld. Op basis van de oriënterende enquête en de opgestelde onderzoeksvragen is in samenwerking met de interne en externe opdrachtgever een definitieve enquête opgesteld. Deze definitieve enquête is afgenomen via een programma op internet. Middels een werden de deelnemers verzocht om een website aan te klikken die hen doorverwees naar de enquête. Deze is verstuurd naar alle 28 deelnemers uit Hooghalen van het project Mijn Isolatie. Van deze 28 deelnemers hebben er 26 gereageerd, dit is een respons van 93% van het totaal. Alle respondenten hebben belangstelling om Hooghalen duurzamer te maken. Alle 26 huishoudens die meedoen aan het project Mijn Isolatie gaan daadwerkelijk isolatie toepassen in hun woning. Driekwart van de respondenten wil na het project Mijn Isolatie meer energiebesparende maatregelen toepassen. Hierbij wordt vooral gedacht aan zonnepanelen, A++ apparatuur aanschaffen en een waterput realiseren. De deelnemers zijn bereid hun gedrag te veranderen om duurzamer te gaan leven. De meeste respondenten willen hun gedrag wel veranderen maar weten niet waar ze hierbij aan moeten denken. Verder zijn de meeste respondenten bereid anderen te motiveren in hun omgeving. Het is aan te bevelen voor projectgroep Hooghalen Duurzaam om de deelnemers op de hoogte te houden van het project Hooghalen energie- en CO2 neutraal in Meer dan de helft van de respondenten heeft aangegeven meer informatie te willen hebben over het gebruik van water en energie. Tevens is uit onderzoek gebleken dat de deelnemers op de hoogte gehouden willen O n d e r z o e k s r a p p o r t H o o g h a l e n D u u r z a a m Pagina 4

5 woorden door middel van een nieuwsbrief en graag jaarlijkse bijeenkomsten zien worden georganiseerd. Voor projectgroep Hooghalen Duurzaam liggen hier kansen om het project te verbeteren. Het is aan te bevelen om aan deze wensen te voldoen. Het is aan te bevelen voor projectgroep Hooghalen Duurzaam om binnen één á twee jaar een nieuw project te starten. Ook zijn de respondenten bereid om zich in te zetten voor een stichting. Projectgroep Hooghalen Duurzaam zal de mogelijkheden om van Hooghalen Duurzaam een stichting te maken moeten onderzoeken omdat hier wel degelijk interesse in is. De respondenten hechten veel waarde om gezamenlijk energie in te kopen. De voornaamste reden hiervoor is om kosten te besparen. De respondenten willen ook graag gezamenlijk energiebesparende maatregelen treffen, de samenhang binnen dit dorp is een belangrijk item. Tot slot is het aan te bevelen te onderzoeken welke energiebesparende maatregelen er gezamenlijk ingekocht kan worden, deze investering niet hoger dan 5000,- is met de gedachte erachter dat men de deze investering wil terug verdienen in uiterlijk 10 jaar. O n d e r z o e k s r a p p o r t H o o g h a l e n D u u r z a a m Pagina 5

6 Inhoudsopgave Hoofdstuk Bladzijde 1. Inleiding 7 2. Duurzaam Hooghalen Beschrijving Hooghalen Duurzaam Hooghalen Duurzaam in beeld Het praktijkdoel externe opdrachtgever Doelstelling externe opdrachtgever (resultaten onderzoek) Onderzoeksdoel Onderzoeksbureau E.E.E.N Inhoudelijke oriëntatie Belangstelling voor energiebesparing in eigen huis Energiebesparende maatregelen voor in eigen woning Soorten energiebronnen Duurzaam gedrag Afbakening van het onderzoeksontwerp Hypothese Onderzoeksmethode De probleemstelling Deelvragen Onderbouwing Begripsafbakening onderzoeksvragen Onderzoeksontwerp Betrouwbaarheid Resultaten Deelvraag Deelvraag Deelvraag Deelvraag Onderzoeksuitvoering Conclusies en aanbevelingen Conclusies Hypothese Aanbevelingen Bronnenvermelding Begrippen 33 Bijlagen Bijlage 1 : Resultaten 34 Bijlage 2: Activiteitenlijst 48 Bijlage 3: Oriënterende enquête 50 Bijlage 4: Enquête 54 Bijlage 5: De tien gouden regels om duurzaam te leven 61 O n d e r z o e k s r a p p o r t H o o g h a l e n D u u r z a a m Pagina 6

7 1. Inleiding Heeft u ook last van hoge energielasten, even hoog als uw hypotheeklasten? Ja? Dit is één van de redenen voor een zestal inwoners van Hooghalen (Midden-Drenthe) om een projectgroep te starten met de naam Projectgroep Hooghalen Duurzaam. Zij hebben als doel hun dorp gezamenlijk te verduurzamen met als einddoel dat het dorp Hooghalen energie- en CO2 neutraal is in De gemeente Midden-Drenthe is al gestart met een programma Mijn Isolatie. Bij dit project kunnen huishoudens die zich aangemeld hebben bij dit programma hun vloer, muur en/of dak laten isoleren. De gemeente helpt hierbij bij het maken van keuzes wat voor de woning de beste isolatie is. Verder worden er ervaringen uitgewisseld met andere deelnemers die aan het project deelnemen en er worden nuttige tips gegeven en deskundig advies. Als Mijn Isolatie ten einde is zijn er tot op heden geen andere initiatieven gestart om Hooghalen duurzamer te krijgen. Om te kijken wat de mogelijkheden zijn is dit onderzoek opgezet. Door middel van onderzoeksrapport kan Duurzaam de volgende stap zetten naar het einddoel, dragenaanhetdoelvanprojectgroephooghalenduurzaam:hooghalenenergie-enco2neutraalin Isolatie"inHooghalenwillennemenomhunhuisteverduurzamenandersdanisoleren?Ditombijte Welkemaatregelenen/ofgedragsveranderingenzoudendedeelnemersvanhetproject"Mijn energieneutraal co2 neutraal maken Projectgroep is gaan samenwerken met kenniscentrum Noorderruimte en Instituut voor Bedrijfskunde de Hanze hogeschool te Groningen. Hierbij is een viertal studenten gestart met een onderzoek, waarbij zij volgende vraagstelling gaan onderzoeken Zoudendedeelnemershungedragwillenveranderenomduurzamertegaanleven? verderverduurzamenvandeeigenwoningen? Watzijnderedenenommeetedoenmetdergelijkeverduurzamingprojecten? WatwordtverwachtvanhetprojectgroepHooghalenDuurzaamnahetproject MijnIsolatie? Iseronderdedeelnemersvanhetproject MijnIsolatie inhooghalenbelangstellingvoorhet Deze vraagstelling onderbouwd door volgende vier deelvragen: Met de resultaten uit dit onderzoek, kan Projectgroep Hooghalen Duurzaam gaan kijken wat zij verder aan maatregelen / acties kunnen gaan doen na het project Mijn Isolatie om Hooghalen energie- en CO2 neutraal te krijgen in In hoofdstuk 2 komt de huidige situatie aanbod. Wat is Hooghalen Duurzaam en wat zijn de doelstellingen voor dit onderzoek. Elke partij die deelneemt aan dit onderzoek heeft andere belangen bij dit onderzoek. De doelstellingen van Hooghalen Duurzaam en Onderzoeksbureau E.E.E.N. komen aanbod in dit hoofdstuk. In hoofdstuk 3 is er inhoudelijke oriëntatie op het onderwerp duurzaamheid. Het hoofdstuk geeft informatie over duurzaam gedrag en energiebesparende maatregelen voor eigen huis. Tot slot volgt er een afbakening van het onderzoek en een hypothese. In hoofdstuk 4 is de probleemstelling geformuleerd. Deze probleemstelling is verdeeld in deelvragen en deze deelvragen zijn weer verder verdeeld in onderzoeksvragen. Aan de hand van het onderzoek zullen uit deze vragen resultaten komen. In hoofdstuk 4 worden de definities voor de begrippen in de doelstelling, probleemstelling en deelvragen gegeven. Ook komt in hoofdstuk vier het soort onderzoek aanbod. De resultaten van het onderzoek in hoofdstuk zijn in hoofdstuk 5 weergegeven. Tot slot volgt er nog een conclusie en aanbeveling in hoofdstuk 6. O n d e r z o e k s r a p p o r t H o o g h a l e n D u u r z a a m Pagina 7

8 2. Duurzaam Hooghalen In dit hoofdstuk wordt het initiatief Hooghalen Duurzaam en de huidige lopende duurzaamheidinitiatieven weer gegeven. Tot slot komen de doelen aanbod van de externe / interne opdrachtgever en van onderzoeksbureau E.E.E.N. met betrekking tot dit onderzoek. 2.1 Analyse Hooghalen Een zestal inwoners van Hooghalen is het initiatief gestart om van Hooghalen in 2020 een energieen CO2-neutraal dorp te maken. Hierom is er momenteel een website in ontwikkeling genoemd: Deze website zal de leidraad worden om dit doel te bereiken. Ook is er een Facebook pagina en een Twitter account gestart, deze zijn momenteel nog ontwikkeling. Verder er Mijn isolatie gaande. Dit een initiatief gemeente Midden-Drenthe om mensen te overtuigen hun huizen beter te isoleren. Het bedrijf Invent gaat snellertedouchen,wordenhetburgersdieereensportvanmakenhetmilieuzominmogelijkte DeinwonersvanHooghalenwillendebovenbouwvandeschoolookbijhunprojectbetrekken. "Jonggeleerd,isoudgedaan",constateertTijms.Alsdekinderenlerenhet lichtuittedoeninderuimtesdienietgebruiktwordenenalszezienwatzekunnenbesparendoor door middel een infrarood camera huizen doorlichten en maakt aan hand daarvan een EPA adviesrapport. In totaal kunnen 80 huishoudens mee dit project. 1 Verder willen de projectleden Duurzaam lokale basisschool bij Duurzaam betrekken: belasten. 2 Het dorpshuis Haolerhoes is de centrale plek geworden voor de inwoners om voorlichting te krijgen over het project, er worden o.a. cursussen duurzaamheid aan de buurtacademie gegeven. Een onderdeel van de bewustwording van duurzaamheid in Hooghalen is het meedoen aan het programma Bespaarschaap. Bespaarschaap is een initiatief waarvoor dorpen zich kunnen aanmelden om mee te doen aan bespaaracties. Door middel van gegevens te sturen naar de website wordt bijgehouden hoeveel energie huishoudens besparen. Hooghalen is deelnemer sinds 11 november 2011, de Dag van de Duurzaamheid, met drie andere dorpen om een energiebesparingprijs ter waarde van 3000,-. 3 Het tweede project dat loopt in Hooghalen is het project Mijn Isolatie. Voor dit project hebben zich 80 deelnemers ingeschreven uit de gehele gemeente Midden-Drenthe. Van deze 80 deelnemers komen er 28 uit Hooghalen. Inwoners van de gemeente Midden-Drenthe met een woning gebouwd voor 1976 konden zich aanmelden. De gemeente gaat de deelnemers begeleiden om energiekosten te besparen en het wooncomfort te verhogen. Bewoners betalen 200,- euro en ontvangen hiervoor een EPA maatwerkadvies en een thermoskan. De gemeente organiseert een aantal bijeenkomsten waar deelnemers hun wensen en ervaringen kunnen delen, verder is er de mogelijkheid om tijdens deze bijeenkomsten collectief energiebesparende maatregelen in te kopen. Gedacht kan worden aan bijvoorbeeld zonnepanelen en/of een waterpomp. Na de oplevering van energiebesparende maatregelen krijgen de deelnemers een nieuw energielabel voor hun woning. 1 De krant van midden Drenthe (2011). Hooghalen gaat massaal duurzaam. Verkregen op 23 november 2011 via 2 Wortel, T (2011). Heel Hooghalen aan het besparen. Assen: Dagblad van het Noorden 3 Bespaarschaap (2011) Hooghalen Duurzaam. Verkregen op 24 november 2011 via O n d e r z o e k s r a p p o r t H o o g h a l e n D u u r z a a m Pagina 8

9 De 80 deelnemers worden afhankelijk van hun woonplaats ingedeeld in groepen van ongeveer twintig huishoudens. Het dorp Hooghalen heeft een uitnodiging voor een eerste bijeenkomst op 1 december Adviesbureau Invent zal tijdens de bijeenkomst deelnemers gaan voorzien van begeleiding en een stappenplan Hooghalen Duurzaam in beeld Het hogere doel (rood) van het onderzoek Hooghalen Duurzaam is Hooghalen energieneutraal en co2 neutraal maken in Projectgroep Hooghalen Duurzaam werkt hieraan, zij worden ondersteund door onderzoeksbureau E.E.E.N. van het bedenken bij nieuwe ideeën voor de toekomst. De overige taken (lichtblauw) van de projectgroep is het geven van voorlichting aan inwoners van Hooghalen, het meedoen aan bespaarschaap en het project Mijn Isolatie. 2.3 Het praktijkdoel van de externe opdrachtgever: Het praktijkdoel van de externe opdrachtgever is het bewerkstelligen dat Hooghalen energie- en CO2 neutraal dorp is in Doelstelling externe opdrachtgever (resultaten onderzoek) De doelstelling voor onderzoeksbureau E.E.E.N. van de externe opdrachtgever is dat men benieuwd is hoe men het praktijkdoel kan bereiken. Dit na het project Mijn Isolatie met behulp van de deelnemers van het project Mijn Isolatie. 2.5 Onderzoeksdoel Onderzoeksbureau E.E.E.N.: Het onderzoeksdoel van onderzoeksbureau E.E.E.N. is het in kaart brengen van de bereidheid van deelnemers van het project Mijn Isolatie om te veranderen. Hierbij valt te denken aan maatregelen op het gebied van woningen en gedragingen op het gebied van energiebesparing. Ook zal worden onderzocht of de deelnemers hun gedrag kunnen veranderen om energie te besparen. Dit is om het uiteindelijke doel te bereiken; Hooghalen energie- en CO2 neutraal in Gemeente Midden Drenthe. Gemeente berichten 16 november Geraadpleegd op 1 december O n d e r z o e k s r a p p o r t H o o g h a l e n D u u r z a a m Pagina 9

10 3. Inhoudelijke oriëntatie Dit hoofdstuk gaat over het thema duurzaamheid. Er is verschillende informatie te vinden in boeken en op het internet over duurzaamheid. Hoofdstuk drie geeft informatie over belangstelling voor energiebesparing in eigen huis, gedrag en energiebesparende maatregelen voor eigen woning. De verschillende soorten energiebronnen komen ook aan bod en tot slot volgen een afbakening en hypothese. 3.1 Belangstelling voor energiebesparing in eigen huis: Er zal door de jaren heen steeds meer aandacht komen voor energiebesparingen in eigen huizen. Huiseigenaren willen zo min mogelijk betalen aan energielasten. Om dit te bereiken kunnen huishoudens hun woning aanpassen. Deze paragraaf geeft de bereidheid om te investeren van huiseigenaren weer op het gebied van energiebesparende maatregelen. Één van de veranderingen die huishoudens (gratis) kunnen toepassen is het veranderen van het eigengedrag. Uit onderzoek (van het bedrijf Woonkennis) is gebleken dat 41% van de consumenten al energie bespaard door elektronische apparatuur niet op stand-by te laten staan. Andere manieren die consumenten willen toepassen is het niet hoger zetten van de kachel, maar in plaats daarvan een extra trui aan te trekken. En het minder lang douchen, op deze manier wil ruim 20% van de consumenten energie gaan besparen. 37% van de consumenten probeert energie te besparen door de aanschaf van energiezuinige huishoudelijke apparaten. Bij veel consumenten blijven vooral de spaar en LED-lampen erg populair. Bij energiebesparing voor het eigen huis wordt er door de consument snel gedacht aan elektra/licht, terwijl er ook veel kan worden bespaard op water/cv gerelateerde aspecten. Hieruit blijkt dat veel consumenten wel willen besparen, maar vaak niet precies weten op welk materiaal en materieel er allemaal gebruikt kan worden. De belangstelling is er, goede uitleg/informatie naar de consument toe ontbreekt. Hieronder in figuur 1 wordt een staafdiagram weergeven met de energiebesparende maatregelen die consumenten gebruiken (in % weergegeven). Figuur1Energiebesparendemaatregelendoorconsumenten 2% van de consumenten is bekend met domotica om energie te besparen. De consument denkt hier niet snel aan, terwijl er veel energie mee bespaard kan worden. Door consumenten word dit voornamelijk gezien als een luxeproduct. Wanneer aan de consument de specifieke mogelijkheden van domotica worden voorgelegd, blijkt daaruit dat de meeste consumenten hier wel voor open staan. Een voorbeeld van domotica is verlichting dat automatisch aan en uit gaat door sensoren en een waterkraan die aan en uit gaat door het bewegen van een hand onder de kraan. Van de consumenten heeft 60% hier wel belangstelling voor en een grote groep heeft ook interesse in O n d e r z o e k s r a p p o r t H o o g h a l e n D u u r z a a m Pagina 10

11 temperatuursensoren, elektronische dimmers en automatische (de)activering van stopcontacten. De consument staat dus ook open voor dit soort van energie besparing, voor de domotica markt liggen er nog genoeg kansen. De consument moet nu alleen nog op de hoogte worden gebracht van alle mogelijkheden dat domotica biedt. 5 Hieronder in figuur 2 wordt de interesse weergegeven van huiseigenaren in domoticatoepassingen. Figuur2InteresseinDomoticaonderhuiseigenaren Door een onderzoek van Sanoma onder 562 huishoudens is gebleken dat 44% groene stroom gebruikt. 27% van de 562 huishoudens kiest niet voor groene stroom, omdat zij dit te duur vinden. Een grotere groep van 41% dat ook niet kiest voor groene stroom, geeft aan dat zij niet geloven in de bijdrage aan het oplossen van het klimaatprobleem. De gemiddelde Nederlander geeft hun energieleverancier een 7, terwijl dit enkele jaren geleden nog een 5,9 was. Van de consumenten die nog wel maatregelen gaan nemen voor energie besparing, zegt drie kwart dat de financiële besparing het belangrijkste is. Daar tegenover is er ook een groep consumenten van 22% die energiebesparende maatregelen neemt wegens milieuoverwegingen. Ditzelfde onderzoek is een aantal jaar geleden ook uitgevoerd en hier is toen uitgebleken dat de milieuoverweging en financiële besparing op het zelfde niveau lag. Hierbij wordt bevestigd dat het milieubewustzijn van de consument nauw verbonden staat met de welvaart Energiebesparende maatregelen voor in eigen woning Huiseigenaren kunnen hun woning op verschillende manieren duurzamer maken. Het volgende voorbeeld is een woning uit de jaren 70 met een energielabel F. De hieronder weergegeven tabel geeft aan welke maatregelen er zijn genomen, de prijs van de maatregelen en de besparing jaarlijks. Er kunnen ook nog bijkomende kosten plaatsvinden zoals bouwkundige aanpassingen, afwerkingen en noodzakelijke verbeteringen aan de ventilatievoorzieningen, deze kosten zijn niet meegerekend. Niettemin geeft het voorbeeld een goed beeld van de hoeveelheid energiebesparing. 5 Woonkennis (2011) Consumenten geïnteresseerd in domotica om energie te besparen. geraadpleegd op 23 november 2011 via 6 Sanoma digital (2011) Investeringen in energiebesparing nemen af. Geraadpleegd op 22 november 2011 via O n d e r z o e k s r a p p o r t H o o g h a l e n D u u r z a a m Pagina 11

12 Maatregel Kosten Besparing (jaarlijks) Dakisolatie 3800,- 450,- Kruipruimte- en 720,- 83,- vloerisolatie Isolatie van de gevel 2750,- 850,- Isolerende beglazing 1230,- 275,- Vervanging cv-ketel 1950,- 110,- Kierdichting 500,- 46,- Totaal 10950,- 1814,- Na de duurzame maatregelen heeft de woning een energielabel B. De woning verbruikt veel minder aardgas wat een besparing oplevert van 1814,- op jaarbasis. Op grond van de energierekening is de investering binnen zeven jaar terugverdient. Particulieren in Hooghalen kunnen subsidie krijgen wanneer ze duurzame maatregelen aanschaffen. De instantie MeerMetMinder geeft 750,- euro en de Provincie Drenthe geeft 1000,-. Totaal kan een particulier 1750,-, euro aan subsidie krijgen bij de aanschaf van energiebesparende maatregelen 7. Op staan de voorwaarden voor de subsidie vermeld. De totale investering van het voorbeeld komt met alle subsidies ( 1750,-) neer op 9.200,-. De terugverdientijd bedraagt dan vijf jaar. 3.3 Soorten energiebronnen Zonne-energie Zonne-energie wordt steeds vaker gebruikt. Wanneer het niet passief is dan is het wel actief. Het laten drogen van de was is een voorbeeld van passief. Het actieve afname van zonne-energie kan gedaan worden door bijvoorbeeld zonnepanelen of zonnecellen. Zonnepalen worden gebruikt voor het verwarmen van water, en zonnecellen zetten zonne-energie om in elektriciteit. Zonneenergie kan je ook nog opsplitsen in: Fotovoltaísche zonne-energie en Thermische zonne-energie. De hoeveelheid zonne-energie die per dag door de aarde wordt ingevangen is zeer groot. De energie dichtheid dat afhankelijk van de weeromstandigheden is ligt tussen de 100 tot 1000Watt per vierkante meter. 9 Zonne-energie is milieuvriendelijk en duurzaam wat de hoofdreden is dat veel organisaties vechten voor het investeren in duurzaam energie. Steeds meer mensen krijgen in de gaten dat duurzaam energie veel voordelen heeft. 10 Wat je kunt besparen van zowel panelen als boilers is interessant. De terugverdientijd van een zonnepaneel ligt rond de 20 jaar. Zonnepanelen aanschaffen is financieel steeds interessanter aangezien de energieprijzen zullen gaan stijgen. Met een zonneboiler bespaart u bijna de helft op uw warm- waterkosten. 7 Energiesubsidiewijzer, Woningeigenaar Hooghalen subsidies. Geraadpleegd op 24 november 2011 op 8 Hidding, S (2011). Onder de pannen, pagina Groningen: Druk Druk Drukker. 9 Ten Hagen & Stam(2001), Energie pagina Eneco. (2011),gevonden op 23 november 20011, op O n d e r z o e k s r a p p o r t H o o g h a l e n D u u r z a a m Pagina 12

13 Zonne-energiesubsidie De subsidie regeling op particuliere zonnepanelen is sinds 2011 afgeschaft. Met het aantreden van het nieuwe kabinet wordt de SDE-regeling voorledig veranderd. Zonnepanelen zijn tegenwoordig ook zonder subsidie rendabel. 11 Aardwarmte De aarde is een zeer goede warmteaccumulator op een diepte tussen de 5 en 100 meter. Regen en zon zal ervoor zorgen dat de aarde gemiddeld een temperatuur Verticalebron heeft van 8 tot 12 graden. Middels een geleidingsproces transporteert men deze energie naar de oppervlakte. Bij dit proces dient water als geleider. Er zijn verschillende soorten warmtebronnen: Verticale bron Horizontale bron Water verwarmt water Wanneer Horizontalebron het grondoppervlak klein is, kan men onttrekken via verticale aardsondes. In één of meerdere boringen die tussen 25 en 75 meter diep zijn worden kunststofbuizen neergelaten waardoor het koude water gecirculeerd wordt en de gratis warmte van de aarde opneemt. Het Wooncentrum Dinkelpark in Groningen is al voorzien van aardwarmte door middel van warmte diep uit de grond. 12 Waterverwarmtwater Hierbij bestaat het systeem ook uit kunststofbuizen alleen die liggen dan 1,2 m diep en worden verspreid over een grotere oppervlak. Door deze buizen stroomt ook koude water en wordt verwarmt door de warmere aarde. Deze methode heeft reeds 20 jaren zijn effectiviteit bewezen, omdat zij bijzonder betrouwbaar en goedkoop is. waterbronnen Figuur3Warm- De warmte wordt hierbij uit grondwater gehaald. De warmtepomp verwarmd hiermee het water voor de verwarming. Grondwater wordt opgepompt en naar de warmtepomp gestuurd. Het afgekoelde water wordt als retour gestuurd en wordt daarna weer verwarmt met het warme water in de aarde. Biomassa Bio energie is een verzamelnaam voor energie uit allerlei verschillende soorten biomassa en afval. Biomassa kan worden onderverdeeld in twee hoofdstromen, namelijk specifiek voor energiedoelen (teelt) en organische reststromen (snoeiafval en GFT afval). Biomassa- energie wordt gegenereerd door verbranding van dit afval. Het biomassa- proces omvat een groot gedeelte van de duurzame energie die in Nederland afgenomen wordt. Het milieuvriendelijke aspect van deze methode is te vinden in het feit dat de co2 uitstoot bij de verbranding beperkt blijft Den Haan. (2010) gevonden 23 november, 2011, op 12 (Bregmans, 2010) 13 Ten Hagen en Stam, Den Haag, (2001), Energie: Bio-energie, p9. O n d e r z o e k s r a p p o r t H o o g h a l e n D u u r z a a m Pagina 13

14 Conclusie Zonne-energie is zeer overvloedig beschikbaar en het gebruik ervan als hernieuwbare energiebron verdient dus ook de aandacht. De verwarming van gebouwen en van water door zonne-energie is zeker een voor de hand liggende en interessante vorm van aanwending van hernieuwbare energie. Door de beperkte en onvoorspelbare zonnestraling is toch een bijkomende warmtebron noodzakelijk. Echter wordt zonne-energie steeds populairder en het rendement wordt steeds hoger. Aardwarmte is een opwekkingsmethode wat net als zonne-energie steeds populairder wordt. Hooghalen is een dorp waar dit op toegepast zou kunnen worden. Toch moet er aan gedacht worden dat dit een hoge financiële plaatje kan worden voor Hooghalen. Deze methode is ook één van de voorkeuren. Biomassa wordt op wereldvlak als meest gebruikte bron voor hernieuwbare energie gebruikt. Biomassa heeft wel een aantal nadelen op gebied van milieuaspecten. Daarom heeft het ook niet de beste voorkeur. Van al deze opwekkingsmethode gaat de voorkeur naar Zonne-energie en Aardwarmte. 3.4 Duurzaam gedrag Om duurzamer te leven hoeft men niet altijd geld te spenderen, hierbij kan men ook denken aan gedragsverandering. Hierbij kan men denken aan de tien gouden regels voor duurzaam leven. Regel één en twee zijn niet van toepassing, deze zijn meer van toepassing wanneer particulieren gaan verhuizen. In bijlage 5 worden de tien gouden regels om duurzaam te leven weergegeven. 3.5 Afbakening van het onderzoeksonderwerp Onderzoeksbureau E.E.E.N. heeft dit onderzoeksrapport samen gesteld om projectgroep Hooghalen Duurzaam te ondersteunen. Om van Hooghalen een CO2- en energie neutraal dorp te maken in Er wordt gekeken naar de belangstelling voor duurzaam gedrag en het verder verduurzamen van hun woning na het project Mijn Isolatie. Het onderzoek heeft betrekking op 28 deelnemers van het project Mijn Isolatie die in Hooghalen wonen. Het onderzoek zal in Hooghalen plaats vinden. De deelnemers hebben eerst een oriënterende enquête gehad waarbij de grenzen gelegd konden worden waar de interesse lagen. De daarop volgende enquête is hierop gebaseerd doormiddel van de afgebakende grenzen. De grenzen van dit onderzoek zijn: Vanuit de deelnemers wat zijn willen ondernemen op gebied van Duurzaamheid rondom hun woning; Gezamenlijk energievoorziening in het dorp; De gedrag verandering van de deelnemers zelf. Wat de deelnemers na dit onderzoek daadwerkelijk gaan uitvoeren zal niet in dit onderzoeksrapport vermeld worden. Dit kan in een opvolgend onderzoek onderzocht worden. O n d e r z o e k s r a p p o r t H o o g h a l e n D u u r z a a m Pagina 14

15 3.6 hypothese Dit hoofdstuk geeft de verwachtingen van de resultaten van het onderzoek weer. Deze verwachtingen zijn gebaseerd op literatuur in combinatie met de visie van Onderzoeksbureau E.E.E.N. Zoals reeds al aangegeven is heeft onderzoeksbureau E.E.E.N. voor donderdag 1 december 2011 een afspraak gemaakt met de externe opdrachtgever. Hierdoor is de verwachting van de externe opdrachtgever hier niet in opgenomen. Uit onderzoek is gebleken dat consumenten geïnteresseerd zijn in domotica om energie te besparen. Uit een onderzoek van USP Marketing Consultancy is gebleken dat 60% van de ondervraagden interesse heeft in sensoren die de verlichting automatisch aan en uit laten gaan. Verder zien consumenten ook gedrag als mogelijkheid om energie te besparen, zo geeft 41% van de ondervraagden aan apparaten niet meer op stand-by te laten staan. Ook geeft 17% aan om op een lagere temperatuur te gaan wassen. 14 Onderzoeksbureau E.E.E.N. verwacht dat het merendeel van de doelgroep gedragsverandering als de belangrijkste energie besparende maatregel gaat zien. De verwachting is dat de doelgroep zich niet geheel wil aanpassen aan duurzaam leven, maar wel openstaat om bepaalde handelingen uit te voeren. De doelgroep wil wel investeren in groepsverband in combinatie met subsidiemogelijkheden, dit om hoge kosten te voorkomen. Er wordt verwacht dat het budget voor een investering van de woningen te verbeteren m.b.t. energiebesparing het anders niet toelaat. Over het algemeen zal de doelgroep hier geen lening voor aanvragen. De doelgroep hun zorgen ontnemen is het meest belangrijke onderdeel bij het aanschaffen van energiebesparende investeringen. Hierbij moet men denken aan het geven van advies op maat tot het uitvoeren van de maatregelen. Het is belangrijk om de onzekerheid bij de doelgroep weg te halen. Hier zal de projectgroep Hooghalen Duurzaam en de gemeente Midden-Drenthe een belangrijke rol in spelen. 14 Woonkennis Consumenten geïnteresseerd in domotica om energie te besparen. Geraadpleegd op 29 november 2011 via O n d e r z o e k s r a p p o r t H o o g h a l e n D u u r z a a m Pagina 15

16 4. Onderzoeksmethode Hoofdstuk Welkemaatregelenen/ofgedragsveranderingenzoudendedeelnemersvanhetproject"Mijn vier geeft de probleemstelling van onderzoek weer en de bijbehorende deelvragen. De enquête is opgesteld op basis van de deelvragen paragraaf 2. Na de deelvragen wordt dragenaanhetdoelvanprojectgroephooghalenduurzaam:hooghalenenergie-enco2neutraalin Isolatie"inHooghalenwillennemenomhunhuisteverduurzamenandersdanisoleren?Ditombijte er een onderbouwing de deelvragen gegeven een begripsafbakening de onderzoeksvragen. Tot slot komt onderzoeksontwerp aanbod. Hierin komt de onderzochte populatie aanbod soort onderzoek. 4.1 De probleemstelling: De centrale vraag kan worden beschreven als een voorschrijvende vraag. Dit betekent dat het antwoord op deze vraag kan worden gevonden door middel van een enquête, dataonderzoek of interview. De vraag die men bij dit voorschrijvende vraagtype kan stellen is: Welke maatregelen? Bij sommige deelvragen is dit terug te vinden. 4.2 Deelvragen: Deelvragen zijn belangrijk om structuur te krijgen binnen een onderzoek. Wanneer er antwoorden gevonden kunnen worden op de deelvragen, zal het antwoord op de centrale vraag sneller en gemakkelijker gevonden worden. Zo zijn er de volgende deelvragen opgesteld: 1. Is er onder de deelnemers van het project Mijn Isolatie in Hooghalen belangstelling voor het verder verduurzamen van de eigen woningen? a. Welke maatregelen m.b.t. het verduurzamen van de woning zijn er bekend? b. Zijn de deelnemers bereid om maatregelen te treffen voor het verduurzamen van de woning? c. Wat zijn de deelnemers bereid te investeren? 2. Wat wordt verwacht van het projectgroep Hooghalen Duurzaam na het project Mijn Isolatie? a. Wat wordt er verwacht op het gebied van informatievoorziening? b. Wat wordt er verwacht op het gebied van acties/initiatieven? 3. Wat zijn de redenen om mee te doen met dergelijke verduurzamingprojecten? 4. Zouden de deelnemers hun gedrag willen veranderen om duurzamer te gaan leven? a. Welke gedragsveranderingen kennen de deelnemers en zouden ze willen uitvoeren? b. In welke mate zouden de deelnemers het gedrag willen veranderen om duurzamer te gaan leven? c. Staan de deelnemers er open voor om anderen in hun omgeving te motiveren om duurzamer te gaan leven? O n d e r z o e k s r a p p o r t H o o g h a l e n D u u r z a a m Pagina 16

17 4.3 Onderbouwing De probleemstelling is opgebouwd met de gedachte dat Hooghalen in het jaar 2020 energie- en CO2 neutraal is. In Hooghalen is een projectgroep gestart met een project: Mijn Isolatie. Door middel van dit onderzoek, wat opgebouwd is uit de probleemstelling en de deelvragen, wordt er onderzocht wat er nog meer buiten isolatie om gedaan kan worden. Dit ter ondersteuning voor de projectgroep Hooghalen Duurzaam om hun doelstelling te bereiken. Deelvraag 1 Voor het onderzoek is het belangrijk om te weten wat de populatie is om een onderzoek representatief te maken. Het is belangrijk om te weten of de deelnemers Mijn isolatie een goede afspiegeling zijn van heel Hooghalen. In de oriënterende enquête, die gehouden is op donderdag 1 december 2011 tijdens de eerste bijeenkomst van Mijn Isolatie is vraag 1a al beantwoord. Om tot een antwoord te komen op de rest van vraag 1 zijn de volgende enquête vragen gesteld: - Welke maatregelen denkt u te gaan treffen na het ontvangen van het Maatwerk adviesrapport? - Is er bij u belangstelling voor het verder verduurzamen van uw eigen woning ná het project "Mijn Isolatie"? - Bent u bereid om maatregelen te treffen voor het verduurzamen van uw woning? (meerdere antwoorden mogelijk). Deelvraag 2 De reden van deze deelvraag is dat wij ons onderzoek willen richten op het project Hooghalen duurzaam waarbij zij met onze informatie van ons onderzoek stappen kunnen ondernemen om dichterbij het resultaat van CO2- energie neutraal te komen in Om tot een antwoord te komen op deze vraag zijn de volgende vragen gesteld in de enquête: - Stel u wilt energiebesparende maatregelen treffen; pakt u dit liever individueel aan of gezamenlijk? - Bent u bereid om deel te nemen aan een stichting/coöperatie die zich gaat richten op duurzaamheid? - Wat verwacht u van de projectgroep Hooghalen Duurzaam na het project "Mijn Isolatie"? - Wat verwacht u van de projectgroep Hooghalen Duurzaam op het gebied van informatievoorziening? - Wat zijn voor u de redenen om mee te doen met dergelijke verduurzamingsprojecten? - Wanneer moet er volgens u een nieuw initiatief of programma worden opgestart? - Wanneer er voorgesteld wordt om met meerdere huishoudens gezamenlijk energie in te kopen zou u dan deelnemen? (Bijvoorbeeld allen bij één energiemaatschappij aansluiten om korting te bedingen) - Over welke thema's zou u graag meer informatie willen hebben met betrekking tot duurzaam gedrag? (meerdere antwoorden mogelijk) Deelvraag 3 Het is belangrijk om te weten hoe de deelnemers bekend zijn geworden met het project Mijn Isolatie. Wanneer dit bekend is, kan er op andere dergelijke projecten op ingespeeld worden om het project zo goed mogelijk te promoten. Door deze onderzoeksvraag weten we de sterke en zwakke punten van Mijn isolatie en kunnen in de toekomst deze punten worden gebruikt om te zorgen dat overige bewoners hun woning ook gaan isoleren. O n d e r z o e k s r a p p o r t H o o g h a l e n D u u r z a a m Pagina 17

18 Om tot een antwoord te komen op deelvraag 3 is er gebruik gemaakt van de oriënterende enquête. Verder is er in de definitieve enquête de vraag gesteld welke energielabel momenteel het huis van de deelnemers heeft. Deelvraag 4 Door deze vraag kan er onderzocht worden of de deelnemers bereid zijn hun gedrag te willen en kunnen veranderen. Ook zal er worden onderzocht of de deelnemers openstaan om andere inwoners te motiveren mee te doen er voor te zorgen dat Hooghalen in 2020 CO2- energie neutraal is. Om tot een antwoord te komen op deze vraag is wederom gebruik gemaakt van de oriënterende enquête en verder zijn de volgende vragen gesteld in de definitieve enquête: - In welke mate bent u bereid uw gedrag te veranderen om duurzamer te gaan leven? - Staat u er voor open om anderen in uw omgeving te motiveren om duurzamer te gaan leven? - Bent u bereid anderen te vertellen over de kostenbesparingen naar aanleiding van het project "Mijn Isolatie"? - Bent u bereid om in de toekomst mee te werken aan een vervolgonderzoek? 4.4 Begripsafbakening onderzoeksvragen Maatregelen: Gedragsveranderingen: Deelnemers: Besluit over hoe iets wordt opgelost of veranderd wordt tegen het doen van een investering. Het veranderen van uw huidige gedrag, naar een toekomstig ander gedrag. De mensen die mee doen aan het Project Mijn isolatie Hooghalen: Een dorp in de gemeente Midden-Drenthe, met ongeveer 940 inwoners. Project Mijn Isolatie : Verduurzamen: Anders dan isoleren: energie. Structuur: Informatievoorziening: Een nieuw project waarmee u op een leuke manier op uw energiekosten kunt besparen en uw wooncomfort kunt verhogen. Energie besparende maatregelen aan te schaffen voor uw eigen woning en het veranderen van energie verspillend gedrag naar energiebesparend gedrag. Middelen die ook beschikbaar zijn, zoals wind, zon en groene Structuur is de manier waarop iets in elkaar zit, waarop elementen van een verzameling samenhangen. De informatievoorziening van een organisatie is het geheel van mensen, middelen en maatregelen, gericht op de informatiebehoefte van die organisatie. O n d e r z o e k s r a p p o r t H o o g h a l e n D u u r z a a m Pagina 18

19 Acties/initiatieven: Populatie: Geënquêteerd: CO2 neutraal: Bij acties/initiatieven wordt verstaan wat voor activiteiten de projectgroep Hooghalen Duurzaam kan gaan ondernemen, waar de deelnemers wat aan hebben. De populatie bestaat uit de groep mensen waar wij onze probleemstelling aan voorleggen, deze groep wordt gevormd door de mensen die zich voor de cursus Mijn Isolatie op hebben gegeven. In Hooghalen telt de populatie ongeveer 23 huishoudens. Geënquêteerd houdt in dat een persoon of deelnemer ondervraagt wordt doormiddel van een enquête, wat een manier is van een onderzoek doen. Het dorp Hooghalen verbruikt evenveel als het zelf opwekt. 4.5 Onderzoeksontwerp Tijdens de bijeenkomst van het project Mijn Isolatie heeft onderzoeksbureau E.E.E.N. de vertegenwoordiger van de gemeente Midden-Drenthe gevraagd om de adres gegevens van de deelnemers van dit project. De vertegenwoordiger heeft de deelnemers gevraagd of er problemen waren dat onderzoeksbureau E.E.E.N. die gegevens zouden krijgen. Hier was geen bezwaar op, zodoende heeft projectgroep E.E.E.N. alle benodigde gegevens ontvangen ( , telefoon en adres). De populatie bestaat uit een groep huishoudens uit Hooghalen die zich hebben aangemeld voor de cursus Mijn Isolatie. Onderzoeksbureau E.E.E.N. zal het onderzoek gaan richten op alle deelnemers van het project Mijn Isolatie. De doelgroep (van 28 huishoudens) is te groot voor een kwalitatief onderzoek. Het uitwerken van een interview kost teveel tijd om als realistische onderzoeksmethode te gebruiken. In overleg met mevrouw van der Schoor is er gekozen voor een semigestructureerde enquête. Bij een semigestructureerde enquête hebben respondenten de mogelijkheid hun eigen mening te geven in de enquête. Huishoudens die meer willen bijdragen aan een vervolg onderzoek kunnen dit aangeven in de enquête Oriënterende enquête Tijdens het onderzoek is geen gebruik gemaakt van een steekproef. Dit omdat de totale populatie te klein is en de respondenten gemakkelijk bereikbaar zijn. Het streven is om alle deelnemers uit Hooghalen van het project Mijn Isolatie te enquêteren. Bij de bijeenkomst op 1 december in Hooghalen waren de huishoudens van Mijn Isolatie aanwezig. Voor de volledigheid van dit onderzoek is er informatie ingewonnen in Hooghalen, hierbij is er een bijeenkomst bijgewoond van Mijn Isolatie. Bij deze vergadering waren alle 28 deelnemers aanwezig. Tijdens de vergadering is er een oriënterende enquête uitgedeeld. Deze schetste een beeld van de deelnemers. Vanuit deze oriënterende enquête is er een definitieve enquête opgebouwd. Doordat sommige huishoudens met twee personen waren vertegenwoordigd en sommigen verhinderd waren zijn er 23 oriënterende enquêtes ingevuld. Dit is een respons van 100% tijdens de bijeenkomst. In bijlage 3 zijn de antwoorden op de enquête te vinden. Met behulp van de oriënterende enquête is de definitieve enquête opgesteld. O n d e r z o e k s r a p p o r t H o o g h a l e n D u u r z a a m Pagina 19

20 O n d e r z o e k s r a p p o r t H o o g h a l e n D u u r z a a m Pagina 20

21 Definitieve enquête De definitieve enquête bestaat uit vier thema s namelijk Algemeen, Maatregelen, Projectgroep Hooghalen Duurzaam en Gedrag. Totaal telt de enquête 22 vragen. De enquête is op internet via een programma gemaakt, te weten thesistools. De semigestructureerde enquête is 16 december verzonden naar de inwoners uit Hooghalen. Op maandag 19 december hadden 8 huishoudens de enquête ingevuld. In week 51 van 2011 zijn alle huishoudens gebeld die de enquête nog niet hebben ingevuld. Op deze manier werd gehoopt op een respons van 100%. De enquête is terug te vinden in bijlage 4. Onderzoeksbureau E.E.E.N. heeft zich georiënteerd op duurzaam gedrag en investeringen voor de eigen woning. Via het internet en de Hanze mediatheek heeft onderzoeksbureau E.E.E.N. zich georiënteerd op het onderwerp. Verder is er informatie gewonnen over soortgelijke initiatieven van andere dorpen met initiatieven rondom duurzaamheid. De gevonden informatie is terug te vinden in hoofdstuk 3 inhoudelijke oriëntatie. De resultaten zijn verwerkt via het computerprogramma SPSS. De resultaten van de enquête worden in dit programma ingevoerd. Het programma zal helpen de resultaten te analyseren. De data wordt geanalyseerd door middel van frequentietabellen, grafieken en kengetallen. Frequentieverdelingen worden weergegeven in het onderzoeksrapport door middel van frequentietabellen. De tabellen geven verbanden aan tussen de gegeven antwoorden. Van sommige frequentieverdelingen wordt geen tabel weergegeven maar een grafiek. Een grafiek geeft sneller de verdeling weer dan een tabel. Tijdens de resultatenverwerking worden de kengetallen te weten, de mediaan, modus en het gemiddelde berekend. Van de 28 geënquêteerde deelnemers, hebben er 26 deelnemers de definitieve enquête ingevuld. Hierbij is een onverwachte ontwikkeling geconstateerd, waarbij 2 personen de enquête niet hebben ingevuld. De oorzaken van de non-respons van deze 2 deelnemers; komt doordat de eerste deelnemer direct stopte met het onderzoek. Deze deelnemer wou niet verder investeren in de eigen woning en stopte met Mijn Isolatie. Dit betekent dat de deelnemer niet meer bij de populatie van dit onderzoekt behoort. De tweede deelnemer heeft na het sturen van de enquête met begeleidende brief, niks laten horen, hierbij is er een herinnering gestuurd en er is meerdere keren telefonisch contact geweest. Hieruit is gebleken dat ook deze deelnemer geen behoefte had om mee te werken met het onderzoek. 4.6 betrouwbaarheid Het onderzoek is getoetst aan twee kwaliteitsvereisten namelijk de betrouwbaarheid en de validiteit. De betrouwbaarheid van een onderzoek geeft weer dat wanneer het onderzoek nogmaals zou plaatsvinden dezelfde resultaten hier uit zouden komen. De validiteit van een onderzoek geeft aan of het onderzoek meet wat hij beweerd te meten. Bij validiteit kun je een onderscheid maken tussen interne en externe validiteit. Onder interne validiteit verstaat men de mate waarin de conclusies van het onderzoek geldig zijn voor de onderzoeksgroep. 15 Onder externe validiteit verstaat men of de resultaten voor de gehele populatie kan worden gerekend. 15 2reflect (2011). Validiteit en betrouwbaarheid, 2reflect. Geraadpleegd op via O n d e r z o e k s r a p p o r t H o o g h a l e n D u u r z a a m Pagina 21

22 Een enquête moet ook representatief zijn. Representativiteit houdt de mate waarin de respondenten een goede afspiegeling geven van de gehele populatie. Uit gegevens van de gemeente Midden-Drenthe zijn er 321 huishoudens in 2011 in Hooghalen. 16 Onderzoeksbureau E.E.E.N. heeft 26 huishoudens van deze huizen geënquêteerd. Dat is een percentage van 8 % van de gehele populatie. Hieruit kan worden geconcludeerd dat de enquête representatief is en dat deze kan gelden voor de gehele populatie. 16 Gemeente Midden-Drenthe (2011) Woningen per kern. Geraadpleegd op via O n d e r z o e k s r a p p o r t H o o g h a l e n D u u r z a a m Pagina 22

23 5. Resultaten De resultaten van de enquête worden niet in percentages weergegeven. In dit hoofdstuk worden de resultaten beschreven met termen. De termen worden in de tabel gekoppeld aan het aantal respondenten. Voorbeeld: 17 respondenten willen energiebesparende maatregelen voor hun woning kopen. Dit betekent dat bovengemiddelde van de respondenten energiebesparende maatregelen willen kopen. De exacte percentages zijn te vinden in de bijlage. Welkemaatregelenen/ofgedragsveranderingenzoudendedeelnemersvanhetproject"Mijn Aantal respondenten dragenaanhetdoelvanprojectgroephooghalenduurzaam:hooghalenenergie-enco2neutraalin Isolatie"inHooghalenwillennemenomhunhuisteverduurzamenandersdanisoleren?Ditombijte Term Nihil Minderheid De helft Meer dan de Meeste helft De probleemstelling: Deelvraag 1: 1. Is er onder de deelnemers van het project Mijn Isolatie in Hooghalen belangstelling voor het verder verduurzamen van de eigen woningen? De belangstelling om verder te verduurzamen is hoog. Alle respondenten zijn geïnteresseerd in het isoleren van hun huis. Verder wil drie kwart ook andere energiebesparende maatregelen aanschaffen. Hierbij wordt vooral gedacht aan zonnepanelen, A++ apparatuur en een waterput. Om deze maatregelen aan te schaffen is het merendeel van de respondent bereid te investeren in het verduurzamen van de eigen woning. De helft van de respondenten wil deze investering terug verdienen in maximaal 5 10 jaar. a. Welke maatregelen m.b.t. het verduurzamen van de woning zijn er bekend? Het project Mijn Isolatie start binnenkort met het toepassen van isolatie in de woningen van de respondenten. Het toepassen van gevelisolatie en vloerisolatie is het populairst. Alle huishoudens die meedoen aan het project Mijn Isolatie gaan daadwerkelijk isolatie toepassen in hun woning. Sommige respondenten willen ook de zolder laten isoleren, dit is ingevuld bij anders. De meeste respondenten willen na het programma Mijn Isolatie zonnepanelen. Ook A++ apparatuur is populair. De respondenten die anders hebben gekozen weten vaak nog niet welke energiebesparende maatregelen ze willen toepassen. Dit is af te lezen in figuur 7 van bijlage 1. b. Zijn de deelnemers bereid om maatregelen te treffen voor het verduurzamen van de woning? Drie kwart van de respondenten heeft belangstelling voor het verder verduurzamen van de eigen woning na het project Mijn Isolatie. Dit is af te lezen in figuur 5 die in bijlage 1 staat. De minderheid van de respondenten wil na Mijn Isolatie niet verdergaan met energiebesparende maatregelen toe te passen, zoals u kunt zien in figuur 5 van bijlage 1. De O n d e r z o e k s r a p p o r t H o o g h a l e n D u u r z a a m Pagina 23

24 grootste belemmeringen om energiebesparende maatregelen toe te passen zijn: te weinig informatie van dergelijke maatregelen en men weet niet hoe het moet worden uitgevoerd. Een andere groep van negen respondenten geeft aan geen belemmeringen of problemen te zien. Deze belemmeringen vindt u terug in een staafdiagram in figuur 6 van bijlage 1. c. Wat zijn de deelnemers bereid te investeren? De meeste respondenten zijn bereid tussen de 2000 en 2500 euro te investeren. Wat opvalt is dat slechts één respondent niet bereidt is te investeren in energiebesparende maatregelen. Dit is terug te zien in figuur 8 van bijlage 1. De helft van de respondenten wensen een terugverdientijd die maximaal tussen de vijf en tien jaar ligt. Dit is terug te zien in figuur 9 en 11 van bijlage 1. Speelt bij de hoogte van de investering leeftijd een rol? De grafiek (figuur 10 in bijlage 1) vergelijkt leeftijd met de hoogte van de investering. Wat opvalt is dat leeftijd een rol speelt in de hoogte van de investering. De categorie 48 jaar en jonger is bereid het meest te investeren (meer dan 7.500,-). De categorie 49 tot 61 jaar is bereid het minst te investeren. De leeftijd van de woning is geen aanleiding om meer of minder te gaan investeren. Dit is te zien in figuur 12 van bijlage Deelvraag 2: 2. Wat wordt verwacht van het projectgroep Hooghalen Duurzaam na het project Mijn Isolatie? De deelnemers willen graag op de hoogte gehouden worden van het traject Hooghalen energie en co2 neutraal in Echter wil meer dan de helft aantal respondenten graag informatie over het gebruik van water en energie. Als conclusie kan er gesteld worden dat de deelnemers bereid zijn om zich in te zetten voor een stichting. Binnen een jaar zou er een nieuw project gestart moeten worden. Het is niet alleen belangrijk dat ze gezamenlijk energie kunnen inkopen, maar willen ook graag gezamenlijk energiebesparende maatregelen treffen. Toch is het belangrijk dat er een goed plan moet komen en geen snelplan wat niets oplevert. a. Wat wordt er verwacht op het gebied van informatievoorziening? Uit onderzoek is gebleken dat het gemiddelde van de ondervraagden op de hoogte gehouden wil worden over het traject Hooghalen energie en co2 neutraal in Ook is er een kleine hoeveelheid dat graag jaarlijkse bijeenkomsten wil hebben. Dit is terug te vinden in figuur 13 en 14 van bijlage 1. O n d e r z o e k s r a p p o r t H o o g h a l e n D u u r z a a m Pagina 24

25 Tabel1:Overwelkethema'szouugraagmeerinformatiewillenhebbenm.b.t.duurzaamgedrag? thema s u meer willen hebben met betrekking tot duurzaam gedrag? (meerdere antwoorden mogelijk) Over welke thema s zou u graag meer informatie willen hebben m.b.t. duurzaam gedrag? Thema Aantal Percentage% Elektronische apparatuur 7 27% Binnenklimaat 13 50% Gedragsveranderingen 7 27% Gebruik van water en energie 18 69% Kosten-baten overzicht 14 54% Anders: 1 4% Meer dan de helft van de ondervraagden zouden graag informatie willen hebben over het gebruik van water en energie. Ook is informatievoorziening voor het binnenklimaat en kosten- baten overzicht de uitschieters in het tabel hierboven. Eén van de respondenten heeft ingevuld bij anders dat hij graag informatie wil hebben over elektrische auto s. Tabel2:Individueelofgezamenlijkenergiebesparendemaatregelentreffen b. Wat wordt er verwacht op het gebied van acties/initiatieven? Om deze deelvraag te beantwoorden zijn de volgende vragen beantwoord: Stel u wilt energiebesparende maatregelen treffen; pakt u dit liever individueel aan of gezamenlijk? Individueel of gezamenlijk energiebesparende maatregelen treffen Aantal Percentage Aanpak Individueel 5 19% Gezamenlijk 11 50% Weet ik niet 8 31% Totaal % Zoals hierboven in tabel 2 te zien is is dat het gemiddelde aantal deelnemers van het project Mijn Isolatie wil gezamenlijk de energiebesparende maatregelen aanpakken. Het aantal wat individueel de energiebesparende maatregelen wil aanpakken is nihil. O n d e r z o e k s r a p p o r t H o o g h a l e n D u u r z a a m Pagina 25

26 Van de 26 deelnemers die het enquête ingevuld hebben zijn er 14 bereid om deel te nemen aan een stichting die zich op duurzaamheid gaat richten. De mening om wel of niet deel te nemen is dus erg verschillend. De verwachtingen van projectgroep Hooghalen Duurzaam na het project Mijn Isolatie liggen zeer uiteen. Toch gaat de grootste belangstelling naar een nieuw project op te starten om verder te kunnen verduurzamen en naar collectief inkopen. Een uitstekende oplossing zal zijn dat er een nieuw project gestart zal moeten worden waarbij collectief ingekocht kan worden. Op de vraag wanneer er weer een nieuw initiatief of programma opgestart moet worden lopen de antwoorden uiteen, toch vinden de meeste respondenten dat er binnen één jaar een nieuw project gestart moet worden. 5 Van de 26 deelnemers geeft aan dat ze liever langer wachten en een goed plan krijgen dan een snelplan. Als we naar het verband in tabel 3 in bijlage 1 kijken en een verband leggen tussen: wat er verwacht wordt van projectgroep Hooghalen Duurzaam en binnen hoeveel jaar men wil dat er nieuw initiatief/programma wordt gestart, kan er geconcludeerd worden dat er een nieuw project binnen één jaar gestart moet worden. De meerderheid van alle deelnemers zeggen ja als er voorgesteld wordt om gezamenlijke energie in te kopen. Dit is te zien in tabel 4 en figuur 17 van bijlage Deelvraag 3: 3. Wat zijn de redenen om mee te doen met dergelijke verduurzamingprojecten? Mijn isolatie is een initiatief van de gemeente Midden-Drenthe. In de gemeente Midden- Drenthe zijn er 80 inwoners die meedoen aan dit programma. Onder het motto Uw huis isoleren? Samen profiteren! begeleidt de gemeente de inwoners om energiekosten te verlagen en het wooncomfort te verbeteren. De gemeente Midden-Drenthe heeft het programma op meerdere manieren gepromoot. Denk hierbij aan flyers, internet en een persoonlijke brief. Iedere deelnemer moest in het begin 200,- inleggen. Hiervoor kregen de deelnemers een maatwerkadvies en een thermoscan., dit is uitgevoerd door het bedrijf Invent uit Beilen. Nadat het maatwerkadvies is ontvangen kunnen de deelnemers besluiten om gezamenlijk in te kopen. Hierdoor kunnen kortingen bedongen worden. Dit scheelt enorm veel geld. Uit figuur 16 is af te lezen dat er uit meer dan de helft van de ondervraagden een energielabel E of lager heeft. Het feit dat men begeleidt wordt en men goedkoper kan inkopen in energiebesparende maatregelen heeft de respondenten overgehaald mee te doen aan Mijn Isolatie. 5.4 Deelvraag 4: 4. Zouden de deelnemers hun gedrag willen veranderen om duurzamer te gaan leven? Om op deze vraag een antwoord te geven is de vraag gesteld in welke mate men hun gedrag wil veranderen om duurzamer te gaan leven. Bij deze vraag kon men aangeven op een schaal van 1 t/m 10 in hoeverre men het gedrag wilde veranderen. Hierin heeft niemand een één aangegeven. Hieruit kan geconcludeerd worden dat de deelnemers hun gedrag willen veranderen om duurzamer te gaan leven. De meeste respondenten willen hun gedrag wel veranderen maar weten niet waar ze hierbij aan moeten denken. a. Welke gedragsveranderingen kennen de deelnemers en zouden ze willen uitvoeren? O n d e r z o e k s r a p p o r t H o o g h a l e n D u u r z a a m Pagina 26

27 De deelnemers zijn zeer op de hoogte van allerlei aanpassingen wat ze kunnen maar ook willen doen op gebied van energiebesparende maatregelen maar ook op hun gedrag. Alle deelnemers gaan zeer bewust met energie om is gebleken uit een oriënterende enquête. De één doet de verwarming wat zachter, de ander pakt de fiets eerder dan de auto, zo is er iemand die bij het kopen van bouwmaterialen zeer bewust is, wat voor materiaal het is. Wat ook erg opvalt is dat de deelnemers graag zelf hun energie willen gaan opwekken. Zo zijn PV panelen, de warmtepomp, de waterput en een zonneboiler genoemd als energie opwekkende maatregelen. Dit is terug te vinden in bijlage 4. b. In welke mate zouden de deelnemers het gedrag willen veranderen om duurzamer te gaan leven? Onderzoeksbureau E.E.E.N. heeft deze vraag letterlijk gevraagd aan de deelnemers van Mijn Isolatie. Hierbij kon men kiezen op een schaal van 1 t/m 10. Hier hebben de helft van de geënquêteerde deelnemers deze vraag met een zeven beantwoord. Wat opvalt is dat er één persoon aangeeft zijn gedrag nauwelijks aan te passen (antwoord was een twee op de schaal van 1 t/m 10). Verder wat opvalt is dat er één persoon zijn gedrag geheel wil veranderen om duurzamer te gaan leven. (antwoord was een 10 op de schaal van 1 t/m 10). Dit is te zien in figuur 19 van bijlage 1. In figuur 20 van bijlage 1 is te zien dat bijna iedere geënquêteerde wel bereid is tot een vervolgonderzoek. Één iemand is hier niet toe tot bereid. c. Staan de deelnemers er open voor om anderen in hun omgeving te motiveren om duurzamer te gaan leven? 19 respondenten staan er voor open om hun omgeving te motiveren duurzamer te gaan leven. 22 Tabel3:Bereidheidkostenbesparingdoortegeven respondenten zijn bereid hun kostenbesparing van Mijn Isolatie door te geven. Als er wordt gekeken naar de mate waarin respondenten bereid te zijn gedrag te veranderen valt één ding op. Respondenten die een 7 geven qua gedragsveranderingen staan open om de omgeving te motiveren duurzamer gaan leven. Één respondent geeft een 10 op het gebied van gedragsverandering maar is niet bereid de omgeving te motiveren om duurzamer te gaan leven. De respondent die een twee geeft is dit wel. sommige respondenten vinden dat motiveren van de omgeving om duurzamer gaan leven niet bij gedragsverandering hoort. Bereidheid kostenbesparing door te geven Aantal respondenten Percentage Ja 22 84,6 Nee 4 15,4 Total ,0 O n d e r z o e k s r a p p o r t H o o g h a l e n D u u r z a a m Pagina 27

28 5.5 Onderzoeksuitvoering In het begin van het onderzoek werd er geen rekening gehouden met de bijeenkomst van Mijn Isolatie in Hooghalen. Er werd eerst gedacht om een steekproef uit te voeren maar deze bijeenkomst gaf de gelegenheid om alle deelnemers te enquêteren. Deze oriënterende enquête heeft een positieve invloed gehad op de resultaten. Op basis van deze oriënterende enquête is de definitieve enquête opgesteld. De vragen van de definitieve enquête konden hierdoor beter worden toegespitst op de deelnemers. Allereerst was het de bedoeling om de enquêtes persoonlijk aan de deur af te nemen bij de deelnemers van Mijn Isolatie Hooghalen. Onderzoeksbureau E.E.E.N. heeft ervoor gekozen om deze manier van enquêteren te veranderen. Door middel van een programma op internet heeft onderzoeksbureau E.E.E.N. een enquête samengesteld. Via de is de link van deze enquête verstuurd naar alle deelnemers van Mijn Isolatie. Deze adressen kon onderzoeksbureau E.E.E.N. verkrijgen van de gemeente Midden-Drenthe, dit was onverwacht. Deze gang van zaken heeft een positieve wending gehad op het uitvoeren van de enquête. Het afnemen van de enquête nam nu minder tijd in beslag en er konden geen fouten gemaakt worden omdat de resultaten via internet werden verwerkt. O n d e r z o e k s r a p p o r t H o o g h a l e n D u u r z a a m Pagina 28

29 6. Conclusies en aanbevelingen In dit hoofdstuk wordt antwoord gegeven op de probleemstelling. In het vorige hoofdstuk werden de deelvragen beantwoord. Op basis van deze resultaten is deze conclusie geschreven. Dit is te lezen in 6.1, hierna wordt er ingegaan of de hypothese overeenkomt met de resultaten. In hoofdstuk 6.3 worden een aantal aanbevelingen geschreven voor projectgroep Hooghalen Welkemaatregelenen/ofgedragsveranderingenzoudendedeelnemersvanhetproject"Mijn Duurzaam. 6.1 dragenaanhetdoelvanprojectgroephooghalenduurzaam:hooghalenenergie-enco2neutraalin Isolatie"inHooghalenwillennemenomhunhuisteverduurzamenandersdanisoleren?Ditombijte Conclusie Alle resultaten zijn verwerkt aan de hand deze resultaten wordt de centrale vraag (probleemstelling) beantwoord. De probleemstelling: Alle respondenten hebben belangstelling om Hooghalen duurzamer te maken. Alle 26 huishoudens die meedoen aan het project Mijn Isolatie gaan daadwerkelijk isolatie toepassen in hun woning. Driekwart van de respondenten wil na het project Mijn Isolatie meer energiebesparende maatregelen toepassen. Hierbij wordt vooral gedacht aan zonnepanelen, A++ apparatuur aanschaffen en een waterput realiseren. Om deze energiebesparende maatregelen aan te schaffen zijn de respondenten bereid geld te investeren. Er is slechts één respondent niet bereid te gaan investeren. Wat opvalt is dat hoe jonger de respondent is hoe meer geld deze bereid is te investeren. De leeftijd van de woning speelt geen rol bij de hoogte van de investering. De helft van de respondenten wil de investering maximaal binnen 5-10 jaar terugverdienen. Als er een verband wordt gemaakt tussen leeftijd en terugverdientijd valt er ook iets op. Respondenten in de categorieën jaar en ouder dan 61 jaar kiezen vooral voor een terugverdientijd van maximaal 5-10 jaar. Respondenten jonger dan 49 jaar kiezen meer verspreid. Een terugverdientijd van maximaal 5-10 jaar is goed, maar het mag ook langer dan 10 jaar duren voordat de investering is terugverdient. De deelnemers zijn bereid hun gedrag te veranderen om duurzamer te gaan leven. De meeste respondenten willen hun gedrag wel veranderen maar weten niet waar ze hierbij aan moeten denken. Verder zijn de meeste respondenten bereid anderen te motiveren in hun omgeving. 6.2 Hypothese De verwachtingen die eerder door onderzoeksbureau E.E.E.N. in het onderzoeksontwerp zijn genoemd zijn grotendeels waarheid geworden. Domotica en A++ apparatuur zijn populaire maatregelen om te verduurzamen. Ook de verwachting dat de deelnemers willen investeren in groepsverband is uitgekomen. Energiebesparende maatregelen treffen is volgens de respondenten een betere manier om te verduurzamen dan gedragsverandering. Dit had onderzoeksbureau E.E.E.N. andersom verwacht. O n d e r z o e k s r a p p o r t H o o g h a l e n D u u r z a a m Pagina 29

30 6.3 Aanbevelingen Het is aan te bevelen voor projectgroep Hooghalen om rekening te houden met een aantal factoren. Deze factoren worden hierna kort besproken en zijn gebaseerd op de resultaten van de oriënterende enquête in combinatie met de definitieve enquête die gehouden is onder de deelnemers van Mijn Isolatie Hooghalen. Het is aan te bevelen voor projectgroep Hooghalen Duurzaam om de deelnemers op de hoogte te houden van het project Hooghalen energie- en CO2 neutraal in Meer dan de helft van de respondenten heeft aangegeven meer informatie te willen hebben over het gebruik van water en energie. Tevens is uit onderzoek gebleken dat de deelnemers op de hoogte gehouden willen woorden door middel van een nieuwsbrief en graag jaarlijkse bijeenkomsten zien worden georganiseerd. Voor projectgroep Hooghalen Duurzaam liggen hier kansen om het project te verbeteren. Het is aan te bevelen om aan deze wensen te voldoen. Het is aan te bevelen voor projectgroep Hooghalen Duurzaam om binnen één á twee jaar een nieuw project te starten. Ook zijn de respondenten bereid om zich in te zetten voor een stichting. Projectgroep Hooghalen Duurzaam zal de mogelijkheden om van Hooghalen Duurzaam een stichting te maken moeten onderzoeken omdat hier wel degelijk interesse in is. De respondenten hechten veel waarde om gezamenlijk energie in te kopen. De voornaamste reden hiervoor is om kosten te besparen. De respondenten willen ook graag gezamenlijk energiebesparende maatregelen treffen, de samenhang binnen dit dorp is een belangrijk item. Tot slot is het aan te bevelen te onderzoeken welke energiebesparende maatregelen er gezamenlijk ingekocht kan worden, deze investering niet hoger dan 5000,- is met de gedachte erachter dat men de deze investering wil terug verdienen in uiterlijk 10 jaar. O n d e r z o e k s r a p p o r t H o o g h a l e n D u u r z a a m Pagina 30

31 Inleidinginmaatschappelijkverantwoord 7. Bronvermelding Inleidinginmaatschappelijkverantwoord Boeken vanuit de mediatheek: Jonker, J., Diepstraten, F., en Kieboom, J. (2011). enduurzaamondernemen. Deventer: Wolters Kluwe business. Koninklijke van Gorcum B.V. Freek van Eijk Roel Smit (2010) Ketensvanduurzaamheid.SMO Jonker, J. & Diepstraten, F., en Kieboom, J. (2011). enduurzaamondernemen. Deventer: Wolters Kluwe business. Ten Hagen en Stam, Den Haag, (2001), Energie: Bio-energie. William D haeseleer (red),2005, Energie vandaag en morgen. Hidding, S (2011). Onder de pannen,. Groningen: Druk Druk Drukker. Koning A. (2009). Woningfinanciering,. Den Haag: SDU uitgevers Cramer, J. (2005). Duurzaamondernemenuitenthuis.Assen: Folders/overig: Rabobank Stad en Midden Groningen, Hoe financier ik de energiebesparende maatregelen voor mijn woning? informatiefolder Wijert) Rabobank Stad en Midden Groningen, stappenplan duurzame investeringen voor mijn eigen woning. ( informatiefolder Wijert) Rabobank Stad en Midden Groningen (interne documentatie), Stappenplan Duurzaam SLochteren Rabobank Stad en Midden Groningen (interne documentatie), Duurzaam Slochteren. KAW (2011). Uitwerking MijnwoningPlus, ontzorgen particuliere eigenaar (17 oktober 2011), pagina 1 t/m 8. BuroThuis (2011). Communicatieplan (BrugBorg) Fledderman B. (2011). Plan van aanpak duurzaam Slochteren. Gemeente Midden Drenthe. Gemeente berichten 16 november Geraadpleegd op 1 december Krantenartikelen: op 23 november 2011, via DagbladvanhetNoorden. Dagblad 6624&s_id=0 Dagblad van het Noorden Klein T. (2011). Mensen vinden het fantastisch hun eigen energie te produceren. vanhetnoorden. 19 juli 2011, pagina 13. Poelman F. (2011). Panelen op huurhuizen. 2 november 2011, pagina 25. De krant van midden Drenthe (2011). Hooghalengaatmassaalduurzaam.Verkregen Wortel, T (2011). HeelHooghalenaanhetbesparen(Gepubliceerdop ).Assen: Internetartikelen: BrugBorg (2011). Wordt energieambassadeur. Gevonden op 24 november 2011 via O n d e r z o e k s r a p p o r t H o o g h a l e n D u u r z a a m Pagina 31

32 Duurzaam Slochteren (2011). Lokaal sterk. Geraadpleegd op 24 november 2011 via Wat is duurzaam ondernemen. Verkregen op 24 november 2011 via Woonkennis (2011) - Consumenten geïnteresseerd in domotica om energie te besparen. Verkregen op 23 november 2011 via Sanoma digital (2011) Investeringen in energiebesparing nemen af. Verkregen op 22 november 2011 via Blauwe ogen 2011 Duurzame ontwikkeling. Verkregen op 24 november 2011 via Europa law publishing 2010 Duurzame energie, juridische kansen en belemmeringen. Verkregen op 24 november 2011 via Gezondheidskrant 2011 Nieuwe aanpak duurzame energie werpt vruchten af. Verkregen op 24 november 2011 via MVO-ambitiesinhetMKB.Verkregen Bertens, C. & Veldhuis - Van Essen, C & Snoei, J. (2011) op via Blauwe Ogen (2011). Samen(net)werken. Gevonden op 24 november 2011 via Grunneger Power. Wat is GrunnegerPower? Wat is er anders? Geraadpleegd op 24 november 2011 op Bespaarschaap (2011) Hooghalen Duurzaam. Verkregen op 24 november 2011 via px Kamsma J.(2011). Uitstoot co2 bereikt nieuw record. Geraadpleegd op 24 november op Rabobank (aangesloten banken site), gedragscode hypothecaire financieringen 2011, geraadpleegd op 16 november SVN. Hoe werkt de duurzaamheidslening, gevonden op 23 november 2011 op Wat is duurzaam ondernemen. Verkregen op 24 november 2011 via MVO-ambitiesinhetMKB.Verkregen Bertens, C. & Veldhuis - Van Essen, C & Snoei, J. (2011) op via Staveren van J. (2011) Energie. Gevonden 22 november 2011, op Swah, (2011) Gevonden op 23 november, op: getijdenenergie.html Den Haan. (2010) gevonden 23 november, 2011, op Bregmans, 2010) Gevonden 24 November,2011, op: Eneco. (2011),gevonden op 23 november 20011, op Energiesubsidiewijzer, Woningeigenaar Hooghalen subsidies. Geraadpleegd op 24 november 2011 op Bespaarschaap (2011) Hooghalen Duurzaam. Verkregen op 24 november 2011 via px O n d e r z o e k s r a p p o r t H o o g h a l e n D u u r z a a m Pagina 32

33 Energiesubsidiewijzer, Woningeigenaar Hooghalen subsidies. Geraadpleegd op 24 november 2011 op Genugten T. De tien gouden regels voor duurzaam wonen. Geraadpleegd op 29 november 2011 via: 2reflect (2011). Validiteit en betrouwbaarheid, 2reflect.Geraadpleegd op via O n d e r z o e k s r a p p o r t H o o g h a l e n D u u r z a a m Pagina 33

34 8. Begrippen Domotica: een systeem waarbij de bediening van elektronische apparaten in een woonhuis geautomatiseerd worden. Populatie (ook wel domein genoemd): Het hele gebied waarop je onderzoek betrekking heeft, ofwel waarover je uitspraken doet. Probleemstelling: De centrale vraag die je met je onderzoek wilt beantwoorden. Doelstelling: De functie van het onderzoek voor zowel onderzoeker als (bij praktijkonderzoek) organisatie of opdrachtgever. Deelvragen: Een aantal subvragen die een uitwerking van de probleemstelling vormen. Onderzoeksvragen: Specifieke testvragen die je tijdens de analyse beantwoordt. Hypothesen: Toetsbare verwachtingen over de uitkomsten van je onderzoek. Participerende observatie: Bij deze vorm van observatie doet de onderzoeker mee aan alle activiteiten van de onderzochte personen, terwijl hij hen observeert. 17 Maatwerkadvies (voorheen EPA): Een adviesrapport van mogelijke maatregelen die energie besparen, meer wooncomfort opleveren en het binnenklimaat van de woning verbeterd. In het rapport staan ook de kosten, opbrengsten en terugverdientijden vermeld. 17 Verhoeven, N. (2011) Wat is onderzoek?geraadpleegd op O n d e r z o e k s r a p p o r t H o o g h a l e n D u u r z a a m Pagina 34

35 Bijlagen Bijlage 1: Resultaten De resultaten zijn weergegeven in deze bijlage. Per deelvraag worden de resultaten in grafieken en tabellen weergeven. Vraag 1: Zijn de deelnemers bereid om maatregelen te treffen voor het verduurzamen van de woning? Figuur4:Maatregelennahetadviesrapport O n d e r z o e k s r a p p o r t H o o g h a l e n D u u r z a a m Pagina 35

36 Figuur5:Belangstellingvoorverderverduurzamen Belemmeringen toepassen energiebesparende maatregelen Figuur6:Belemmeringentoepassenenergiebesparendemaatregelen O n d e r z o e k s r a p p o r t H o o g h a l e n D u u r z a a m Pagina 36

37 Figuur7:Welkeenergiebesparendemaatregelenzouutoepassen? Welk bedrag is er bereid te investeren? Aantal respondenten Percentage 0 1 4% Tot 1000,- 5 18% Figuur8:Welkbedragiserbereidteinvesteren % % % 7500 en hoger 3 12% Totaal % O n d e r z o e k s r a p p o r t H o o g h a l e n D u u r z a a m Pagina 37

38 Uiterste terugverdientijd om te overwegen in een investering Aantal respondenten Percentage 0-5 Jaar 3 12% 5-10 Jaar 15 58% Figuur9:Uitersteterugverdientijdomteoverwegenineeninvestering Jaar 5 18% 15 Jaar en meer 3 12% Totaal % Figuur10:Welkbedragzijnderespondentenbereidteinvesteren? O n d e r z o e k s r a p p o r t H o o g h a l e n D u u r z a a m Pagina 38

39 Uiterste terugverdientijd om te overwegen in een investering * Leeftijd (Binned) Crosstabulation Leeftijd (Binned) > < 61 Total Uiterste terugverdientijd om te overwegen in een investering 0-5 Jaar 5-10 Jaar Count % within Uiterste,0% 33,3% 66,7% 100,0% terugverdientijd om te overwegen in een investering Count % within Uiterste terugverdientijd om te overwegen in een investering 26,7% 40,0% 33,3% 100,0% Jaar Count % within Uiterste terugverdientijd om te overwegen in een investering 60,0% 20,0% 20,0% 100,0% 15 Jaar en meer Count Total % within Uiterste 100,0%,0%,0% 100,0% terugverdientijd om te overwegen in een investering Figuur11:Uitersteterugverdientijdomteoverwegenineeninvestering Count % within 38,5% 30,8% 30,8% 100,0% terugverdientijd overwegen in een investering O n d e r z o e k s r a p p o r t H o o g h a l e n D u u r z a a m Pagina 39

40 Figuur12A:Welkbedragzijnderespondentenbereidteinvesteren? Figuur13B:Welkbedragzijnderespondentenbereidteinvesteren? O n d e r z o e k s r a p p o r t H o o g h a l e n D u u r z a a m Pagina 40

Energie. 1 Conclusies. Energiebesparing en duurzame energie in de Drechtsteden

Energie. 1 Conclusies. Energiebesparing en duurzame energie in de Drechtsteden Energie Energiebesparing en duurzame energie in de Drechtsteden De gemeenten in de regio Drechtsteden werken samen aan klimaat- en energiebeleid. Ingezet wordt op energiebesparing en toename van gebruik

Nadere informatie

Meer voordeel uit uw huis halen? Bespaar op energie!

Meer voordeel uit uw huis halen? Bespaar op energie! Meer voordeel uit uw huis halen? Bespaar op energie! voorbeeld van mogelijke besparingen Een huishouden is jaarlijks zo n q 2.000 kwijt aan gas en licht. En daar kunt u tot wel 30% op besparen. Dat begint

Nadere informatie

Onderzoek Week van de Energierekening Gfk i.o. Milieu Centraal oktober 2012

Onderzoek Week van de Energierekening Gfk i.o. Milieu Centraal oktober 2012 Onderzoek Week van de Energierekening Gfk i.o. Milieu Centraal oktober 2012 Achtergrond bij onderzoek In het onderzoek is gebruik gemaakt van een aselecte steekproef van 1.038 huishoudens. Deze steekproef

Nadere informatie

ECO Oostermoer in oprichting

ECO Oostermoer in oprichting Samen sterk voor een leefbaar en duurzaam platteland ECO Oostermoer in oprichting Nieuwsbrief 18 juni 2012 Voor u ligt de eerste nieuwsbrief van ECO Oostermoer, waarin wij u nader informeren over de stand

Nadere informatie

Resultaten Enquête Duurzame Energie Metslawier

Resultaten Enquête Duurzame Energie Metslawier Inleiding: Begin mei 23 is door Dorpsbelang Metslawier/DOM Metslawier een enquête huis aan huis verspreid. Doel van deze enquête is het inzichtelijk maken van de vraag van dorpsbewoners naar middelen om

Nadere informatie

WONEN IN HOUWERZIJL 18-11- 2010. Vind je heil in Houwerzijl!

WONEN IN HOUWERZIJL 18-11- 2010. Vind je heil in Houwerzijl! WONEN IN HOUWERZIJL 18-11- 2010 Vind je heil in Houwerzijl! Wonen in Houwerzijl VIND JE HEIL IN HOUWERZIJL! Coach: Dhr. J van Omme Auteurs: M.Bakker R. van Diermen W.Dijkstra A.C.H. Koolhaas Opdrachtgevers:

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

2013, peiling 2 juli 2013

2013, peiling 2 juli 2013 resultaten 2013, peiling 2 juli 2013 Van 14 mei tot en met 26 mei 2013 is een peiling onder het HengeloPanel gehouden. Van de 2.715 panelleden die waren uitgenodigd, hebben 1.615 leden de vragenlijst ingevuld.

Nadere informatie

Deventer Digipanel Energiebesparend gedrag Juni 2013

Deventer Digipanel Energiebesparend gedrag Juni 2013 Deventer Digipanel Energiebesparend gedrag Juni 2013 Uitgave : Team Kennis en Verkenning Naam : Jaap Barink Telefoonnummer : (0570) 693369 Mail : j.barink@deventer.nl 2 Introductie Team Kennis en Verkenning

Nadere informatie

Energiescan.nu info@energiescan.nu www.energiescan.nu. Naam: Adres: Postcode Factuurnr.: Boekel, 6 januari 2016,

Energiescan.nu info@energiescan.nu www.energiescan.nu. Naam: Adres: Postcode Factuurnr.: Boekel, 6 januari 2016, Energiescan.nu info@energiescan.nu www.energiescan.nu Naam: Adres: Postcode Factuurnr.: Boekel, 6 januari 2016, Beste, Bedankt voor het invu llen van de Energiescan. Voor u ligt het adviesrapport. Op basis

Nadere informatie

BURGERPANEL HUIZEN PEILING 1 2015 MILIEU

BURGERPANEL HUIZEN PEILING 1 2015 MILIEU BURGERPANEL HUIZEN PEILING 1 2015 MILIEU Gemeente Huizen Januari/februari 2015 Colofon Uitgave: Research 2Evolve Tesselschadelaan 15A 1217 LG Hilversum Tel: (035) 623 27 89 info@research2evolve.nl www.research2evolve.nl

Nadere informatie

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Lesduur: 30 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten wat de gevolgen zijn van energie verbruik. De leerlingen weten wat duurzaamheid is. De leerlingen

Nadere informatie

Raadsmededeling. De volgende stukken zijn voor u bijgevoegd: Globale evaluatie van het project De Achterhoek Bespaart 2009

Raadsmededeling. De volgende stukken zijn voor u bijgevoegd: Globale evaluatie van het project De Achterhoek Bespaart 2009 Raadsmededeling Nummer : 82/2009 Datum : 9 december 2009 B&W datum : - Portefeuillehouder : J. Teeuwsen Onderwerp : Tussentijdse evaluatie subsidieverordening 'Achterhoek Bespaart 2009' Aanleiding Brief

Nadere informatie

Resultaten onderzoek Duurzaam wonen februari 2012

Resultaten onderzoek Duurzaam wonen februari 2012 Digitaal panel Ymere Resultaten onderzoek Duurzaam wonen februari 2012 4 maart 2012 Reactie van de milieucoördinator van Ymere, Paul Tuijp: Het onderzoek laat duidelijk zien dat de leden van het klantenpanel

Nadere informatie

ONDERZOEK THUIS ACCU. 29 oktober 2015. Is Nederland klaar voor de thuis accu?! Auteur Y. Lievens. Panelleden ISO 26362 gecertificeerd

ONDERZOEK THUIS ACCU. 29 oktober 2015. Is Nederland klaar voor de thuis accu?! Auteur Y. Lievens. Panelleden ISO 26362 gecertificeerd ONDERZOEK THUIS ACCU Is Nederland klaar voor de thuis accu?! 29 oktober 2015 Panelleden ISO 26362 gecertificeerd Auteur Y. Lievens Onderzoek thuis accu De techniek gaat steeds meer vooruit en er blijven

Nadere informatie

Hoe kan ik energie besparen? De Woningstichting helpt u!

Hoe kan ik energie besparen? De Woningstichting helpt u! energie besparen = woonlasten verlagen VRAGEN? Bent u geïnteresseerd in één van de mogelijkheden die in deze brochure zijn beschreven, heeft u nog vragen of wilt u meer weten over de kosten? Vul dan het

Nadere informatie

Ik kan de meeste energie besparen door de volgende maatregel(en) toe te passen: 1. 2. 3.

Ik kan de meeste energie besparen door de volgende maatregel(en) toe te passen: 1. 2. 3. Antwoordblad Opdracht 1 Noteer de startwaarden en scores Kijk bij het dashboard. Noteer de startwaarden en scores die je hier ziet staan in de tabel hieronder. CO₂ uitstoot (ton per jaar ) Investeringen

Nadere informatie

Mening inwoners over energiebesparing en duurzame energie Omnibusonderzoek 2011. Gemeente s-hertogenbosch

Mening inwoners over energiebesparing en duurzame energie Omnibusonderzoek 2011. Gemeente s-hertogenbosch Mening inwoners over energiebesparing en duurzame energie Omnibusonderzoek 2011 Gemeente s-hertogenbosch Afdeling Onderzoek&Statistiek Januari 2012 Samenvatting In het Omnibusonderzoek van 2011 onder bewoners

Nadere informatie

ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012

ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012 ENERGIE ENQUÊTE VOORJAAR 2012 2 INHOUD Management samenvatting... 3 Respondenten... 3 Conclusies... 4 1. Inleiding... 6 2. Uitkomsten per vraag... 6 2.1 Energie en energiebesparing binnen de organisatie...

Nadere informatie

Rapportage Energiezuinige Woningen

Rapportage Energiezuinige Woningen Rapportage Energiezuinige Woningen Start peiling : 21 mei 2013 Einde peiling : 3 juni 2013 Aantal uitnodigingen tot deelname : circa 150 Aantal deelnemers peiling : 58 Respons : circa 30% Amersfoort, juli

Nadere informatie

KANSEN IN MAKKINGA. Onderzoeksrapport

KANSEN IN MAKKINGA. Onderzoeksrapport KANSEN IN MAKKINGA Onderzoeksrapport KANSEN IN MAKKINGA Opdrachtgever: T. van der Schoor Kenniscentrum Noorderruimte Hanzehogeschool Groningen Onderzoekers: Anne- Esther Alstein Maarten Duijts Lana Schrier

Nadere informatie

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad Antwoordblad Opdracht 1 Noteer de startwaarden en scores Kijk bij het dashboard. Noteer de startwaarden en scores die je hier ziet staan in de tabel hieronder. Dashboard onderdelen CO₂ uitstoot (ton per

Nadere informatie

Bewonerspanel Energie

Bewonerspanel Energie Interne Bedrijven, Gemeente Utrecht onderzoek@utrecht.nl / 030 286 1350 www.utrecht.nl/onderzoek Bewonerspanel Energie Novemberpeiling 2014: Energie De gemeente Utrecht ondersteunt bewoners, bedrijven

Nadere informatie

Stadjers over energie en energiebesparing. Een Stadspanelonderzoek

Stadjers over energie en energiebesparing. Een Stadspanelonderzoek B A S I S V O O R B E L E I D Stadjers over energie en energiebesparing Een Stadspanelonderzoek Onderzoek en Statistiek Groningen heeft als kernactiviteiten instrumentontwikkeling voor en uitvoering van

Nadere informatie

Zonnepanelen in Nederland

Zonnepanelen in Nederland bezoekadres Marnixkade 1015 ZL Amsterdam 109 postadres Postbus 1001 E T moti@motivaction.nl MG 15262 F Amsterdam W +31 www.motivaction.nl (0)20 589 83 83 00 Zonnepanelen in Nederland Draagvlak en gebruik

Nadere informatie

Duurzaamheid en afvalinzameling

Duurzaamheid en afvalinzameling Duurzaamheid en afvalinzameling in Hendrik-Ido-Ambacht De gemeente Hendrik-Ido-Ambacht gaat een campagne opzetten om inwoners te stimuleren om meer te doen aan energiebesparing en afvalscheiding. Om de

Nadere informatie

Een huis kopen? Een slim moment om aan energiebesparing te denken Bespaar energie én bespaar op uw woonlasten

Een huis kopen? Een slim moment om aan energiebesparing te denken Bespaar energie én bespaar op uw woonlasten Een huis kopen? Een slim moment om aan energie te denken Bespaar energie én bespaar op uw woonlasten Een nieuwe woning, een nieuwe start. Misschien hebt u al wat op het oog of bent u nog aan het rondkijken.

Nadere informatie

Stadjers over energie en energiebesparing. Een Stadspanelonderzoek

Stadjers over energie en energiebesparing. Een Stadspanelonderzoek B A S I S V O O R B E L E I D Stadjers over energie en energiebesparing Een Stadspanelonderzoek Onderzoek en Statistiek Groningen heeft als kernactiviteiten instrumentontwikkeling voor en uitvoering van

Nadere informatie

Bespaar-toptips. die watt opleveren. samen@heuvelrugenergie.nl www.heuvelrugenergie.nl

Bespaar-toptips. die watt opleveren. samen@heuvelrugenergie.nl www.heuvelrugenergie.nl Bespaar-toptips die watt opleveren samen@heuvelrugenergie.nl www.heuvelrugenergie.nl Bespaar-toptip 1 Waterbesparende douchekop (max. 8L per minuut doe de emmerproef om dit te testen) ± 90 p.j. De groenste

Nadere informatie

1. Ecologische voetafdruk

1. Ecologische voetafdruk 2 VW0 THEMA 7 MENS EN MILIEU EXTRA OPDRACHTEN 1. Ecologische voetafdruk In de basisstoffen heb je geleerd dat we voedsel, zuurstof, water, energie en grondstoffen uit ons milieu halen. Ook gebruiken we

Nadere informatie

Energie besparen in uw huis

Energie besparen in uw huis > www.vrom.nl Energie besparen in uw huis Met energiepremie en EPA-advies Energie besparen in uw huis Een comfortabel huis en toch een lagere energierekening? Dat kan prima als u energiebesparende maatregelen

Nadere informatie

Vereniging Amersfoort Bedrijven (VAB) Dinsdag 3 maart 2015

Vereniging Amersfoort Bedrijven (VAB) Dinsdag 3 maart 2015 Vereniging Amersfoort Bedrijven (VAB) Dinsdag 3 maart 2015 Kenniscentrum Duurzaam Bouwen Elke bijdrage is er één Kenniscentrum Duurzaam Bouwen Een unieke samenwerking van Amersfoortse bedrijven die:» Elkaar

Nadere informatie

Minder energie meer comfort. Maak gebruik van de duurzaamheidslening. Ook een vereniging van eigenaren kan een lening aanvragen.

Minder energie meer comfort. Maak gebruik van de duurzaamheidslening. Ook een vereniging van eigenaren kan een lening aanvragen. Ook een vereniging van eigenaren kan een lening aanvragen De maatregelen verdienen zichzelf terug. Daar valt met de huidige lage rentestand niet tegenop te sparen. aldus Henk Brouwer (VVE Beheerder) van

Nadere informatie

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen 31 mei 2012 INHOUDSOPGAVE Inleiding... 3 1. Totale resultaten... 4 1.1 Elektriciteitsverbruik... 4 1.2 Gasverbruik... 4 1.3 Warmteverbruik... 4 1.4 Totaalverbruik

Nadere informatie

Wanneer zijn zonnepanelen voor huurders interessant en hoe moet Acantus zonnepanelen inzetten, zodat het voor huurders en Acantus aantrekkelijk is?.

Wanneer zijn zonnepanelen voor huurders interessant en hoe moet Acantus zonnepanelen inzetten, zodat het voor huurders en Acantus aantrekkelijk is?. Onderwerp: reactie op advies HAG Zonnepanelen Bijlage: reactie op deelvragen Geachte heer, mevrouw, In september is de eerste huurdersadviesgroep (HAG) van Acantus gestart. U heeft deelgenomen aan deze

Nadere informatie

Bewonerspanel. Peiling. Energie,, september 2011. Tweederde stroom van Eneco. Bijna kwart heeft groen gas én groene stroom

Bewonerspanel. Peiling. Energie,, september 2011. Tweederde stroom van Eneco. Bijna kwart heeft groen gas én groene stroom Bewonerspanel Peiling Energie,, september 2011 Het Programma Utrechtse Energie wil door energiebesparing en het opwekken van duurzame energie de uitstoot van CO2 in de stad in 2020 met tenminste 30% verminderen.

Nadere informatie

Duurzaamheid is meer dan emotie het levert ook geld op

Duurzaamheid is meer dan emotie het levert ook geld op 1. Wat is het gemiddelde water-, elektra- en gasverbruik voor een huishouden en wat kost dat per jaar, per maand? Hoeveel betaalt u daarvan aan belasting? Bij een gemiddeld huishouden van 2,2 personen

Nadere informatie

Hoofdstuk 31. Klimaatprogramma

Hoofdstuk 31. Klimaatprogramma Hoofdstuk 31. Klimaatprogramma Samenvatting Ruim zeven op de tien Leidenaren is van mening dat het klimaat de laatste tien jaar aan het veranderen is. Dit is iets minder dan vorig jaar. Qua belangrijkheid

Nadere informatie

Een verhuizing van Philips. Onderzoek naar de verhuismotieven van Philips medewerkers van Drachten naar Hoogeveen

Een verhuizing van Philips. Onderzoek naar de verhuismotieven van Philips medewerkers van Drachten naar Hoogeveen Een verhuizing van Philips Onderzoek naar de verhuismotieven van Philips medewerkers van Drachten naar Hoogeveen Een verhuizing van Philips Onderzoek naar de verhuismotieven van Philips medewerkers van

Nadere informatie

RAPPORT BURGERPANEL HUIZEN PEILING 2 2013 BURGERPARTICIPATIE GEMEENTE HUIZEN SEPTEMBER 2013

RAPPORT BURGERPANEL HUIZEN PEILING 2 2013 BURGERPARTICIPATIE GEMEENTE HUIZEN SEPTEMBER 2013 RAPPORT BURGERPANEL HUIZEN PEILING 2 2013 BURGERPARTICIPATIE GEMEENTE HUIZEN SEPTEMBER 2013 Colofon Uitgave: Research 2Evolve Tesselschadelaan 15A 1217 LG Hilversum Tel: (035) 623 27 89 info@research2evolve.nl

Nadere informatie

Een huis kopen? Een slim moment om aan energiebesparing te denken

Een huis kopen? Een slim moment om aan energiebesparing te denken Een huis kopen? Een slim moment om aan energiebesparing te denken 2 Een huis kopen? Een nieuwe woning, een nieuwe start. Misschien hebt u al wat op het oog of bent u nog aan het rondkijken. Hoe dan ook

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen

Alternatieve energiebronnen Alternatieve energiebronnen energie01 (1 min, 5 sec) energiebronnen01 (2 min, 12 sec) Windenergie Windmolens werden vroeger gebruikt om water te pompen of koren te malen. In het jaar 650 gebruikte de mensen

Nadere informatie

1 INLEIDING... 2 2 ALGEMENE VRAGEN... 3

1 INLEIDING... 2 2 ALGEMENE VRAGEN... 3 INHOUDSOPGAVE 1 INLEIDING... 2 2 ALGEMENE VRAGEN... 3 2.1 STAAT UW TURBINE IN FRYSLÂN?... 3 2.2 BENT U DE ENIGE EIGENAAR?... 3 2.3 ZO NIET, WELK AANDEEL IS UW EIGENDOM?... 4 2.4 HOEVEEL TURBINES HEEFT

Nadere informatie

duurzaamheid en energiebesparing

duurzaamheid en energiebesparing Hofpanel Resultaten peiling 16: 1 duurzaamheid en energiebesparing februari 2013 1. Inleiding Vanaf 13 december 2012 tot en met 6 januari 2013 konden leden van het Hofpanel het burgerpanel van de gemeente

Nadere informatie

Energiebesparingswijzer. STIJLGIDS COMMUNICATIE VERSIE 01 _Oktober 2012. Geld besparen met handige energietips voor thuis

Energiebesparingswijzer. STIJLGIDS COMMUNICATIE VERSIE 01 _Oktober 2012. Geld besparen met handige energietips voor thuis Energiebesparingswijzer STIJLGIDS COMMUNICATIE VERSIE 01 _Oktober 2012 Geld besparen met handige energietips voor thuis Energie besparen, snel verdiend! Ieder jaar betaal je veel geld voor een warm huis,

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

STADSPANEL DEN HAAG MILIEU & DUURZAAMHEID

STADSPANEL DEN HAAG MILIEU & DUURZAAMHEID STADSPANEL DEN HAAG MILIEU & DUURZAAMHEID Publicatiedatum 21 december2011 Stadspanel Den Haag wordt gevormd door een groep inwoners van Den Haag, momenteel ruim 3500, die met enige regelmaat wordt gevraagd

Nadere informatie

ALLE MOGELIJKHEDEN OP EEN RIJTJE VOOR EEN IDEAAL WOON-EN LEEFKLIMAAT WWW.ENERGIESERVICE.NL

ALLE MOGELIJKHEDEN OP EEN RIJTJE VOOR EEN IDEAAL WOON-EN LEEFKLIMAAT WWW.ENERGIESERVICE.NL ALLE MOGELIJKHEDEN OP EEN RIJTJE VOOR EEN IDEAAL WOON-EN LEEFKLIMAAT WWW.ENERGIESERVICE.NL Klimaatmakers Veilig en vertrouwd! Warmte en ventilatie zijn essentieel voor een heerlijk klimaat in uw woning.

Nadere informatie

C (zie toelichting in bijlage)

C (zie toelichting in bijlage) Energielabel woning Afgegeven conform de Regeling energieprestatie gebouwen. Veel besparingsmogelijkheden C (zie toelichting in bijlage) Uw woning Weinig besparingsmogelijkheden Labelklasse maakt vergelijking

Nadere informatie

Zon in de Kop! Wees slim en investeer in zonnepanelen. Zon in de Kop

Zon in de Kop! Wees slim en investeer in zonnepanelen. Zon in de Kop Zon in de Kop Wees slim en investeer in zonnepanelen Zon in de Kop! Zon in de Kop is een samenwerkingsverband van de gemeenten met HVC, Ontwikkelingsbedrijf NHN, Millennium Comité Schagen en de Noordhollandse

Nadere informatie

Omnibusenquête 2013 Energiebesparende maatregelen

Omnibusenquête 2013 Energiebesparende maatregelen Omnibusenquête 2013 Energiebesparende maatregelen OMNIBUSENQUETE 2012 Deelrapport: energiebesparende maatregelen Mei 2014 Samenstelling rapport: Enquête-organisatie: In opdracht van: Marielle Bartels,

Nadere informatie

De Energiezuinige Wijk - De opdracht

De Energiezuinige Wijk - De opdracht De Energiezuinige Wijk De Energiezuinige Wijk De opdracht In deze opdracht ga je van alles leren over energie en energiegebruik in de wijk. Je gaat nadenken over hoe jouw wijk of een wijk er uit kan zien

Nadere informatie

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF De Eshof op weg naar energie neutraal! = woningen Eshof naar nul op de meter = Inhoud 1. Ambitie: naar meest duurzame wijk van Elst? 2. Meten is weten: per wijk per

Nadere informatie

Is investeren in energiebesparende producten nog interessant?

Is investeren in energiebesparende producten nog interessant? Is investeren in energiebesparende producten nog interessant? Energie verwarming en SWW Stijgende prijzen woningen zonder spouwisolatie Woningen met enkel glas Woningen zonder dakisolatie 2 1 Energie elektriciteit

Nadere informatie

PDFlib PLOP: PDF Linearization, Optimization, Protection. Page inserted by evaluation version www.pdflib.com sales@pdflib.com

PDFlib PLOP: PDF Linearization, Optimization, Protection. Page inserted by evaluation version www.pdflib.com sales@pdflib.com PDFlib PLOP: PDF Lineariation, Optimiation, Protection Page inserted by evaluation version www.pdflib.com sales@pdflib.com p Energielabel woning supplement* Afgegeven conform de Regeling energieprestatie

Nadere informatie

aurostepplus zonneboiler Duurzaam warmwatercomfort

aurostepplus zonneboiler Duurzaam warmwatercomfort aurostepplus zonneboiler Duurzaam warmwatercomfort aurostepplus Meer comfort terwijl u energie bespaart Duurzaam douchen en baden dat kan met de aurostepplus zonneboiler. De aurostepplus van Vaillant zorgt

Nadere informatie

Energiebespaar Tips!

Energiebespaar Tips! Energiebespaar Tips! Hieronder vind u een aantal tips waarmee u op uw energierekening vele euro s kunt besparen. De tips zijn verdeeld in de verschillende onderdelen waaraan u energie verbruikt in uw huis.

Nadere informatie

Advies zonnepanelen. John van Veen senior adviseur Woonbond Kennis- en Adviescentrum oktober 2013

Advies zonnepanelen. John van Veen senior adviseur Woonbond Kennis- en Adviescentrum oktober 2013 John van Veen senior adviseur Woonbond Kennis- en Adviescentrum oktober 2013 Advies zonnepanelen Inleiding p 3 september 2013 is de eerste Huurders Advies Groep (HAG) van Acantus in Winschoten van start

Nadere informatie

Wij informeren u graag over de mogelijkheden, tips en handige weetjes op het gebeid van duurzaamheid en vooral wat ook zelf kunt doen.

Wij informeren u graag over de mogelijkheden, tips en handige weetjes op het gebeid van duurzaamheid en vooral wat ook zelf kunt doen. Investeren in duurzaamheid In de samenleving is er steeds meer aandacht voor duurzaamheid en energiebesparing. We gaan de komende jaren actief inzetten op duurzaam beheren. Energiezuinig wonen. Niet alleen

Nadere informatie

U kunt energie besparen. De belangrijkste en meest urgente verbeterpunten worden in onderstaande tabel weergegeven.

U kunt energie besparen. De belangrijkste en meest urgente verbeterpunten worden in onderstaande tabel weergegeven. Dhr. Jansen Voorbeeldstraat 26 9411 VR Voorbeeldstad Beilen: 11 april 2014 Uw adviseur: Floris van Dijk Geachte heer Jansen, Op 2 april 2014 is uw woning door mij onderzocht om de mogelijkheden voor het

Nadere informatie

Duurzaamheid - enquête Bo-Ex Panel

Duurzaamheid - enquête Bo-Ex Panel Duurzaamheid - enquête Bo-Ex Panel Duurzaamheid speelt een steeds belangrijkere rol in onze maatschappij. Vaak vanuit het besef dat het verstandig is om anders om te gaan met onze aarde. Op het gebied

Nadere informatie

Vierhuizen Vooruit! Vanavond. Dorpsonderzoeken. Onderzoeksmodel. Doel van het onderzoek. Tussentijdse presentatie onderzoeksresultaten

Vierhuizen Vooruit! Vanavond. Dorpsonderzoeken. Onderzoeksmodel. Doel van het onderzoek. Tussentijdse presentatie onderzoeksresultaten Vanavond Vierhuizen Vooruit! Tussentijdse presentatie inwonersonderzoek Vierhuizen 2012 Kenniscentrum NoorderRuimte Dorpsonderzoeken Doel van het onderzoek en het onderzoeksmodel Voortgang en eerste resultaten!

Nadere informatie

Statistische analyse Wijk-enquête Oranjekwartier

Statistische analyse Wijk-enquête Oranjekwartier Statistische analyse Wijk-enquête Oranjekwartier Opgesteld door de projectleden van: NFS Consultants: Pablo Garci a Meca Ruben van IJzendoorn Anouk Jong Max Knegjens Omar Laghzaoui Sakari Leinonen Akseli

Nadere informatie

NWS Magazine nr. 1 7 dat levert wat op! En nu Wacht uw aanbieding af. In de komende maanden worden de eerste brieven verstuurd. Houdt u ondertussen alvast bij wat uw gas en stroomverbruik is zodat u na

Nadere informatie

Energie besparen en meer wooncomfort. Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Maaskant Wonen.

Energie besparen en meer wooncomfort. Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Maaskant Wonen. Energie besparen en meer wooncomfort Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Maaskant Wonen. Deze Menukaart geeft voorbeelden hoe u als bewoner geld kunt besparen en meer wooncomfort kunt

Nadere informatie

aurostep plus zonneboiler

aurostep plus zonneboiler aurostep plus zonneboiler Veel warm water dankzij zonne-energie 01-09 - 2015 Het goede gevoel, het juiste te doen. Meer comfort terwijl u energie bespaart Duurzaam verzekerd van veel warm water Open de

Nadere informatie

Samen besparen we ons rijk. Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Rentree. thuis in Deventer

Samen besparen we ons rijk. Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Rentree. thuis in Deventer Samen besparen we ons rijk Een unieke kans om energie te besparen, aangeboden door Rentree. thuis in Deventer Deze Menukaart geeft voorbeelden hoe u als bewoner geld kunt besparen en meer wooncomfort kunt

Nadere informatie

Ik wil zonnepanelen. Presentatie: Joop Eising van Invent www.invent.nl Erik Koning van Energiewacht www.ewacht.nl

Ik wil zonnepanelen. Presentatie: Joop Eising van Invent www.invent.nl Erik Koning van Energiewacht www.ewacht.nl Ik wil zonnepanelen. Presentatie: Joop Eising van Invent www.invent.nl Erik Koning van Energiewacht www.ewacht.nl Aanleiding vereniging voor energiebesparing: 1 hogere gemeentelijke tarieven voor verenigingen

Nadere informatie

ENERGIE PRESTATIE ADVIES VOOR WONINGEN

ENERGIE PRESTATIE ADVIES VOOR WONINGEN 4 juli 2007 19:11 uur Blz. 1 / 8 cursus Luc Volders - 2-7-2007 ENERGIE PRESTATIE ADVIES VOOR WONINGEN Opdrachtgever: FB Projectgegevens: testpand 1234AB Software: EPA-W Kernel 1.09 07-06-2007 Vabi Software

Nadere informatie

Energiebesparing begint hier!

Energiebesparing begint hier! Energiebesparing begint hier! Zoetermeer, 17 juli 2014 Lou Lit & Pim Halkes 4 HOME 2 Thermografie, Lekkage onderzoek en Energiebesparing advies. Doelstelling: - Terugdringen Co2 uitstoot - Lagere energienota

Nadere informatie

Het is tijd voor verandering

Het is tijd voor verandering 2011 Het is tijd voor verandering Is er nog toekomst voor de aanloopstraten? Auteur: Tim de Vries In opdracht van: Stad+Straat BV Begeleiders: Titus Meijer Erwin van Leeuwen Vastgoed & Makelaardij Instituut

Nadere informatie

Bijlage nota gs: 502478/502484 Uitvoeringsregeling subsidie duurzaam renoveren Noord- Holland 2015

Bijlage nota gs: 502478/502484 Uitvoeringsregeling subsidie duurzaam renoveren Noord- Holland 2015 Bijlage nota gs: 502478/502484 Uitvoeringsregeling subsidie duurzaam renoveren Noord- Holland 2015 Besluit van gedeputeerde staten van Noord-Holland van, nr., tot vaststelling van de Uitvoeringsregeling

Nadere informatie

Hilversum Kerkelanden Zeverijn en Rode Dorp

Hilversum Kerkelanden Zeverijn en Rode Dorp Hilversum Kerkelanden Zeverijn en Rode Dorp Energieavond Hilversum Kerkelanden, Zeverijn en Rode Dorp 17 mei 2016 Wat kunt u verwachten Hilverzon & Kerkelanden Leeft! Ambitie gemeente Hilversum Wie is

Nadere informatie

Duurzaam (T)huis. Evaluatie fase 1

Duurzaam (T)huis. Evaluatie fase 1 DUURZAAM Duurzaam (T)huis DUURZAAM Evaluatie fase 1 Duurzaam (T)huis is op 9 september 2009 van start gegaan. Met Duurzaam (T)huis worden eigenaar-bewoners in de gemeente Dalfsen gestimuleerd om werk te

Nadere informatie

Advies Energiebesparing

Advies Energiebesparing Advies April 2015 2 1 Advies in hoofdlijnen Het advies 1. Waarom doen huurders wel of niet mee aan energiebesparende en -opwekkende maatregelen. 2. Hoe zijn huurders te verleiden tot energiebesparende

Nadere informatie

: Communicatie Subsidieverordening Maatregelenplan Duurzaamheid

: Communicatie Subsidieverordening Maatregelenplan Duurzaamheid Memo Aan : Van : Rienk Sijbrandij Bureau : Ruimtelijke Ordening, Wonen en Milieu Datum : 29 november 2011 Onderwerp : Communicatie Subsidieverordening Maatregelenplan Duurzaamheid De gemeenteraad van Strijen

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Energiebespaar Tips!

Energiebespaar Tips! Energiebespaar Tips! Hieronder vind u een aantal tips waarmee u op uw energierekening vele euro s kunt besparen. De tips zijn verdeeld in de verschillende onderdelen waaraan u energie verbruikt in uw huis.

Nadere informatie

Locatie De Mare 2 juli 2012 BEWONERS INFORMATIE AVOND STICHTING DUURZAAM NOORD DEURNINGEN

Locatie De Mare 2 juli 2012 BEWONERS INFORMATIE AVOND STICHTING DUURZAAM NOORD DEURNINGEN Locatie De Mare 2 juli 2012 BEWONERS INFORMATIE AVOND STICHTING DUURZAAM NOORD DEURNINGEN VAN HARTE WELKOM NAMENS Stichting Duurzaam Noord Deurningen Werkgroep E.N.D. Jeroen Hulsbeek Jan Sijtsma Tom Tijdhof

Nadere informatie

Introductie Buurtteam Oscar Rietkerk Introductie Buurkracht Marjan Hendriks Wijkscan Floris van Dijk Warmte camera Floris en Oscar Pauze Markt:

Introductie Buurtteam Oscar Rietkerk Introductie Buurkracht Marjan Hendriks Wijkscan Floris van Dijk Warmte camera Floris en Oscar Pauze Markt: Welkom! Programma Introductie Buurtteam Oscar Rietkerk Introductie Buurkracht Marjan Hendriks Wijkscan Floris van Dijk Warmte camera Floris en Oscar Pauze Markt: Bovenstaande onderwerpen Energie Coöperatie

Nadere informatie

Concept Development Opdracht 1B Battle of Concepts Enexis. Niels Joormann - 0819811 - CMD2a

Concept Development Opdracht 1B Battle of Concepts Enexis. Niels Joormann - 0819811 - CMD2a Concept Development Opdracht 1B Battle of Concepts Enexis Niels Joormann - 0819811 - CMD2a Inhoudsopgave Debriefing 03 Onderzoek 03 Omgevingsanalyse 04 Concept: Opgewekt! 05 Business Model Canvas 11 Pitch-presentatie

Nadere informatie

Naar een klimaatneutrale sportvereniging

Naar een klimaatneutrale sportvereniging Naar een klimaatneutrale sportvereniging Leidraad voor het maken van een eigen projectplan of Plan van Aanpak Inleiding Steeds meer sportverenigingen met een eigen accommodatie komen in actie om energie

Nadere informatie

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting DUTCH Wedstrijd Correspondentie en notuleren De wedstrijdtekst bevindt zich in de derde kolom van de lettergrepentabel in art. 19.1 van het Intersteno

Nadere informatie

Investeer slim in uw woning met energiebesparende maatregelen. Aantrekkelijke rente - boetevrij aflossen

Investeer slim in uw woning met energiebesparende maatregelen. Aantrekkelijke rente - boetevrij aflossen Investeer slim in uw woning met energiebesparende maatregelen Aantrekkelijke rente - boetevrij aflossen Slim besparen 2 Slimme investeerder Familie Roubos: We wonen in een hoekhuis met veel ramen en hebben

Nadere informatie

Duurzame systemen. Comfortabel genieten, maximale energiebesparing. Het goede gevoel, het juiste te doen. 01-10 - 2015

Duurzame systemen. Comfortabel genieten, maximale energiebesparing. Het goede gevoel, het juiste te doen. 01-10 - 2015 Duurzame systemen Comfortabel genieten, maximale energiebesparing 01-10 - 2015 Het goede gevoel, het juiste te doen. Onbezorgde luxe, duurzaam leven! Energiezuinig dankzij bodem-, lucht- en zonnewarmte

Nadere informatie

B (zie toelichting in bijlage)

B (zie toelichting in bijlage) Energielabel woning Afgegeven conform de Regeling energieprestatie gebouwen. Veel besparingsmogelijkheden B (zie toelichting in bijlage) Uw woning Weinig besparingsmogelijkheden Labelklasse maakt vergelijking

Nadere informatie

Bijlage 2 Potentieelberekening energiestrategie 1/5

Bijlage 2 Potentieelberekening energiestrategie 1/5 Bijlage 2 Potentieelberekening energiestrategie 1/5 Bijlage 2 Potentieelberekening energiestrategie 2/5 Toelichting bij scenario-analyse energiebeleid Beesel Venlo Venray Deze toelichting beschrijft wat

Nadere informatie

PUBLIEKSRAPPORT ONDERZOEK POWERPLAYER

PUBLIEKSRAPPORT ONDERZOEK POWERPLAYER Rotterdammers besparen ruim 6% op hun totale energierekening door slimme meter en actief bekijken van hun verbruik via een display Slimme Meter In 2020 moeten netbeheerders zoals Stedin bij minimaal 80%

Nadere informatie

energiebesparing bestaande bouw Harderwijk 26 mei 2015

energiebesparing bestaande bouw Harderwijk 26 mei 2015 energiebesparing bestaande bouw Harderwijk 26 mei 2015 Marc Smijers M 06-23924330 www.smijers-energieadvies.nl info@smijers-energieadvies.nl 1 Onderwerpen Relatie tussen energielabel en energiegebruik

Nadere informatie

STEEK ENERGIE IN JE WONING! UNIEK AANBOD VOOR WIPPOLDER

STEEK ENERGIE IN JE WONING! UNIEK AANBOD VOOR WIPPOLDER STEEK ENERGIE IN JE WONING! UNIEK AANBOD VOOR WIPPOLDER INLEIDING WAT STAAT ER OP HET PROGRAMMA? 19:30 uur Energiebesparende maatregelen (Energieloket) 20:15 uur Pauze met koffie en thee 20:30 uur Informatiemarkt:

Nadere informatie

Windenergie in Noord. 5 e panelmeting stadsdeel Noord. Inleiding

Windenergie in Noord. 5 e panelmeting stadsdeel Noord. Inleiding Windenergie in Noord 5 e panelmeting stadsdeel Noord Inleiding Eind 2009 heeft O+S voor stadsdeel Noord een bewonerspanel opgezet. Dit panel telt momenteel 344 leden. O+S heeft vier keer een enquête uitgezet

Nadere informatie

Duurzaam in de buurt. Over groene stroom en investeren. Enquête leefbaarheid en veiligheid 2008. Bureau Onderzoek Gemeente Groningen

Duurzaam in de buurt. Over groene stroom en investeren. Enquête leefbaarheid en veiligheid 2008. Bureau Onderzoek Gemeente Groningen Duurzaam in de buurt Over groene stroom en investeren Enquête leefbaarheid en veiligheid 2008 Bureau Onderzoek Gemeente Groningen Bureau Onderzoek is ondergebracht bij de dienst Sozawe van de Gemeente

Nadere informatie

Bernhezer EnergieCoöperatie BECO

Bernhezer EnergieCoöperatie BECO Bernhezer EnergieCoöperatie BECO Ontstaan BECO Initiatiefgroep: lokaal en duurzaam Gesteund door lokale RABO en gemeente Najaar 2012 publieksavond Tweede avond voor belangstellenden werkgroepen Januari

Nadere informatie

ISOLATIE CV-KETEL ONDERHOUD & SERVICE ZONNEPANELEN VENTILATIE. MEER WOONCOMFORT met minder energie. isolatie. Warmtepanelen.

ISOLATIE CV-KETEL ONDERHOUD & SERVICE ZONNEPANELEN VENTILATIE. MEER WOONCOMFORT met minder energie. isolatie. Warmtepanelen. ISOLATIE CV-KETEL ONDERHOUD & SERVICE ZONNEPANELEN VENTILATIE MEER WOONCOMFORT met minder energie isolatie Warmtepanelen Isolatie Wist u dat Flink besparen met isolatie Woningisolatie levert veel voordelen

Nadere informatie

Groninger Energiepremie

Groninger Energiepremie Groninger Energiepremie Subsidie voor energiebesparende maatregelen Vraag aan vóór 1 april 2015! Wilt u uw woning verduurzamen? Lees hier of de Groninger Energiepremie iets voor u is Wat houdt de Groninger

Nadere informatie

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug CONCEPT Omgevingsdienst regio Utrecht Mei 2015 opgesteld door Erwin Mikkers Duurzame energie per Kern in gemeente Utrechtse Heuvelrug

Nadere informatie

Zuinige ketel? Dat loont! Ontdek de mogelijkheden, voordat uw oude verwarmingsketel stuk gaat.

Zuinige ketel? Dat loont! Ontdek de mogelijkheden, voordat uw oude verwarmingsketel stuk gaat. Zuinige ketel? Dat loont! Ontdek de mogelijkheden, voordat uw oude verwarmingsketel stuk gaat. Een nieuwe, zuinige ketel? Denk er nu al over na! Is uw ketel oud aan het worden? Wacht niet totdat hij stuk

Nadere informatie

Duurzaam bouwen is innovatief denken... slim clubhuis.nl

Duurzaam bouwen is innovatief denken... slim clubhuis.nl Duurzaam bouwen is innovatief denken... Duurzaam bouwen =toekomstbestendig bouwen Duurzaam bouwen is goed voor mens, milieu en portemonnee: * mens; comfort, gezondheid, welzijn * milieu; biodiversiteit,

Nadere informatie